Brahmasūtra — Reader

Aphorisms on Brahman

Brahmasūtra

ब्रह्मसूत्रम्

Adhyāya 3

तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् | BBस्_३,१.१ |

त्र्यात्मकत्वात् तु भूयस्त्वात् | BBस्_३,१.२ |

प्राणगतेश् च | BBस्_३,१.३ |

अग्न्यादिश्रुतेर् इति चेन् न भाक्तत्वात् | BBस्_३,१.४ |

प्रथमे ऽश्रवणाद् इति चेन् न ता एव ह्य् उपपत्तेः | BBस्_३,१.५ |

अश्रुतत्वाद् इति चेन् नेष्टादिकारिणां प्रतीतेः | BBस्_३,१.६ |

भाक्तं वानात्मवित्त्वात् तथा हि दर्शयति | BBस्_३,१.७ |

कृतात्यये ऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्यां यथेतमनेवं च | BBस्_३,१.८ |

चरणाद् इति चेन् न तदुपलक्षणार्थेति कार्ष्णाजिनिः | BBस्_३,१.९ |

आनर्थक्यम् इति चेन् न तदपेक्षत्वात् | BBस्_३,१.१० |

सुकृतदुष्कृते एवेति तु बादरिः | BBस्_३,१.११ |

अनिष्टादिकारिणाम् अपि च श्रुतम् | BBस्_३,१.१२ |

संयमने त्व् अनुभूयेतरेषामारोहाव् अरोहौ तद्गतिदर्शनात् | BBस्_३,१.१३ |

स्मरन्ति च | BBस्_३,१.१४ |

अपि सप्त | BBस्_३,१.१५ |

तत्रापि तद्व्यापारादविरोधः | BBस्_३,१.१६ |

विद्याकर्मणोर् इति तु प्रकृतत्वात् | BBस्_३,१.१७ |

न तृतीये तथोपलब्धेः | BBस्_३,१.१८ |

स्मर्यते ऽपि च लोके | BBस्_३,१.१९ |

दर्शनाच् च | BBस्_३,१.२० |

तृतीयशब्दावरोधः संशोकजस्य | BBस्_३,१.२१ |

तत्स्वाभाव्यापत्तिरुपपत्तेः | BBस्_३,१.२२ |

नातिचिरेण विशेषात् | BBस्_३,१.२३ |

अन्याधिष्ठिते पूर्ववदभिलापात् | BBस्_३,१.२४ |

अशुद्धम् इति चेन् न शब्दात् | BBस्_३,१.२५ |

रेतःसिग्योगो ऽथ | BBस्_३,१.२६ |

योनेःशरीरम् | BBस्_३,१.२७ |

सन्ध्ये सृष्टिराह हि | BBस्_३,२.१ |

निर्मातारं चैके पुत्रादयश् च | BBस्_३,२.२ |

मायामात्रं तु कार्त्स्न्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वात् | BBस्_३,२.३ |

पराभिध्यानात् तु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्ययौ | BBस्_३,२.४ |

देहयोगाद्वा सो ऽपि | BBस्_३,२.५ |

सूचकश् च हि श्रुतेराचक्षते च तद्विदः | BBस्_३,२.६ |

तदभावो नाडीषु तच्छ्रुतेरात्मनि च | BBस्_३,२.७ |

अतः प्रबोधो ऽस्मात् | BBस्_३,२.८ |

स एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः | BBस्_३,२.९ |

मुग्धेर्ऽधसंपत्तिः परिशेषात् | BBस्_३,२.१० |

न स्थानतो ऽपि परस्योभयलिङ्गं सर्वत्र हि | BBस्_३,२.११ |

भेदाद् इति चेन् न प्रत्येकमतद्वचनात् | BBस्_३,२.१२ |

अपि चैवम् एके | BBस्_३,२.१३ |

अरूपवदेव हि तत्प्रधानत्वात् | BBस्_३,२.१४ |

प्रकाशवच्चावैयर्थ्यात् | BBस्_३,२.१५ |

आह च तन्मात्रम् | BBस्_३,२.१६ |

दर्शयति चाथो अपि स्मर्यते | BBस्_३,२.१७ |

अत एव चोपमा सूर्यकादिवत् | BBस्_३,२.१८ |

अम्बुवदग्रहणात् तु न तथात्वम् | BBस्_३,२.१९ |

वृद्धिह्रासभाक्त्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवं दर्शनाच् च | BBस्_३,२.२० |

