इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये सृग्Ḹअलवधो नाम षोडण्सोऽध्यायः च्ल्xxव्.(हं सडिभकवधः ) अथ सप्तदशोऽध्यायः Oं | गतेऽथ चेदिपे स्वकं पुरं जनार्दनोऽशृणोत् | रमैव रुग्मिणीति योद्यतां स्वयम्बराय ताम्

स रुग्मिनामकोऽग्रजः श्रियो द्विषन् रमापतिम् | हरेः प्रदातुमुद्यतां न्यवारयद्धरिप्रियाम्

प्रघोषिते स्वयम्बरेऽथ तेन मागधादयः | समीयुरुग्रपौरुषाः ससाल्वपौण्ड्रचेदिपाः

तदा जगाम केशवो जवेन कुण्डिनं पुरम् | स्मृतोऽथ तेन पक्षिराट्समाजगाम केशवम्

पतत्रवायुनाऽस्य ते नरेश्वराः प्रपातिताः | यदेदृशं पतत्रिणो बलं हरेः किमुच्यते

किमत्र नः कृतं भवेत् सुखाय हीति तेऽब्रुवन् | अथाब्रवीज्जरासुतो जयी पयोब्धिमन्दिरः | किलैष पक्षिवाहनो यतश्च नान्यथा भवेत्

जिता वयं च सर्वशोऽमुनैकलेन सं युगे | अनेकशो न सङ्गतैर्जितः कदाचिदेष हि

अमुष्य चाग्रजः पुरा निहन्तुमुद्यतो हि माम् | अदृश्यवाक्यतोऽत्यजत् प्रताडनात् सुपीडितम्

किमस्य तूच्यते बलं वयं तृणोपमाः कृत् आः | समस्तशो मृधेमृधे हि येन चाक्षतेन हा

किमत्र कुर्वतां सुखं भवेदुदीर्णसङ्कटे | इति ब्रुवन्नवाङ् मुखं नृपश्चकार विच्छवि

अथाऽह चेदिभूपतिः सदन्तवक्रको वचः | च्ल्xxवि.पुरा हरेर्हि पार्षदः प्रसन्नबुद्धिरेकदा

शृणुष्व राजसत्तम प्रभुं शिवस्वयम्भुवोः | हरिं वदन्ति केचिदप्यदो भवेन्न वै मृषा

तथाऽवयोश्च दर्शने भवेत् कदाचिदूर्जिता | अमुष्य भक्तिरन्यथा पुनश्च जायते क्रुधा

न कारणं न विद्महे न सं शयः परो हरिः | व्रजाम तं सुखार्थिनो वयं विहाय शत्रुताम्

इदं हि नः शुभप्रदं नचान्यथा ण्सुभं क्वचित् | इतीरितो जरासुतो ददर्श तौ दहन्निव

अथ प्रहस्य सौभराड्वचो जगाद मागधम् | विनिन्द्य तौ क्रुधा स्फुरन् क्रुधा स्फुरन्तमीक्ष्य च

न तन्मृषा हरिः स्वयं जनार्दनो वधाय नः | प्रजात एष यादवो वयं च दानवेश्वराः

स्वधर्म एष नः सदा दृढप्रतीपता हरौ | स्वधर्मिणो हता अपि प्रयाम सद्गतिं ध्रुवम्

शिवश्च नः परा गतिर्गुरुर्भवानरिर्हरेः | इतीरितः स मागधो जगाद साधुसाध्विति

तथैव रुग्मिपूर्वकाः करूण्सचेदिपौ च तौ | विनिश्चयं कुबुद्धयो युधे च चक्रुरूर्जितम्

सदा प्रतीपकारिणौ भवाव कृष्ण इत्यपि | गुरोः प्रसादमाप्नुतां करूण्सचेदिभूभृतौ

पुनश्च ते त्वमन्त्रयन् सहैव पापबुद्धयः | ध्रुवं समागतो हरिर्लभेत रुग्मिणीमिमाम्

च्ल्xxविइ.अयं त्रिलोकसुन्दरोऽनुरूपिणी च रुग्मिणी | मुखेन बाहुनाऽप्ययं समस्तलोकजिद् वशी

समस्तवेदिनां वरं जितारिमग्र्यरूपिणम् | समस्तयोषित् आं वरा व्रजेत रुग्मिणी ध्रुवम्

वयं च मानसङ्क्षयं नितान्तमाप्नुमस्तदा | न शक्नुमो निवारितुं शरैरमुं कथञ्चन

अतः स्वयम्बरे यथा नसङ्गमो हरेर्भवेत् | तथा विधानमेव नः सुनीतिरूर्जिता ध्रुवम्

अतो न देयमस्य नः सुभूभुजां समागमे | क्वचित् कदाचिदासनं नचार्घ्यपूर्वको विधिः

नचाऽस्यति क्षितौ क्वचिद् विमानितः पुरो हि नः | वरासनस्थभूभुजां स मानितो हि दैवतैः

स दर्पमानसं युतः क्रुधा प्रयास्यति ध्रुवम् | पुरीं स्वकां ततौ वयं विधेम च स्वयम्बरम्

इति स्म सर्वभूभृत् आं विनिश्चयं सकैशिकः | क्रथोऽवगम्य भीष्मकानुजोऽभ्ययाद्धरिं द्रुतम्

प्रणम्य पादपद्मयोर्निजं गृहं प्रवेश्य च | महासनं प्रदाय तौ प्रचक्रतुर्वरार्चनम्

अथाऽगमच्छतक्रतोर्वचः प्रगृह्य भूभुजः | जरासुतादिकान् पुमानुवाच चार्थवद् वचः

अहं प्रियः शचीपतेः सदाऽस्य चाक्षिगोचरः | सुरेन्द्र आज्ञयाऽवदन्नृपान् व ईश्वरो हि सः

समस्तराजसत्पतिर्हरिर्नचान्य इत्यपि | वराभिषेकमीशितुः कुरुध्वमाण्स्वसं शयम्

च्ल्xxविइइ.अतोऽन्यथा ण्सिरस्यहं निपातयामि वोऽशनिम् | इतीदमिन्द्रशासनं कुरुध्वमित्यसौ ययौ

