इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये अज्ञ्Ḹअतवाससमाप्तिर्नाम त्रयोविं शोऽध्यायः च्च्च्xल्.(युद्धोद्योगः ) अथ चतुर्विं शोऽध्यायः Oं | ततः सम्मन्त्र्यानुमते कृष्णस्य स्वपुरोहितम् | द्रुपदः प्रेषयामास धृतराष्ट्राय शान्तये

स गत्वा धृतराष्ट्रं तं भीष्मद्रोणादिभिर्युतम् | उवाच न विरोधस्त उत्पाद्यो धर्मसूनुना | यस्य भीमार्जुनौ यौधौ नेता यस्य जनार्दनः

श्रुतास्ते भीमनिहता जरासन्धादयोऽखिलाः | यथा च रुद्रवचनादवध्या राक्षसाधिपाः

तीर्थविघ्नकराः सर्वतीर्थान्याच्छाद्य सं स्थिताः | तिस्रः कोट्यो महावीर्या भीमेनैव निसूदिताः

भ्रात्Ḹऋणां ब्राह्मणानां च लोकानां च हितैषिणा | ततो हि सर्वतीर्थानि गम्यान्यासन् नृणां क्षितौ

यथा जटासुरः पापः शर्वाणीवरसं श्रयात् | अवध्यो विप्ररूपेण वञ्चयन्नेव पाण्डवान्

ज् ञात्वाऽपि भीमसेनेन विप्ररूपस्य नो वधः | योग्य इत्यहतो भीमे मृगयार्थं गते क्वचित्

यमौ युधिष्ठिरं कृष्णां चाऽदायैव पराद्रवत् | दृष्टो भीमेन तां स्त्यक्त्वा सं सक्तस्तेन सङ्गरे

निपात्य भूमौ पादेन सञ्चूर्णितशिरास्तमः | जगाम किमु ते पुत्राः शक्या हन्तुमिति स्म ह

निवातकवचाण्स्चैव हताः पार्थेन ते श्रुताः | ज् आनासि च हरेर्वीर्यं यस्येदमखिलं वशे | सब्रह्मरुद्रशक्राद्यं चेतनाचेतनात्मकम्

च्च्च्xलि.तस्मादेतैः पालितस्य धर्मजस्य स्वकं वसु | दीयतामिति तेनोक्तो धृतराष्ट्रो नचाकरोत्

ततः सहैव यदुभिः कृष्णं द्वारवतीं गतम् | युद्धसाहाय्यमिच्छन्तौ धार्तराष्ट्रधनञ्जयौ

युगपद् ययतुस्तत्र वेगेनाजयदर्जुनम् | दुर्योधनः शिरस्थान आसीनोऽभूद्धरेस्तदा

दर्पान्नाहं राजराज उपास्ये पादयोरिति | तयोरागमनं पूर्वं ज् ञात्वैव हि हरिः प्रभुः

असुप्तः सुप्तवच्छिश्ये तत्रातिष्ठद् धनञ्जयः | प्रणम्य पादयोः प्रह्वो भक्त्युद्रेकात् कृत् आञ्जलिः

तमैक्षत् प्रथमं देवो जानन्नपि सुयोधनम् | स्वागतं फल्गुनेत्युक्ते पूर्वमागामहं त्विति | आह दुर्योधनस्तं च स्वागतेनाभ्यपूजयत्

तयोरागमने हेतुं श्रुत्वा प्राह जनार्दनः | एकः पूर्वागतोऽत्रान्यः पूर्वदृष्टो मया यतः

समं करिष्ये युवयोरेकत्राहं निरायुधः | अन्यत्र दशलक्षं मे पुत्राः शूराः पदातयः

इत्युक्ते फल्गुनः कृष्णं वव्रे तद्भक्तिमान् यतः | अन्यस्तत्राभक्तिमत्त्वाद् वव्रे गोपान् प्रयुद्ध्यतः

पार्थानामेव साहाय्यं करिष्यन्नपि केशवः | तस्याभक्तिं दर्शयितुं चक्रे समवदीश्वरः

ततः पार्थेन सहितः पाण्डवान् केशवो ययौ | दुर्योधनो ययौ रामं स भयात् केशवस्य च | न साहाय्यं करोमीति प्राह तत्स्नेहवानपि

च्च्च्xलिइ.उपप्लाव्ये सभायां हि तत्पक्षीयं वचो ब्रुवन् | निराकृतः सात्यकिना समक्षं केशवस्य च