प्रकृतैतावत्त्वं हि प्रतिषेधति ततो ब्रवीति च भूयः | BBस्_३,२.२१ |

तदव्यक्तमाह हि | BBस्_३,२.२२ |

अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् | BBस्_३,२.२३ |

प्रकाशादिवच्चावैशेष्यं प्रकाशश् च कर्मण्यभ्यासात् | BBस्_३,२.२४ |

अतो ऽनन्तेन तथा हि लिङ्गम् | BBस्_३,२.२५ |

उभयव्यपदेशात्त्वहिकुण्डलवत् | BBस्_३,२.२६ |

प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् | BBस्_३,२.२७ |

पूर्ववद्वा | BBस्_३,२.२८ |

प्रतिषेधाच् च | BBस्_३,२.२९ |

परमतस्सेतून्मानसंबन्धभेदव्यपदेशेभ्यः | BBस्_३,२.३० |

सामान्यात् तु | BBस्_३,२.३१ |

बुद्ध्यर्थः पादवत् | BBस्_३,२.३२ |

स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् | BBस्_३,२.३३ |

उपपत्तेश् च | BBस्_३,२.३४ |

तथान्यप्रतिषेधात् | BBस्_३,२.३५ |

अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः | BBस्_३,२.३६ |

फलमत उपपत्तेः | BBस्_३,२.३७ |

श्रुतत्वाच् च | BBस्_३,२.३८ |

धर्मं जैमिनिरत एव | BBस्_३,२.३९ |

पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् | BBस्_३,२.४० |

सर्ववेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् | BBस्_३,३.१ |

भेदान् नेति चेद् एकस्याम् अपि | BBस्_३,३.२ |

स्वाध्यायस्य तथात्वे हि समाचारे ऽधिकाराच् च सववच् च तन्नियमः | BBस्_३,३.३ |

दर्शयति च | BBस्_३,३.४ |

उपसंहारोर्ऽथाभेदाद्विधिशेषवत्समाने च | BBस्_३,३.५ |

अन्यथात्वं शब्दाद् इति चेन् नाविशेषात् | BBस्_३,३.६ |

न वा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत् | BBस्_३,३.७ |

संज्ञातश् चेत् तद् उक्तम् अस्ति तु तद् अपि | BBस्_३,३.८ |

व्याप्तेश् च समञ्जसम् | BBस्_३,३.९ |

सर्वाभेदादन्यत्रेमे | BBस्_३,३.१० |

आनन्दादयः प्रधानस्य | BBस्_३,३.११ |

प्रियशिरस्त्वाद्यप्राप्तिरुपचयापचयौ हि भेदे | BBस्_३,३.१२ |

इतरे त्वर्थसामान्यात् | BBस्_३,३.१३ |

आध्यानाय प्रयोजनाभावात् | BBस्_३,३.१४ |

आत्मशब्दाच् च | BBस्_३,३.१५ |

आत्मगृहीतिर् इतरवद् उत्तरात् | BBस्_३,३.१६ |

अन्वयाद् इति चेत् स्याद् अवधारणात् | BBस्_३,३.१७ |

कार्याख्यानादपूर्वम् | BBस्_३,३.१८ |

समान एवं चाभेदात् | BBस्_३,३.१९ |

सम्बन्धादेवमन्यत्रापि | BBस्_३,३.२० |

न वा विशेषात् | BBस्_३,३.२१ |

दर्शयति च | BBस्_३,३.२२ |

संभृतिद्युव्याप्त्यपि चातः | BBस्_३,३.२३ |

पुरुषविद्यायामपि चेतरेषामनाम्नानात् | BBस्_३,३.२४ |

वेधाद्यर्थभेदात् | BBस्_३,३.२५ |

हानौ तूपायनशब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्दस्स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् | BBस्_३,३.२६ |

