इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये प्Ḹअण्डववनप्रवेशो नाम एकविं शोऽध्यायः च्च्xचिव्.(अरणीप्राप्तिः ) अथ द्वाविं शोऽध्यायः Oं | आगन्तुकामान् पुरवासिनस्ते सं स्थाप्य कृच्छ्रेण कुरुप्रवीराः | रात्रौ प्रविष्टा गहनं वनं च किर्मीरमासेदुरथो नराण्सम्

बकानुजोऽसौ निखिलैरजेयो वराद् गिरीशस्य निहन्तुकामः | सदारसोदर्यमभिप्रसस्रे भीमं महावृक्षगिरीन् प्रमुञ्चन्

स सम्प्रहारं सह तेन कृत्वा भीमो निपात्याऽशु धरातल् . ए तम् | चक्रे मखे सङ्गरनामधेये प्रसं ह्य नारायणदैवते पशुम्

निहत्य रक्षो वनमध्यसं स्थास्तदा यतीनामयुतैः समेताः | अण्सीतिसाहस्रमुनिप्रवीरैर्दशां शयुक्तैः सहिता व्यचिन्तयन्

विचिन्त्य तेषां भरणाय धर्मजः सम्पूज्य सूर्यस्थितमच्युतं प्रभुम् | दिनेऽक्षयान्नं पिठरं तदाप रत्नादिदं कामवरान्नदं च

बभार तेनैव युधिष्ठिरस्तान् प्रत्येकशस्त्रिं शतदासिदासकान् | सुवर्णपात्रेषु हि भुञ्जते ये गृहे तदीये बहुकोटिदासिके

सत्सङ्गमाकाङ्क्षिण एव तेऽवसन् पार्थैः सहान्ये च मुनीन्द्रवृन्दाः | शृण्वन्त एभ्यः परमार्थसाराः कथा वदन्तश्च पुरातनास्तथा

एवं गजानां बहुकोटिवृन्दां स्तथा रथानां च हयां श्च वृन्दशः | विसृज्य रत्नानि नरां श्च वृन्दशो वने विजह्रुर्दिवि देववत् सुखम्

गवां च लक्षं प्रददाति नित्यशः सुवर्णभारां श्च शतं युधिष्ठिरः | सभ्रातृकोऽसौ वनमाप्य शक्रवन्मुमोद विप्रैः सहितो यथासुखम्

पार्थेषु यातेषु किमत्र कार्यमिति स्म पृष्टो विदुरोऽग्रजेन | आहूय राज्यं प्रतिपादयेति प्राहैनमाहाथ रुषाऽम्बिकेयः

ज् ञातं प्रतीपोऽसि ममाऽत्मजानां न मे त्वया कार्यमिहास्ति किञ्चित् | यथेष्टस्तिष्ठ वा गच्छ वेति प्रोक्तो ययौ विदुरः पाण्डुपुत्रान्

च्च्xच्व्.तस्मिन् गते भ्रातृवियोगकर्शितः पपात भूमौ सहसैव राजा | सञ्ज्ञामवाप्याऽदिशदाण्सु सञ्जयं जीवामि चेदाण्सु ममाऽनयानुजम्

इतीरितः सञ्जयः पाण्डवेयान् प्राप्याऽनयद् विदुरं शीघ्रमेव | सोऽप्यागतः क्षिप्रमपास्तदोषो ज्येष्ठं ववन्देऽथ स चैनमाण्स्लिषत्

अङ्कं समारोप्य स मूर्ध्नि चैनमाघ्राय लेभे परमां मुदं तदा | क्षत्तारमायान्तमुदीक्ष्य सर्वे ससौबला धार्तराष्ट्रा अमर्षात् | सम्मन्त्र्य हन्तुं पाण्डवानामुतैकं छन्नोपधेनैव ससूतजा ययुः

विज्ञाय तेषां गमनं समस्तलोकान्तरात्मा परमेश्वरेश्वरः | व्यासोऽभिगम्यावददाम्बिकेयं निवारयाऽश्वेव सुतं तवेति

अवाप्य पार्थानयमद्य मृत्युं सहानुबन्धो गमिता ह्यसं शयम् | इतीरिते तेन निवारयेति प्रोक्तो हरिः प्राह न सं वदे तैः

मैत्रेय आयास्यति सोऽपि वाचं शिक्षार्थमेतेष्वभिधास्यतीह | त् आं चेत् करोत्येष सुतस्तवास्य भद्रं तदा स्याच्छप्स्यति त्वन्यथा सः

उक्त्वेति राजानमनन्तशक्तिर्व्यासो ययौ तत्र गतेषु तेषु | सुयोधनाद्येषु हतेषु पार्थैर्भूभारहानिर्न भवेदिति प्रभुः

सर्वाण्स्च चेष्टा भगवन्नियुक्ताः सदा समस्तस्य चितोऽचितश्च | तथाऽपि विष्णुर्विनिवारयेत् क्वचिद् वाचा विधत्ते च जनान् विडम्बयन्

मैत्रेय आगादथ भूपतिश्च पुत्रान् समाहूय सकर्णसौबलान् | सम्पूजयामास मुनिं स चाऽह दातुं राज्यं पाण्डवान् सम्प्रशं सन्

विशेषतो भीमबलं शशं स किर्मीरनाण्सादि वदन् मुनीन्द्रः | श्रुत्वाऽसहं स्तद् धृतराष्ट्रपुत्र आस्फालयामास निजोरुमुग्रः

शशाप चैनं मुनिरुग्रतेजास्तवोरुभेदाय भवेत् सुयुद्धम् | इत्यूचिवान् धृतराष्ट्रानतोऽपि ययौ न चेद् राज्यदस्त्वं तथेति | श्रुत्वा तु किर्मीरवधं स्वपित्रा पृष्टक्षत्रोक्तं सोऽत्रसद् धार्तराष्ट्रः

च्च्xच्वि.वने वसन्तोऽथ पृथासुतास्ते वार्तां स्वकीयां प्रापयामासुराण्सु | कृष्णे सोऽपि द्रुतमायात् ससत्यः सम्बन्धिनो ये च पाञ्चालमुख्याः

क्रुद्धं कृष्णं धार्तराष्ट्राय पार्थाः क्षमापयामासुरुच्चैर्गृणन्तः | गुणां स्तदीयानमितान् प्रणम्य तदा रुदन्ती द्रौपदी चाऽप पादौ | सा पादयोः पतिता वासुदेवमस्तौत् समस्तप्रभुमात्मतन्त्रम्

अचिन्त्य नित्याव्यय पूर्णसद्गुणार्णवैकदेहाखिलदोषदूर | रमाब्जजेशेरसुरेन्द्रपूर्ववृन्दारकाणां सतताभिवन्द्य | समस्तचेष्टाप्रद सर्वजीवप्रभो विमुक्ताण्स्रय सर्वसार

इति ब्रुवन्ती सकलानुभूतं जगाद सर्वेशितुरच्युतस्य | यस्याधिकानुग्रहपात्रभूता स्वयं हि शेषेण्सविपादिकेभ्यः

श्रुत्वा समस्तं भगवान् प्रतिज्ञां चकार तेषामखिलाण्स्च योषाः | पतीन् समालिङ्ग्य विमुक्तकेश्यान् भीमाहतान् दर्शये नान्यथेति | त् आं सान्त्वयित्वा मधुरैः सुवाक्यैर्नारायणो वाचमिमां जगाद

यदीहाहं स्थितो नैवं भविताऽहं त्वयोधयम् | साल्वराजं दुरात्मानं हतश्चासौ सुपापकृत्

सन्निधानेऽथ दूरे वा कालव्यवहितेऽपि वा | स्वभावाद् वा व्यवहिते वस्तुव्यवहितेऽपि वा | नाण्सक्तिर्विद्यते विष्णोर्नित्याव्यवहितत्वतः

तथाऽपि नरलोकस्य करोत्यनुकृतिं प्रभुः | दुष्टानां दोषवृद्ध्यर्थं भीमादीनां गुणोन्नतेः

युधिष्ठिरेऽतिवृद्धं तु राजसूयादिसम्भवम् | धर्मं च सङ्क्रामयितुं कृष्णायामनुजेषु च

योग्यताक्रमतो विष्णुरिच्छयेत्थमचीक्लृपत् | एधमानद्विल् . इत्येव विष्णोर्नाम हि वैदिकम्

च्च्xच्विइ.स्वयोग्यताया अधिकधर्मज्ञानादिजं फलम् | भीष्मद्रोणाम्बिकेयादेः पार्थेष्वेव निधापितुम्

पुनश्च पापवृद्ध्यर्थमजो दुर्योधनादिषु | व्यासोऽम्बिकासुतं प्राह पार्था मेऽभ्यधिकं प्रियाः | तेषां प्रवासनं चैव प्रियं न मम सर्वथा

इति दुर्योधनादीनां पापवृद्ध्यर्थमेव सः | प्रिया इत्येव कथनात् पाण्डवानां शुभोन्नतेः

गुरुत्वाद् भीमसेनस्य क्षमा द्यूतेऽर्जुनादिनाम् | नातिधर्मस्वरूपोऽत्र धर्मो भीमे निरौपधः

द्रौपद्या अप्यतिक्लेशात् क्षमा धर्मो महानभूत् | सा हिभीममनो वेद न कार्यः शाप इत्यलम्

तस्माद् यथायोग्यतया हरिणा धर्मवर्द्धनम् | कृतं तत्रासन्निधानकारणं केशवोऽब्रवीत्

साल्वं श्रुत्वा समायातं रौग्मिणेयादयो मया | प्रस्थापिता हि भवतां सकाण्सात् ते ययुः पुरीम् | तदा साल्वोऽपि सौभेन द्वारकामर्दयद् भृशम्

प्रद्युम्न आण्सु निरगादथ सर्वसैन्यैरन्यैश्च यादवगणैः सहितोऽनुजैश्च | साल्वोऽवगम्य तनयं मम तद्विमानात् पापोऽवरुह्य रथमारुहदत्र योद्धुम्

कृत्वा सुयुद्धममुना मम पुत्रकोऽसावस्त्राणि तस्य विनिवार्य महास्त्रजालैः | दत्तं मया ण्सरममोघमथाऽददे तं हन्तुं नृपं कृतमतिस्त्वशृणोद् वचः खे

नारायणेन हि पुरा मनसाऽभिक्लृप्तं कृष्णावतारमुपगम्य निहन्मि साल्वम् | इत्येव तेन हरिणाऽपि स भार्गवेण विद्रावितो न निहतः स्वमनोनुसारात्

वध्यस्त्वया नहि ततोऽयमयं च बाणण्स्चक्रायुधस्य दयितो नितराममोघः | मा मुञ्च तेन तमिमं विनिवर्तयेऽहं साल्वं हृदि स्थित इतीरितमीरणेन

च्च्xच्विइइ.श्रुत्वा वचः स पवनस्य शरं त्वमोघं सञ्जह्र आण्सु स च साल्वपतिः स्वसौभम् | आरुह्य बालकलहेन किमत्र कार्यं कृष्णेन सङ्गर इति प्रययौ स्वदेशम्

प्रद्युम्नसाम्बगदसारणचारुदेष्णाः सेनां निहत्य सह मन्त्रिगणैस्तदीयाम् | आह्लादिनः स्वपुरमाययुरप्यहं च तत्रागमं सपदि तैः श्रुतवानशेषम्

यस्मिञ्छरे करगते विजयो ध्रुवः स्यान्मत्तेजसा तदनुसङ्ग्रहणात् सुतान्मे | यातं निशम्य रिपुमात्मपुरीं च भग्नां दृष्ट्वैव तेन तदनुब्रजनं कृतं मे

तं सागरोपरिगसौभगतं निशाम्य मुक्ते च तेन मयि शस्त्रमहास्त्रवर्षे | तं सन्निवार्य तु मया ण्सरपूगविद्धो माया युयोज मयि पापतमः स साल्वः

त् आः क्रीडया क्षणमहं समरे निशाम्य ज्ञानास्त्रतः प्रतिविधूय बहूं श्च दैत्यान् | हत्वाऽशु तं च गिरिवर्षिणमाण्सु सौभं वार्धौ न्यपातयमरीन्द्रविभिन्नबन्धम्

तं स्यन्दनस्थितमथो विभुजं विधाय बाणेन तद्रथवरं गदया विभिद्य | चक्रेण तस्य च शिरो विनिकृत्य धातृशर्वादिभिः प्रतिनुतः स्वपुरीमगां च

तस्मादिदं व्यसनमास हि विप्रकर्षान्मे कार्यतस्त्विति निगद्य पुनश्च पार्थान् | कृष्णां च सान्त्वयितुमत्र दिनान्युवास सत्या च सोमकसुतामनुसान्त्वयन्ती