तदीरितं निशम्य ते पुनः सुतप्तचेतसः | बभूवुरूचिरे वचः सुगर्वितो हि वासवः

पुरा बिभेति नः सदा प्रतिप्रति स्म वासवः | उताद्य कृष्णसं श्रयाद् दृढं विभीषयत्यसौ

अदृश्य एव देवराड्यदि स्म वज्रमुत्सृजेत् | भवेम पीडित् आ वयं वरादमृत्यवोऽपि हि

पुरा दिविस्थितस्य च प्रमर्दने वयं क्षमाः | उताद्य यद्यमुं वयं व्रजेम कृष्ण एष्यति

अतोऽभिषेचनाद् यदीह शार्ङ्गिणः शचीपतिः | न वज्रमुत्सृजेत् तदाऽभिषेचयाम तं वयम्

अतोऽन्यथा दनुर्यथा वरादमृत्युकोऽपि सन् | सुरेन्द्रवज्रताडितो बभूव कुक्षिगास्ययुक्

तथैव कृष्णसं श्रयात् स नः शचीपतिर्नयेत् | इति स्म निश्चिता नृपानयातयन्त शौरये

समस्तशो जरासुतादिभिः कृतेऽभिषेचने | अतीव भग्नमानकान् नचानुयाति कश्चन

समाण्स्रयं च केशवं तदैव जीवनार्थिनः | प्रकुर्युरासुरा अपीति देवकार्यसङ्क्षयः

इतीक्ष्य पाकशासनोऽवदज्जरासुतादिकान् | सरुग्मिचेदिसाल्वपो न यातु मागधो हरिम्

ततस्तु तान् विनाऽपरेऽधिराजराज इत्यमुम् | च्ल्xxइx.तदाऽभिषेक्तुमुद्यता नृपाः सुरेशशासनात्

अतः शचीपतिर्निजं वरासनं हरेरदात् | विवेश तत्र केशवो नभस्तल् . आवतारिते

करे प्रगृह्य केशवो न्यवेशयत् सहाऽसने | पतत्रिपुङ्गवं च तौ स भीष्मकानुजौ प्रभुः

अथाखिला नरेश्वरा मुनीन्द्रसं युता हरिम् | सुशातकौम्भकुम्भकैः प्रचक्रुराभिषेकिणम्

विरिञ्चशर्वपूर्वकैरभिष्टुतः सुरादिभिः | समस्तदेवगायकैः प्रगीत आस केशवः

अथाऽह भीष्मकं प्रभुः स्वयं वरः किल त्वया | अभीप्सितः सुताकृते शुभाय ते भवेन्न सः

इयं रमा तवाऽत्मजा बभूव तां हरेर्नच | ददाति चेत् तदा पिता निरिन्दिरो व्रजेदधः

हिताय चैतदीरितं तवान्यथा न चिन्तय | न योषिदिच्छया त्वहं ब्रवीमि पश्य यादृशः

उदीर्य चैवमीश्वरश्चकार हाऽविरात्मनः | स विश्वरूपमुत्तमं विसङ्ख्यशीर्षबाहुकम्

अनन्ततेज आततं विसङ्ख्यरूपसं युतम् | विचित्रमौलिकुण्डलाङ्गदोरुहारनूपुरम्

ज्वलत्सुकौस्तुभप्रभाऽभिभासकं शुभाम्बरम् | प्रपश्य यादृशाः स्त्रियो ममेत्यदर्शयच्छ्रियम्

अनन्तरूपिणीं परां मनुष्यदृष्टितोऽधिकाम् | स्वरुग्मिणीतनोरपि व्यदर्शयच्च देवताः

च्ल्xxx.तदद्भुतं समीक्ष्य तु प्रभीत आण्सु भीष्मकः | पपात पादयोर्विभोः करोमि तत् तथेति च

पुनश्च विश्वरूपतां पिधाय पद्मलोचनः | जगाम पक्षिवाहनः पुरीं स्वबाहुपालिताम्

अपाम्पतिश्च मैथिलः स्वयं वरङ्कृत् आवपि | हरिं विनिश्चयादियं व्रजेदिति स्म चक्रतुः

स्वयं वरः क्षितेर्भुजां स्वधर्म इत्यतो द्वयोः | न दोष आस भीष्मको न केशवार्थमैच्छत

अतो हरौ प्रबोध्य तं गते कृपालुसत्तमे | वशीकृते च भीष्मके नृपास्त्वमन्त्रयन् पुनः

यशश्च धर्ममुत्तमं विधित्सता वृकोदरे | न केशवेन सूदितो जरासुतो हि मन्यते

वराच्छिवस्य मामयं न हन्तुमीष्ट उत्तमात् | अतः शिवप्रसादतो जितोऽपि जेष्य उत्तरम्

मृधेमृधे जितोऽपि सन् दृढाण्सया पुनः पुनः | समीहते युधे शिवं नचावमन्यते क्वचित्

अतः पुनश्च भूमिपानुवाच बार्हद्रथः | धिगेव पौरुषं हि नो यदेष नोऽजयत् सदा

अभूपतेर्नचाऽसनं प्रदेयमित्युदाहृतम् | अमुष्य नस्तदन्यथा बभूव चिन्तितं नृपाः

अयं नृपोत्तमाङ्गणे महेन्द्रपीठमारुहत् | समस्तराजराजतामवाप नोऽप्यनिच्छताम्

अतः पुनः कथं हरिं वयं जयेम चिन्त्यताम् | यथा चभीष्मकात्मजामवाप्नुयाच्च चेदिराट्

च्ल्xxxइ.अयं हि दत्तपुत्रको म औरसाद् विशिष्यते | अतो निवेश्य एष मे सुरूपिणी च रुग्मिणी

शिवागमेषु ण्सिष्यकाः सरुग्मिसाल्वपौण्ड्रकाः | ममाखिला नृपास्ततः कुरुध्वमेतदेव मे

इतीरिते तु सौभराड्जगाद रुग्मिसं विदा | स्वयं वरो निवर्तितः स्वसारमेष दास्यति

नचातिवर्तितुं क्षमः पिताऽस्य चेदिपाय ताम् | प्रदातुकाममात्मजं वयोगतस्तथाऽबलः

स्वयं तु कृष्ण एत्य नो विजित्य कन्यकां हरेत् | ततोऽस्य पूर्वमेव नो ह्यभावता कृत् आ ण्सुभा

