इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमहाभारततात्पर्यनिर्णये भगवदवतारप्रतिज् ञ्Ḹअ नाम एकादशोऽध्यायः च्xxx.(पाण्डवोत्पत्तिः ) अथ द्वादशोऽध्यायः Oं | बभूव गन्धर्वमुनिस्तु देवकः स आस सेवार्थमथाऽहुकाद्धरेः | स उग्रसेनावरजस्तथैव नामास्य तस्मादजनि स्म देवकी

अन्याण्स्च याः काण्स्यपस्यैव भार्या ज्येष्ठां तु तामाहुक आत्मपुत्रीम् | चकार तस्माद्धि पितृष्वसा सा स्वसा च कं सस्य बभूव देवकी

सैवादितिर्वसुदेवस्य दत्ता तस्या रथं मङ्गल् . अं कं स एव | सं यापयामास तदा हि वायुर्जगाद वाक्यं गगनस्थितोऽमुम्

विनाऽपराधं न ततो गरीयसो न मातुलो वध्यतामेति विष्णोः | लोकस्य धर्माननुवर्ततोऽतः पित्रोर्विरोधार्थमुवाच वायुः

मृत्युस्तवास्या भविताऽष्टमः सुतो मूढेति चोक्तो जगृहे कृपाणाम् | पुत्रान् समर्प्यास्य च शूरसूनुर्विमोच्य तां तत्सहितो गृहं ययौ

षट्कन्यकाण्स्चावरजा गृहीत् आस्तेनैव ताभिश्च मुमोद शूरजः | बाह्लीकपुत्री च पुरा गृहीत् आ पुराऽस्य भार्या सुरभिस्तु रोहिणी

राज्ञश्च काण्सिप्रभवस्य कन्यां स पुत्रिकापुत्रकधर्मतोऽवहत् | कन्यां तथा करवीरेश्वरस्य धर्मेण तेनैव दितिं दनुं पुरा

यो मन्यते विष्णुरेवाहमित्यसौ पापो वेनः पौण्ड्रको वासुदेवः | ज् आतः पुनः शूरजात् काण्सिजायां नान्यो मत्तो विष्णुरस्तीति वादी

धुन्धुर्हतो यो हरिणा मधोः सुत आसीत् सुतायां करवीरेश्वरस्य | सृगालनामा वासुदेवोऽथ देवकीमुदूह्य शौरिर्न ययावुभे ते

ततस्तु तौ वृष्णिशत्रू बभूवतुर्ज्येष्ठौ सुतौ शूरसुतस्य नित्यम् | अन्यासु च प्राप सुतानुदारान् देवावतारान् वसुदेवोऽखिलज्ञः

येये हि देवाः पृथिवीं गतास्ते सर्वे शिष्याः सत्यवतीसुतस्य | विष्णुज्ञानं प्राप्य सर्वेऽखिलज्ञास्तस्माद् यथायोग्यतया बभूवुः

च्xxxइ.मरीचिजाः षण्मुनयो बभूवुस्ते देवकं प्राहसन् कार्ष्यहेतोः | तच्छापतः कालनेमिप्रसूता अवध्यतार्थं तप एव चक्रुः

धाता प्रादाद् वरमेषां तथैव शशाप तान् क्ष्मातल् . ए सम्भवध्वम् | तत्र स्वतातो भवतां निहन्तेत्यात्मान्यतो वरलिप्सून् हिरण्यः

दुर्गा तदा तान् भगवत्प्रचोदिता प्रस्वापयित्वा प्रचकर्ष कायात् | क्रमात् समावेशयदाण्सु देवकीगर्भाण्सये तान् न्यहनच्च कं सः

तदा मुनीन्द्रसं युतः सदो विधातुरुत्तमम् | स पाण्डुराप्तुमैच्छत न्यवारयं श्च ते तदा

यधर्थमेव जायते पुमान् हि तस्य सोऽकृतेः | शुभां गतिं नतु व्रजेद् ध्रुवं ततो न्यवारयन्

प्रधानदेवताजने नियोक्तुमात्मनः प्रियाम् | बभूव पाण्डुरेष तद् विना न तस्य सद्गतिः

अतोऽन्यथा सुतानृते व्रजन्ति सद्गतिं नराः | यथैव धर्मभूषणो जगाम सन्ध्यकासुतः

तदा कलिश्च राक्षसा बभूवुरिन्द्रजिन्मुखाः | विचित्रवीर्यनन्दनप्रियोदरे हि गर्भगाः

तदस्य सोऽनुजोऽशृणोन्मुनीन्द्रदूषितं च तत् | विचार्य तु प्रियामिदं जगाद वासुदेवधीः