ततो दुर्योधनं नायात् स च हार्दिक्यसं युतः | जगाम हस्तिनपुरमक्षोहिण्यो दशाभवन् | एका च धार्तराष्ट्रस्य नानादेश्यैर्नृपैर्युताः

सप्त पाण्डुसुतानां च मात्स्यद्रुपदकेकयैः | धृष्टकेतुजरासन्धसुतकाण्सीनृपैर्युताः

पुरुजित् कुन्तिभोजश्च चेकितानश्च सात्यकिः | पाण्डवान् सेनया युक्ताः समीयुर्देवपक्षिणः

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ जयत्सेनोऽन्यकेकयाः | क्षेमधूर्तिर्दण्डधारः कलिङ्गोऽम्बष्ठ एव च

श्रुतायुरच्युतायुश्च बृहद्बलसुदक्षिणौ | श्रुतायुधः सैन्धवश्च राक्षसोऽलम्बुसस्तथा

अलायुधोऽलम्बलश्च दैत्या दुर्योधनं ययुः | गत्वा दुर्योधनाहूतो भगदत्तोऽपि तं ययौ

सपुत्रपौत्रो बाह्लीको भीष्मद्रोणकृपा अपि | प्रीत्यर्थं धृतराष्ट्रस्य बभूवुस्तत्सुतानुगाः

पाण्ड्यश्च वीरसेनाख्यः पाण्डवानेव सं श्रितः | शल्यं च पाण्डवानेव यान्तं ज् ञात्वा सुयोधनः | सुसभाः कारयामास सर्वभोगसमन्विताः

त् आ युधिष्ठिरक्लृप्ताः स मत्वा ण्सल्योऽब्रवीदिदम् | य एताः कारयामास तदभीष्टं करोम्यहम्

लीनः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रः सत्यं कुर्वित्यभाषत | देहि मे युद्धसाहाय्यमिति सोऽपि यशोऽर्थयन् | रक्षार्थमात्मवाक्यस्य तथेत्येवाभ्यभाषत

च्च्च्xलिइइ.स पाण्डवां स्ततो गत्वा तैरनुज्ञात एव च | तेजोवधार्थं कर्णस्य धनञ्जयकृतेऽर्थितः | तथेत्युक्त्वा ययौ धर्मनन्दनं कौरवान् प्रति

सञ्जयं प्रेषयामास धृतराष्ट्रोऽथ शान्तये | पाण्डवान् प्रत्यधर्मं च युद्धं स प्रत्यपादयत्

हठवादेऽवदद् भीमो यं धर्मं द्रौपदी तथा | तमेवोक्त्वा धर्मजस्तु चकार च निरुत्तरम् | कृष्णोऽपि तस्य धर्मस्य प्रामाण्यं प्रत्यपादयत्

ततो निरुत्तरः कृष्णं पाण्डवां श्च प्रणम्य सः | धृतराष्ट्रं ययौ तं च विनिन्द्य प्रययौ गृहम्

निन्दितः सञ्जयेनासावाहूय विदुरं निशि | पप्रच्छ सोऽवदद् धर्मं पार्थानां राज्यदापनम्

ऐहिकस्य सुखस्यापि कारणं तदनिन्दितम् | अन्यथा सर्वपुत्राणां नाण्सं धर्मातिलङ्घनम्

तत्र भावमकृत्वा स ज्ञानादिच्छन्नघक्षयम् | विष्णोः स्वरूपं पप्रच्छ सोऽस्मरच्च सनातनम्

स आगत्यावदत् तत्त्वं विष्णोर्मायाविनः शुभा | न गतिश्चेत्यथ प्रातः सञ्जयः पाण्डवोदितम् | अवदद् धृतराष्ट्राय सभायां कुरुसन्निधौ

तच्छ्रुत्वा सतुभीतोऽपि पुत्रस्नेहानुगो नृपः | राज्यं नादात् पाण्डवानां ततो धर्मसुतो नृपः

यदुक्तवान् सञ्जयाय यदि दित्सतिः नः पिता | राज्यं तदा त्वमागच्छ विदुरो वा न चेन्नच | त् आवथानागतौ ज्ञात्वा मन्त्रयामास शौरिणा

च्च्च्xलिव्.सोऽप्याहाहं गमिष्यामि सभायामृषिसन्निधौ | वक्ष्ये पथ्यानि युक्तानि यदि नासौ ग्रहीष्यति | वध्यः सर्वस्य लोकस्य स भवेत् सर्वधर्महा