उपाय एष चिन्तितो मयाऽत्र मागधेश्वर | मुनिं हि गर्गनामकं ह्यमुष्य साल आक्षिपत्

यदाऽस्य षण्ढतोदिता मुनेः पुरो हि तस्य च | परेण वृष्णयोऽहसं श्चुकोप गर्ग एषु ह

चकार हि प्रतिश्रवं समार्जये सुतं द्रुतम् | अकृष्णतां य आनयेद् भुवोऽपि वृष्णिनाण्सकः

यतो हि कृष्णसं श्रयाद् बतापहासिता वयम् | इति ब्रुवन् वनं ययौ तपश्च शैवमाचरत्

स चूर्णमायसं त्वदन् ददर्श चाब्दतः शिवम् | वरं ततोऽभिपेदिवान् सुतं हरेरभावदम्

स विष्णुदैवतोऽपि सन् प्रविष्ट उल्बणासुरैः | व्यधाद्धरेः प्रतीपकं व्रतं च नैष्ठिकं जहौ

तमार चाऽसुराप्सरा बलिष्ठपुत्रकाम्यया | च्ल्xxxइइ.प्रविश्य गोपिकाङ्गनासमूहमध्यमुल्बणा

स यावनेन भूभृत् आ हि गोपिकाभिरर्चितः | अपुत्रकेण जानता मुनेर्मनोऽनुचिन्तितम्

स चाप्सरस्तनौ सुतं निषिच्य यावनाय च | ददौ विमोहितः क्रुधा किमेतदीश वैरिणः

स आण्स्रमाच्च नैष्ठिकाद् विदूषितः प्रतीपकृत् | हरेश्च तापमेयिवान् जगर्ह चाऽत्मशेमुषीम्

जगाम चारणं हरिं प्रपाहि मां सुपापिनम् | इति स्म विष्ण्वनुज्ञया चकार वैष्णवं तपः

कुतो हि भाग्यमापतेन्मुनेः शिवार्चने सदा | भवादृशा हिदानवाः स्थिराः शिवार्चने सदा

सुतोऽस्य कालनामको बभूव कृष्णमर्दितुम् | सदैव कालकाङ्क्षणात् स यावनाभिषेचितः

तवैव शिष्य एष चातिभक्तिमान् हि शङ्करे | प्रभूतसेनया युतो बलोद्धतश्च सर्वदा

तमेष यामि शासनात् तवोपनीय सत्वरम् | विकृष्णकं क्षितेस्तल् . अं विधाय सं रमाम हा

ततश्च रुग्मिणीं वयं प्रदापयाम चेदिपे | विनाण्स्य देवपक्षिणो यथेष्टमास्म सर्वदा

इतीरितो जरासुतो बभूव दुर्मना भृशम् | किरीटमण्डितं शिरश्चकार चाऽश्ववाग् भृशम्

करं करेण पीडयन् निशाम्य चाऽत्मनो भुजौ | जगाद कार्यसिद्धये कथं प्रयाचये परम्

च्ल्xxxइइइ.सुदुर्गकार्यसन्ततिं ह्यगुः स्म मद्भुजाण्स्रयाः | समस्तभूतल् . ए नृपाः स चाहमेष मागधः

कदाऽप्यचीर्णमद्य तत् कथं करोमि केवलम् | गिरीशपादसं श्रयः प्रभुः समस्तभूभृत् आम्

इतीरितः स सौभराड्जगाद वाक्यमुत्तरम् | भवानपि स्म मुह्यते किमस्मदादयः प्रभो

स्वशिष्यकैः कृतं तु यत् किमन्यसाधितं भवेत् | स्वशिष्यदासवर्गकैः समर्थयन्ति भूभुजः

अपि स्म ते बलाण्स्रयप्रवृत्तयोऽस्मदादयः | पुमान् कुठारसङ्ग्रहादशक्त ईर्यते हि किम्

कुठारसम्मितो ह्यसौ तवैव यावनेश्वरः | विना भवद्बलं क्वचित् प्रवर्तितुं नहि क्षमः

वरो हि कृष्णमर्दने वृतोऽस्य केवलः शिवात् | तदन्यशत्रुपीडनात् त्वमेव तस्य रक्षकः

तवाखिलैरजेयता ण्सिवप्रसादतोऽस्ति हि | विशेषतो हरेर्जये वरादयं विमार्ग्यते

इतीरितेऽप्यतृप्तवत् स्थिते तु बार्हद्रथे | जगाम सौभमास्थितः स सौभराट्च यावनम्

स कालयावनोऽथ तं जरासुतान्तिकागतम् | निशम्य भक्तिपूर्वकं प्रणम्य चाऽर्चयद् द्रुतम्

जरासुतो हि दैवतं समस्तकेशवद्विषाम् | इति प्रणम्य तां दिशं तदीयमाण्स्वपूजयत्

तदीरितं निशम्य च द्रुतं त्रिकोटिसङ्ख्यया | अक्षोहिणीकया युतः स्वसेनया निराक्रमत्

च्ल्xxxइव्.तदश्वमूत्रविष्ठया बभूव नामत शकृत् | नदी सुवेगगामिनी कलौ च या वहेद् द्रुतम्

पुनः पुनर्नदीभवं निशाम्य देशसङ्क्षयम् | तदन्यदेशमूत्रितं व्यशोषयद्धि मारुतः

हरिश्च वैनतेययुग् विचार्य रामसं युतः | सदाऽतिपूर्णसं विदप्यजोऽथ लीलयाऽस्मरत्

युयुत्सुरेष यावनः समीपमागतोऽद्य नः | युयुत्सतामनेन नो जरासुतोऽभियास्यति

स यादवान् हनिष्यति प्रभङ्गतस्तु कोपितः | पुरा जयाण्सया हि नौ यदून् न जघ्निवानसौ

निराण्सकोऽद्य यादवानपि स्म पीडयिष्यति | अतः समुद्रमध्यगापुरीविधानमद्य मे | प्ररोचते निधानमप्यमुत्र सर्वसात्त्वताम्