य एव मद्गुणाधिकस्ततः सुतं समाप्नुहि | सुतं विना न नो गतिं शुभां वदन्ति साधवः

तदस्य कृच्छ्रतो वचः पृथाऽग्रहीज्जगाद च | ममास्ति देववश्यदो मनूत्तमः सुताप्तिदः

न ते सुरानृते समः सुरेषु केचिदेव च | च्xxxइइ.अतस्तवाधिकं सुरं कमाह्वये त्वदाज्ञया

वरं समाण्स्रिता पतिं व्रजेत या ततोऽधमम् | न काचिदस्ति निष्कृतिर्न भर्तृलोकमृच्छति

कृते पुरा सुरास्तथा सुराङ्गनाण्स्च केवलम् | निमित्ततोऽपि ताः क्वचिन्न तान् विहाय मेनिरे

मनोवचः शरीरतो यतो हि ताः पतिव्रताः | अनादिकालतोऽभवं स्ततः सभर्तृकाः सदा

स्वभर्तृभिर्विमुक्तिगाः सहैव ता भवन्ति हि | कृत् आन्तमाप्य चाप्सरः स्त्रियो बभूवुरूर्जिताः

अनावृत् आण्स्च तास्तथा यथेष्टभर्तृकाः सदा | अतस्तु ता न भर्तृभिर्विमुक्तिमापुरुत्तमाम्

सुरस्त्रियोऽतिकारणैर्यदाऽन्यथा स्थितास्तदा | दुरन्वयात् सुदुः सहा विपत् ततो भविष्यति

अयुक्तमुक्तवां स्ततो भवां स्तथाऽपि ते वचः | अलङ्घ्यमेव मे ततो वदस्व पुत्रदं सुरम्

इतीरितोऽब्रवीन्नृपो न धर्मतो विना भुवः | नृपोऽभिरक्षित् आ भवेत् तदाह्वयाऽशु तं विभुम्

स धर्मजः सुधार्मिको भवेद्धि सूनुरुत्तमः | इतीरिते तया यमः समाहुतोऽगमद् द्रुतम्

ततश्च सद्य एव सा सुषाव पुत्रमुत्तमम् | युधिष्ठिरं यमो हि स प्रपेद आत्मपुत्रताम्

यमे सुते तु कुन्तितः प्रजात एव सौबली | अदं ह्यतेर्ष्यया चिरं बभञ्ज गर्भमेव च

च्xxxइइइ.स्वगर्भपातने कृते तया जगाम केशवः | पराण्सरात्मजो न्यधाद् घटेषु तान् विभागशः

शतात्मना विभेदिताः शतं सुयोधनादयः | बभूवुरन्वहं ततः शतोत्तरा च दुः शल् . आ

स देवकार्यसिद्धये ररक्ष गर्भमीश्वरः | पराण्सरात्मजः प्रभुर्विचित्रवीर्यजोद्भवम्

कलिः सुयोधनोऽजनि प्रभूतबाहुवीर्ययुक् | प्रधानवायुसन्निधेर्बलाधिकत्वमस्य तत्

पुरा हि मेरुमूर्धनि त्रिविष्टपौकसां वचः | वसुन्धरातल् . ओद्भवोन्मुखं श्रुतं दितेः सुतैः

ततस्तु ते त्रिलोचनं तपोबलादतोषयन् | वृतश्च देवकण्टको ह्यवध्य एव सर्वतः

वरादुमापतेस्ततः कलिः स देवकण्टकः | बभूव वज्रकाययुक् सुयोधनो महाबलः

अवध्य एव सर्वतः सुयोधने समुत्थिते | घृत् आभिपूर्णकुम्भतः स इन्द्रजित् समुत्थितः

स दुःखशासनोऽभवत् ततोऽतिकायसम्भवः | स वै विकर्ण उच्यते ततः खरोऽभवद् बली

स चित्रसेननामकस्तथाऽपरे च राक्षसाः | बभूवुरुग्रपौरुषा विचित्रवीर्यजात्मजाः

समस्तदोषरूपिणः शरीरिणो हि तेऽभवन् | मृषेति नामतो हि या बभूव दुः शल् . आऽसुरी

कुहूप्रवेशसं युता ययाऽर्जुनेर्वधाय हि | तपः कृतं त्रिशूलिने ततो हि साऽत्र जज्ञुषी

