इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये अरणीप्राप्तिर्नाम द्वाविं शोऽध्यायः च्च्च्xxxइव्.(अज् ञ्Ḹअतवाससमाप्तिः ) अथ त्रयोविं शोऽध्यायः Oं | नारायणानुग्रहतो यथावन्निस्तीर्य तान् द्वादशाब्दान् वने ते | विसृज्य च ब्राह्मणादीन् सधौम्यानज्ञातवासाय ततो मनो दधुः

गत्वा विराटस्य पुरीं निधाय हेतीः शम्यां छन्नरूपा बभूवुः | यतिः सूदः षण्ढवेषोऽश्वसूतवेषो गोपो गन्धकर्त्री चजाताः

सर्वे विराटं ययुरत्र देववत् सम्भावितास्तेन शुभोरुलक्षणाः | युधिष्ठिरस्यैव शुश्रूषणं ते चक्रुर्हृदा वासुदेवस्य नान्यत्

परपाको गृहस्थस्य क्षत्रियस्य विशेषतः | न योग्य इति सूदस्य बभ्रे वेषं वृकोदरः

वैदिकव्यवहारेषु ज्ञानाधिक्यप्रसिद्धितः | ज् आनीयुर्भीम इत्येव शूद्रवेषस्ततोऽभवत्

स्वीयं वेदविदां सर्वं देवेशानां च किं पुनः | अतस्तेऽन्याण्स्रयं नैव चक्रुः स्वबलसं श्रयात्

शापादेवार्जुनः षण्ढवेषोऽभून्नकुलस्तथा | क्षत्रियानन्तरत्वात्तु सूतजातेस्तथाऽभवत्

सूतस्यानन्तरत्वात्तु वैश्यजातेस्तथाऽभवत् | सहदेवो वैश्यजातिर्गोपालस्तेषु चोत्तमः | ततो गोपालतामाप यतिः पूज्योऽखिलैर्यतः

यतिरासीद् धर्मजोऽतः सोऽभ्यासार्थं सदैव च | अक्षासक्तोऽभवत् पश्चाद् दर्शयिष्यन् स्वशिष्टताम्

भीमसेनसधर्मार्थं शूद्रा सैरन्ध्रिकाऽभवत् | द्रौपदी भर्तृसाधर्म्यं स्त्रीणां धर्मो यतः सदा

अथाऽजगाम मल्लकः समस्तभूमिमण्डले | च्च्च्xxxव्.वरेण योऽजितो जयी शिवस्य सञ्जगर्ज च

तमीक्ष्य सर्वमल्लका विराटराजसं श्रयाः | प्रदुद्रुवुर्भयार्दितास्तदाऽवदद् युधिष्ठिरः

य एष सूद आण्सु तं निहत्य मल्लमोजसा | यशस्तवाभिवर्द्धयेत् समाह्वयाद्य तं नृप

इतीरिते समाहुतो जगाद मारुतिर्वचः | प्रसादतो हरेरहं निसूदयेऽद्य मल्लकम्

समस्तदेववृन्दतो महान् य एव केशवः | समस्तदेवनामवां स्तदीयभक्तितो बलम्

य एव देवनामधा इति श्रुतिर्जगाद हि | महां श्च देव एष तत् स मे जयं विधास्यति

युधिष्ठिराभिधश्च यो युधिष्ठिरे स्थितः सदा | त्वयि स्थितस्त्वमित्यसौ सदाऽभिधीयते हरिः

इति ब्रुवाणो मल्लं तमभियातो वृकोदरः | अनयन्मृत्युलोकाय बलाढ्यैरपि दुर्जयम्

एवं निवसतां तत्र पाण्डवानां महात्मनाम् | सं वत्सरे द्विमासोने विजित्य दिश आगतः | कीचको मत्स्यनृपतेः स्यालो बलवतां वरः

स द्रौपदीमीक्ष्य मनोभवार्तः सम्प्रार्थयामास तया निरस्तः | मासे गते भगिनीं स्वां सुदेष्णां सम्प्रार्थयामास तदर्थमेव

तया निषिद्धोऽपि पुनः पुनस्तां यदा ययाचेऽथ च साऽह कृष्णाम् | समानयाऽश्वेव सुरां मदर्थमितीरिता नेति भीत् आऽवदत् सा

