अथातो ब्रह्मजिज्ञासा | BBस्_१,१.१ |

इह खलु ऽस्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽइति नित्याध्ययनविधिनाधीतसाङ्गस्वाध्याये ऽतद्विजिज्ञासस्वऽ,ऽसो ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यःऽ, ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यःऽइतिश्रवणविधिरुपलभ्यते / तस्यार्थः--अमृतत्वकामेनाद्वैतात्मविचार एव वेदान्तवाक्यैः कर्तव्य इति / तेन काम्येन नियमविधिनार्थाद्भिन्नात्मशास्त्रप्रवर्तिः, वैदिकानां पुराणादिप्राधान्यं वा निरस्यत इति वस्तुगतिः / तत्र कश्चिदिह जन्मनि जन्मान्तरे वानुष्टितयज्ञादिभिर्नितान्तविमलस्वान्तो ऽस्य श्रवणविधेः को विषयः, किं फलं, को ऽधिकारी, कः संबन्ध इति जिज्ञासते / तं जिज्ञासुमुपलभमानो भगवान्बादरायणस्तदनुबन्धचतुष्टयं श्रवणात्मकशास्त्रारम्भप्रयोजकं न्यायेन निर्णेतुमिदं सूत्रं रचयाञ्चकार ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइति //

नन्वनुबन्धजातं विधिसंनिहितार्थवादवाक्यैरेव ज्ञातुं शक्यम् / तथाहि-ऽतद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयतेऽइति श्रुत्या ऽयत्कृतकं तदनित्यंऽइति न्यायवत्या ऽन जायते मृयते वा विपश्चित्ऽऽयो वै भूमा तदमृतमतो ऽन्यदार्तम्ऽइत्यादि श्रुत्या च भूमात्मा नित्यस्ततो ऽन्यदनित्यमज्ञानस्वरूपमिति विवेको लभ्यते / कर्मणा कृष्यादिना चितः संपादितः सस्यादिलोकः-भोग्य इत्यर्थः / विपश्चिन्नित्यज्ञानस्वरूपः / ऽपरीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेनऽऽआत्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवतिऽइत्यादिश्रुत्यानात्ममात्रे देहेन्द्रियादिसकलपदार्थजाते वैराग्यं लभ्यते / परीक्ष्यानित्यत्वेन निश्चित्य, अकृतो मोक्षः कृतेन कर्मणा नास्तीति कर्मतत्फलेभ्यो वैराग्यं प्राप्नुयादित्यर्थः / ऽशान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितः श्रद्धावित्तो भूत्वात्मन्येवात्मानं पश्येत्ऽइति श्रुत्या शमादिषट्कं लभ्यते / ऽसमाहितो भूत्वा इति काण्वपाठः / उपरतिः संन्यासः / ऽन स पुनरावर्ततेऽइति स्वयञ्ज्योतिरानन्दात्मकमोक्षस्य नित्यत्वश्रुत्या मुमुक्षा लभ्यते / तथा च विवेकादिविशेषणवानधिकारीति ज्ञातुं शक्यम् / यथा ऽय एता रात्रीरुपयन्तिऽइति रात्रिसत्रविधौ ऽप्रतितिष्ठन्तिऽइत्यर्थवादस्थप्रतिष्ठाकामस्तद्वत् / तथा ऽश्रोतव्यःऽइत्यत्र प्रत्ययार्थस्य नियोगस्य प्रकृत्यर्थो विचारो विषयः विचारस्य वेदान्ता विषय इति शक्यं ज्ञातुम्, ऽआत्मा द्रष्टव्यःऽइत्यद्वैतात्मदर्शनमुद्दिश्य ऽश्रोतव्यःऽइति विचारविधानात् / न हि