सांपराये तर्तव्याभावात् तथा ह्य् अन्ये | BBस्_३,३.२७ |

छन्दत उभयाविरोधात् | BBस्_३,३.२८ |

गतेर् अर्थवत्त्वम् उभयथान्यथा हि विरोधः | BBस्_३,३.२९ |

उपपन्नस् तल्लक्षणार्थोपलब्धेर् लोकवत् | BBस्_३,३.३० |

यावदधिकारम् अवस्थितिर् आधिकारिकाणाम् | BBस्_३,३.३१ |

अनियमस्सर्वेषामविरोधश्शब्दानुमानाभ्याम् | BBस्_३,३.३२ |

अक्षरधियां त्ववरोधस्सामान्यतद्भावाभ्यामौपसदवत्तदुक्तम् | BBस्_३,३.३३ |

इयदामननात् | BBस्_३,३.३४ |

अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनो ऽन्यथा भेदानुपपत्तिर् इति चेन् नोपदेशवत् | BBस्_३,३.३५ |

व्यतिहारो विशिंषन्ति हीतरवत् | BBस्_३,३.३६ |

सैव हि सत्यादयः | BBस्_३,३.३७ |

कामादीतरत्र तत्र चाऽयतनादिभ्यः | BBस्_३,३.३८ |

आदरादलोपः | BBस्_३,३.३९ |

उपस्थिते ऽतस्तद्वचनात् | BBस्_३,३.४० |

तन्निर्धारणानियमस्तद्दृष्टेः पृथग्घ्यप्रतिबन्धः फलम् | BBस्_३,३.४१ |

प्रदानवदेव तदुक्तम् | BBस्_३,३.४२ |

लिङ्गभूयस्त्वात्तद्धि बलीयस्तदपि | BBस्_३,३.४३ |

पूर्वविकल्पः प्रकरणात्स्यात् क्रियामानसवत् | BBस्_३,३.४४ |

अतिदेशाच् च | BBस्_३,३.४५ |

विद्यैव तु निर्धारणाद्दर्शनाच् च | BBस्_३,३.४६ |

श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच् च न बाधः | BBस्_३,३.४७ |

अनुबन्धादिभ्यः प्रज्ञान्तरपृथक्त्ववद्दृष्टश् च तदुक्तम् | BBस्_३,३.४८ |

न सामान्यादप्युपलब्धेर्मृत्युवन्न हि लोकापत्तिः | BBस्_३,३.४९ |

परेण च शब्दस्य ताद्विध्यं भूयस्त्वात् त्व् अनुबन्धः | BBस्_३,३.५० |

एक आत्मनः शरीरे भावात् | BBस्_३,३.५१ |

व्यतिरेकस्तद्भावभावित्वान्न तूपलब्धिवत् | BBस्_३,३.५२ |

अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम् | BBस्_३,३.५३ |

मन्त्रादिवद्वाविरोधः | BBस्_३,३.५४ |

भूम्नः क्रतुवज्ज्यायस्वं तथा हि दर्शयति | BBस्_३,३.५५ |

नाना शब्दादिभेदात् | BBस्_३,३.५६ |

विकल्पो ऽविशिष्टफलत्वात् | BBस्_३,३.५७ |

काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीयेरन्न वा पूर्वहेत्वभावात् | BBस्_३,३.५८ |