इत्युक्ते वैरमात्मोत्थं लोकमध्ये प्रहापयन् | लोकसङ्ग्रहणार्थाय भीमसेनोऽब्रवीद् वचः

नास्मन्निमित्तनाण्सः स्यात् कुलस्यापि वयं कुलम् | रक्षितुं धार्तराष्ट्रस्य भवेमाधश्चरा इति

इच्छताऽप्यखिलान् हन्तुं धार्तराष्ट्रान् दृढात्मना | भीमेनोक्तो वासुदेवो लोकसङ्ग्रहणेच्छया

वधं तेषां धर्ममेव लोके ज्ञापयितुं हरिः | आक्षिपन्निव भीमं तं युद्धाय प्रेरयद् दृढम्

अभिप्रायं केशवस्य जानन् भीमो निजं बलम् | राज्ञां मध्येऽवदत् तच्च कृष्णोऽभ्यधिकमेव हि

शशं स सत्यैः सद्वाक्यै राज्ञां मध्ये प्रकाण्सयन् | वधं कुरूणां सद्धर्मं गुणान् भीमस्य चामितान्

नित्यमेकमनस्कौ तावपि केशवमारुती | एवं लोकस्य सं वादहेतोः सं वादमक्रताम्

ततः कृष्णोऽर्जुनं चैव कृपालुं सन्धिकामुकम् | हेतुमद्भिः शुभैर्वाक्यैरनुनीय जगत्पतिः | उक्तो मानुषया बुद्ध्या नकुलेन सुनीतिवत्

शौर्यप्रकाण्सनायैव युद्धं योजयतां भवान् | इत्युक्तः सहदेवेन युयुधानेन चाच्युतः

दस्यूनां निग्रहो धर्मः क्षत्रियाणां यतः परः | अतो न धार्तराष्ट्रैर्नः सन्धिः स्यादिति पार्षती | जगाद कृष्णं सोऽप्येनां Oं इत्युक्त्वा विनिर्ययौ

च्च्च्xल्व्.ससात्यकिः स्यन्दनवर्यसं स्थितः पृथातनूजैरखिलैः स भूमिपैः | अन्वागतो दूरतरं गिरा तान् सं स्थाप्य विप्रप्रवरैः कुरून् ययौ

एकोऽपि विष्णुः स तु भार्गवात्मा व्यासः सशिष्यस्तदनन्यदृश्यः | ययौ तदुक्तेर्हि गुणान् प्रवेत्तुं नान्यो हि शक्तस्तमृते यतः प्रभुम्

स वन्द्यमानोऽखिलराष्ट्रवासिभिः प्रसूनवर्षैरभिवर्षितः सुरैः | सं स्तूयमानः प्रणतोऽब्जजादिभिर्गजाह्वयं प्राप परोऽप्रमेयः

स भीष्ममुख्यैः सरसाभियातः सहैव तैः प्रययौ राजमार्गे | दिदृक्षवस्तं जगदेकसुन्दरं गुणार्णवं प्राययुरत्र सर्वे

सभाजितस्तैः परमादरेण विवेश गेहं नृपतेरनन्तः | स भीष्ममुख्यान् पुरतो निधाय वैचित्रवीर्येण समर्चितोऽजः | रौग्मे निषण्णः परमासने प्रभुर्बभौ स्वभासा ककुभोऽवभासयन्

यथोचितं तेषु विधाय केशवो दौर्योधनं प्राप्य गृहं च पूजितः | पूजां तदीयां गुणवद्द्विडित्यसौ जग्राह नो विदुरं चाऽजगाम

स भीष्मपूर्वैरभियाचितोऽपि जगाम नैषां गृहमादिदेवः | उपेक्षित् आ द्रौपदीयप्रमेयो जगाम गेहं विदुरस्य शीघ्रम्

स तेन भक्त्याऽभिगतः प्रसन्नः प्रविश्य चान्तर्गृहमीश्वरोऽजः | भक्त्याऽभिपूर्णेन ससम्भ्रमेण सम्पूजितः सर्वसमर्पणेन

परे दिनेऽसौ धृतराष्ट्रसूनुना समानीतः सं सदि कौरवाणाम् | विवेश दिव्ये मणिकाञ्चनासने सार्द्धं मुनीन्द्रैः परमार्थवेदिभिः