पाण्डवानां च या भार्याः पुत्रा अपि हि सर्वशः | अन्वेव पाण्डवान् याता वनमत्रैव च स्थिताः

धृष्टद्युम्नस्ततः कृष्णां सान्त्वयित्वैव केशवम् | प्रणम्य समनुज्ञातो भागिनेयैः पुरं ययौ

धृष्टकेतुश्च भागिनीं काण्सिराजः सुतामपि | पुरं ययतुरादाय कुन्त्यैवान्याः सह स्थिताः

पार्वती नकुलस्याऽसीद् भार्या पूर्वं तिलोत्तमा | पूर्वोक्ते चैव यमयोर्भार्ये कुन्त्या हिवारिताः

सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य केशवः | पाण्डवानभ्यनुज्ञाय सभार्यः स्वपुरीं ययौ

च्च्xचिx.कञ्चित् कालं द्रौपदेया उष्य पाञ्चालके पुरे | ययुर्द्वारवतीमेव तत्रोषुः कृष्णलाल् . इत् आः

ततः परं धर्मराजो निर्विण्णः स्वकृतेन ह | भ्रातृभार्यापदे कृष्णां स्थापयामास सर्वदा

ऊषुर्वने च ते पार्था मुनिशेषान्नभोजिनः | भुक्तवत्स्वेवानुजेषु भुङ्क्ते राजा युधिष्ठिरः

अलङ्घ्यत्वात् तदाज्ञाया अनुजाः पूर्वभोजिनः | तस्यानन्तरमेवैका भुङ्क्ते सा पार्षतात्मजा

एवं सदा विष्णुपरायणानां तत्प्रापणान्नैकभुजां प्रयातः | सं वत्सरस्तत्र जगाद कृष्णा भीमाज्ञया धर्मराजं सुवेत्त्री

अतिमार्दवयुक्तत्वाद् धर्मराजश्चतुर्दशे | अपि वर्षे गुरुभयाद् राज्यं नेच्छेदिति प्रभुः | मारुतिः प्रेषयामास कृष्णां प्रस्तावहेतवे

क्षमा सर्वत्र धर्मो न पापहेतुश्च दुर्जने | राज्ञां सामर्थ्ययुक्तानामिति सं स्थाप्य शास्त्रतः

हत्वा चतुर्दशे वर्षे धार्तराष्ट्रानराज्यदान् | कर्तुं राज्यं पुरो गन्ता भवानीत्यग्रजेन ह

कारयन् सत्यशपथं विवादस्य क्रमेच्छया | आदिशत् प्रथमं कृष्णां भीमः सा नृपमब्रवीत्

नैव क्षमा कुजनतासु नृपस्य धर्मस्तां त्वं वृथैव धृतवानसि सर्वकालम् | इत्युक्त आह नृपतिः परमा क्षमैव सर्वत्र तद्विधृतमेव जगत् समस्तम्

कर्ता च सर्वजगतः सुखदुःखयोर्हि नारायणस्तदनुदत्तमिहास्य सर्वम् | तस्मान्न कोपविषयोऽस्ति कुतश्च कश्चित् तस्मात् क्षमैव सकलेषु परोऽस्य धर्मः

च्च्च्.इत्युक्तवन्तं नृपमाह पार्षती यदि क्षमा सर्वनरेषु धर्मः | राज्ञा नकृत्यं नच लोकयात्रा भवेज्जगत् कापुरुषैर्विनश्येत्

सत्यं च विष्णुः सकलप्रवर्तको रमाविरिञ्चेशपुरस्सराण्स्च | काष्ठादिवत् तद्वशगाः समस्तास्तथाऽपि न व्यर्थता पौरुषस्य

तदाज्ञया पुरुषण्स्चेष्टमानश्चेष्टानुसारेण ण्सुभाण्सुभस्य | भोक्ता न तच्चेष्टितमन्यथा भवेत् कर्ता तस्मात् पुरुषोऽप्यस्य वश्यः

वृथा यदि स्यात् पौरुषं कस्य हेतोर्विधिर्निषेधश्च समस्तवेदगः | विधेर्निषेधस्य च नैव गोचरः पुमान् यदि स्याद् भवतो हि तौ हरेः

तेनैव लेपश्च भवेदमुष्य पुण्येन पापेन च नैव चासौ | लिप्येत ताभ्यां परमस्वतन्त्रः कर्ता ततः पुरुषोऽप्यस्य वश्यः

इतीरितो धर्मजः कृष्णयैव निरुत्तरत्वं गमितस्त्वभर्त्सयत् | कुतर्कमाण्स्रित्य हरेरपि त्वमस्वातन्त्र्यं साधयसीति चोक्त्वा

छलेन तेन प्रतिभर्त्सिता सा क्षमापयामास नृपं यतः स्त्री | वाचाल् . अता नातितरां हि शोभते स्त्रीणां ततः प्राह वृकोदरस्तम्

राजन् विष्णुः सर्वकर्ता नचान्यस्तत्तन्त्रमेवान्यदसौ स्वतन्त्रः | तथाऽपि पुं सा विहितं स्वकर्म कार्यं त्याज्यं चान्यदत्यन्तयत्नात्

प्रत्यक्षमेतत् पुरुषस्य कर्म तेनानुमेया प्रेरणा केशवस्य | स्वकर्म कृत्वा विहितं हि विष्णुना तत्प्रेरणेत्येव बुधोऽनुमन्यते

तेनैति सम्यग्गतिमस्य विष्णोर्जनोऽशुभो दैवमित्येव मत्वा | हित्वा स्वकं कर्म गतिं च तामसीं प्रयाति तस्मात् कार्यमेव स्वकर्म

ज् ञातव्यं चैवास्य विष्णोर्वशत्वं कर्तव्यं चैवाऽत्मनः कार्यकर्म | प्रत्यक्षैषा कर्तृत् आ जीवसं स्था तथाऽगमादनुमानाच्च सर्वम्

विष्णोर्वशे तन्न हेयं द्वयं च जानन् विद्वान् कुरुते कार्यकर्म | तत्प्रेरकं विष्णुमेवाभिजानन् भवेत् प्रमाणत्रितयानुगामी

च्च्चि.पूर्णं प्रमाणं तत्त्रयं चाविरोधेनैकत्रस्थं तत्त्रयं चाविरोधि | पृथङ् मध्यं चाप्रमाणं विरोधि स्यात् तत् तस्मात् त्रयमेकत्र कार्यम्

अज्ञः प्रत्यक्षं त्वपहायैव दैवं मत्वा कर्तृस्वात्मकर्म प्रजह्यात् | विद्वान् जीवं विष्णुवशं विदित्वा करोति कर्तव्यमजस्रमेव

स्वभावाख्या योग्यता या हठाख्या याऽनादिसिद्धा सर्वजीवेषु नित्या | सा कारणं तत् प्रथमं तु द्वितीयमनादि कर्मैव तथा तृतीयः | जीवप्रयत्नः पौरुषाख्यस्तदेतत् त्रयं विष्णोर्वशगं सर्वदैव

स कस्यचिन्न वशे वासुदेवः परात् परः परमोऽसौ स्वतन्त्रः | हठश्चासौ तारतम्यस्थितो हि ब्रह्माणमारभ्य कलिश्च यावत् | हठाच्च कर्माणि भवन्ति कर्मजो यत्नो यत्नो हठकर्मप्रयोक्ता

विना यत्नं न हठो नापि कर्म फलप्रदौ वासुदेवोऽखिलस्य | स्वातन्त्र्यशक्तेर्विनियामको हि तथाऽप्येतान् सोऽप्यपेक्ष्यैव युञ्जेत्

एतानपेक्ष्यैव फलं ददानीत्यस्यैव सङ्कल्प इति स्वतन्त्रता | नास्यापगच्छेत् स हि सर्वशक्तिर्नाण्सक्तता क्वचिदस्य प्रभुत्वात्

तस्मात् कार्यं तेन क्लृप्तं स्वकर्म तत्पूजार्थं तेन तत्प्राप्तिरेव | अतोऽन्यथा निरयः सर्वथा स्यात् स्वकर्म विप्रस्य जपोपदेशौ | विष्णोर्मुखाद् विप्रजातिः प्रवृत्त् आ मुखोत्थितं कर्म तेनास्य सोऽदात्

बाह्वोर्जातः क्षत्रियस्तेन बाह्वोः कर्मास्य पापप्रतिवारणं हि | प्रवर्तनं साधुधर्मस्य चैव मुखस्य बाह्वोश्चातिसामीप्यतोऽस्य | जपोपदेशौ क्षत्रियस्यापि विष्णुण्स्चक्रे धर्मौ यज्ञकर्मापि विप्रे

वैश्यो यस्मादूरुजस्तेन तस्य प्रजावृद्धिस्तज्जकर्मैव धर्मः | तत्सादृश्यात् स्थावराणां च वृद्धिः करोरूर्वोः सन्निकृष्टत्वहेतोः | वार्तात्मकं कर्म धर्मं चकार विष्णुस्तस्यैवाङ्घ्रिजः शूद्र उक्तः

गतिप्रधानं कर्म शुश्रूषणाख्यं सादृश्यतो हस्तपदोस्तथैव | हस्तोद्भवं कर्म तस्यापि धर्मः सन्तानवृद्धिश्च समीपगत्वात्

च्च्चिइ.भुजावुरो हृदयं यद् बलस्य ज्ञानस्य च स्थानमतो नृपाणाम् | बलं ज् ञानं चोभयं धर्म उक्तः पाणौ कृतीनां कौशलं केवलं हि | तस्मात् पाण्योरूरुपदोरुपस्थितेर्विट्छूद्रकौ कर्मणां कौशलेतौ

प्राधान्यतो धर्मविशेष एष सामान्यतः सर्वमेवाखिलानाम् | वयं हि देवास्तेन सर्वं हि कर्म प्रायेण नो धर्मतामेति शश्वत्

एतैर्धर्मैर्विष्णुना पूर्वक्लृप्तैः सर्वैर्वर्णैर्विष्णुरेवाभिपूज्यः | तद्भक्तिरेवाखिलानां च धर्मो यथायोग्यं ज् ञानमस्यापि पूजा

पिता गुरुः परमं दैवतं च विष्णुः सर्वेषां तेन पूज्यः स एव | तद्भक्तत्वाद् देवताण्स्चाभिपूज्या विशेषतस्तेषु येऽत्यन्तभक्ताः

सम्पूजितो वासुदेवः स मुक्तिं दद्यादेवापूजितो दुःखमेव | स्वतन्त्रत्वात् सुखदुःखप्रदोऽसौ नान्यः स्वतस्तद्वशा यत् समस्ताः

स्वतन्त्रत्वात् सुखसज्ज्ञानशक्तिपूर्वैर्गुणैः पूर्ण एषोऽखिलैश्च | स्वतन्त्रत्वात् सर्वदोषोज्झितश्च निस्सीमशक्तिर्हि यतः स्वतन्त्रः

दोषास्पृष्टौ गुणपूर्तौ च शक्तिर्निस्सीमत्वाद् विद्यते तस्य यस्मात् | एवं गुणैरखिलैश्चापि पूर्णो नारायणः पूज्यतमः स्वधर्मैः | अस्माकं यत् तेन नातिक्षमैव धर्मो दुष्टानां वारणं ह्येव कार्यम्

हन्याद् दुष्टान् यः क्षत्रियः क्षत्रियां श्च विशेषतो युद्धगतान् स्मरन् हरिम् | स्वबाहुवीर्येण च तस्य बाहू चैतन्यमात्रौ भवतः सदेहौ

पापाधिकां श्चैव बलाधिकां श्च हत्वा मुक्तावधिकानन्दवृद्धिः | प्रीतिश्च विष्णोः परमैव तत्र तस्माद्धन्तव्याः पापिनः सर्वथैव

ये त्वक्षधूर्ता ग्रहणं गता वा पापास्तेऽन्यैर्घातनीयाः स्वदोर्भ्याम् | राजानं वा राजपुत्रं तथैव राजानुजं वाऽभियातं निहन्यात्

राज्ञः पुत्रोऽप्यकृतोद्वाहको यः स घातनीयो न स्वयं वध्य एव | क्रूरं चान्यद् धर्मयुक्तं परैस्तत् प्रसाधनीयं क्षत्रियैर्न स्वकार्यम् | च्च्चिइइ.एवं धर्मो विहितो वेद एव वाक्यं विष्णोः पञ्चरात्रेषु तादृक्

अक्षद्यूतं निकृतिः पापमेव कृतं त्वया गर्हितं सौबलेन | न कुत्रचिद् विधिरस्यास्ति तेन न तद् दत्तं द्यूतहृतं वदन्ति