अङ्गेषु यथाश्रयभावः | BBस्_३,३.५९ |

शिष्टेश् च | BBस्_३,३.६० |

समाहारात् | BBस्_३,३.६१ |

गुणसाधारण्यश्रुतेश् च | BBस्_३,३.६२ |

न वा तत्सहभावाश्रुतेः | BBस्_३,३.६३ |

दर्शनाच् च | BBस्_३,३.६४ |

पुरुषार्थो ऽतः शब्दाद् इति बादरायणः | BBस्_३,४.१ |

शेषत्वात्पुरुषार्थवादो यथान्येष्व् इति जैमिनिः | BBस्_३,४.२ |

आचारदर्शनात् | BBस्_३,४.३ |

तच्छ्रुतेः | BBस्_३,४.४ |

समन्वारम्भणात् | BBस्_३,४.५ |

तद्वतो विधानात् | BBस्_३,४.६ |

नियमात् | BBस्_३,४.७ |

अधिकोपदेशात् तु बादरायणस्यैवं तद्दर्शनात् | BBस्_३,४.८ |

तुल्यं तु दर्शनम् | BBस्_३,४.९ |

असार्वत्रिकी | BBस्_३,४.१० |

विभागः शतवत् | BBस्_३,४.११ |

अध्ययनमात्रवतः | BBस्_३,४.१२ |

नाविशेषात् | BBस्_३,४.१३ |

स्तुतये ऽनुमतिर्वा | BBस्_३,४.१४ |

कामकारेण चैके | BBस्_३,४.१५ |

उपमर्दं च | BBस्_३,४.१६ |

ऊर्ध्वरेतस्सु च शब्दे हि | BBस्_३,४.१७ |

परामर्शं जैमिनिरचोदनाच्चापवदति हि | BBस्_३,४.१८ |

अनुष्ठेयं बादरायणस्साम्यश्रुतेः | BBस्_३,४.१९ |

विधिर् वा धारणवत् | BBस्_३,४.२० |

स्तुतिमात्रम् उपादानाद् इति चेन् नापूर्वत्वात् | BBस्_३,४.२१ |

भावशब्दाच् च | BBस्_३,४.२२ |

पारिप्लवार्था इति चेन् न विशेषितत्वात् | BBस्_३,४.२३ |

तथा चैकवाक्योपबन्धात् | BBस्_३,४.२४ |

अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा | BBस्_३,४.२५ |

सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेर् अश्ववत् | BBस्_३,४.२६ |

शमदमाद्युपेतस् स्यात् तथापि तु तद्विधेस् तदङ्गतया तेषाम् अप्य् अवश्यानुष्ठेयत्वात् | BBस्_३,४.२७ |

सर्वान् नानुमतिश् च प्राणात्यये तद्दर्शनात् | BBस्_३,४.२८ |

अबाधाच् च | BBस्_३,४.२९ |

अपि स्मर्यते | BBस्_३,४.३० |

शब्दश् चातो ऽकामकारे | BBस्_३,४.३१ |

विहितत्वाच् चाऽश्रमकर्मापि | BBस्_३,४.३२ |

सहकारित्वेन च | BBस्_३,४.३३ |

सर्वथापि त एवोभयलिङ्गात् | BBस्_३,४.३४ |

अनभिभवं च दर्शयति | BBस्_३,४.३५ |

अन्तरा चापि तु तद्दृष्टेः | BBस्_३,४.३६ |

अपि स्मर्यते | BBस्_३,४.३७ |

विशेषानुग्रहश् च | BBस्_३,४.३८ |

अतस् त्व् इतरज्ज्यायो लिङ्गाच् च | BBस्_३,४.३९ |

तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनेर् अपि नियमात् तद्रूपाभावेभ्यः | BBस्_३,४.४० |

न चाधिकारिकम् अपि पतनानुमानात् तदयोगात् | BBस्_३,४.४१ |

उपपूर्वम् अपीत्य् एके भावमशनवत् तद् उक्तम् | BBस्_३,४.४२ |

बहिस् तूभयथापि स्मृतेर् आचाराच् च | BBस्_३,४.४३ |

स्वामिनः फलश्रुतेर् इत्य् आत्रेयः | BBस्_३,४.४४ |

आर्त्विज्यम् इत्य् औडुलोमिः तस्मै हि परिक्रीयते | BBस्_३,४.४५ |

सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् | BBस्_३,४.४६ |

कृत्स्नभावात् तु गृहिणोपसंहारः | BBस्_३,४.४७ |

मौनवद् इतरेषाम् अप्य् उपदेशात् | BBस्_३,४.४८ |

अनाविष्कुर्वन्न् अन्वयात् | BBस्_३,४.४९ |

ऐहिकम् अप्रस्तुतप्रतिबन्धे तद्दर्शनात् | BBस्_३,४.५० |

एवं मुक्तिफलानियमस् तदवस्थावधृतेस् तदवस्थावधृतेः | BBस्_३,४.५१ |