विचारः साक्षाद्दर्शनहेतुः, अप्रमाणत्वात्, अपि तु प्रमाणविषयत्वेन / प्रमाणं चाद्वैतात्मनि वेदान्ता एव, ऽतं त्वौपनिषतं पुरुषंऽ, ऽवेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाःऽइति श्रुतेः / वेदान्तानां च प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं विषयः, ऽतत्त्वमसिऽ, ऽअहं ब्रह्मास्मिऽइति श्रुतेः / एवं विचारविधेः फलमपि ज्ञानद्वारामुक्तिः, ऽतरति शोकमात्मवित्ऽ,ब्रह्मविद्ब्रह्मैव भवतिऽइत्यादिश्रुतेः / तथा संबन्धो ऽप्यधिकारिणा विचारस्य कर्तव्यतारूपः, फलस्य प्राप्यतारूप इति यथायोग्यं सुबोधः / तस्मादिदं सूत्रं व्यर्थमिति चेत् / न / तासामधिकार्यादिश्रुतीनां स्वार्थे तात्पर्यनिर्णायकन्यायसूत्राभावे किं विवेकादिविशेषणवानधिकारी उतान्यः, किं वेदान्ताः पूर्वतन्त्रेण अगतार्था वा, किं ब्रह्म प्रत्यगभिन्नं न वा, किं मुक्तिः स्वर्गादिवल्लोकान्तरं, आत्मस्वरूपा वेति संशयनिवृत्तेः / तस्मादागमवाक्यैरापाततः प्रतिपन्नाधिकार्यादिनिर्णयार्थमिदं सूत्रमावश्यकम् / तदुक्तं प्रकाशात्मश्रीचरणैः--ऽअधिकार्यादीनामागमिकत्वेपि न्यायेन निर्णयार्थमिदं सूत्रंऽइति / येषां मते श्रवणे विधिर्नास्ति तेषामविहितश्रवणे ऽधिकार्यादिनिर्णयानपेक्षणात्सूत्रं व्यर्थमित्यापततीत्यलं प्रसङ्गेन //

तथा चास्य सूत्रस्य श्रवणविध्यपेक्षिताधिकार्यादिश्रुतिभिः स्वार्थनिर्णयायोत्थापितत्वाद्धेतुहेतुमद्भावः श्रुतिसंगतिः, शास्त्रारम्भहेत्वनुबन्धनिर्णायकत्वेनोपोद्धातत्वाच्छास्त्रादौ संगतिः, अधिकार्यादिश्रुतीनां स्वार्थे समन्वयोक्तेः समन्वयाध्यायसंगतिः, ऽऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसिऽइत्यादिश्रुतीनां सर्वात्मत्वादिस्पष्टब्रह्मलिड्गानां विषयादौ समन्वयोक्तेः पादसंगतिः, एवं सर्वसूत्राणां श्रुत्यर्थनिर्णायकत्वाच्छ्रुतिसंगतिः, तत्तदध्याये तत्तत्पादे च समानप्रमेयत्वेन संगतिरूहनीया / प्रमेयं च कृत्स्नशास्त्रस्य ब्रह्म / अध्यायानां तु समन्वयविरोधसाधनफलानि / तत्र प्रथमपादस्य स्पष्टब्रह्मलिड्गानां श्रुतीनां समन्वयः प्रमेयः / द्वितीयतृतीययोरस्पष्टब्रह्मलिड्गानाम् / चतुर्थपादस्य पदमात्रसमन्वय इति भेदः / अस्याधिकरणस्य प्रातम्यान्नाधिकरणसंगतिरपेक्षिता //