च्xxxइव्.तयोदितो हि सैन्धवो बभूव कारणं वधे | स कालकेयदानवस्तदर्थमास भूतल् . ए

तथाऽस निरृथाभिधोऽनुजः स निरृतेरभूत् | स नासिकामरुद्युतो युयुत्सुनामकः कृती

स चाऽम्बिकेयवीर्यजः सुयोधनादनन्तरः | बभूव वैश्यकन्यकोदरोद्भवो हरिप्रियः

युधिष्ठिरे जात उवाच पाण्डुर्बाह्वोर्बलाज्ज्ञानबलाच्च धर्मः | रक्ष्योऽन्यथा नाण्समुपैति तस्माद् बलद्वयाढ्यं प्रसुवाऽशु पुत्रम्

यज्ञाधिको ह्यश्वमेधो मनुष्यदृश्येषु तेजस्स्वधिको हि भास्करः | वर्णेषु विप्रः सकलैर्गुणैर्वरो देवेषु वायुः पुरुषोत्तमादृते

विशेषतोऽप्येष पितैव मे प्रभुर्व्यासात्मना विष्णुरनन्तपौरुषः | अतश्च ते श्वशुरो नैव योग्यो दातुं पुत्रं वायुमुपैहि तत् प्रभुम्

इतीरिते पृथयाऽहूतवायुसं स्पर्शमात्रादभवद् बलद्वये | समो जगत्यस्ति न यस्य कश्चिद् भक्तौ च विष्णोर्भगवद्वशः सुतः

स वायुरेवाभवदत्र भीमनामा भृत् आ माः सकला हि यस्मिन् | स विष्णुनेशेन युतः सदैव नाम्ना सेनो भीमसेनस्ततोऽसौ

तज्जन्ममात्रेण धरा विदारिता ण्सार्दूलभीत् आज्जननीकराद् यदा | पपात सञ्चूर्णित एव पर्वतस्तेनाखिलोऽसौ शतशृङ्गनामा

तस्मिन् प्रजाते रुधिरं प्रसुस्रुवुर्महासुरा वाहनसैन्यसं युताः | नृपाण्स्च तत्पक्षभवाः समस्तास्तदा भीत् आ असुरा राक्षसाण्स्च

अवर्द्धतात्रैव वृकोदरो वने मुदं सुराणामभितः प्रवर्द्धयन् | तदैव शेषो हरिणोदितोऽविशद् गर्भं सुताया अपि देवकस्य

स तत्र मासत्रयमुष्य दुर्गयाऽपवाहितो रोहिणीगर्भमाण्सु | च्xxxव्नियुक्तया केशवेनाथ तत्र स्थित्वा मासान् सप्त जातः पृथिव्याम्

स नामतो बलदेवो बलाढ्यो बभूव तस्यानु जनार्दनः प्रभुः | आविर्बभूवाखिलसद्गुणैकपूर्णः सुतायामिह देवकस्य

यः सत्सुखज्ञानबलैकदेहः समस्तदोषस्पर्शोज्झितः सदा | अव्यक्ततत्कार्यमयो न यस्य देहः कुतश्चित् क्वच स ह्यजो हरिः

न शुक्लरक्तप्रभवोऽस्य कायस्तथाऽपि तत्पुत्रतयोच्यते मृषा | जनस्य मोहाय शरीरतोऽस्या यदाविरासीदमलस्वरूपः

आविश्य पूर्वं वसुदेवमेव विवेश तस्मादृतुकाल एव | देवीमुवासात्र च सप्त मासान् सार्धां स्ततश्चाऽविरभूदजोऽपि

यथा पुरा स्तम्भत आविरासीदशुक्लरक्तोऽपि नृसिं हरूपः | तथैव कृष्णोऽपि तथाऽपि मातापितृक्रमादेव विमोहयत्यजः

पितृक्रमं मोहनार्थं समेति न तावता ण्सुक्लतो रक्ततश्च | ज् आतोऽस्य देहस्त्विति दर्शनाय सशङ्खचक्राब्जगदः स दृष्टः

अनेकसूर्याभकिरीटयुक्तो विद्युत्प्रभे कुण्डले धारयं श्च | पीत् आम्बरो वनमाली स्वनन्तसूर्योरुदीप्तिर्ददृशे सुखार्णवः