भीतेन दत्तं द्यूतदत्तं तथैव दत्तं कामिन्यै पुनराहार्यमेव | एवं धर्मः शाण्स्वतो वैदिको हि द्यूते स्त्रियां नाल्पमाहार्यमाहुः

यद्येषां वै भोग्यमल्पं तदीयं भोगेन तद्बन्धुभिस्तच्च हार्यम् | निवारणे पुरुषस्य त्वशक्तैस्तद् राज्यं न पुनराहार्यमेव

त्वं धर्मनित्यश्चाग्रजश्चेति राजन् ऋतेऽनुज्ञां न मया तत् कृतं च | दातास्यनुज्ञां यदि तान् निहत्य त्वय्येव राज्यं स्थापयाम्यद्य सम्यक्

सत्यं पापेष्वपि कर्तुं यदीच्छा तथाऽपि मासा द्वादशः नः प्रयाताः | वेदप्रामाण्याद् वत्सरास्ते हि मासैः सहस्राब्दं सत्रमुक्तं नराणाम् | अज्ञातमेकं मासमुष्याऽथ शत्रून् निहत्य राज्यं प्रतिपालयामः

मा मित्राणां त् आपकस्त्वं भवेथास्तथाऽमित्राणां नन्दकश्चैव राजन् | ज्वलस्वारीणां मूर्ध्नि मित्राणि नित्यमाह्लादयन् वासुदेवं भजस्व

स्वतन्त्रत्वं वासुदेवस्य सम्यक् प्रत्यक्षतो दृश्यते ह्यद्य राजन् | यस्मात् कृष्णो व्यजयच्छङ्करादीन् जरासुतादीन् कादिवरैरजेयान्

ब्रह्मादीनां प्रकृतेस्तद्वशत्वं दृष्टं हि नो बहुशो व्यासदेहे | पाराण्सर्यो दिव्यदृष्टिं प्रदाय स्वातन्त्र्यं नोऽदर्शयत् सर्वलोके

तस्माद् राजन्नभिनिर्याहि शत्रून् हन्तुं सर्वान् भोक्तुमेवाधिराज्यम् | एवञ्च ते कीर्तिधर्मौ महान्तौ प्राप्यौ राजन् वासुदेवप्रसादात्

एवमुक्तोऽब्रवीद् भीमं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः | त्रयोदशाब्दस्यान्तेऽहं कुर्यामेव त्वदीरितम्

सत्यमेतन्न सन्देहः सत्येनाऽत्मानमालभे | लोकापवादभीरुं मां नातोऽन्यद् वक्तुमर्हसि

च्च्चिव्.तुदसे चातिवाचा मां यद्येवं भीम मां वदेः | तदैव मेऽत्ययः कार्यो हन्तव्याण्स्चैव शत्रवः | नैतादृशैरिदानीं तु वाक्यैर्बाधितुमर्हसि

भीष्मद्रोणादयोऽस्त्रज्ञा निवार्याण्स्च कथं युधि | पूज्यास्ते बाहुयुद्धेन न निवार्याः कथञ्चन

अस्त्राणि जानन्नपि हि न प्रयोजयसि क्वचित् | तस्माद् तदैव गन्तव्यं विज्ञातास्त्रे धनञ्जये

इत्युक्तो भीमसेनस्तु स्नेहभङ्गभयात् ततः | नोवाच किञ्चिद् वचनं स्वाभिप्रेतमवाप्य च

अभिप्रायो हि भीमस्य निश्चयेन त्रयोदशे | युधिष्ठिरस्य राज्यार्थं गमनार्थे प्रतिश्रवः | अन्यथाऽतिमृदुत्वात् स न गच्छेद् भिन्नधीः परैः

कृतकृत्ये तथा भीमे स्थिते धर्मात्मजो हि सः | भीष्मद्रोणादिविजयः कथं स्यादित्यचिन्तयत्

निवारणं गुरूणां हि भीम इच्छति न क्वचित् | तस्मात् ते ह्यर्जुनेनैव निवार्या इत्यचिन्तयत्

आपद्येव हि भीमस्तान् निवारयति नान्यथा | एवं चिन्तासमाविष्टं विज्ञायैव युधिष्ठिरम्

सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च कृष्णद्वैपायनोऽगमत् | नृपतिं बोधयामास चिन्ताव्याकुलमानसम्

इमं मन्त्रं वदिष्यामि येन जेष्यति फल्गुनः | भीष्मद्रोणादिकान् सर्वान् तं त्वं वद धनञ्जये

इत्युक्त्वैवावदन्मन्त्रं सर्वदैवतदृष्टिदम् | न स्वयं ह्यवदत् पार्थे फलाधिक्यं यतो भवेत्

च्च्च्व्.भीष्मद्रोणादिविजय एतावद् वीर्यमेव हि | अलं नातोऽधिकं कार्यमेतावद् योग्यमस्य च | फल्गुनस्येति भगवान् न स्वयं ह्यवदन्मनुम्

गते व्यासे भगवति सर्वज्ञे सर्वकर्तरि | धर्मराजोऽदिशन्मन्त्रं फल्गुनाय रहस्यमुम्

तमाप्य फल्गुनो मन्त्रं ययौ ज्येष्ठौ प्रणम्य च | यमजौ च समाण्स्लिष्य गिरिमेवेन्द्रकीलकम् | तपश्चचार तत्रस्थः शङ्करस्थं हरिं स्मरन्

षण्मासेऽतिगतेऽपश्यन्मूकं नामासुरं गिरौ | वराहरूपमायातं वधार्थं फल्गुनस्य च

तं ज् ञात्वा फल्गुनो वीरः सज्यं कृत्वा तुगाण्डिवम् | चिक्षेप वज्रसमितां स्तत्काये सायकान् बहून्

किरातरूपस्तमनु सभार्यश्च त्रियम्बकः | स ममार हतस्ताभ्यां दानवः पापचेतनः

तेनोक्तोऽसौ मयैवायं वराहोऽनुगतोऽद्य हि | तमविध्यो यतस्त्वं हि तद् युद्ध्यस्व मया सह

इत्युक्तः फल्गुनः प्राह तिष्ठ तिष्ठ न मोक्ष्यसे | इत्युक्त्वा तावुभौ युद्धं चक्रतुः पुरुषर्षभौ

तत्राखिलानि चास्त्राणि फल्गुनस्याग्रसच्छिवः | ततोऽर्जुनस्तु गाण्डीवं समादायाभ्यताडयत्

तदप्यग्रसदेवासौ प्रहसन् गिरिशस्तदा | बाहुयुद्धं ततस्त्वासीत् तयोः पुरुषसिं हयोः

पिण्डीकृत्य ततो रुद्रश्चिक्षेपाथ धनञ्जयम् | मूर्च्छामवाप महतीं फल्गुनो रुद्रपीडितः

च्च्च्वि.पूर्वं सम्प्रार्थयामास शङ्करो गरुडध्वजम् | अवराणां वरं मत्तो येषां त्वं सम्प्रयच्छसि | अजेयत्वं प्रसादात् ते विजेयाः स्युर्मयाऽपि ते

इत्युक्तः प्रददौ विष्णुरुमाधीशाय तं वरम् | तेनाजयच्छ्वेतवाहं गिरिशो रणमध्यगम्

केवलान् वैष्णवान् मन्त्रान् व्यासः पार्थाय नो ददौ | एतावताऽलं भीष्मादेर्जयार्थमिति चिद्धनः

केवलैर्वैष्णवैर्मन्त्रैः स्वदत्तैर्विजयावहैः | अतिवृद्धस्य पार्थस्य दर्पः स्यादित्यचिन्तयत्

पार्थः सञ्ज्ञामवाप्याथ जयार्थ्याराधयच्छिवम् | व्यासोदितेन मन्त्रेण तानि पुष्पाणि तच्छिरः

आरुहन् स तु तं ज् ञात्वा रुद्र इत्येव फल्गुनः | नमश्चक्रे ततः प्रादादस्त्रं पाण्सुपतं शिवः

अस्त्रं तद् विष्णुदैवत्यं साधितं शङ्करेण यत् | तस्मात् पाण्सुपतं नाम स्वान्यस्त्राण्यपरे सुराः | ददुस्तदैव पार्थाय सर्वे प्रत्यक्षगोचराः

इन्द्रोऽर्जुनं समागम्य प्राह प्रीतोऽस्मि तेऽनघ | रुद्रदेहस्थितं ब्रह्म विष्ण्वाख्यं तोषितं त्वया | तेन लोकं ममाऽगच्छ प्रेषयामि रथं तव

इत्युक्त्वा प्रययाविन्द्रस्तद्रथेन च मातलिः | आयात् पार्थस्तमारुं ह्य ययौ तातनिवेशनम्

पूजितो दैवतैः सर्वैरिन्द्रेणैव निवेशितः | तेन सार्द्धमुपासीदत् तस्मिन्नैन्द्रे वरासने

प्रीत्या समाण्स्लिष्य कुरुप्रवीरं शक्रो द्वितीयां तनुमात्मनः सः | च्च्च्विइ.ईक्षन् मुखं तस्य मुमोद सोऽपि ह्युवास तस्मिन् वत्सरान् पञ्च लोके

अस्त्राणि तस्मा अदिशत् स वासवो महान्ति दिव्यानि तदोर्वशी तम् | सम्प्राप्य भावेन तु मानुषेण माता कुलस्येति निराकृत् आऽभूत्

षण्ढो भवेत्येव तयाऽभिशप्ते पार्थे शक्रोऽनुग्रहं तस्य चादात् | सं वत्सरं षण्ढरूपी चरस्व न षण्ढता ते भवतीति धृष्णुः

ततोऽवसत् पाण्डवेयो गान्धर्वं वेदमभ्यसन् | गन्धर्वाच्चित्रसेनात्तु तथाऽस्त्राणि सुरेश्वरात्

सुभद्रयाऽभिमन्युना सह स्वकां पुरं गतः | जनार्दनोऽत्र सं वसन् कदाचिदित्थमैक्षत

मया वरो हि शम्भवे प्रदत्त आस पूर्वतः | वरं ग्रहीष्य एव ते सकाण्सतो विमोहयन्

᳚त्वामाराध्य तथा ण्सम्भो ग्रहीष्यामि वरं सदा | द्वापरादौ युगे भूत्वा कलया मानुषादिषु᳚ ७३

इति वाक्यमृतं कर्तुमभिप्रायं विजज्ञुषी | प्रीत्यर्थं वासुदेवस्य रुग्मिणी वाक्यमब्रवीत्

᳚जातेऽपि पुत्रे पुत्रार्थं सा हि वेद मनोगतम् | पुत्रो मे बलवान् देव स्यात् सर्वास्त्रविदुत्तमः ᳚

इत्युक्तो भगवान् देव्या सम्मोहाय सुरद्विषाम् | ययौ सुपर्णमारुह्य स्वीयं बदरिकाण्स्रमम्

᳚एष मोहं सृज् आम्याण्सु यो जनान् मोहयिष्यति | त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय

अतत्थ्यानि वितत्थ्यानि दर्शयस्व महाभुज | ७३ Pअद्म Pउ. ६.७१.१०६ च्च्च्विइइ.प्रकाण्सं कुरु चाऽत्मानमप्रकाण्सं च मां कुरु

अहं त्वां पूजयिष्यामि लोकसम्मोहनोत्सुकः | तमोऽसुरा नान्यथा हियान्तीत्येतन्मतं मम᳚

इत्युक्तवचनं पूर्वं केशवेन शिवाय यत् | तत् सत्यं कर्तुमायातं कृष्णं बदरिकाण्स्रमम् | सर्वज्ञा मुनयः सर्वे पूजयाञ्चक्रिरे प्रभुम्

रात्रौ कृष्णे मुनिमध्ये निविष्टे घण्टाकर्णः कर्णनामा पिशाचौ | समायातां गिरिशेन प्रदिष्टौ कृष्णं द्रष्टुं द्वारकां गन्तुकामौ

तौ दृष्ट्वा मुनिमध्यस्थं केशवं तदबोधतः | कृत्वा स्वजातिचेष्टाण्स्च ध्यानेनैनमपश्यताम्

दृष्ट्वा हृदि स्थितं तं तु कौतूहलसमन्वितौ | स्तुत्वा भक्त्या प्रणामं च बहुशश्चक्रतुः शुभौ

तयोः प्रसन्नो भगवान् स्पृष्ट्वा गन्धर्वसत्तमौ | चकार क्षणमात्रेण दिव्यरूपस्वरान्वितौ

त् आभ्यां पुनर्नृत्तगीतसं स्तवैः पूजितः प्रभुः | ययौ कैलासमद्रीशं चकारेव तपोऽत्र च