अथाधिकरणमारच्यते-ऽश्रोतव्यःऽइति विहितश्रवणात्मकं वेदान्तमीमांसाशास्त्रं विषयः / तत्किमारब्धव्यं न वेति विषयप्रयोजनसंभवासंभवाभ्यां संशयः / तत्र नाहं ब्रह्मेति भेदग्राहिप्रत्यक्षेण कर्तृत्वाकर्तृत्वादिविरुद्धधर्मवत्त्वलिड्गकानुमानेन च विरोधेन ब्रह्मात्मनोरैक्यस्य विषयस्यासंभवात्, सत्यबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिरूपफलासंभवान्नारम्भणीयमिति प्राप्ते सिद्धान्तः ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइति / अत्र श्रवणविधिसमानार्थत्वाय ऽकर्तव्याऽइति पदमध्याहर्तव्यम् / अध्याहृतं च भाष्यकृता ऽब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्याऽइति / तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्ज्ञानेच्छयोः कर्तव्यत्वानन्वयात्प्रकृत्या फलीभूतं ज्ञानमजहल्लक्षणयोच्यते / प्रत्ययेनेच्छासाध्यो विचारो जहल्लक्षणया / तथा च ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इति सूत्रस्य श्रौतोर्ऽथः संपद्यते / तत्र ज्ञानस्य स्वतः फलत्वायोगात्प्रमातृत्वकर्तृत्वभोक्तृत्वात्मकानर्थनिवर्तकत्वेनैव फलत्वं वक्तव्यम् / तत्रानर्थस्य सत्यत्वे ज्ञानमात्रान्निवृत्त्ययोगादध्यस्तत्वं वक्तव्यमिति बन्धस्याध्यस्तत्वमर्थात्सूचितम् / तच्च शास्त्रस्य विषयप्रयोजनवत्त्वसिद्धिहेतुः / तथा हि शास्त्रमारब्धव्यं, विषयप्रयोजनवत्त्वात्, भोजनादिवत् / शास्त्रं प्रयोजनवत्, बन्धनिवर्तकज्ञानहेतुत्वात्, रज्जुरियमित्यादिवाक्यवत् / बन्धोज्ञाननिवर्त्यो ऽध्यस्तत्वात्, रज्जुसर्पवत् / इति प्रयोजनसिद्धिः / एवमर्थाब्रह्मज्ञानाज्जीवगतानर्थभ्रमनिवृत्तिं फलं सूत्रयज्जीवब्रह्मणोरैक्यं विषयमप्यर्थात्सूचयति, अन्यज्ञानादन्यत्र भ्रमानिवृत्तेः / जीवो ब्रह्माभिन्नः, तज्ज्ञाननिवर्त्याध्यासाश्रयत्वात् / यदित्थं तत्तथा, यथा शुक्त्यभिन्न इदमंश इति विषयसिद्धिहेतुरध्यासः / इत्येवं विषयप्रयोजनवत्वाच्छास्त्रमारम्भणीयमिति / अत्र पूर्वपक्षे बन्धस्य सत्यत्वेन ज्ञानादनिवृत्तेरुपायान्तरसाध्या मुक्तिरिति फलम् / सिद्धान्ते ज्ञानादेव मुक्तिरिति विवेकः / इति सर्वं मनसि निधाय ब्रह्मसूत्राणि व्याख्यातुकामो भगवान् भाष्यकारः सूत्रेण विचारकर्तव्यतारूपश्रौतार्थान्यथानुपपत्यार्थात्सूत्रितं विषयप्रयोजनवत्वमुपोद्धातत्वात्तत्सिद्धिहेत्वध्यासाक्षेपसमाधानभाष्याभ्यां प्रथमं वर्णयति-युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति / एतेन सूत्रार्थास्पर्शित्वादध्यासग्रन्थो न भाष्यमिति निरस्तम्, आर्थिकार्थस्पर्शित्वात् //

यत्तु मड्गलाचरणाभावादव्याख्येयमिदं भाष्यमिति तन्न / ऽसुतरामितरेतरभावानुपपत्तिःऽइत्यन्तभाष्यरचनार्थं तदर्थस्य सर्वोपप्लवरहितस्य विज्ञानघनप्रत्यगर्थस्य तत्त्वस्य स्मृतत्वात् / अतो निर्देषत्वादिदं भाष्यं व्याख्येयम् //