उदीर्य चैवमीश्वरोऽस्मरत् सुरेशवर्धकिम् | स भौवनः समागतः कुशस्थलीं विनिर्ममे

निरम्बुके तु सागरे जनार्दनाज्ञया कृते | महोदकस्य मध्यतश्चकार तां पुरीं शुभाम् | द्विषट्कयोजनायतां पयोब्धिमध्यगोपमाम्

चकार लावणोदकं जनार्दनोऽमृतोपमम् | सभां सुधर्मनामकां ददौ समीरणोऽस्य च

शतक्रतोः सभां तु तां प्रदाय केशवाय सः | निधीन् समर्प्य सर्वशो ययौ प्रणम्य तं प्रभुम्

समस्तदेवतागणाः स्वकीयमर्पयन् हरौ | विमुच्य पक्षिपुङ्गवं स योद्धुमैच्छदच्युतः

च्ल्xxxव्.समस्तमाधुरान् प्रभुः कुशस्थलीस्थितान् क्षणात् | विधाय बाहुयोधकः स यावनं समभ्ययात्

अनन्तशक्तिरप्यजः सुनीतिदृष्टये नृणाम् | व्यवासयन्निजान् जनान् स लीलयैव केवलम्

अनाद्यनन्तकालकं समस्तलोकमण्डलम् | यदीक्षयैव रक्ष्यते किमस्य वृष्णिरक्षणम्

निरायुधं च मामयं वराच्छिवस्य न क्षमः | समस्तसेनया युतोऽपि योद्धुमित्यदर्शयत्

स कृष्णपन्नगं घटे निधाय केशवोऽर्पयत् | निरायुधोऽप्यहं क्षमो निहन्तुमप्रियानिति

घटं पिपीलिकागणैः प्रपूर्य यावनोऽस्य च | बहुत्वतो विजेष्य इत्यहिं मृतं व्यदर्शयत्

किमत्र सत्यमित्यहं प्रदर्शयिष्य इत्यजः | उदीर्य दूतमभ्ययात् स यावनं प्रबाधितुम्

स बाहुनैव केशवो विजित्य यावनं प्रभुः | निहत्य सर्वसैनिकान् स्वमस्य यापयत् पुरीम्

सहास्त्रशस्त्रसञ्चयान् सृजन्तमाण्सु यावनम् | न्यपातयद् रथोत्तमात् तल् . एन केशवोऽरिहा

विवाहनं निरायुधं विधाय बाहुना क्षणात् | विमूर्च्छितं नचाहनत् सुरार्थितं स्मरन् हरिः

पुरा हि यौवनाण्स्वजे वरप्रदाः सुरेश्वराः | ययाचिरे जनार्दनं वरं वरप्रदेश्वरम्

अनर्थको वरोऽमुना वृतोऽपि सार्थको भवेत् | च्ल्xxxवि.अरिं भविष्ययावनं दहत्वयं तवेश्वर

तथाऽस्त्विति प्रभाषितं स्ववाक्यमेव केशवः | ऋतं विधातुमभ्ययात् स यौवनाण्स्वजान्तिकम्

ससञ्ज्ञकोऽथ यावनो धरातल् . आत् समुत्थितः | निपात्य यान्तमीश्वरं स पृष्ठतोऽन्वयात् क्रुधा

हरिर्गुहां नृपस्य तु प्रविश्य सं व्यवस्थितः | स यावनः पदाऽहनन्नृपं स तं ददर्श ह

स तस्य दृष्टिमात्रतो बभूव भस्मसात् क्षणात् | स एव विष्णुरव्ययो ददाह तं हि वह्निवत्

वराच्छिवस्य दैवतैरवध्यदानवान् पुरा | हरेर्वरान्निहत्य स प्रपेद आण्स्विमं वरम्

सुदीर्घसुप्तिमात्मनः प्रसुप्तिभङ्गकृत्क्षयम् | स्वदृष्टिमात्रतस्ततो हतः स यावनस्तदा

अतश्च पुण्यमाप्तवान् सुरप्रसादतोऽक्षयम् | स यौवनाण्स्वजो नृपो न देवतोषणं वृथा

ततो हरिं निरीक्ष्य स स्तुतिं विधाय चोत्तमाम् | हरेरनुज्ञया तपश्चचार मुक्तिमाप च

ततो गुहामुखाद्धरिर्विनिस्सृतो जरासुतम् | समस्तभूपसं वृतं जिगाय बाहुनेश्वरः

तल् . एन मुष्टिभिस्तथा महीरुहैश्च चूर्णित् आः | निपेतुरस्य सैनिकाः स्वयं च मूर्च्छितोऽपतत्

ससाल्वपौण्ड्रचेदिपान् निपात्य सर्वभूभुजः | स पुप्लुवे जनार्दनः क्षणेन तां कुशस्थलीम्

च्ल्xxxविइ.ससञ्ज्ञकाः समुत्थितास्ततो नृपाः पुनर्ययुः | जिगीषवोऽथ रुग्मिणीं विधाय चेदिपे हरिम्

समस्तराजमण्डले विनिश्चयादुपागते | सभीष्मके च रुग्मिणि प्रदातुमुद्यते मुदा

समस्तलोकयोषित् आं वरा विदर्भनन्दना | द्विजोत्तमं हरेः पदोः सकाण्समाण्स्वयातयत्

निशम्य तद्वचो हरिः क्षणाद् विदर्भकानगात् | तमन्वयाद्धलायुधः समस्तयादवैः सह

समस्तराजमण्डलं प्रयान्तमीक्ष्य केशवम् | सुयत्तमात्तकार्मुकं बभूव कन्यकावने

पुरा प्रदानतः सुरेक्षणच्छलाद् बहिर्गताम् | रथे न्यवेशयद्धरिः प्रपश्यतां च भूभृत् आम्

जरासुतादयो रुषा तमभ्ययुः शरोत्तमैः | विधाय तान् निरायुधान् जगाम केशवः शनैः

पुनर्गृहीतकार्मुकान् हरिं प्रयातुमुद्यतान् | न्यवारयद्धलायुधो बलाद् बलोर्जिताग्रणीः