स कञ्चयोनिप्रमुखैः सुरैः स्तुतः पित्रा च मात्रा चजगाद शूरजम् | नयस्व मां नन्दगृहानिति स्म ततो बभूव द्विभुजो जनार्दनः

तदैव जाता च हरेरनुज्ञया दुर्गाभिधा ण्स्रीरनु नन्दपत्न्याम् | ततस्तमादाय हरिं ययौ स शूरात्मजो नन्दगृहान् निशीथे

सं स्थाप्य तं तत्र तथैव कन्यकामादाय तस्मात् स्वगृहं पुनर्ययौ | हत्वा स्वसुर्गर्भषट्कं क्रमेण मत्वाऽष्टमं तत्र जगाम कं सः

गर्भं देवक्यां सप्तमं मेनिरे हि लोकाः सुतं त्वष्टमं त् आं ततः सः | मत्वा हन्तुं पादयोः सम्प्रगृह्य सम्पोथयामास शिलातल् . ए च

च्xxxवि.सा तद्धस्तात् क्षिप्रमुत्पत्य देवी खेऽदृश्यतैवाष्टभुजा समग्रा | ब्रह्मादिभिः पूज्यमाना समग्रैरत्यद्भुताकारवती हरिप्रिया

उवाच चाऽर्या तव मृत्युरत्र क्वचित् प्रजातो हि वृथैव पाप | अनागसीं मां विनिहन्तुमिच्छस्यशक्यकार्ये तव चोद्यमोऽयम्

उक्त्वेति कं सं पुनरेव देवकीतल्पेऽशयद् बालरूपैव दुर्गा | नाज्ञासिषुस्तामथ केचनात्र ऋते हि मातापितरौ गुणाढ्याम्

श्रुत्वा तयोक्तं तु तदैव कं सः पश्चात्तापाद् वसुदेवं सभार्यम् | प्रसादयामास पुनः पुनश्च विहाय कोपं च तमूचतुस्तौ | सुखस्य दुःखस्य च राजसिं ह नान्यः कर्ता वासुदेवादिति स्म

आनीय कं सोऽथ गृहे स्वमन्त्रिणः प्रोवाच कन्यावचनं समस्तम् | श्रुत्वा च ते प्रोचुरत्यन्तपापाः कार्यं बालानां निधनं सर्वशोऽपि

तथेति तां स्तत्र नियुज्य कं सो गृहं स्वकीयं प्रविवेश पापः | चेरुश्च ते बालवधे सदोद्यता हिं साविहाराः सततं स्वभावतः

अथ प्रभाते शयने शयानमपश्यतामब्जदलायताक्षम् | कृष्णं यशोदा च तथैव नन्द आनन्दसान्द्राकृतिमप्रमेयम्

मेनात एतौ निजपुत्रमेनं स्रष्टारमब्जप्रभवस्य चेशम् | महोत्सवात् पूर्णमनाण्स्च नन्दो विप्रेभ्योऽदाल्लक्षमितास्तदा गाः

सुवर्णरत्नाम्बरभूषणानां बहूनि गोजीविगणाधिनाथः | प्रादादथोपायनपाणयस्तं गोपा यशोदां च मुदा स्त्रियोऽगमन्

गतेषु तत्रैव दिनेषु केषुचिज्जगाम कं सस्य गृहं स नन्दः | पूर्वं हि नन्दः स करं हि दातुं बृहद्वनान्निस्सृतः प्राप कृष्णाम्

सहाऽगता तेन तदा यशोदा सुषाव दुर्गामथ तत्र शौरिः | निधाय कृष्णं प्रतिगृह्य कन्यकां गृहं ययौ नन्द उवास तत्र

निरुष्य तस्मिन् यमुनातटे स मासं ययौ द्रष्टुकामो नरेन्द्रम् | च्xxxविइ.राज्ञेऽथ तं दत्तकरं ददर्श शूरात्मजो वाक्यमुवाच चैनम्

याह्युत्पाताः सन्ति तत्रेत्युदीरितो जगाम शीघ्रं यमुनां स नन्दः | रात्रावेवाऽगच्छमाने तु नन्दे कं सस्य धात्री तुजगाम गोष्ठम्

सा पूतना नाम निजस्वरूपमाच्छाद्य रात्रौ शुभरूपवच्च | विवेश नन्दस्य गृहं बृहद्वनप्रान्ते हि मार्गे रचितं प्रयाणे