स्वीयानेव गुणान् विष्णुर्भुञ्जन् (युञ्जन्) नित्येन शोचिषा | शार्वं तपः करोतीव मोहयामास दुर्जनान्

७४ पूर्वं तेनोदितं यत्तल्लोकान् मोहयताऽञ्जसा | शर्वं प्रति तवाहं तु कुर्यां द्वादशवत्सरम्

तपोऽसुराणां मोहाय सुराः सन्तु गतज्वराः | ७४ गुणान्विष्णोर्युञ्जन्नित्यत्र नित्येन शोचिषा प्रकाण्सरूपा साक्षिणा युञ्जन् मनसा ध्यायन् | भुञ्जन्निति पाठे ऽभुजि प्Ḹअलनाभ्यवहारायोः ऽ इति धातोः मनसा पालयन् ध्यात्वा स्थिरीकुर्वन्, इति भावः | -भा.प्र. च्च्चिx.इति तस्मात् तदा कृष्ण एकाहेन बृहस्पतिम्

आज्ञया चारयामास क्षिप्रं द्वादशराण्सिषु | द्वादशाब्दमभूत् तेन तदहः केशवेच्छया

एकस्मिन्नह्नि भगवान् राण्सिं राण्सिं च वत्सरम् | कल्पयित्वोपवासादीन् मनसा नियमानपि

मासब्रतं सार्द्धशतश्वासकालैरकल्पयत् | मनसैव स्वभक्तानां द्वादशाब्दव्रताप्तये

तत्रास्य गरुडाद्याण्स्च परिचर्यां स्वपार्षदाः | चक्रुर्होमादिकाण्स्चैव क्रियाण्स्चक्रे जनार्दनः | स्वात्मानं प्रति पापानां शिवायेति प्रकाण्सयन्

एवं स्थितं तमरविन्ददलायताक्षं ब्रह्मेन्द्रपूर्वसुरयोगिवरप्रजेशाः | अभ्याययुः पितृमुनीन्द्रगणैः समेता गन्धर्वसिद्धवरयक्षविहङ्गमाद्याः

शर्वोऽपि सर्वसुरदैवतमात्मदैवमायातमात्मगृहसन्निधिमाण्स्ववेत्य | अभ्याययौ निजगणैः सहितः सभार्यो भक्त्याऽतिसम्भ्रमगृहीतसमर्हणाग्र्यः

अभ्येत्य पादयुगल् . अं जगदेकभर्तुः कृष्णस्य भक्तिभरितः शिरसा ननाम | चक्रे स्तुतिं च परमां परमस्य पूर्णषाड्गुण्यविग्रहविदोषमहाविभूतेः

कृष्णोऽप्ययोग्यजनमोहनमेव वाञ्छं स्तुष्टाव रुद्रहृदिगं निजमेव रूपम् | रुद्रो निशम्य तदुवाच सुरान् समस्तान् सत्यं वदामि शृणुताद्य वचो मदीयम् | विष्णुः समस्तसुजनैः परमो ह्युपेयस्तत्प्राप्तयेऽहमनिलोऽथ रमाऽभ्युपायाः

एष ह्यशेषनिगमार्थविनिर्णयोत्थो यद् विष्णुरेव परमो मम चाब्जयोनेः | अव्यक्ततः सकलजीवगणाच्च नित्य इत्येव निश्चय उतैतदनुस्मरध्वम् | इत्युक्तवत्यखिलदेवगणा गिरीशे कृष्णं प्रणेमुरतिवृद्धरमेशभक्त्या

उक्तैरन्यैश्च गिरिशवाक्यैस्तत्त्वविनिर्णयैः | कृष्णस्यैव गुणाख्यानैः पुनरिन्द्रादिदेवताः | ज् ञानाभिवृद्धिमगमन् पुराऽपि ज्ञानिनोऽधिकम्

च्च्च्x.सर्वदेवोत्तमं तं हि जानन्त्येव सुराः सदा | तथाऽपि तत्प्रमाणानां बहुत्वाद् येऽत्र सं शयाः | युक्तिमात्रे तेऽपि रुद्रवाक्यादपगतास्तदा

ततः कृष्णः सुतवरं त्वत्त आदास्य इत्यजः | यदुक्तवाञ्छिवं पूर्वं सत्यं कर्तुं तदब्रवीत्

पुत्रं देहीति सोऽप्याह पूर्वमेव सुतस्तव | ज् आतः प्रद्युम्ननामा यः स मद्दत्तः प्रवादतः

पुरा दग्धो मया कामस्तदाऽयाचत मां रतिः | देहि कान्तं ममेत्येव तदा तामहमब्रुवम्

उत्पत्स्यते वासुदेवाद् यदा तं पतिमाप्स्यसि | इत्यतोऽसौ मया दत्त इव देव त्वदाज्ञया

दासोऽस्मि तव देवेश पाहि मां शरणागतम् | इत्युक्त्वाऽभिप्रणम्यैनं पुनराह सुरान् हरः

यदर्थमेष आयातः केशवः शृणुतामराः | योऽसुरो वक्रनामाऽसीदवध्यो ब्रह्मणो वरात् | तदाजाताद् वासुदेवपुत्रात् कामादृते क्वचित्

तं हन्तुमेव पुत्रं स्वं प्रद्युम्नमुदरेऽर्प्य च | आयात इह तं चापि ददाह स्वोदरात् सुतम् | निस्सारयित्वा कक्षं च दग्धं पश्यत देवताः

ज्वालामालाकराल् . एन स्वतेजोवर्द्धितेन च | प्रद्युम्नेनैव तं दैत्यं दग्ध्वा वनसमन्वितम् | पुनश्च स्वोदरे पुत्रं स्थापयामास केशवः

सद्योगर्भं पुनस्तं च रुग्मिण्यां जनयिष्यति | पूर्ववत् क्षणमात्रेण युवा च स भविष्यति

च्च्च्xइ.दृष्टमेतन्नारदाद्यैर्मुनिभिः सर्वमेव च | एवं क्रीडत्ययं देवः पूर्णैश्वर्येण केवलम् | इत्युक्ते केशवं नेमुर्देवाः शक्रपुरोगमाः

ततो हरिर्ब्रह्मसुरेन्द्रमुख्यैः सुरैः स्तुतो गरुडस्कन्धसं स्थः | पुनः पुनः प्रणतः शङ्करेण स्तुतस्तृतीयेऽह्नि निजां पुरीमगात्

कृष्णे प्रयाते निलयं पुरद्विषो रात्रौ पौण्ड्रौ वासुदेवः समागात् | सहैकलव्येन निजेन मातुः पित्रा तथाऽक्षोहिणिकत्रयेण

पुरीं प्रभञ्जन्तममुं विदित्वा सरामशैनेययदुप्रवीराः | सं योधयामासुरथाभ्यवर्षच्छरैर्निषादाधिप एकलव्यः

तदस्त्रशस्त्रैः सहसा विषण्णा यदुप्रवीरा विहतप्रदीपाः | सहैव रामेण ण्सिनेश्च नप्त्रा समाविशन् स्वां पुरमेव सर्वे

पुनः समादाय तथोरुदीपिका अग्रे समाधाय च रौहिणेयम् | विनिस्सृत् आ आत्तशस्त्राः स्वपुर्याः सिं हा यथा धर्षित् आः सद्गुहायाः

᳚अथाऽससादैकलव्यं रथेन रामः शैनेयः पौण्ड्रकं वासुदेवम् | अयुद्ध्यतां तौ सात्यकिः पौण्ड्रकश्च तथाऽन्योन्यं विरथं चक्रतुश्च᳚ ७५

ततो गदायुद्धमभूत् तयोर्द्वयोस्तथा रामश्चैकलव्यश्च वीरौ | कृत्वाऽन्योन्यं विरथं गदाभ्यामयुद्ध्यतां ज् आतदर्पौ बलाग्र्यौ

तस्मिन् काले केशवो वैनतेयमारुं ह्याऽयाद् यत्र ते युद्दसं स्थाः | दृष्ट्वा कृष्णं हर्षसम्पूरितात्मा रामो हन्तुं चैकलव्यं समैच्छत्

उद्यम्य दोर्भ्यां स गदां जवेनैवाभ्यापतद् रौहिणेयो निषादम् | बलं कोपं चास्य दृष्ट्वैकलव्यः पराद्रवज्जीवितेच्छुः सुदूरम्

विद्रावयन् रौहिणेयोऽन्वयात् तं भीतोऽपतच्चैकलव्योऽम्बुधौ सः | वेलान्तं तं द्रावयित्वाऽत्र तस्थौ रामो गदापाणिरदीनसत्त्वः

७५ Hअरिवं शे Bहविष्यत्पर्वणि A. १०२ च्च्च्xइइ.सुपापोऽसावेकलव्यः सुभीतो रामं मत्वैवानुयातं पुनश्च | समुद्रेऽशीतिं योजनानामतीत्य पश्चादैक्षद् द्वीपमेवाधिरुं ह्य

रामो विजित्यातिबलं रणे रिपुं मुदैव दामोदरमाससाद | पौण्ड्रस्त्ववज्ञाय शिनिप्रवीरं निवार्यमाणोऽपि ययौ जनार्दनम्

तं केशवो विरथं व्यायुधं च क्षणेन चक्रे स ययौ निजां पुरीम् | प्रस्थापयामास पुनश्च दूतं कृष्णायैको वासुदेवोऽहमस्मि

मदीयलिऽ न्गानि विसृज्य चाऽशु समागच्छेथाः शरणं मामनन्तम् | तद्दूतोक्तं वाक्यमेतन्निशम्य यदुप्रवीरा उच्चकैः प्राहसन् स्म

कृष्णः प्रहस्याऽह तवाऽयुधानि दास्याम्यहं लि ङ्गभूतानि चाऽजौ | इत्युक्तोऽसौ दूत एत्याऽह तस्मै स चाभ्यागाद् योद्धुकामो हरिश्च

तं शातकौम्भे गरुडे रथस्थे स्थितं चक्रादीन् कृत्रिमान् सन्दधानम् | श्रीवत्सार्थे दग्धवक्षस्थलं च दृष्ट्वा कृष्णः प्राहसत् पापबुद्धिम्

ततोऽस्त्रशस्त्राण्यभिवर्षमाणं विजित्य तं वासुदेवोऽरिणैव | चकर्त तत्कन्धरं तस्य चानु मातामहस्याच्छिनत् सायकेन

अपातयच्चाऽशु शिरः स तेन काण्सीश्वरस्येश्वरो वारणास्याम् | स च ब्रह्माहं वासुदेवोऽस्मि नित्यमिति ज्ञानादगमत् तत् तमोऽन्धम्

साहाय्यकृच्चास्य च काण्सिराजो यथैव किर्मीरहिडिम्बसाल्वाः | अन्ये च दैत्या अपतं स्तमोऽन्धे तथैव सोऽप्यपतत् पापबुद्धिः

निहत्य तौ केशवो रौग्मिणेयं पुनर्वैदर्भ्यां जनयामास सद्यः | स चैकलव्यो रामजितः शिवाय चक्रे तपोऽजेयतां चाऽप तस्मात्

स शर्वदत्तेन वरेण दृप्तः पुनर्योद्धुं कृष्णमेवाऽससाद | तस्यास्त्रशस्त्राणि निवार्य केशवश्चक्रेण चक्रे तमपास्तकन्धरम् | स चाऽप पापस्तम एव घोरं कृष्णद्वेषान्नित्यदुःखात्मकं तत्

च्च्च्xइइइ.एवं यदूनामृषभेण सूदिते पौण्ड्रे तथा काण्सिनृपे च पापे | काण्सीशपुत्रस्तु सुदक्षिणाख्यस्तपोऽचरच्छङ्करायोरुभक्त्या

प्रत्यक्षगं तं शिवं पापबुद्धिः कृष्णाभावं याचते दुष्टचेताः | कृत्यामस्मै दक्षिणाग्नौ शिवोऽपि दैत्यावेशादददादावृत् आत्मा

स दक्षिणाग्निश्चासुरावेशयुक्तः सम्पूजितः काण्सिराजात्मजेन | वरादुमेशस्य विवृद्धशक्तिर्ययौ कृष्णो यत्र सम्पूर्णण्सक्तिः

कृष्णस्तस्य प्रतिघातार्थमुग्रं समादिशच्चक्रमनन्तवीर्यः | ज् आज्वल्यमानं तदमोघवीर्यं व्यद्रावयद् वह्निमिमं सुदूरम्

कृत्यात्मको वह्निरसौ प्रधानवह्नेः पुत्रश्चक्रविद्रावितोऽथ | सहानुबन्धं च सुदक्षिणं तं भस्मीचकाराऽशु सपुत्रभार्याम्