तदा सितः शिरोरुहो हरेर्हलायुधस्थितः | प्रकाण्समाविशद् बलं विजेतुमत्र मागधम्

स तस्य मागधो रणे गदानिपातचूर्णितः | पपात भूतल् . ए बलो विजित्य तं ययौ पुरीम्

वरोरुवेषसं वृतोऽथ चेदिराट्समभ्ययात् | तमाससार सात्यकिर्नदन् मृगाधिपो यथा

चिरं प्रयुद्ध्य तावुभौ वरास्त्रशस्त्रवर्षिणौ | क्रुधा निरीक्ष्य तस्थतुः परस्परं स्फुरत्तनू

च्ल्xxxविइइ.समानभावमक्षमी शिनेः सुतात्मजः शरम् | अथोद्बबर्ह तत्क्षणाद् बलान्मुमोच वक्षसि

स तेन ताडितोऽपतद् विसञ्ज्ञको नृपात्मजः | विजित्य तं स सात्यकिर्ययौ प्रहृष्टमानसः

अथापरे च यादवा विजित्य तद्बलं ययुः | पुरैव रुग्मिपूर्वकाः प्रजग्मुरच्युतं प्रति

सहैकलव्यपूर्वकैः समेत्य भीष्मकात्मजः | हरिं ववर्ष सायकैः स सिं हवन्न्यवर्तत

अक्षोहिणीत्रयं हरिस्तदा निहत्य सायकैः | अवाहनायुधं व्यधान्निषादपं शरैः क्षणात्

शरं शरीरनाण्सकं समाददानमीश्वरम् | स एकलव्य आण्सु तं विहाय दुद्रुवे भयात्

धनुर्भृत् आं वरे गते रणं विहाय भूभृतः | करूण्सराजपूर्वकाः क्षणात् प्रदुद्रुवुर्भयात्

अथाऽससाद केशवं रुषा स भीष्मकात्मजः | शराम्बुधार आण्सु तं विवाहनं व्यधाद्धरिः

चकर्त कार्मुकं पुनः स खड्गचर्मभृद्धरेः | रथं समारुहच्छरैश्चकर्त खड्गमीश्वरः

शरैर्वितस्तिमात्रकैर्विधाय तं निरायुधम् | प्रियावचः प्रपालयन् जघान नैनमच्युतः

निबद्ध्य पञ्चचूल् . इनं विधाय तं व्यसर्जयत् | जगज्जनित्रयोरिदं विडम्बनं रमेशयोः

सदैकमानसावपि स्वधर्मशासकौ नृणाम् | च्ल्xxxइx.रमा हरिश्च तत्र तौ विजह्रतुर्हि रुग्मिणा

अथाऽससाद सौभराढरिं शराम्बुवर्षणः | हरिः शरं यमोपमं मुमोच तस्य वक्षसि

शरेण तेन पीडितः पपात मन्दचेष्टितः | चिरात्तसञ्ज्ञकोऽगमत् त्रिनेत्रतोषणेच्छया

समस्तराजसन्निधावयादवीं महीमहम् | करिष्य इत्युदीर्य स व्यधात् तपोऽतिदुश्चरम्

अथो विवेश केशवः पुरीं कुशस्थलीं विभुः | प्रियायुतोऽब्जजादिभिः समीडितः सुरेश्वरैः

पुरा ततो हलायुधः प्रियां निजां पुराऽपि हि | स वारुणीसमाह्वयामवाप रैवतीं विभुः

पतिं यथाऽनुरूपिणं तदीयमेव पूर्वकम् | पिता तदीय ऐच्छत प्रवेत्तुमब्जसम्भवात्

स तत्सदो गतो वरात् तदीयतः प्रगीतिकाम् | निशम्य नाविदद् गतं युगोरुकालपर्ययम्

नरानयोग्यगीतिका विमोहयेत् ततो नृपः | सुमूढबुद्धिरन्ततोऽल्पकाल इत्यमन्यत

स मूर्च्छितः प्रबोधितोऽब्जजेन तं त्वपृच्छत | सुतापतिं बलं च सोऽब्रवीद् युगात्यये बहौ

स रैवतो बलाय तां प्रदाय गन्धमादनम् | गतोऽत्र चीर्णसत्तपा अवाप केशवान्तिकम्

बलोऽपि तां पुरातनप्रमाणसम्मितां विभुः | हलेन चाऽज्ञया समां चकार सत्यवाञ्छितः

च्xच्.तया रतः सुतावुभौ शठोल्मुकाभिधावधात् | पुराऽर्यमां शकौ सुरावुदारचेष्टितो बलः