तीरे भगिन्यास्तु यमस्य वस्त्रगृहे शयानं पुरुषोत्तमं तम् | जग्राह मात्रा तुयशोदया तया निद्रायुजा प्रेक्ष्यमाणा ण्सुभेव

तन्मायया धर्षित् आ निद्रया च न्यवारयन्नैव हि नन्दजाया | तया प्रदत्तं स्तनमीशिताऽसुभिः पपौ सहैवाऽशु जनार्दनः प्रभुः

मृत् आ स्वरूपेण सुभीषणेन पपात सा व्याप्य वनं समस्तम् | तदाऽगमन्नन्दगोपोऽपि तत्र दृष्ट्वा च सर्वेऽप्यभवन् सुविस्मिताः

सा ताटका चोर्वशिसम्प्रविष्टा कृष्णावध्यानान्निरयं जगाम | सा तूर्वशी कृष्णभुक्तस्तनेन पूता स्वर्गं प्रययौ तत्क्षणेन

सा तुम्बुरोः सङ्गत आविवेश रक्षस्तनुं शापतो वित्तपस्य | कृष्णस्पर्शाच्छुद्धरूपा पुनर्दिवं ययौ तुष्टे किमलभ्यं रमेशे

यदाऽप देवश्चतुरः स मासां स्तदोपनिष्क्रामणमस्य चाऽसीत् | जन्मर्क्षमस्मिन् दिन एव चाऽसीत् प्रातः किञ्चित् तत्र महोत्सवोऽभवत्

तदा ण्सयानः शकटस्य सोऽधः पदाऽक्षिपत् तं दितिजं निहन्तुम् | अनः समाविश्य दितेः सुतोऽसौ स्थितः प्रतीपाय हरेः सुपापः

क्षिप्तोऽनसिस्थः शकटाक्षनामा स विष्णुनेत्वा सहितः पपात | ममार चाऽशु प्रतिभग्नगात्रो व्यत्यस्तचक्राक्षमभूदनश्च

ससम्भ्रमात् तं प्रतिगृह्य शङ्क्या कृष्णं यशोदा द्विजवर्यसूक्तिभिः | सा स्नापयामास नदीतटात् तदा समागता नन्दवचोऽभितर्जिता

च्xxxविइइ.हत्वा तु तं कं सभृत्यं स कृष्णः शिश्ये पुनः शिशुवत् सर्वशास्ता | एवं गोपान् प्रीणयन् बालकेल् . ईविनोदतो न्यवसत् तत्र देवः

विवर्द्धमाने लोकदृष्ट्यैव कृष्णे पाण्डुः पुनः प्राह पृथामिदं वचः | धर्मिष्ठो नौ सूनुरग्रे बभूव बलद्वयज्येष्ठ उतापरश्च

यदैक एवातिबलोपपन्नो भवेत् तदा तेन परावमर्दे | प्रवर्त्यमाने स्वपुरं हरेयुश्चौर्यात् परे तद् द्वयमत्र योग्यम्

शस्त्रास्त्रविद् वीर्यवान् नौ सुतोऽन्यो भवेद् देवं त् आदृशमाह्वयातः | शेषस्तव भ्रातृसुतोऽभिजातस्तस्मान्नासौ सुतदानाय योग्यः

नवै सुपर्णः सुतदो नरेषु प्रजायते वाऽस्य यतस्तथाऽज्ञा | कृत् आ पुरा हरिणा ण्सङ्करस्तु क्रोधात्मकः पालने नैव योग्यः

अतो महेन्द्रो बलवाननन्तरस्तेषां समाह्वानमिहार्हति स्वराट्| इतीरिता साऽह्वयदाण्सु वासवं ततः प्रजज्ञे स्वयमेव शक्रः

स चार्जुनो नाम नरां शयुक्तो विष्ण्वावेशी बलवानस्त्रवेत्ता | रूप्यन्यः स्यात् सूनुरित्युच्यमाना भर्त्रा कुन्ती नेति तं प्राह धर्मात्

बृहस्पतिः पूर्वमभूद्धरेः पदं सं सेवितुं पवनावेशयुक्तः | स उद्धवो नाम यदुप्रवीराज्जातो विद्वानुपगवनामधेयात्