बलात् तया प्रेषित् आ तद्गृहाय यदाऽगमत् तेन हस्ते गृहीत् आ | विधूय तं प्राद्रवत् सा सभायै स्मृत्वाऽदित्यस्थं वासुदेवं परेशम्

च्च्च्xxxवि.अनुद्रुत्यैतां पातयित्वा पदा स सन्ताडयामास तदा रविस्थितः | नारायणो हेतिनामैव रक्षो न्ययोजयत् तददृश्यं समागात्

वायुस्तमाविश्य तु कीचकं तं न्यपातयत् तां समीक्ष्यैव भीमः | चुकोप वृक्षं च समीक्षमाणं तं वारयामास युधिष्ठिरोऽग्रजः

कृष्णा रात्रौ भीमसकाण्समेत्य हन्तुं पापं कीचकं प्रैरयत् तम् | भीमस्य बुद्ध्या निशि सा कीचकं च जगाद गन्तुं शून्यगृहं स चागात्

तत्रैनमासाद्य तु भीमसेनो विजित्य तं बाहुयुद्धे निहत्य | शिरो गुदे पाणिपादौ च तस्य प्रवेशयामास विमृद्य वीरः

अवध्यं तं निहतं वीक्ष्य तस्य पञ्चोत्तरं शतमेवानुजानाम् | सर्वं वराच्छङ्करस्य ह्यवध्यं सहैव कृष्णां तेन दग्धुं बबन्ध

सा नीयमाना कीचकैः सं रुराव श्रुत्वैव तं भीमसेनो महान्तम् | उद्धृत्य वृक्षं तेन जघान सर्वानादाय कृष्णां पुनरागात् पुरं च

एवं यत्नात् तपसा तैरवाप्तो वरः शिवादजयत्वं रणेषु | अवध्यता चैव षडुत्तरास्ते शतं हता भीमसेनेन सङ्खे

गन्धर्व इत्येव निहत्य सर्वान् मुमोद भीमो द्रौपदी चाऽथ कृष्णाम् | याहीत्यूचे तां सुदेष्णा भयेन त्रयोदशाहं पालयेत्याह तां सा | अस्त्वित्येनामाह भयात् सुदेष्णा तथाऽवसन् पूर्णमब्दं च तेऽत्र

तदा पार्थान् प्रविचिन्त्याखिलायां पृथ्व्यां छन्नान् धार्तराष्ट्रस्य दूताः | अविज्ञाय प्रययुर्धार्तराष्ट्रमूचुर्हतं कीचकं योषिदर्थे

तेनावदद् द्रौपदीकारणेन दुर्योधनो निहतं कीचकं तम् | भीमेनागुस्तत्र दुर्योधनाद्या भीष्मादिभिः सह कर्णेन चैव

अग्रे ययौ तत्र योद्धुं सुशर्मा सगा विराटस्य समाजहार | श्रुत्वा विराटोऽनुययौ ससेनस्तं पाण्डवाण्स्चानुययुर्विनाऽर्जुनम्

च्च्च्xxxविइ.विजित्य सङ्खे जगृहे विराटं तदा सुशर्मा तमयाद् वृकोदरः | स तस्य सेनां विनिहत्य मात्स्यं विमोच्य जग्राह सुशर्मराजम् | युधिष्ठिरो मोचयामास तं च ततो रात्रौ न्यवसन् बाह्यतस्ते

ततोऽपरदिने सर्वे भीष्मद्रोणपुरस्सराः | रहितं कीचकैर्मात्स्यं शक्यं मत्वाऽभिनिर्ययुः

कीचकस्य हिडिम्बस्य बककिर्मीरयोरपि | जरासन्धस्य नृपतेः कं सादीनां च सर्वशः

न बाधनाय भीष्माद्या अपि शेकुः कथञ्चन | तस्मात् ते कीचकं शान्तं श्रुत्वा मात्स्यं ययुर्युधे

यतिष्ये रक्षितुं भीमाद् धार्तराष्ट्रानिति स्वकाम् | सत्यां कर्तुं प्रतिज्ञां तु ययौ द्रोणः सपुत्रकः

यदि युद्धाय निर्यान्ति ज्ञाताः स्युः पाण्डवास्तदा | न चेद् विराटमनतं नमयिष्यामहे वयम् | इति मत्वा विराटस्य जगृहुर्गाः समन्ततः