लोके शुक्ताविदं रजतमिति भ्रमः, सत्यरजते इदं रजतमित्यधिष्ठानसामान्यारोप्यविशेषयोरैक्यप्रमाहितसंस्कारजन्यो दृष्ट इत्यत्राप्यात्मान्यनात्माहङ्काराध्यासे पूर्वप्रमा वाच्या, सा चात्मनात्मनोर्वास्तवैक्यमपेक्षते, न हि तदस्ति / तथा हि--आत्मानात्मनावैक्यशून्यौ, परस्परैक्यायोग्यत्वात्, तमप्रकाशवत् / इति मत्वा हेतुभूतं विरोधं वस्तुतः प्रतीतितो व्यवहारतश्च साधयति-युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति /

न च ऽप्रत्ययोत्तरपदयोश्चऽइति सूत्रेण ऽप्रत्ययेचोत्तरपदे च परतो युष्मदस्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमादेशौ स्तःऽइति विधानात्, त्वदीयं मदीयं त्वत्पुत्रो मत्पुत्र इतिवत् ऽत्वन्मत्प्रत्ययगोचरयोःऽइति स्यादिति वाच्यम् / ऽत्वमावेकवचनेऽइत्येकवचनाधिकारात् / अत्र च युष्मदस्मदोरेकार्थवाचित्वाभावादानात्मनां युष्मदर्थानां बहुत्वादस्मदर्थचैतन्यस्याप्युपाधितो बहुत्वात् //

नन्वेवं सति कथमत्र भाष्ये विग्रहः / न च यूयमिति प्रत्ययो युष्मत्प्रत्ययः, वयमिति प्रत्ययोस्मत्प्रत्यस्तद्गोचरयोरिति विग्रह इति वाच्यम्, शब्दसाधुत्वे ऽप्यर्थासाधुत्वात् / न ह्यहङ्काराद्यनात्मनो यूयमिति प्रत्ययविपयत्वमस्तीति चेत् न / गोचरपदस्य योग्यतापरत्वात् / चिदात्मा तावदस्मत्प्रत्यययोग्यः, तत्प्रयुक्तसंशयादिनिवृत्तिफलभाक्त्वात्, ऽन तावदयमेकान्तेनाविपयः, अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात्ऽइति भाष्योक्तेश्च / यद्यप्यहङ्कारादिरपि तद्योग्यस्तथापि चिदात्मनः सकाशादत्यन्तभेदसिद्ध्यर्थं युष्मत्प्रत्यययोग्य इत्युच्यते // //

आश्रमश्रीचरणास्तु टीकायोजनायामेवमाहुः-ऽसंबोध्यचेतनो युष्मत्पदवाच्यः, अहङ्कारादिविशिष्टचेतनो ऽस्मत्पदवाच्यः, तथा च युष्मजस्मदोः स्वार्थे प्रयुज्यमानयोरेव त्वमादेशनियमो न लाक्षणिकयोः, ऽयुष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वानावौऽइति सूत्रासांगत्यप्रसड्गात् / अत्र शब्दलक्षकयोरिव चिन्मात्रजडमात्रलक्षकयोरपि न त्वमादेशो लक्षकत्वाविशेषात् इति / यदि तयोः शब्दबोधकत्वे सत्येव त्वमादेशाभाव इत्यनेन सूत्रेण ज्ञापितं तदास्मिन्भाष्ये युष्मत्पदेन युष्मच्छब्दजन्यप्रत्यययोग्यः परागर्थो लक्ष्यते, अस्मच्छब्देन अस्मच्छब्दजन्यप्रत्यययोग्यः प्रत्यगात्मा / तथा च लक्ष्यतावच्छेदकतया शब्दो ऽपि बोध्यत इति न त्वमादेशः / न च पराक्त्वप्रत्यक्त्वयोरेव लक्ष्यतावच्छेदकत्वं, न शब्दयोग्यत्वांशस्य, गौरवादिति वाच्यम् / पराक्प्रतीचोर्विरोधस्फुरणार्थं विरुद्धशब्दयोग्यत्वस्यापि वक्तव्यत्वात् / अत एवेदमस्मत्प्रत्ययगोचरयोरिति वक्तव्ये ऽपीदंशब्दो ऽस्मदर्थे लोके वेदे च बहुशः, इमे वयमास्महे, इमे विदेहाः, अयमहमस्मीति