जनार्दनश्च रुग्मिणीकरं शुभे दिनेऽग्रहीत् | महोत्सवस्तदाऽभवत् कुशस्थलीनिवासिनाम्

चतुर्मुखेशपूर्वकाः सुरा वियत्यवस्थिताः | प्रतुष्टुवुर्जनार्दनं रमासमेतमव्ययम्

मुनीन्द्रदेवगायनादयोऽपि यादवैः सह | विचेरुरुत्तमोत्सवे रमारमेशयोगिनि

सुरां शकाण्स्च ये नृपाः समाहुता महोत्सवे | सपाण्डवाः समाययुर्हरिं रमासमायुतम्

समस्तलोकसुन्दरौ युतौ रमारमेश्वरौ | समीक्ष्य मोदमाययुः समस्तलोकसज्जनाः

तया रमन् जनार्दनो वियोगशून्यया सदा | अधत्त पुत्रमुत्तमं मनोभवं पुरातनम्

चतुस्तनोर्हरेः प्रभोस्तृतीयरूपसं युतः | ततस्तदाह्वयोऽभवत् स रुग्मिणीसुतो बली

पुरैव मृत्यवेऽवदत् तमेव शम्बरस्य ह | प्रजातमब्जजाङ्कजस्तवान्तकोऽयमित्यपि

स मायया हरेः सुतं प्रगृह्य सूतिकागृहात् | अवाक्षिपन्महोदधावुपेक्षितोऽरिपाणिना

तमग्रसज्जलेचरः स दाण्सहस्तमागतः | कुमारमस्य तूदरे निरीक्ष्य शम्बरे ददुः

विपाट्य मत्स्यकोदरं स शम्बरः कुमारकम् | न्यवेदयन्मनोभवप्रियाकरे सुरूपिणम्

च्xचि.अनङ्गतामुपागते पुरा हरेण साऽङ्गजे | वशं विरिञ्चशापतो जगाम शम्बरस्य हि

पुरा हिपञ्चभर्तृकां निशम्य कञ्जजोदिताम् | जहास पार्षतात्मजां शशाप तां ततस्त्वजः

भवासुरेण दूषितेति सा ततो हि मायया | पिधाय तां निजां तनुं जगाम चान्ययाऽसुरम्

गृहेऽपि साऽसुरे स्थिता निजस्वरूपतोऽसुरम् | न गच्छति स्म सा पतिं निजं समीक्ष्य हर्षित् आ

रसायनैः कुमारकं व्यवर्द्धयद् रतिः पतिम् | स पूर्णयौवनोऽभवच्चतुर्भिरेव वत्सरैः

पतिं सुपूर्णयौवनं निरीक्ष्य तां विषज्जतीम् | उवाच कार्ष्णिरम्ब ते कुचेष्टितं कथं न्विति

जगाद साऽखिलं पतौ तदस्य जन्म चाऽगतिम् | ततोऽग्रहीत् स तां प्रियां रतिं रमापतेः सुतः

ददौ च मन्त्रमुत्तमं समस्तमायिनाण्सकम् | भृगूत्थरामदैवतं रतिर्हरेः सुताय सा

ततः स्वदारधर्षकं समाह्वयद् युधेऽङ्गजः | स शम्बरं स चैत्य तं युयोध शक्तितो बली

स चर्मखड्गधारिणं वरास्त्रशस्त्रपादपैः | यदा न योद्धुमाण्सकद्धरेः सुतं न दृश्यते

सहस्रमायमुल्बणं त्वदृश्यमम्बराद् गिरीन् | सृजन्तमेत्य विद्यया जघान कृष्णनन्दनः

स विद्यया विनाण्सितोरुमाय आण्सु शम्बरः | च्xचिइ.निकृत्तकन्धरोऽपतद् वरासिनाऽमुना क्षणात्

निहत्य तं हरेः सुतस्तयैव विद्ययाऽम्बरम् | समास्थितः स्वभार्यया समं कुशस्थलीं ययौ

समस्तवेदिनोर्मुनिर्नरान् विडम्बमानयोः | रमारमेशयोः सुतं जगाद तं स्म नारदः

स रुग्मिणीजनार्दनादिभिः सरामयादवैः | पितामहेन चाऽदरात् सुलाल् . इतोऽवसत् सुखम्

ततः पुरा स्यमन्तकं ह्यवाप सूर्यमण्डले | स्थिताद्धरेः स सत्रजित् सदाऽत्र केशवार्चकः

सदाऽस्य विष्णुभाविनोऽप्यतीव लोभमान्तरम् | प्रकाण्सयन् रमापतिर्ययाच ईश्वरो मणिम्

स तं न दत्तवां स्ततोऽनुजो निबद्ध्य तं मणिम् | वनं गतः प्रसेनको मृगाधिपेन पातितः

तदा स सत्रजिद्धरिं शशं स सोदरान्तकम् | उपां शु वर्त्मना ततो हरिः सयादवो ययौ

वने स सिं हसूदितं पदैः प्रदर्श्य वृष्णिनाम् | प्रसेनमृक्षपातितं स सिं हमप्यदर्शयत्

ततो निधाय तान् बिलं स जाम्बवत्परिग्रहम् | विवेश तत्र सं युगं बभूव तेन चेशितुः

युयोध मन्दमेव स प्रभुः स्वभक्त इत्यजः | चकार चोग्रमन्ततः प्रकाण्सयन् स्वमस्य हि

स मुष्टिपिष्टविग्रहो नितान्तमापदं गतः | जगाम चेतसा रघूत्तमं निजं पतिं गतिम्

च्xचिइइ.स्मृतिं गते तु राघवे तदाकृतिं यदूत्तमे | समस्तभेदवर्जितां समीक्ष्य सोऽयमित्यवेत्

ततः क्षमापयन् सुतां प्रदाय रोहिणीं शुभाम् | मणिं च तं नुनाव स प्रपन्न आण्सु पादयोः

विधाय चक्रदारितं सुजीर्णदेहमस्य सः | युवानमाण्सु केशवश्चकार वेदनां विना

विधाय भक्तवाञ्छितं प्रियासहाय ईश्वरः | प्रगृह्य तं महामणिं विनिर्ययौ गुहामुखात्

गुहाप्रविष्टमीश्वरं बहून्यहान्यनिर्गतम् | प्रतीक्ष्य यादवास्तु ये गता गृहं तदाऽहृषुः

समस्तवृष्णिसन्निधौ यदूत्तमः स्यमन्तकम् | ददौ च सत्रजित्करे स विच्छविर्बभूव ह

स दुर्यशो रमापतावनूच्य मिथ्यया तपन् | स्वपापहानकाङ्क्षया ददौ सुतां जनार्दने

मणिं च तं प्रदाय तं ननाम ह क्षमापयन् | मणिं पुनर्ददौ हरिर्मुमोद सत्यभामया

रमैव सा हिभूरिति द्वितीयमूर्तिरुत्तमा | बभूव सत्रजित्सुता समस्तलोकसुन्दरी

ततो हि सा च रुग्मिणी प्रिये प्रियासु तेऽधिकम् | जनार्दनस्य ते हरेः सदाऽवियोगिनी यतः

अथाऽप साम्बनामकं सुतं च रोहिणी हरेः | चतुर्मुखां शसं युतं कुमारमेव षण्मुखम्

इति प्रशासति प्रभौ जगज्जनार्दनेऽखिलम् | अगण्यसद्गुणार्णवे कदाचिदाययौ द्विजः

च्xचिव्.जनार्दनः स नामतो रमेशपादसं श्रयः | स मानितश्च विष्णुना प्रणम्य वाक्यमब्रवीत्