दग्ध्वा पुरीं वारणसीं सुदर्शनः पुनः पार्श्वं वासुदेवस्य चाऽगात् | सुदक्षिणोऽसौ तम एव जग्मिवान् कृष्णद्वेषात् सानुबन्धः सुपापः

कृष्णः क्रीडन् द्वारवत्यां सुपूर्णनित्यानन्दः क्वचिदाह स्म भैष्मीम् | विडम्बयन् गृहिणामेव चेष्टा नित्याविरोधोऽपि तया विदोषया

त्वया नकार्यं मम किञ्च भद्रे मयाऽरीणां मानभङ्गार्थमेव | समाहृत् आऽसीति सा चावियोगं सदा कृष्णेनाऽत्मनोऽप्येव वेत्त्री

स्त्रिया भेतव्यं भर्तुरित्येव धर्मं विज्ञापयन्ती दुःखितेवाऽस देवी | त् आं सान्त्वयामास गृहस्थधर्मं विज्ञापयन् देवदेवोऽप्यदुःखाम्

एवं क्रीडत्यब्जनाभे रमायां कृष्णादिष्टो गोकुलं रौहिणेयः | प्रायाद् दृष्ट्वा तत्र नन्दं यशोदां तत्पूजितः कृष्णवार्तां च पृष्टः

मासौ तत्र न्यवसद् गोपिकाभी रेमे क्षीबो यमुनामाह्वयच्च | मत्तोऽयमित्येव नदीमनागतां चकर्ष रामो लाङ्गलेनाग्र्यवीर्यः

पुनस्तया प्रणतः सं स्तुतश्च व्यसर्जयत् तामथ नन्दगोपम् | आपृच्छ्य जगाद द्वारकां केशवाय न्यवेदयन्नन्दगोपादिभक्तिम्

च्च्च्xइव्.तदैव मैन्दो विविदश्च भौमे हते सखायौ दानवावेशयुक्तौ | आनर्तराष्ट्रं वासुदेवप्रतीपौ व्यनाण्सयेतां वासुदेवोऽथ चोचे

रामाय सोऽदाद् वरमब्जनाभो वध्यावेतौ भवतां तेऽप्यवध्यौ | वराद् विरिञ्चस्य तथाऽमृत् आण्सनादुभौ च मैन्दो विविदो व्रजेति

गत्वा स मैन्दं प्रथमं जघान क्रोधात् युद्धायाऽगतं रैवताग्रे | दिने परस्मिन् विविदं जघान शिला वर्षन्तं मुसलेनाग्र्यकर्मा | तयोराविष्टौ तावसुरौ तमोऽन्धं प्राप्तौ च तावश्विनौ स्वं च लोकम्

दुर्योधनस्याऽस पुत्री रतिर्या पूर्वं नाम्ना लक्षणा कान्तरूपा | स्वयम्बरस्थां त् आं बलादेव साम्बो जग्राह सा चैनमासानुरक्ता

बलाद् गृहीत् आं वीक्ष्य तां कर्णमुख्या दुर्योधनाद्या युयुधुः क्रोधदीप्ताः | कृच्छ्रेण तं विरथीकृत्य चैकं सर्वे समेता जगृहुर्धार्तराष्ट्राः | कर्णेन भूरिश्रवसा चसार्द्धं बाह्वोर्बलादेव दुर्योधनस्य

श्रुत्वैव तद् वृष्णयः सर्व एव समुद्यमं चक्रिरे कौरवेषु | निवार्य तान् बलभद्रः स्वयं ययौ सहोद्धवः कौरवेयाञ्छमार्थी

पुरस्य बाह्योपवने स्थितः स प्रास्थापयच्चोद्धवं कौरवार्थे | आगत्य सर्वे कुरवोऽस्य पूजां चक्रुः स चाऽहोग्रसेनस्य चाऽज्ञाम्

आज्ञापयद् वो नृपतिः स्म यन्नः कुमारकः प्रगृहीतो भवद्भिः | एकः समेतैर्बहुभिर्बान्धवार्थं क्षान्तं तन्नो मुञ्चताऽश्वेव साम्बम्

आज्ञापयामास व उग्रसेन इत्युक्तमेव तु निशम्य कुरुप्रवीराः | सं श्राव्य दुष्टवचनानि बलं पुरं स्वं क्रोधात् समाविविशुरत्र चुकोप रामः

स लाङ्गलेन तत् पुरं विकृष्य जाह्नवीजले | निपातयन् निवारितः प्रणम्य सर्वकौरवैः

सभार्यमाण्सु पुत्रकं सुयोधनाभिपूजितम् | सपारिबर्हमाप्य च प्रजग्मिवान् स्वकां पुरम्

च्च्च्xव्.इत्यादिकर्माणि महान्ति रामस्याऽसञ्छेषस्याच्युतावेशिनोऽलम् | यस्याच्युतावेशविशेषकालं ज् ञात्वा भीमोऽप्यस्य नोदेति युद्धे

क्रीडायुद्धे बहुशो रौहिणेये व्यक्तिं विष्णोर्भीमसेनो विदित्वा | त् आत्कालिकीं क्रीडमानोऽपि तेन नैवोद्यमं कुरुते विष्णुभक्त्या

तदा जयी प्रभवत्येष रामो नातिव्यक्तस्तत्र यदा जनार्दनः | तदा भीमो विजयी स्यात् सदैव विष्णोः केशावेशवान् यत् स रामः

एतादृशेनैव रामेण युक्ते कृष्णे द्वार्वत्यां निवसत्यब्जनाभे | स्वप्नेऽनिरुद्धेन रता कदाचिद् बाणात्मजोषा चित्रलेखामुवाच

तमानयेत्यथ सा चित्रवस्त्रे प्रदर्श्य लोकान् समदर्शयत् तम् | पौत्रं विदित्वा वचनाच्च तस्याः कृष्णस्य तं चाऽनयत् तत्र रात्रौ

अनिरुद्धं गुणोदारमानीतं चित्रलेखया | प्राप्य रेमे बाणसुता दिवसान् सुबहूनपि

गूढं कन्यागृहे तं तु ज्ञात्वा कन्याभिरक्षिणः | ऊचुर्बाणायादिशच्च किङ्करान् ग्रहणेऽस्य सः

आगताननिरुद्धस्तान् परिघेण महाबलः | निहत्य द्रावयामास स्वयमायात् ततोऽसुरः | स तु युद्ध्वाऽतिकृच्छ्रेण नागास्त्रेण बबन्ध तम्

अथ कृष्णः समारुह्य गरुडं रामसं युतः | प्रद्युम्नेन च तत्रागात् प्रथमं तत्र वह्निभिः

युद्ध्वैवाङ्गिरसा चैव क्षणाद् विद्राप्य तान् हरिः | विद्राप्य सर्वप्रमथानाससाद ज्वरं ततः

तेन भस्मप्रहारेण ज्वरितं रोहिणीसुतम् | आण्स्लिष्य विज्वरं चक्रे वासुदेवो जगत्प्रभुः

च्च्च्xवि.स्वयं विक्रीड्य तेनाथ कञ्चित् कालं जनार्दनः | निष्पिष्य मुष्टिभिश्चान्यं ससर्ज ज्वरमच्युतः

स्वयं जित्वाऽपि गिरिशभृत्यं नालमिति प्रभुः | स्वभृत्येनैव जेतव्य इत्यन्यं ससृजे तदा

ज्वरेण वैष्णवेनासौ सुभृशं पीडितस्तदा | ग्रासार्थमुपनीतश्च जगाम शरणं हरिम् | तेन स्तुतः स भगवान् मोचयामास तं विभुः

क्रीडार्थमत्यल्पजनेष्वपि प्रभुः कथञ्चिदेव व्यजयद् व्यथां विना | इत्यादि मोहाय स दर्शयत्यजो नित्यस्वतन्त्रस्य कुतो व्यथादयः

यदा ज्वराद्या अखिलाः प्रविद्रुतास्तदा स्वयं प्राप हरिं गिरीशः | तयोरभूद् युद्धमथैनमच्युतो विजृम्भयामास ह जृम्भणास्त्रतः

विजृम्भिते शङ्करे निष्प्रयत्ने स्थाणूपमे सं स्थिते कञ्जजातः | दैत्यावेशाद् वासुदेवानभिज्ञं सम्बोधयामास सदुक्तिभिर्विभुः

प्रगृह्य शर्वं च विवेश विष्णोः स तूदरं दर्शयामास तत्र | शिवस्य रूपं स्तम्भितं बिल्वनाम्नि वने गिरीशेन च यत् तपः कृतम्

शैवं पदं प्राप्तुमेवाच्युताच्च तच्चावदत् कञ्जजः शङ्करस्य | अपेतमोहोऽथ वृषध्वजो हरिं तुष्टाव बाणोऽभिससार केशवम् | तस्याच्युतो बाहुसहस्रमच्छिनत् पुनश्चारिं जगृहे तच्छिरोऽर्थे

तदा ण्सिवेन प्रणतो बाणरक्षणकाम्यया | कृत्वा स्वभक्तं बाणं तं ररक्ष द्विभुजीकृतम् | मोचयित्वाऽनिरुद्धं च ययौ बाणेन पूजितः

एवमग्नीनऽ न्गिरसं ज्वरं स्कन्दमुमापतिम् | बाणं चायत्नतो जित्वा प्रायाद् द्वारवतीं पुनः

येनायत्नेन विजितः सर्वलोकहरो हरः | किं ज्वरादिजयो विष्णोस्तस्यानन्तस्य कथ्यते

च्च्च्xविइ.ईदृशानन्तसङ्ख्यानां शिवानां ब्रह्मणामपि | रमाया अपि यद्वीक्षां विना न चलितुं बलम्

नच ज्ञानादयो भावा नचास्तित्वमपि क्वचित् | अनन्तशक्तेः कृष्णस्य न चित्रः शूलिनो जयः

चित्रलेखासमेतोषान्वितपौत्रसमन्वितः | सरामः ससुतो वीन्द्रमारुह्य द्वारकां गतः | रेमे तत्र चिरं कृष्णो नित्यानन्दो निजेच्छया

एवं विधान्यगणित् आनि यदूत्तमस्य कर्माण्यगण्यमहिमस्य महोत्सवस्य | नित्यं रमाकमलजन्मगिरीशशक्रसूर्यादिभिः परिनुतानि विमुक्तिदानि

एवं वसत्यमितपौरुषवीर्यसारे नारायणे स्वपुरि शक्रधनञ्जयोक्तः | सम्प्राप्य लोमशमुनिः सकलानि तीर्थान्याप्तुं स पाण्डुतनयेषु सहाय आसीत्

पृथ्वीं प्रदक्षिणत एत्य समस्ततीर्थस्नानं यथाक्रमत एव विधाय पार्थाः | सम्पूज्य तेषु निखिलेषु हरिं सुभक्त्या कृष्णे समर्पयितुमापुरथ प्रभासम् | सम्भावनाय सकलैर्यदुभिः समेतस्तेषां च रामसहितो हरिराजगाम

पार्थैः सम्पूजितस्तत्र कृष्णो यदुगणैः सह | पार्थान् सम्पूजयामासुर्वृष्णयश्चाऽज्ञया हरेः

तत्र भीमं तपोवेषं दृष्ट्वाऽतिस्नेहकारणात् | दुर्योधनं निन्दयति रामे सात्यकिरब्रवीत्

सर्वे वयं निहत्याद्य सकर्णान् धृतराष्ट्रज् आन् | अभिमन्युं स्थापयामो राज्ये यावत् त्रयोदशम्

सं वत्सरं समाप्यैव पुरं यास्यन्ति पाण्डवाः | ततो युधिष्ठिरो राजा राज्यं शासतु पूर्ववत्

एवं वदत्येव शिनिप्रवीरे जनार्दनः पार्थमुखान्युदीक्ष्य | उवाच शैनेय न पाण्डुपुत्राः परेण सं साधितराज्यकामाः

च्च्च्xविइइ.स्वबाहुवीर्येण निहत्य शत्रूनाप्स्यन्ति राज्यं त इतीरितेऽमुना | तथेति पार्था अवदं स्ततस्ते कृष्णं पुरस्कृत्य ययुर्दशार्हाः

क्रमेण पार्था अपि शैशिरं गिरिं समासदं स्तत्र कृष्णां सुदुर्गे | विषज्जन्तीमीक्ष्य तैः सम्स्मृतोऽथ हैडिम्ब आयात् सहितो निशाचरैः

उवाह कृष्णां स तु तस्य भृत्या ऊहुः पार्थां स्ते बदर्याण्स्रमं च | प्राप्यात्र नारायणपूजया कृतस्वकीयकार्या ययुरुत्तरां दिशम्