च प्रयोगदर्शनान्नास्मच्छब्दविरोधीति मत्वा युष्मच्छब्दः प्रयुक्तः, इदंशब्दप्रयोगे विरोधास्फूर्तेः / एतेन चेतनवाचित्वादस्मच्छब्दः पूर्वं प्रयोक्तव्यः ऽअभ्यर्हितं पूर्वऽइति न्यायात्, ऽत्यदादीनि सर्वौर्नित्यम्ऽइति सूत्रेण विहित एकशेषश्च स्यादिति निरस्तम् / ऽयुष्मदस्मदोःऽइति सूत्र इवात्रापि पूर्वनिपातैकशेषयोरप्राप्तेः, एकशेषे विवक्षितविरोधास्फूर्तेश्च / वृद्धास्तु ऽयुष्मदर्थादनात्मनो निष्कृष्य शुद्धस्य चिद्धातोरोपापवादन्यायेन ग्रहणं द्योतयितुमादौ युष्मद्ग्रहणंऽइत्याहुः / तत्र युष्मदस्मत्पदाभ्यां पराक्प्रत्यक्त्वेनात्मानात्मनोर्वस्तुतो विरोध उक्तः / प्रत्ययपदेन प्रतीतितो विरोध उक्तः / प्रतीयत इति प्रत्ययो ऽहङ्कारादिरनात्मा दृश्यतया भाति / आत्मा तु प्रतीतित्वात्प्रत्ययः स्वप्रकाशतया भाति / गोचरपदेन व्यवहारतो विरोध उक्तः / युष्मदर्थः प्रत्यगात्मतिरस्कारेण कर्ताहमित्यादिव्यवहारगोचरः, अस्मदर्थस्त्वनात्मप्रविलापेन, अहं ब्रह्मेति व्यवहारगोचर इति त्रिधा विरोधः स्फुटीकृतः / युष्मच्चास्मच्च युष्मदस्मदी, ते एव प्रत्ययौ च तौ गोचरौ चेति युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरौ, तयोस्त्रिधा विरुद्धस्वभावायोरितरेभावो ऽत्यन्ताभेदस्तादात्म्यं वा तदनुपपत्तौ सिद्धायामित्यन्वयः / ऐक्यासंभवे ऽपि शुक्लो घट इतिवत्तादात्मयं किं न स्यादित्यत आह-विषयविषयिणोरिति / चिज्जडयोर्विषयविषयित्वाद्दीपघटयोरिव न तादात्म्यमिति भावः / युष्मदस्मदी पराप्रत्यग्वस्तुनी, ते एव प्रत्ययश्च गोचरश्चेति वा विग्रहः / अत्र प्रत्ययगोचरपदाभ्यामात्मनात्मनोः प्रत्यक्पराग्भावे चिदचित्त्वं हेतुरुक्तस्तत्र हेतुमाह-विषयविषयिणोरिति / अनात्मनो ग्राह्यत्वादचित्वं, आत्मनस्तु ग्राहकत्वाच्चित्वं वाच्यम् / अचित्वे स्वस्य स्वेन ग्रहस्य कर्मकर्तृत्वविरोधेनासंभवादप्रत्यक्षत्वापत्तेरित्यर्थः / यथेष्टं वा हेतुहेतुमद्भावः / नन्वेवमात्मानात्मनोः पराक्प्रत्यक्त्वेन, चिदचित्त्वेन ग्राह्यग्राहकत्वेन च विरोधात्तमःप्रकाशवदैक्यस्य तादात्म्यस्य वानुपपत्तौ सत्यां, तत्प्रमित्यभावेनाध्यासाभावे ऽपि तद्धर्माणां चैतन्यसुखजाड्यदुःखादीनां विनिमयेनध्यासो ऽस्त्वित्यत आह--तद्धार्माणामपीति / तयोरात्मानात्मनोर्धर्मास्तद्धर्मास्तेषामपीतरेतरभावानुपपत्तिः / इतरत्र धर्म्यन्तरे इतरेषां धर्माणां भावः संसर्गस्तस्यानुपपत्तिरितित्यर्थः / न हि धर्मिणोः संसर्गं विना धर्माणां विनिमयो अस्ति / स्फटिके लोहित वस्तु सांनिध्याल्लौहित्यधर्मसंसर्गः / असङ्गात्मधर्मिणः केनाप्यसंसर्गाद्धर्मिसंसर्गपूर्वको