क्षमस्व मे वचः प्रभो ब्रवीम्यतीव पापकम् | यतः सुपापदूतकस्ततो हि तादृशं वचः

न तेऽस्त्यगोचरं क्वचित् तथाऽपि चाऽज्ञया वदे | वदेति चोदितोऽमुना द्विजो जगाद माधवम्

सुतौ हि साल्वभूपतेर्बभूवतुः शिवाण्स्रयौ | शिवप्रसादसम्भवौ पितुस्तपोबलेन तौ

अजेयवध्यतां च तौ शिवाद् वरं समापतुः | जरासुतस्य शिष्यकौ तपोबलेन केवलम्

महोदरं च कुण्डधारिणं च भूतकावुभौ | तथाऽजिताववध्यकौ दिदेश शङ्करस्तयोः

तयोः सहाय एव तौ वराच्छिवस्य भूतकौ | अजेयतामवापतुर्नचान्यथाऽमरावपि

अजेयतामवध्यतामवाप्य तावुभौ शिवात् | पितुस्तु राजसूयितां समिच्छतो मदोद्धतौ

जरासुतो गुरुत्वतो विरोद्धुमत्र नेच्छति | नृपां स्तु देवपक्षिणो विजित्य कर्तुमिच्छतः

स्वयं हि राजसूयितां जरासुतो न मन्यते | यतो हि वैष्णवं क्रतुं तमाहुरीश वैदिकाः

इमौ पितुर्यशोऽर्थिनौ पराभवाय ते तथा | समिच्छतोऽद्य तं क्रतुं भवन्तमूचतुश्च तौ

समुद्रसं श्रयो भवान् बहून् प्रगृह्य लावणान् | च्xच्व्.सुभारकानुपैहि नाविति क्षमस्व मे वचः

इतीर्य तं ननाम स प्र चाहसन् स्म यादवाः | हरिस्तु सात्यकिं वचो जगाद मेघनिस्वनः

प्रयाहि सात्यके वचो ब्रवीहि मे नृपाधमौ | समेत्य वां वरायुधैः करं ददान्यसं शयम्

उपैतमाण्सु सं युगार्थिनौ च पुष्करं प्रति | इतीरितः शिनेः सुतो जगाम विप्रसं युतः

उपेत्य तौ हरेर्वचो जगाद सात्यकिर्बली | विधाय तौ तृणोपमौ गिरा जगाम केशवम्

ततः पुरैव तावुभौ द्विजं हरस्वरूपिणम् | सुदुःखवासनामकं प्रचक्रतुस्तृणोपमम्

दशत्रिकैः शतैर्वृतो यतीश्वरैः स सर्ववित् | विपाटित् आत्मकौपिनादिसर्वमात्रकोऽभवत्

वरात् स्वसम्भवादसौ न शापशक्तिमानभूत् | ततः समस्तभञ्जनोरुशक्तिमाप केशवम्

स तान् समर्च्य माधवः प्रदाय चोरुमात्रकाः | ययौ च तैः समन्वितो वधाय साल्वपुत्रयोः

तमत्रिजं हरात्मकं यतो हि वेद मागधः | ततोऽत्यजत् स्वशिष्यकौ निशम्य तत्प्रतीपकौ

हरौ तु पुष्करं गते मुनीश्वरैः समर्चिते | समीयतुश्च तावुभावथात्र हं सडीभकौ

स ब्रह्मदत्तनामकोऽत्र तत्पिताऽप्युपाययौ | समागतौ च भूतकौ शिवस्य यौ पुरस्सरौ

च्xच्वि.विचक्रनामकोऽसुरः पुरा विरिञ्चतो वरम् | अवध्यतामजेयतामवाप्य बाधते सुरान्

स चाभवत् तयोः सखा सहायकाम्ययाऽगमत् | हिडिम्बराक्षसोऽपि यः पुराऽप शङ्कराद् वरम्

न जीयसे न वध्यसे कुतश्चनेति तोषित् आत् | स चैतयोः सखाऽभवत् समाजगाम तत्र च

अक्षोहिणीदशात्मकं बलं तयोर्बभूव ह | विचक्रगं षडात्मकं तथैकमेव राक्षसम्

द्विरष्टसेनया युतौ सहैकयैव तौ नृपौ | समीयतुर्युधे हरिं हरिश्च तौ ससार ह

अथ द्वयोर्द्वयोरभूद् रणो भयानको महान् | हरिर्विचक्रमेयिवान् बलश्च हं समुद्धतम्

तदाऽस्य चानुजं ययौ शिनिप्रवीर आयुधी | गदश्च नामतोऽनुजो हरेः स रोहिणीसुतः

पुरा स चण्डको गणो हरेर्निवेदिताण्सनः | समाह्वयद् रणाय वै तयोः स तातमेव हि

अक्षोहिणीत्रयान्विताः समस्तयादवास्तदा | त्रिलोचनानुगौ च तौ न्यवारयन् सराक्षसौ

हरिर्विचक्रमोजसा महास्त्रशस्त्रवर्षिणम् | विवाहनं निरायुधं क्षणाच्चकार सायकैः

पुनश्च पादपान् गिरीन् प्रमुञ्चतोऽरिणाऽरिहा | शिरो जहार देवता विनेदुरत्र हर्षित् आः

प्रसूनवर्षिभिः स्तुतश्चतुर्मुखादिभिः प्रभुः | ससार तौ हरानुगौ प्रभक्षकौ स सात्त्वताम्

च्xच्विइ.समस्तयादवान् रणे विधूय तौ जनार्दनम् | उपेत्य चां सगौ हरेरदं शतां सुकर्णकौ