अतीत्य शर्वश्वशुरं गिरिं ते सुवर्णकूटं निषधं गिरिं च | मेरोः प्राच्यां गन्धमादे गिरौ च प्रापुर्बदर्याण्स्रममुत्तमं भुवि

तस्मिन् मुनीन्द्रैरभिपूज्यमाना नारायणं पूजयन्तः सदैव | चक्रुस्तपो ज्ञानसमाधियुक्तं सत्तत्त्वविद्यां प्रतिपादयन्तः

एवं बदर्यां विहरत्सु तेषु क्वचिद् रहः कृष्णया वायुसूनौ | स्थिते गरुत्मानुरगं जहार महाह्रदाद् वासुदेवासनाग्र्यः

तत्पक्षवातेन विचालिते तु तस्मिन् गिरौ कमलं हैममग्र्यम् | पपात कृष्णाभीमयोः सन्निधाने उद्यद्भानोर्मण्डलाभं सुगन्धम्

दृष्ट्वाऽतिगन्धं वरहेमकञ्जं कुतूहलाद् द्रौपदी भीमसेनम् | बहून्ययाचत् तादृशान्यानुभावमविषह्यं ज् आनती देवदैत्यैः

तयाऽर्थितः सगदस्तुङ्गमेनं गिरिं वेगादारुहद् वायुसूनुः | प्रशस्यमानः सुरसिद्धसङ्घैः मृत्नन् दैत्यान् सिं हशार्दूलरूपान्

आसेदिवां स्तत्र हनूमदाख्यं निजं रूपं प्रोद्यदादित्यभासम् | ज् आनन्नप्येनं स्वीयरूपं स भीमश्चिक्रीड एतेन यथा परेण

धर्मो देवानां परमो मानुषत्वे स्वीये रूपेऽप्यन्यवदेव वृत्तिः | अनादानं दिव्यशक्तेर्विशेषान्नरस्वभावे सर्वदा चैव वृत्तिः | तस्माद् भीमो हनुमां श्चैक एव ज्यायः कनीयोवृत्तिमत्राभिपेदे

च्च्च्xइx.सर्वे गुणा आवृत् आ मानुषत्वे युगानुसारान्मूलरूपानुसारात् | क्रमात् सुराणां भागतोऽव्यक्तरूपा आदानतो व्यक्तिमायान्त्युरूणाम्

नैवाव्यक्तिः काचिदस्तीह विष्णोः प्रादुर्भावेऽप्यतिसुव्यक्तशक्तेः | इच्छाव्यक्तिः प्रायशो मारुतस्य तदन्येषां व्यक्तता कारणेन

तस्माद् भीमो धर्मवृद्ध्यर्थमेव स्वीये रूपेऽप्यन्यवद् वृत्तिमेव | प्रदर्शयामास तथाऽसुराणां मोहायैवाण्सक्तवच्छक्तिरूपः

तद्रूपवृद्धिं भीमसेनोऽथ दृष्ट्वा ण्स्रुत्वा हनूमन्मुखतः कथाण्स्च | रामस्य तच्चातुरात्म्यं च दिव्यं चातुर्युगं धर्ममप्यग्र्यमेव

ध्वजाद् बीभत्सोर्गर्जनेनैव शत्रुपराभवे तेन दत्तेऽर्जुनस्य | ययौ प्रणम्यैनमाण्स्वेव भीमः सौगन्धिकं वनमत्यग्र्यरूपम्

नरागम्यां नल् . इनीमेत्य तत्र दृष्ट्वा पद्मान्यद्भुताकारवन्ति | हैमानि दिव्यान्यतिगन्धवन्ति सामासदद् वार्यमाणो नराण्सैः

ते भीममात्तायुधमुग्ररूपं महाबलं रूपनवावतारम् | न्यवारयन् क्रोधवशा समेताः शतं सहस्राण्यजितानि सङ्खे

वराच्छिवस्यैव परैरजेयाः शस्त्रास्त्रवृष्टिं मुमुचुः सुभीमाम् | भीमेऽखिलज्ञे तपसां निधाने बलोदधौ शैवशास्त्रं वदन्तः

त् आन् वैष्णवैरेव शास्त्रैः स भीमो विजित्य पूर्वं वाङ्मये सङ्गरे तु | शास्त्रास्त्रवर्षस्य कुर्वन् प्रतीपं जघ्नेऽखिलान् गदया तेषु वीरान्

वातेन कुन्त्यां बलवान् स जातः शूरस्तपस्वी द्विषतां निहन्ता | सत्ये च धर्मे च रतः सदैव पराक्रमे शत्रुभिरप्रधृष्यः

तत्रापरां श्चैव बहूनसत्यं निरीश्वरं चाप्रतिष्ठं च लोकम् | सिद्धोऽहमीशोऽहमिति ब्रुवाणान् गुणान् विष्णोः ख्यापयन् वादतोऽजैत्

भिन्नं विष्णुमधिकं सर्वतश्च ब्रुवन् प्रवीरान् लक्षमेषां निजघ्ने | ते तस्य वीर्यं च बलं च दृष्ट्वा विद्याबलं बाहुबलं तथैव | च्च्च्xx.अण्सक्नुवन्तः सहिताः समस्ता हतप्रवीराः सहसा निवृत्त् आः

विक्रम्य तान् गदयाऽसौ निहत्य विद्राप्य सर्वान् नल् . इनीं प्रविश्य | पीत्वाऽमृत् आम्भश्च ततोऽम्बुजानि दिव्यानि जग्राह कुरुप्रवीरः

अथो कलहशं सीनि निमित्तानि युधिष्ठिरः | दृष्ट्वा कृष्णामपृच्छच्च क्व भीम इति दीनधीः

सौगन्धिकार्थं यातं तं श्रुत्वा कृष्णामुखान्नृपः | आरुह्य राक्षसश्रेष्ठान् कृष्णया भ्रातृभिः सह

ययौ वृकोदरो यत्र दृष्ट्वा चैनमवस्थितम् | उवाच मैवमित्येनं भीतो गिरिशकोपतः

देवेभ्यो मरणाद् भीत् आ राक्षसा वित्तपाज्ञया | तदीयां नल् . इनीं ते हि रक्षन्त्यस्याऽश्रयो हरः | ज् आनन् वित्तेश्वरो भीममाहात्म्यं न चुकोप ह

वसत्सु तत्र पार्थेषु पुनः कतिपयैर्दिनैः | उवाच भीमसेनस्य यशोधर्मादिभिवृद्धये

पञ्चवर्णानि पुष्पानि कृष्णा वीक्ष्याऽहृत् आनि तु | मारुतेन कुबेरस्य गृहान्नृभिरगम्यतः

अगम्योऽयं गिरिः सर्वैः कुबेरेणाभिपालितः | अद्य त्वयैव गन्तव्यो विधूयाखिलराक्षसान्

इत्युक्त आण्सु सगदः सधनुः सबाणो भीमो गिरीन्द्रमजितोरुबलो विगाहे | प्राप्तं निशाम्य बलदैवतसूनुमत्र पद्मत्रयं न्यरुणदुद्धतराक्षसानाम्

अग्रे निधाय मणिमन्तमजेयमुग्रं शम्भोर्वराद् विविधशस्त्रमहाभिवृष्ट्या | त् आन् सर्वराक्षसगणान् मणिमत्समेतान् भीमो जघान सपदि प्रवरैः शरौघैः

अवध्यां स्तान् क्षणेनैव हत्वा भीमो महाबलः | रणे क्रोधवशान् सर्वानतिष्ठद् गिरिमूर्द्धनि

च्च्च्xxइ.ते हता भीमसेनेन प्रापुरन्धन्धन्तमोऽखिलाः | हताः सौगन्धिकवने मणिमां श्च पुनः कलौ | ज् आतो मिथ्यामतिं सम्यगास्तीर्याऽपुस्तमोऽधिकम्

ततो वैश्रवणो राजा महापद्मत्रये हते | राक्षसानामवध्यानां सखाये मणिमत्यपि | आरुरोह रथं दिव्यं योद्धुकामो वृकोदरम्

असुरावेशतस्तस्य भीमे क्रोधो महानभूत् | स आजगाम भीमेन योद्धुं वित्तपतिः स्वयम्

तस्मिन् काले भीमसेनस्य घोषं श्रुत्वा राजाऽपृच्छदाण्सु स्म कृष्णाम् | क्व भीम इत्येव तयोदितं च श्रुत्वा जगामऽशु रक्षोऽं ससं स्थः

सभ्रातृके मुनिभिः कृष्णया च गते राजन्यत्र भीमं कुबेरः | दृष्ट्वाऽसुरावेशतो धर्मजं च किञ्चिन्मुक्तः स्नेहयुक्तस्तथाऽस

धृत् आयुधं भीममीक्ष्यापि किञ्चिद् दैत्यावेशाद् बहु मेने न भीमम् | अगस्त्यशापं चावदत् स्वस्य पूर्वं सखायनाण्से कारणं राजराजः

दैत्यावेशादुज्झितः शान्तभावो ददौ निजं स्थानमेषां सुतुष्टः | आवासार्थं तेऽवसं स्तत्र पार्थास्तथाऽन्येषां दैवतानां गृहेषु

तत्रैव तेषां वसतां महात्मनामानन्दिनामब्दचतुष्टये गते | पञ्चाब्दमध्याप्य महान्ति चास्त्राणीन्द्रो गुर्वर्थं फल्गुनेनार्थितोऽभूत्

वधं वव्रे स्वशत्रूणामिन्द्रः पार्थात् स्वरूपतः | निवातकवचाख्यानां येषां ब्रह्मा ददौ वरम् | अवध्यत्वं सुरैर्दैत्यैर्गन्धर्वैः पक्षिराक्षसैः

पुनरिन्द्रेणार्थितोऽदाज्जहीमान् नरदेहवान् | इति तेनार्जुनं शक्रः स्वात्मानं नरदेहगम् | जगाद तान् जहीत्येव किरीटं स्वं निबद्ध्य च

च्च्च्xxइइ.ऐन्द्रं स्यन्दनमारुह्य पार्थो मातलिसं युतः | गाण्डीवं धनुरादाय ययौ हन्तुं महासुरान्

शङ्खं ददुस्तस्य देवा देवदत्तः स शङ्खराट्| नादयन् शङ्खघोषेण धनुर्विष्फरयन् महत्

दधानः कुण्डले दिव्ये शक्रदत्ते सुभास्वरे | आससाद पुरं दिव्यं दैत्यानामिन्द्रनन्दनः

तस्य शङ्खध्वनिं श्रुत्वा गाण्डीवस्य च निस्स्वनम् | अभिसस्रुर्महावीर्या निवातकवचासुराः

तिस्रः कोट्यो दानवानां स्वयम्भुवरगर्विताः | नानायुधै रणे पार्थमभ्यवर्षन् सुसं हताः

तेषां स शस्त्राणि किरीटमाली निवार्य गाण्डीवधनुः प्रमुक्तैः | शरैः शिरां सि प्रचकर्त वीरो महास्त्रशिक्षाबलसम्प्रयुक्तैः

सर्वे हतास्तेन महारथेन ते दानवाः सोऽपि ययौ तथाऽन्यान् | पौलोमकालेयगणाभिधानान् षष्टिं सहस्राणि महारथानाम्

त् आनस्त्रशस्त्राण्यभिवर्षमाणान् धनञ्जयः पाण्सुपतास्त्रतो द्राक् | दग्ध्वा ययौ पुनरेवेन्द्रसद्म तं सस्वजे प्रीतियुक्तश्च शक्रः

ययुरन्धं तमस्तेऽपि सर्वदेवद्विषोऽसुराः | अथानुज्ञाप्य पितरं रथेनैन्द्रेण भास्वता | सोदर्याणां सकाण्सं स ययौ वज्रधरात्मजः

आयान्तमीक्ष्य बीभत्सुं मुमुदुर्भ्रातरोऽधिकम् | ऊषुण्स्च चतुरोऽब्दां स्ते पुनर्मेरौ प्रमोदिनः

कथाभिर्वासुदेवस्य ध्यानेनाभ्यर्चनेन च | ययौ कालः सुखेनैव तेषां विष्णुरतात्मनाम्

नैव शत्रूननुत्साद्य नानादाय महद् यशः | च्च्च्xxइइइ.नाकृत्वा वासुदेवाज्ञां राज्ञां मुख्यगतिर्भवेत्

तदन्येषां तु वर्णानां क्षमा बाह्येषु ण्सत्रुषु | प्रायो धर्म इति प्रोक्तो हरेराज्ञाऽखिलस्य च