सम्पूजितो भीष्ममुख्यैः समस्तै रराज राजीवसमाननेत्रः | यथोचितास्तत्र विधाय वार्ता जगाद काले कलिकल्मषापहः

वैचित्रवीर्य स्वकुलस्य वृद्ध्यै प्रदेहि राज्यं तव सत्सुताय | यशश्च धर्मं परमं प्रसादं मम त्वमाप्नोषि तदैव राजन् | अतोऽन्यथा यशसो धर्मतश्च हीनः प्रतीपत्वमुपैषि मेऽतः

च्च्च्xल्वि.इतीरितः प्राह ममातिवर्तिनः सुतं स्वयं मे प्रतिबोधयेति | स वासुदेवेन विबोधितोऽपि पापाभिसन्धिर्धृतराष्ट्रसूनुः | उत्थाय तस्मादनुजैरमात्यैर्नियन्तुमीशं कुमतिर्व्यधान्मतिम्

येये तदा केशवसं यमाय न्यमन्त्रयं स्ते विबुधप्रतीपाः | अतो विकर्णप्रमुखा अपि स्म वध्यत्वमायन्नशुभां गतिं च

कर्णः सुराग्र्योऽपि सुयोधनार्थे न्यमन्त्रयद् भावतो नैव दुष्टः | अतो गतिश्चास्य सुशोभनाऽभूद् येऽत्रानुकूलाः परमस्य ते शुभाः

ऋषिभिर्जामदग्न्येन व्यासेनाप्यमितौजसा | वासुदेवात्मना चैव त्रिरूपेणैव विष्णुना

मातापितृभ्यां भीष्माद्यैरनुशिष्टोऽपि दुर्मतिः | दुर्योधनो मन्त्रयते मुकुन्दस्याऽशु बन्धनम्

सात्यकिः कृतवर्मा च तच्छुश्रुवतुरञ्जसा | सं स्थाप्य कृतवर्माणं रहः सात्यकिरत्र च | अभ्येत्य केशवं प्राह दुर्योधनविनिश्चयम्

ज् आनन्नप्यखिलं कृष्णस्तच्छ्रुत्वा सात्यकेर्मुखात् | वैचित्रवीर्यमवदत् पश्य मामिति सर्वगम्

अथ तेनाऽहुते पुत्रे सामात्ये पुरुषोत्तमः | स्वं रूपं दर्शयामास सर्वगं पूर्णसद्गुणम्

तत् कालसूर्यामितदीप्ति सर्वजगद्भरं शाण्स्वतमप्रमेयम् | दृष्ट्वैव चक्षूं षि सुयोधनाद्या न्यमीलयन् दीधितिवारितानि

पिधाय रूपं पुनरेव तद्धरिर्वैचित्रवीर्येण समर्थितः पुनः | कृत्वाऽन्धमेव प्रययौ सुयोधनं सहानुगं पापतमं प्रकाण्स्य

अनन्तशक्तिः पुरुषोत्तमोऽसौ शक्तोऽपि दुर्योधनचित्तनिग्रहे | नैव व्यधादेनमथोक्तकारिणं निपातयन्नन्धतमस्यनन्तः

च्च्च्xल्विइ.पुनश्च कुन्तीगृहमेत्य कृष्णस्तयोद्योगं धर्मसुतस्य शिष्टम् | श्रुत्वा ययौ सूर्यजमात्मयाने निधाय तस्यावददात्मजन्म

आयाहि पाण्डूनिति तद्वचः स नैवाकरोन्मानितो धार्तराष्ट्रैः | सं स्थाप्य तं भगवान् द्रौणये च रहोऽवदन्मित्रभावं पृथाजैः

यावत् पितुर्मरणं सोऽपि मैत्रीं वव्रे पार्थैस्तं च विसृज्य कृष्णः | ययौ कुरून् पूर्वमेवोद्विसृज्य पृथासुतानां स सकाण्समीशः

सम्प्रार्थितः पृथया चैव कर्णः पार्थैर्योगं याहि सूनुर्ममासि | तेनाप्युक्ता वासविना विनाऽहं हन्यां सुतां स्ते न कथञ्चनेति

ततो ययुः कौरवाः पाण्डवाण्स्च कुरुक्षेत्रं योद्धुकामाः सकृष्णाः | चक्रुश्च ते शिबिराण्यत्र सर्वे शुभे देशे पाण्डवाः कृष्णबुद्ध्या