द्रोणात्मकं नातितरां स्वसेवकं कुर्याद्धरिर्मामिति भूय एव | स उद्धवात्माऽवततार यादवेष्वासेवनार्थं पुरुषोत्तमस्य

बृहस्पतेरेव स सर्वविद्या अवाप मन्त्री निपुणः सर्ववेत्ता | वर्षत्रये तत्परतः स सात्यकिर्जज्ञे दिने चेकितानश्च तस्मिन्

मरुत्सु नाम प्रतिभो यदुष्वभूत् स चेकितानो हरिसेवनार्थम् | तदैव जातो हृदिकात्मजोऽपि वर्षत्रये तत्परतो युधिष्ठिरः

ततोऽब्दतो भूभरसं हृतौ हरेरङ्गत्वमाप्तुं गिरिशोऽजनिष्ट | अण्स्वत्थामा नामतोऽश्वध्वनिं स यस्माच्चक्रे जायमानो महात्मा

च्xxxइx.स सर्वविद् बलवानस्त्रवेत्ता कृपस्वसायां द्रोणवीर्योद्भवोऽभूत् | दुर्योधनस्तच्चतुर्थेऽह्नि जातस्तस्यापरेद्युर्भीमसेनः सुधीरः

यदा समासद्वितयी बभूव तदा रोहिण्यां बलदेवोऽभिजातः | बली गुणाढ्यः सर्ववेदी य एव सेवाखिन्नो लक्ष्मणोऽग्रे हरेर्भूत्

यदा हि पुत्रान् विनिहन्तुमेतौ सहैव बद्धौ गतिशृङ्खलायाम् | कं सेनापापौ देवकीशूरपुत्रौ वियोजिताः शौरिभार्याः पराण्स्च

विनिश्चयार्थं देवकीगर्भजानामन्या भार्या धृतगर्भाः स कं सः | स्थानान्तरे प्रसवो यावदासां सं स्थापयामास सुपापबुद्धिः

हेतोरेतस्माद् रोहिणी नन्दगेहे प्रसूत्यर्थं स्थापिता तेन देवी | लेभे पुत्रं गोकुले पूर्णचन्द्रकान्ताननं बलभद्रं सुशुभ्रम्

यदा त्रिमासः स बभूव देवस्तदाऽविरासीत् पुरुषोत्तमोऽजः | कृष्णण्सेषावाप्तुकामौ सुतौ हि तपश्चक्राते देवकीशूरपुत्रौ

विष्ण्वावेशी बलवान् यो गुणाधिकः स मे सुतः स्यादिति रोहिणी च| तेपे तपोऽतो हरिशुक्लकेशयुतः शेषो देवकीरोहिणीजः

अवर्द्धतासौ हरिशुक्लकेशसमावेशी गोकुले रौहिणेयः | कृष्णोऽपि लील् आ लल् . इत् आः प्रदर्शयन् बलद्वितीयो रमयामास गोष्ठम्

स प्राकृतं शिशुमात्मानमुच्चैर्विजानन्त्या मातुरादर्शनाय | विजृम्भमाणोऽखिलमात्मसं स्थं प्रदर्शयामास कदाचिदीशः

साऽण्डं महाभूतमनोऽभिमानमहत्प्रकृत्यावृतमब्जजादिभिः | सुरैः शिवेतैर्नरदैत्यसङ्घैर्युतं ददर्शास्य तनौ यशोदा

न्यमीलयच्चाक्षिणी भीतभीत् आ जुगूह चाऽत्मानमथो रमेशः | वपुः स्वकीयं सुखचित्स्वरूपं पूर्णं सत्सु ज्ञापयं स्तद्ध्यदर्शयत्

कदाचित् तं ल् आल् . अयन्ती यशोदा वोढुं नाण्सक्नोद् भूरिभाराधिकार्ता | च्xल्निधाय तं भूमितल् . ए स्वकर्म यदा चक्रे दैत्य आगात् सुघोरः

तृणावर्तो नामतः कं सभृत्यः सृष्ट्वाऽत्युग्रं चक्रवातः शिशुं तम् | आदायाऽयादन्तरिक्षं स तेन शस्तः कण्ठग्राहसं रुद्धवायुः

पपात कृष्णेन हतः शिलातल् . ए तृणावर्तः पर्वतोदग्रदेहः | सुविस्मयं चाऽपुरथो जनास्ते तृणावर्तं वीक्ष्य सञ्चूर्णित् आङ्गम्