इति भीमवचः श्रुत्वा ससोदर्यो युधिष्ठिरः | राक्षसस्कन्धमारूढः कृष्णया चाऽययौ पुनः

पादेषु तेषु निवसत्सु हिमाचलस्य याम्याण्स्रितेषु पवमानसुतः कदाचित् | धन्वी मृगाननुचरन् सहसाऽससाद हाऽयोः सुतं नहुषमाजगरोरुरूपम्

पूर्वं हि वृत्रवधतोऽम्बुजनाल् . अतन्तुसं स्थे शचीप्रणयिनि प्रविचिन्त्य देवाः | चक्रुस्त्रिलोकपतिमायुसुतं वरं च दत्वाऽक्षिगोचरतपोऽस्य बलं च सर्वम्

स सर्वसुरविप्रेन्द्रतपश्च बलमक्षयम् | अवाप्य ववृधे नित्यं दर्पादैच्छच्छचीमपि

स इन्द्रवचनाच्छच्या महर्षिगणवाहने | नियुक्तो वञ्चनायैव वाहयामास तानृषीन्

स शचीप्रतिषेधार्थमगस्त्येन महात्मना | वेदप्रामाण्यविषये पृष्टो नेत्याह मूढधीः | प्रमाणमिति तेनोक्तः शिरस्येनं पदाऽहनत्

तदा भृगुं तस्य जटासु लीनं कदाऽपि तस्याक्षिपथं न यातम् | आविश्य कञ्जप्रभवः शशाप व्रजाऽशु पापाजगरत्वमेव

षष्ठे काले यस्त्वयाऽसादितः स्यात् स ते वशं यातु बलाधिकोऽपि | यदा गृहीतं पुरुषं निहन्तुं न शक्ष्यसे यदि स त्वद्गृहीतः | शक्तोऽपि नाऽत्मानमभिप्रमोचयेत् तदाऽस्य स्यात् त्वत्तपोऽग्र्यं बलं च

सर्वदेवमुनीनां यत् तपस्त्वां समुपाण्स्रितम् | तच्च सर्वं तमेवैति नात्र कार्या विचारणा

यदा प्रश्नां स्त्वदीयां श्च कश्चित् परिहरिष्यति | च्च्च्xxइव्.तदा गन्ताऽसि च दिवं विसृज्याऽजगरं तनुम् | स्मृतिश्च मत्प्रसादेन सर्वदा ते भविष्यति

भृगुदेहगतेनैवं शप्तः कमलयोनिना | पपाताजगरो भूत्वा नहुषः क्षणमात्रतः

इन्द्रोऽप्यवाप स्वं स्थानमिष्ट्वा विष्णुं विपापकः | धर्मवृद्ध्यर्थमेवैतत् पापमासीच्छचीपतेः

नहि लोकावनं पापं त्रैलोक्येशस्य वज्रिणः | वृत्रं हत्वा महानासेत्यादि वेदपदं च यत्

क्वचित् पापं च पुण्यानां वृद्धये भवति स्फुटम् | वृत्रहत्या यथेन्द्रस्य जाता धर्मस्य वृद्धये

देवानां वा मुनीनां वा भवेदेवं नवै नृणाम् | पापं यत् पुण्यमेवैतदसुराणां विलोमतः | एवं स्कान्दे हि वचनं न पापं तच्छचीपतेः

नान्यस्य पदमाप्स्यन्ति तद् देवानां व्रतं परम् | तस्मात् ते नहुषं शक्रपदे निदधुरीश्वराः

तस्मिन्नेवं निपतिते ब्रह्मणः शापकारणात् | अष्टाविं शतिमे प्राप युगे भीमस्तमुल्बणम् | ज् आनन्नेव तदीयं तत् तप आदातुमीप्सया

यत्तत् सुराणां सर्वेषां मुनीनां च तपः स्थितम् | तद् गृहीतुं वशगवदिच्छयैवाऽस मारुतिः

देवानां हि नृज् आतानामल्पं व्यक्तं भवेद् बलम् | इच्छया व्यक्ततां याति वायोरन्येषु तच्च न

नित्यव्यक्ता गुणा विष्णोरिति शास्त्रस्य निर्णयः | एवमन्येऽपि हि गुणा मानुषादिषु जन्मसु

च्च्च्xxव्.देवानां मानुषादौ तु शक्येऽप्यव्यक्तताकृतेः | धर्मवृद्धिर्भवेत् तेषां प्रीतो भवति केशवः

तन्मानुषे बले तस्य वराद् वारितवत् स्थिते | दैवं बलं न शक्तोऽपि व्यक्तं चक्रे न मारुतिः

आत्ममोक्षाय न प्रश्नान् व्याजहार स चाभिभूः | विद्योपजीवनं धर्मो विप्राणामपि नो यतः

किमुत क्षत्रियस्येति जानन्नपि वृकोदरः | तत्प्रश्नपरिहारेण नाऽत्ममोक्षं समैच्छत

अयतन्तमपि ह्येनं चालनायापि नाण्सकत् | पूर्णोऽपि सर्वलोकानां बलेन नहुषस्तदा | वेष्टयित्वैव तं भीमं स्थितोऽसौ नाण्सकत् परम्

भ्रातृमात्रादिषु स्नेहात् क्षिप्रमात्मविमोक्षणम् | इच्छन्नपि न मोक्षाय यत्नं चक्रे वृकोदरः | सर्वदेवमुनीन्द्राणां तप आदातुमत्रगम्

भ्रात्रादिषु स्नेहवशान्न स्थातव्यमिहेत्यपि | मन्वानः कालतो भङ्गं स्वयमेवैष यास्यति | आज्ञया वासुदेवस्य दार्ढ्याद् देहस्य मे तथा

स्रस्ताङ्गे पतिते सर्पे यास्यामीति विचिन्तयन् | तस्थौ भीमो हरिं ध्यायन् स्वभावान्न तदिच्छया

तदैव ब्रह्मवचनात् पूर्वोक्तात् केशवाज्ञया | बलं तपश्च सर्वस्य तत्स्थमायाद् वृकोदरम्

पूरिते नहुषस्थेन तपसा च बलेन च | भीमे स नहुषोऽथाऽसीत् स्रस्तभोगः शनैः शनैः

गते भीमे निमित्तानि दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः | पप्रच्छ क्व गतो भीम इति कृष्णां चलन्मनाः

च्च्च्xxवि.यातं मृगार्थं स निशम्य तस्यास्तदूरुवेगात् पतितान् नगेन्द्रान् | दृष्ट्वा पथा तेन ययौ स तत्र दृष्ट्वा च सर्पावृतमन्वपृच्छत्

स कारणं नहुषात् सर्वमेव शुश्राव तत्प्रश्नमशेषतश्च | भ्रातृस्नेहाद् व्याकरोद् धर्मसूनुस्तदैव सोऽप्यारुहत् स्वर्गलोकम्

दिव्याम्बरे कुण्डलिनि स्वपूर्वे गते विमानेन स धर्मराजः | भीमश्चाऽयात् स्वाण्स्रमायैव सर्वं युधिष्ठिरः कथयामास तत्र

श्रुत्वा कृष्णा भ्रातरश्चास्य सर्वे सर्वे मुनीन्द्रा भीमसेनेऽतिभक्ताः | व्रील् . आं ययुर्भीमसेनग्रहेण तथाऽब्रुवन् स्नेहतो भीमसेनम्

नैतादृशं साहसं तेऽनुरूपं शक्तोऽपि यत् स्वात्मनो मोक्षणाय | नैवाऽचरो यत्नमतो निजानां महद् दुःखं हृदये प्रार्पयस्त्वम्

मैवं पुनः कार्यमिति ब्रुवन्तः समाण्स्लिषन् सर्व एवैत्य भीमम् | ततोऽहोभिः कैश्चिदापुः कुरूणां राष्ट्रं पार्था मुनिमुख्यैः समेताः

ततोऽमितौजाभगवानुपागमन्नारायणः सत्यभामासहायः | सम्पूजितः पाण्डवैस्तैः समेतश्चक्रेऽथ सौहार्दनिमित्तसत्कथाः

कृष्णा च सत्या च परस्परं मुदा सम्भाषणं चक्रतुर्योषिदग्र्ये | परीक्षन्त्या सत्यया सर्ववेत्त्र्या निर्दोषया चोदिता प्राह कृष्णा

स्त्रीधर्मानखिलां स्तत्र सत्यां निर्दोषसं विदम् | ज् ञात्वाऽपि कृष्णा प्रोवाच लोकशिक्षार्थमेव तु

क्रीडार्थमेव वचनं ज् ञात्वा सत्यासमीरितम् | तस्यानुसारवाक्यानि तत्प्रीत्या एव साऽब्रवीत्

ततः कतिपयाहानि निरुष्यात्र जनार्दनः | ययौ सभार्यः स्वपुरीं पाण्डवाननुमान्य च

च्च्च्xxविइ.ततः कदाचिन्मृगयां गतेषु पार्थेषु राजा सैन्धव आससाद | सकोटिकाण्स्यः सबलश्च तेषां वराण्स्रमं सोऽत्र ददर्श कृष्णाम्

ब्रजन् विवाहार्थमसौ निशाम्य कृष्णां कोटिं प्रेषयित्वैव काण्स्यम् | आयाहि मामित्यवदत् सुपापस्तया निरस्तो जगृहे करे च

तया धुतो निपपाताऽशु भूमौ पुनश्च सज्जोऽभ्यपतद् विलज्जः | ततोऽसहायत्वत एव कृष्णा धौम्यायोक्त्वा साग्निरन्वेहि मेति | समारुहत् सैन्धवस्यैव यानं सुखं न यासीति तमीरयित्वा

तदा निमित्तानि निशाम्य पार्थाः समाययुस्त्वरयैवाऽश्रमाय | श्रुत्वा दासीवचनात् सर्वमेव चक्रुः क्षिप्रं सैन्धवस्यानुयानम्

आक्रोशमानं भीमसेनेति धौम्यं दृष्ट्वा तस्याग्रे सैन्धवं चातिपापम् | चक्रुर्नादान् सिं हवत् पाण्डुपुत्रा दृष्ट्वा कृष्णा चावतरद् रथात् तदा | धौम्येन सार्द्धं सा ययौ चाऽश्रमाय सैन्यं पार्थास्तत्र निजघ्नुरोजसा

अग्रे कृष्णां योऽवदत् सिन्धुराजं याहीति तं कोटिकाण्स्यं सुपापम् | छित्वा ण्सिरो मृत्यवे भीमसेनो निवेदयामास तमः स चागात्

हत्वा सेनामखिलां सैन्धवस्य भीमार्जुनौ सयमं धर्मराजम् | विसृज्य धावन्तमथानुजग्मतुर्जयद्रथं विरथं फल्गुनोऽकः

पद्भ्यां धावन्तं भीमसेनो निगृह्य दत्वा प्रहारां श्च भृशं तमार्तम् | आदायाधाद् द्रौपदीपादयोश्च तं मोचयामास च धर्मसूनुः

दासो द्रौपद्या अहमित्येव वाक्ये तेनैवोक्ते भीमसेनोऽप्यमुञ्चत् | स ब्रील् . इतोऽवाग्वदनो ययौ वनं पार्थाण्स्च तत्रोषुरतिप्रमोदिनः

मार्कण्डेयस्तदाऽगत्य तेषामकथयत् कथाः | बह्व्यश्चैव विचित्राण्स्च भाषात्रयसमन्विताः

लोकदर्शनमाण्स्रित्य देवाण्स्च मुनयस्तथा | ब्रूयुः कथास्तत्र शिक्षा ग्राह्या नार्थाः कथञ्चन

च्च्च्xxविइइ.अर्थः समाधिभाषासु ग्राह्यः सर्वोऽप्यसं शयम् | परदर्शनभाषासु ज्ञेयं तद्दर्शनं तथा

ग्राह्यो नार्थो वैदिकं तु दर्शनं ग्राह्यमेव च | अन्यार्थो गुह्यभाषासु ग्राह्य एवं विनिर्णयः

जयद्रथस्तु भीमेन तदा पञ्चशिखीकृतः | तपसा ण्सिवमारध्य वव्रे पाण्डवरोधनम् | ऋतेऽर्जुनादर्जुनस्य तुष्टो हि तपसा ण्सिवः

वने वसत्स्वेव च पाण्डवेषु चक्रे यज्ञं पौण्डरीकाख्यमेव | सं स्पर्धया राजसूयस्य राजा दुर्योधनो नाप्यसौ तत्कलार्हः

दुर्योधनस्याऽज्ञया पाण्डवानां दुः शासनः प्रेषयामास तत्रः | आगच्छतेत्यवमानाय तं तु भीमोऽवादीद् रणयज्ञं स्वगम्यम्