स तौ भुजप्रवेगतो विधूय शङ्करालये | न्यपातयद् बलार्णवोऽमितस्य किं तदुच्यते

प्रभक्षयन्तमोजसा हिडिम्बमुद्धतं बलम् | सहोग्रसेनको ययौ पिता हरेः शरान् क्षिपन्

तयो रथौ सहायुधौ प्रभक्ष्य राक्षसो बली | प्रगृह्य तावभाषत प्रयातमाण्सु मे मुखम्

तदा गदावरायुधः सहैव हं सभूभृत् आ | प्रयुद्ध्यमान आययौ विहाय तं हलायुधः

तमागतं समीक्ष्य तौ विहाय राक्षसाधिपः | उपेत्य मुष्टिनाऽहनद् बलं स वक्षसि क्रुधा

उभौ हि बाहुषाल् . इनावयुद्ध्यतां च मुष्टिभिः | चिरं प्रयुद्ध्य तं बलोऽग्रहीत् स जङ्घयोर्विभुः

अथैनमुद्धृतं बलाद् बलः स दूरमाक्षिपत् | पपात पादयोजने स नाऽजगाम तं पुनः

विहाय सैनिकां श्च तौ नृपौ ययौ वनाय सः | निहत्य तस्य राक्षसान् हलायुधो ननाद ह

गदस्तु साल्वभूभृत् आ वयोगतेन योधयन् | विवाहनं निरायुधं चकार सोऽप्यपाद्रवत्

सुतेन तस्य कन्यसा युयोध सात्यकी रथी | वरास्त्रशस्त्रयोधिनौ विजह्रतुश्च तावुभौ

चिरं प्रयुद्ध्य सात्यकिः स हं सकन्यसा बली | च्xच्विइइ.शतं सपञ्चकं रणे चकर्त तस्य धन्वनाम्

स खड्गचर्मभृद् रणेऽभ्ययात् सुतात्मजं शिनेः | स चैनमभ्ययात् तथा वरासिचर्मभृद् विभीः

द्विषोडण्सप्रभेदकं वरासियुद्धमश्रमौ | प्रदर्श्य निर्विशेषकावुभौ व्यवस्थितौ चिरम्

परस्परान्तरैषिणौ नचान्तरं व्यपश्यताम् | ततो विहाय सङ्गरं गतौ निरर्थकं त्विति

ततः स हं ससं युतो जगाम योद्धुमच्युतम् | क्षणेन तौ निरायुधौ चकार केशवः शरैः

हतं च सैन्यमेतयोश्चतुर्थभागशेषितम् | क्षणेन केशवेन तद्भयादपेयतुश्च तौ

स पुष्करेक्षणस्तदा सुरैर्नुतोऽथ पुष्करे | उवास तां निशां प्रभुः सयादवोऽमितप्रभः

परे दिने जनार्दनो नृपात्मजौ प्रविद्रुतौ | यमस्वसुस्तटे प्रभुः समाससाद पृष्ठतः

स रौहिणेयसं युतः समन्वितश्च सेनया | स्वशिष्टसेनया वृतौ पलायिनाववारयत्

निवृत्य तौ स्वसेनया ण्सरोत्तमैर्ववर्षतुः | सुकोपितौ समस्तशो यदूनवार्यपौरुषौ

अथाऽससाद हं सको हलायुधं महाधनुः | अनन्तरोऽस्य सात्यकिं गदं च सर्वसैनिकान्

स सात्यकिं निरायुधं विवाहनं विवर्मकम् | व्यधाद् गदं च तौ रणं विहाय हापजग्मतुः

च्xचिx.विधूय सैनिकां श्च स प्रगृह्य चापमाततम् | हरिं जगाम चोन्नदन् महास्त्रशस्त्रवर्षणः

तमाण्सु केशवोऽरिहा समस्तसाधनोज्झितम् | क्षणाच्चकार सोऽप्यगाद् विसृज्य तं हलायुधम्

हलायुधो निरायुधं विधाय हं समोजसा | विकृष्टचाप आगतं ददर्श तस्य चानुजम्

स हं स आण्सु कार्मुकं पुनः प्रगृह्य तं बलम् | यदाऽससाद केशवो न्यवारयत् तमोजसा

शिनेः सुतात्मजोऽप्यसौ विहाय हं सकानुजम् | रथान्तरं समास्थितो जगाम तातमस्य च

वयोगतः पिता तयोर्युयोध तेन वृष्णिना | शरं च कण्ठकूबरे व्यसर्जयत् स सात्यकेः

स सात्यकिर्दृढाहतो जगाम मोहमाण्सु च | सुलब्धसञ्ज्ञ उत्थितः समाददेऽर्द्धचन्द्रकम्

स तेन तच्छिरो बली चकर्त शुक्लमूर्द्धजम् | यदम्बयाऽभिकामितं पुरा पपात तत् क्षितौ

नदं श्च सात्यकिर्हरेर्जगाम पार्श्वमुद्धतः | बलोऽपि हं सकानुजं युयोध सेनया युतम्

हरिस्तु हं समुल्बणैः शरैः समर्दयन् बलम् | जघान तस्य सर्वशो न कश्चिदत्र शेषितः

स एक एव केशवं महास्त्रमुक् ससार ह | निवार्य तानि सर्वशो हरिर्निजास्त्रमाददे

स वैष्णवास्त्रमुद्यतं निरीक्ष्य यानतो महीम् | गतः पराद्रवद् भयात् पपात यामुनोदके

च्च्.वरास्त्रपाणिरीश्वरः पदाऽहनच्छिरस्यमुम् | स मूर्छितो मुखेऽपतन्महाभुजङ्गमस्य ह

स धार्तराष्ट्रकोदरे यथा तमोऽन्धमेयिवान् | तथा सुदुःखसं युतो वसन् मनोः परं म्रियेत्

ततोऽन्धमेव तत् तमो हरेर्द्विडेति निश्चयात् | तदाऽस्य चानुजोऽग्रजं विमार्गयन् जलेऽपतत्

विहाय रोहिणीसुतं जले निमज्ज्य मार्गयन् | अपश्यमान आत्मनो व्यपाटयच्च काकुदम्

विहाय देहमुल्बणं तमोऽवतार्य चाग्रजम् | प्रतीक्षमाण उल्बणं समत्ति तत् सुखेतरम्

ततो हरिर्बलैर्युतो बलान्वितो मुनीश्वरैः | समं कुशस्थलीं ययौ स्तुतः कशङ्करादिभिः

स्वकीयपादपल्लवाण्स्रयं जनं प्रहर्षयन् | उवास नित्यसत्सुखार्णवो रमापतिर्गृहे