अक्रुद्ध्यतां केशवोऽनुग्रहाय शुभं स्वयोग्यादधिकं निहन्तुम् | स क्रुद्ध्यतां नवनीत् आदि मृष्णं श्चचार देवो निजसत्सुखाम्बुधिः

यस्मिन्नब्दे भाद्रपदे स मासे सिं हस्थयोर्गुरुरव्योः परेशः | उदैत् ततः फाल्गुने फल्गुनोऽभूद् गते ततो माद्रवती बभाषे

ज् आताः सुतास्ते प्रवराः पृथायामेकाऽनपत्याऽहमतः प्रसादात् | तवैव भूयासमहं सुतेता विधत्स्व कुन्तीं मम मन्त्रदात्रीम्

इतीरितः प्राह पृथां स माद्र्यै दिशस्व मन्त्रं सुतदं वरिष्ठम् | इत्यूचिवां सं पतिमाह यादवी दद्यां त्वदर्थे तु सकृत्फलाय

उवाच माद्र्यै सुतदं मनुं च पुनः फलं ते न भविष्यतीति | मन्त्रं समादाय च मद्रपुत्री व्यचिन्तयत् स्यां नु कथं द्विपुत्रा

सदाऽवियोगौ दिविजेषु दस्रौ नचैतयोर्नामभेदः क्वचिद्धि | एका भार्या सैतयोरप्युषा हि तदायातः सकृदावर्तनाद् द्वौ

इतीक्षन्त्याऽकारितावश्विनौ तौ शीघ्रप्राप्तौ पुत्रकौ तत्प्रसूतौ | त् आवेव देवौ नकुलः पूर्वजातः सहदेवोऽभूत् पश्चिमस्तौ यमौ च

पुनर्मनोः फलवत्त्वाय माद्री सम्प्रार्थयामास पतिं तदुक्ता | पृथाऽवादीत् कुटिलैषा मदाज्ञामृते देवावाह्वयामास दस्रौ

अतो विरोधं च मदात्मजानां कुर्यादेषेत्येव भीत् आं न मां त्वम् | नियोक्तुमर्हः पुनरेव राजन्नितीरितोऽसौ विरराम क्षितीशः

च्xलि.विशेषनाम्नैव समाहुतः सुतान् दद्युः सुरा इत्यविशेषितं ययोः | विशेषनामापि समाह्वयत् तौ मन्त्रावृत्तिर्नामभेदेऽस्य चोक्ता

युधिष्ठिराद्येषु चतुर्षु वायुः समाविष्टः फल्गुनेऽथो विशेषात् | युधिष्ठिरे सौम्यरूपेण विष्टो वीरेण रूपेण धनञ्जयेऽसौ

शृङ्गाररूपं केवलं दर्शयानो विवेश वायुर्यमजौ प्रधानः | शृङ्गारकैवल्यमभीप्समानः पाण्डुर्हि पुत्रं चकमे चतुर्थम्

शृङ्गाररूपो नकुले विशेषात् सुनीतिरूपः सहदेवं विवेश | गुणैः समस्तैः स्वयमेव वायुर्बभूव भीमो जगदान्तरात्मा

सुपुल्लवाकारतनुर्हि कोमल् . अः प्रायो जनैः प्रोच्यते रूपशाली | ततः सुजातं वरवज्रकायौ भीमार्जुनावप्यृते पाण्डुरैच्छत्

अप्राकृत् आनां तु मनोहरं यद् रूपं द्वात्रिं शल्लक्षणोपेतमग्र्यम् | तन्मारुतो नकुले कोमल् . आभ एवं वायुः पञ्चरूपोऽत्र चाऽसीत्

अतीतेन्द्रा एव ते विष्णुषष्ठाः पूर्वेन्द्रोऽसौ यज्ञनामा रमेशः | स वै कृष्णो वायुरथ द्वितीयः स भीमसेनो धर्म आसीत् तृतीयः

युधिष्ठिरोऽसावथ नासत्यदस्रौ क्रमात् तावेतौ माद्रवतीसुतौ च | पुरन्दरः षष्ठ उतात्र सप्तमः स एवैकः फल्गुनो ह्येत इन्द्राः

क्रमात् सं स्कारान् क्षत्रियाणामवाप्य तेऽवर्द्धन्त स्वतवसो महित्वना | सर्वे सर्वज्ञाः सर्वधर्मोपपन्नाः सर्वे भक्ताः केशवेऽत्यन्तयुक्ताः