अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् | युयोध्य् अस्मज् जुहुराणम् एनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम || Iस्Uप्_१८ ||

हे अग्ने! नय गमय सुपथा शोभनेन मार्गेण / सुप्रथेति विशेषणं दक्षिणमार्गनिवृत्त्यर्थम् / निर्विण्णो ऽहं दक्षिणेन मार्गेण गतागतलक्षणेनातो याचे त्वां पुनः पुनर्गमनागमनवर्जितेन शोभनेन पथा नय / राये धनाय कर्मफलभोगायेत्यर्थः, अस्मान्यथोक्तधर्मफलविशिष्टान् विश्वानि सर्वाणि हे देव! वयुनानि कर्माणि प्रज्ञानानि वा विद्वाञ्जानन् /

किञ्च युयोधि वियोजय विनाशय अस्मदस्मत्तो जुहुराणं कुटिलं वञ्चनात्मकमेनः पापम् / ततो वयं विशुद्धाः सन्त इष्टं प्राप्स्याम इत्यभिप्रायः / किन्तु वयमिदानीं ते न शक्नुमः परिचर्यां कर्तुम् / भूयिष्ठां बहुतरां ते तुभ्यं नम उक्तिं नमस्कारवचनं विधेम नमस्कारेण परिचरेम इत्यर्थः /

ऽअविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते /ऽ (ई.उ.११) ऽविनाशेन मृत्युं तीर्त्वासम्भूत्यामृतमश्नुतेऽ (ई.उ.१४) इति श्रुत्वा केचित्संशयं कुर्वन्ति /

अतस्तन्निराकरणार्थं संक्षेपतो विचारणां करिष्यामः /

तत्र तावक्तिन्निमित्तः संशय इत्युच्यते /

विद्याशब्देन मुख्या परमात्मविद्यैव कस्मान्न गृह्यते ऽमृतत्वञ्च / नानुक्तायाः परमात्मविद्यायाः कर्मणश्च विरोधात्समुच्चयानुपपत्तिः /

सत्यम् / विरोधस्तु नावगम्यते विरोधाविरोधयोः शास्त्रप्रमाणकत्वात् / यथाविद्यानुष्ठानं विद्योपासनञ्च शास्त्रप्रमाणकं तथा तद्विरोधाविरोधावपि / यथा च न हिंस्यात्सर्वा भूतानीति शास्त्रादवगतं पुनः शास्त्रेणैव बाध्यते ऽध्वरे पशुं हिंस्यादिति / एवं विद्याविद्ययोरपि स्यात् / विद्याकर्मणोश्च समुच्चयः /

न᳚दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्या᳚(क.उ.१ / २ / ४) इति श्रुतेः /

विद्यां चाविद्यां चेति वचनादविरोध इति चेत्?

न ; हेतुस्वरूपफलविरोधात् /

विद्याविद्याविरोधाविरोधयोर्विकल्पासम्भवात्समुच्चयविधानादविरोध एवेति चेत्?

न? सहसम्भवानुपपत्तेः /

क्रमेणैकाश्रये स्यातां विद्याविद्ये इति चेत्?

न ; विद्योत्पत्तौ अविद्याया ह्यास्तत्वात्तदाश्रये ऽविद्यानुपपत्तेः / न ह्यग्निरुष्णः प्रकाशश्चेति विज्ञानोत्पत्तौ यस्मिन्नाश्रये तदुत्पन्नं तस्मिन्नेवाश्रये शीतो ऽग्निरप्रकाशो वेत्यविद्याया उत्पत्तिर्नापि संशयो ऽज्ञानं वा᳚यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः / तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः᳚(ई.उ.७) इति शोकमोहाद्यसम्भवश्रुतेः / अविद्यासम्भवात्तदुपादानस्य कर्मणो ऽप्यनुपपत्तिम् अवोचाम /

अमृतमश्नुत इत्यापेक्षिकम् अमृतम् / विद्याशब्देन परमात्मविद्याग्रहणे हिरण्मयेनेत्यादिना द्वारमार्गादियाचनमनुपपन्नं स्यात् / तस्मादुपासनया समुच्चयो न परमात्मविज्ञानेनेति यथास्माभिर्व्याख्यात एव मन्त्राणामर्थ इत्युपरम्यते //Iस्Uप्Bह्_१८//

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशङ्करभगवतः कृतावीशावास्योपनिषद्भाष्यं सम्पूर्णम् /