ततो दिनैः कैश्चन धार्तराष्ट्राः सकर्णगान्धारनृपाः कुमन्त्रतः | सभार्यकाः पाण्डवान् द्रौपदीं च महैश्वर्यं दर्शयित्वाऽवमन्तुम्

ते स्यन्दनैः काञ्चनरत्नचित्रैर्महागजैस्तुरगैः पत्तिभिश्च | स्वलङ्कृत् आण्स्चित्रमाल्याम्बराण्स्च विनिर्ययुर्द्वैतवनाय शीघ्रम्

गवां दृष्टिच्छद्मना निर्गतां स्तान् ज्ञात्वा ण्सक्रस्तेजसो भङ्गकामः | तत्सामर्थ्यं वरमस्मै प्रदाय तद्बन्धनायादिशच्चित्रसेनम्

स षष्टिसाहस्रककोटियूथपैर्गन्धर्वमुख्यैः सं वृतोऽगात् सरस्तत् | यस्मिन् स्नातुं वाञ्छति धार्तराष्ट्रस्तदाज्ञया पुरुषास्तानथोचुः

स्नातुं समायास्यति धार्तराष्ट्रो र् आजेश्वरो निस्सरध्वं तदस्मात् | तीर्थादाज्ञां धारयन्तश्च तस्येत्युक्ता गन्धर्वा जहसुस्तानथोच्चैः

ऊचुर्वयं मानयामस्तदाज्ञां त्रिलोकानां यः पतिः शक्रदेवः | न मानुषाणामपि चक्रवर्तिनां किम्वल्पसारस्य सुयोधनस्य

इतीरिते कुपितो धार्तराष्ट्रो जघान गन्धर्ववराञ्छरौघैः | च्च्च्xxइx.जघ्नुः सकर्णा अपि तस्य सोदरा जघ्नुश्च ते धार्तराष्ट्रस्य सेनाम्

मुहूर्तमासीत् सममेव युद्धं तेषां तदा धार्तराष्ट्रस्य चैव | पुरां भिन्दोर्वरतो मायया च गन्धर्ववीरा ववृधुस्ततः स्म

तेजोभङ्गं तत्र सुयोधनस्य पार्थार्थमत्र प्रविधातुमेव च | बलं ददावब्जजः केशवश्च गन्धर्वाणां तेऽभ्ययुर्धार्तराष्ट्रान्

स चित्रसेनः प्रथमं कर्णमेव युयोध पार्थस्पर्धया तेन युद्ध्यन् | कर्णो नाण्सक्नोद् वचनाद् भार्गवस्य रामस्य नित्यामितषड्गुणस्य

स भग्नयानश्च विकर्णयानमास्थाय तस्यैव नियम्य वाजिनः | पराद्रवत् तेन सहैव शीघ्रं दुर्योधनश्चित्रसेनं युयोध

मुहूर्तमेनेन समं स युद्ध्यन्नन्यैर्गन्धर्वैर्बहुभिर्माययैव | भग्ने रथे भूमितल् . ए स्थितः सन् गृहीत आसीच्चित्रसेनेन सङ्खे

महाबलो धार्तराष्ट्रोऽपि शक्रवराद् विष्णोराज्ञया चाभिवृद्धे | स चित्रसेनेन धृतस्तदाऽसीद् बद्धः पाण्सैर्वैद्युतैरिन्द्रदत्तैः

तस्यानुजाः शकुनी राजभार्याः सर्वे बद्धाः शक्रभृत्यैः प्रणीत् आः | आदाय तानम्बरं सम्प्रयातेष्वरूरुवन् पाण्डवान् मन्त्रिणोऽस्य

समीपमागत्य पृथासुतानां परिभूतं वः कुलं शक्रभृत्यैः | धृतः सभार्यः सानुजो धार्तराष्ट्रस्तं मोचयध्वं भ्रातरं भारताग्र्याः

इत्युक्त ऊचे भीमसेनोऽग्रजं स्वं ज् आने राजन् यादृशोऽयं विमर्दः | ऐश्वर्यं स्वं दर्शयन् न समागाद् दुर्योधनस्तेजसो भङ्गमिच्छन्

विज्ञाय तेषां मन्त्रितं वज्रबाहुरेतच्चक्रे नात्र नः कार्यहानिः | दिव्यं ज् ञानं स्वात्मनो दर्शयन् स एतावदुक्त्वा विरराम भीमः

एकाहयज्ञे दीक्षितेनैव राज्ञा सम्प्रेषितो भीमसेनोऽर्जुनश्च | समाद्रेयो चित्रसेनं रणे तौ विजित्य दुर्योधनमाण्स्वमुञ्चताम्

च्च्च्xxx.स चित्रसेनो वासवोक्तं च सर्वं कुमन्त्रितं धार्तराष्ट्रस्य चाऽह | पार्थस्य भीमस्य च तन्निशम्य सुब्रील् . इतो धृतराष्ट्रात्मजोऽभूत्

समाप्य यज्ञं च ततोऽभियातं सर्वे प्रापुर्धर्मराजं स चाऽशु | सम्पूज्य तूत्सृज्य च चित्रसेनमूचे गान्धारे न पुनः कार्यमीदृक्

स पाण्डवैर्मोचितः सानुजश्च सभार्यकः किञ्चिदतोऽपगम्य | सम्मेल् . अनायोपविष्टण्स्च तत्र सुब्रील् . इतः सूतपुत्रं ददर्श

स चाऽह दिष्ट्या जयसि राजन्निति सुयोधनम् | ब्रील् . इतो नेति तं चोक्त्वा यथावृत्तं सुयोधनः | उक्त्वा प्रायोपवेशं च चक्रे तत्र सुदुःखितः

कर्णदुः शासनाभ्यां च सौबलेन च देविना | अन्यैश्च याच्यमानोऽपि नैवोत्तस्थौ सुयोधनः

ततो निशायां प्राप्तायां स्वपक्षे प्रविषीदति | मन्त्रयित्वाऽसुरैः कृत्या निर्मिता होमकर्मणा

शुक्रेणोत्पादिता कृत्या सा प्रसुप्तेषु मन्त्रिषु | धार्तराष्ट्रं समादाय ययौ पाताल् . अमाण्सु च | अथ सम्बोधयामासुर्दैत्या दुर्योधनं नृपम्

त्वं दिव्यः पुरुषो वीरः सृष्टोऽस्माभिः प्रतोषित् आत् | तपसा ण्सङ्कराद् वज्रकायोऽवध्यश्च सर्वदा | अस्माकं पक्षभूतस्त्वं देवानां चैव पाण्डवाः

इदानीं सर्वदेवानां वरात् त्वं विजितो रणे | वयं तथा करिष्यामो यथा जेष्यसि पाण्डवान्

कृष्णेन निहतश्चैव नरकः कर्ण आस्थितः | स च कृष्णार्जुनाभावं करिष्यति न सं शयः

भीष्मादीं श्च वयं सर्वानाविशाम जयाय ते | तपसा वर्द्धयिष्यामस्त्वां कर्णादीं श्च सर्वशः

च्च्च्xxxइ.तस्माद् गत्वा पालयस्व राज्यं राजन्नपेतभीः | इदं कस्यापि नाऽख्येयं सुगुप्तं भूतिवर्द्धनम्

इत्युक्त्वा कृत्यया भूयः स्वस्थाने स्थापितो नृपः | उमया निर्मितात्मार्द्धमुत्तरं हरनिर्मितम् | ज् ञात्वैवावध्यतां चैव राज्ये बुद्धिं चकार सः

नोवाच कस्यचित् तेषु स्वानुभूतं सुयोधनः | प्रभातायां तु शर्वर्यां पुनः कर्णो वचोऽब्रवीत्

भृत्यैस्तवैव पार्थैर्यन्मोचितोऽसि परन्तप | तेन मान्योऽधिकं लोके यद् भृत्या एव तादृशाः | किमु त्वं राजशार्दूल तदुत्तिष्ठ स्थिरो भव

या च तेऽर्जुनमाहात्म्ये शङ्का सा व्यैतु मे शृणु | यावन्नैवार्जुनं हन्यां पादौ प्रक्षाल् . अये स्वयम्

इत्युक्तोऽवरजैश्चैव सर्वैः शकुनिना तथा | याचितो रथमारुह्य ययौ नागपुरं द्रुतम्

सकुण्डलं सकवचमवध्यं सूर्यनन्दनम् | ज् ञात्वेन्द्र उभयं तस्मादैच्छदादातुमुत्तमम्

तद् विज्ञाय रविः कर्णं स्वप्न उक्त्वा न्यवारयत् | सर्वथा दास्य इत्युक्ते प्राहाऽदेयं वरायुधम्

ददौ चोत्कृत्य कवचं कुण्डले च शचीपतेः | अमोघां शक्तिमादाय ज्ञात्वैव द्विजरूपिणम्

ऋतेऽर्जुनादेकमेव वधिष्यस्यनयेति सः | दत्वा ण्सक्तिं ययौ शक्रः सार्द्धं कवचकुण्डलैः

पार्था विमुच्यैव सुयोधनं तं वने वसन्तो मुदिताः सदैव | सहारणीभाण्डमथो मृगेण हृतं द्विजस्याऽशु निशम्य चान्वयुः

च्च्च्xxxइइ.तस्मिन्नदृश्ये तृषित् आ एकैक उदकार्थिनः | ययुर्युधिष्ठिरमृते सुप्तास्ते धर्ममायया

अदृश्येनैव धर्मेण वारिता वारिपायिनः | क्षत्रधर्मस्य रक्षार्थं न तत्प्रश्नान् विदां वराः | व्याचक्रुः शक्तिमन्तोऽपि पानीयार्थमरिन्दमाः

न विप्राणां च धर्मोऽयं विद्याया उपजीवनम् | क्षत्रियाणां तु किमुत प्रसभं तेन ते पपुः

देवा अपि मनुष्येषु जाताः सुबलिनोऽपि हि | मानुषेणैव भावेन युक्ताः स्युः केशवादृते | कार्येष्वेषां क्रमेणैव व्यक्तिमायान्ति सद्गुणाः

अतो भीमार्जुनौ धर्मादत्युत्तमबलावपि | देवमायां समाण्स्रित्य धर्मेण स्वापितौ क्षणात्

मुहूर्तमेव सा माया तयोराच्छादनक्षमा | ततः प्रबुद्धयोर्धर्मो नैव शक्तिशतां शभाक्

उक्तं पाद्मपुराणे च तदेतत् सर्वमञ्जसा | तस्मान्नाण्सक्तिरनयोः सम्भाव्या भीमपार्थयोः

धर्मात्मजोऽथाऽजगामोदकान्तं दृष्ट्वा भ्रात्Ḹऋं स्तत्र दुःखाभितप्तः | इच्छन् पातुं वारि सं वारितश्च पित्रा बकाकारमितेन नापात्

अर्थे भ्रात्Ḹऋणामैच्छदसौ तदीयप्रश्नप्रतिव्याहरणं दयाल् . उः | ततो धर्मो यक्षतनुः स भूत्वा प्रश्नां श्चक्रे व्याकरोत् तान् स पार्थः

ततस्तुष्टो वरमस्मै ददौ स एकोत्थानं भ्रातृमध्ये स वव्रे | यद्येकः स्यान्नकुलोऽस्त्वित्यथाऽह तुष्टो धर्मः कथमेतत् कृतं ते | अतिप्रीतिर्भीमसेने तवास्ति बली चासौ राज्यहेतुस्तव स्यात्

इत्युक्त ऊचे माद्रिपुत्रं विहाय कुन्तीपुत्रो न मयोत्थापनीयः | च्च्च्xxxइइइ.स एवमुक्तो नितरां प्रीयमाण उत्थापयामास च तान् समस्तान्

यथेष्टरूपप्राप्तिमेषां पुनश्च स्वकामतोनिजरूपाप्तिमादात् | अज्ञातवासेऽज्ञाततां सर्वदैव ददौ तेषां प्रीत इवाऽनृशं स्यात् | एवं क्रीडन् पुत्र इत्यात्मनैव यशोधर्मावात्मनो वर्द्धयन् सः

युधिष्ठिरात्मनस्तस्य यशोधर्मविवृद्धये | कृत्वाऽरण्यपहारादि पुनर्दत्वा च तत् स्वयम् | दातुं विप्राय तद्धस्ते ययौ धर्मो दिवं पुनः

ततो राजा भीमसेनार्जुनौ च सार्द्धं यमाभ्यामरणीं प्रदाय | मुदा युताः कृष्णया सार्द्धमेव सन्तुष्टुवुः कृष्णमनन्तमच्युतम्