तदोत्तरः सारथित्वे प्रकल्प्य पार्थं ययौ तान् निशाम्यैव भीतः | ततोऽर्जुनः सारथिं तं विधाय कृच्छ्रेण सं स्थाप्य च तं ययौ कुरून्

आदाय गाण्डीवमथ ध्वजं च हनूमदङ्कं सदरोऽग्रतो गाः | निवर्त्य युद्धाय ययौ कुरूं स्तान् जिग्ये सर्वान् द्वैरथेनैव सक्तान्

एकीभूतान् पुनरेवानुयातान् सम्मोहनास्त्रेण विमोहयित्वा | जग्राह तेषामुत्तरीयाण्यृते तु भीष्मस्य वेदास्त्रघातं स एव

विधाय भीष्मं विरथं जगाम तदा ण्स्रुत्वा मत्स्यपतिर्जितान् कुरून् | मुमोद पुत्रेण जिता इति स्म तदाऽह षण्ढेन जितान् युधिष्ठिरः

तदा क्रुद्धः प्राहरत् तं विराटः सोऽक्षेण तद् भीमधनञ्जयाभ्याम् | श्रुतं तदा कुपितौ तौ निशाम्य न्यवारयत् तावपि धर्मसूनुः

च्च्च्xxxविइइ.निजस्वरूपेण समास्थितान् नो यदि स्म नासौ प्रणिपातपूर्वकम् | क्षमापयेद् वध्य इत्यात्मरूपं समास्थितास्तस्थुरथापरे दिने

तदा विराटासनमास्थितं नृपं युधिष्ठिरं वीक्ष्य विराट आह | किमेतदित्यूचिवानुत्तरोऽस्मै तान् पाण्डवान् गोग्रहणे चवृत्तम्

ततो विराटो भयकम्पिताङ्गः प्रणम्य पार्थाञ्छरणं जगाम | ददौ च कन्यामुत्तरां फल्गुनाय पुत्रार्थमेव प्रतिजग्राह सोऽपि

एवं विराटं मोचयित्वैव गाण्स्च तमस्यन्धे कीचकान् पातयित्वा | प्राप्तो धर्मः सुमहान् वायुजेन तस्यानु पार्थेन च गोविमोक्षणात्

अयातयन् केशवायाथ दूतान् सहाभिमन्युः सोऽपि रामेण सार्द्धम् | आगादनन्तानन्दचिद् वासुदेवो विवाहयामासुरथाभिमन्युम्

आसीन्महानुत्सवस्तत्र तेषां दशार्हवीरैः सह पाण्डवानाम् | स पाञ्चालानां वासुदेवेन सार्द्धमज्ञातवासं समतीत्य मोदताम्

दुर्योधनाद्याः सूतपुत्रेण सार्द्धं ससौबलेया युधि पार्थपीडित् आः | भीष्मादिभिः सार्द्धमुपेत्य नागपुरं मन्त्रं मन्त्रयामासुरत्र

अज्ञातवासे फल्गुनो नोऽद्य दृष्टस्तस्मात् पुनर्यान्तु पार्था वनाय | इति ब्रुवाणानाह भीष्मोऽभ्यतीतमज्ञातवासं द्रोण आहैवमेव

तयोर्वाक्यं ते त्वनादृत्य पापा वनं पार्थाः पुनरेव प्रयान्तु | इति दूतं प्रेषयामासुरत्र जानन्ति विप्रा इति धर्मजोऽवदत्

सौरमासानुसारेण धार्तराष्ट्रा अपूर्णताम् | आहुश्चान्द्रेण मासेन पूर्णः कालोऽखिलोऽप्यसौ

दिनानामधिपः सूर्यः पक्षमासाब्दपः शशी | तस्मात् सौम्याब्दमेवात्र मुख्यमाहुर्मनीषिणः | सौम्यं कालं ततो यज्ञे गृह्णन्ति नतु सूर्यजम्

तदेतदविचार्यैव लोभाच्च धृतराष्ट्रजैः | च्च्च्xxxइx.राज्यं न दत्तं पार्थेभ्यः पार्थाः कालस्य पूर्णताम् | ख्यापयन्तो विप्रवरैरुपप्लाव्यमुपाययुः

सुवासुदेवा अखिलैश्च यादवैः पाञ्चालमत्स्यैश्च युताः सभार्याः | उपप्लाव्ये ते कतिचिद् दिनानि वासं चक्रुः कृष्णसं शिक्षित् आर्थाः