धर्मसंसर्गः कुतस्त्य इत्यभिप्रेयोक्तम्-सुतरामिति / नन्वात्मानात्मनोस्तादात्म्यस्य तद्धर्मसंसर्गस्य चाभावे ऽप्यध्यासः किं न स्यादित्यत आह--इत्यत इति / इत्युक्तरीत्या तादात्म्याद्यभावेन तत्प्रमाया अभावादतः प्रमाजन्यसंस्कारस्याध्यासहेतोरभावात् ऽअध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तंऽइत्यन्वयः / मिथ्याशब्दो ह्यर्थः अपह्नववचनः, अनिर्वचनीयतावचनश्चेति / अत्र चापह्नवार्थः / ननु कुत्र कस्याध्यासो ऽपह्नूयत इत्याशङ्क्य, आत्मन्यनात्मतद्धर्माणामनात्मन्यात्मतद्धर्माणामध्यासो निरस्यत इत्याह--अस्मत्प्रत्ययगोचर इत्यादिना / अहमितिप्रत्यययोग्यत्वं बुद्ध्यादेरप्यस्तीति मत्वा तत आत्मानं विवेचयति--विषयणीति / बुद्ध्यादिसाक्षिणीत्यर्थः / साक्षित्वे हेतुः--चिदात्मक इति / अहमिति भासमाने चिदंशात्मनीत्यर्थः / युष्मत्प्रत्ययगोचरस्येति / त्वङ्कारयोग्यस्य / इदमर्थस्येतियावत् / नन्वहमिति भासमानबुद्ध्यादेः कथमिदमर्थत्वमित्यत आह--विषयस्येति / साक्षिभास्यस्येत्यर्थः / साक्षिभास्यत्वरूपलक्षणयोगाद्बुद्ध्यादेर्घटादिवदिदमर्थत्वं न प्रतिभासत इति भावः / अथवा यदात्मनो मुख्यं सर्वान्तरत्वरूपं प्रत्यक्त्वं प्रतीतत्वं ब्रह्मास्मीति व्यवहारगोचरत्वं चोक्त्वं तदसिद्धं, अहमिति प्रतीयमानत्वात्, अहङ्कारवदित्याशङ्क्याह--अस्मत्प्रत्ययगोचर इति / अस्मच्चासौ प्रत्ययश्चासौ गोचरश्च तस्मिन्नित्यर्थः / अहंवृत्तिव्यङ्यस्फुरणत्वं स्फुरणविषयत्वं वा हेतुः / आद्ये दृष्टान्ते हेत्वसिद्धिः / द्वितीये तु पक्षे तदसिद्धिरित्यात्मनो मुख्यं प्रत्यक्त्वादि युक्तमिति भावः / ननु यदात्मनो विषयत्वं तदसिद्धं, अनुभवामीति शब्दवत्वात्, अहङ्कारवदित्यत आह--विषयणीति / वाच्यत्वं लक्ष्यत्वं वा हेतुः / नाद्यः, पक्षे तदसिद्धेः / नान्त्यः, दृष्टान्ते तद्वैकल्यादिति भावः / देहं जानामीति देहाहङ्कारयोर्विषयविषयित्वे ऽपि मनुष्यो ऽहमित्यभेदाध्यासवदात्माहङ्कारायोरप्यभेदाध्यासः स्यादित्यत आह--चिदात्मक इति / तयोर्जाड्याल्पत्वाभ्यां सादृश्यादध्यासे ऽपि चिदात्मन्यनवच्छिन्ने जडाल्पाहङ्कारादेर्नाध्यास इति भावः / अहमिति भास्यत्वादात्मवदहङ्कारस्यापि प्रत्यक्त्वादितं मुख्यमेव, ततः पूर्वोक्त्वपराक्त्वाद्यसिद्धिरित्याशङ्क्याह--युष्मदिति / अहंवृत्तिभास्यत्वमहङ्कारे नास्ति कर्तृकर्मत्वविरोधात्, चिद्भास्यत्वं चिदात्मनि नास्तीति हेत्वसिद्धिः / अतो बुद्ध्यादेः प्रतिभासतः प्रत्यक्त्वे ऽपि पराक्त्वादिकं मुख्यमेवेति भावः / युष्मत्पराक्तच्चासौ प्रतियत इति प्रत्ययश्चासौ कर्तृत्वादिव्यवहारगोचरश्च तस्येति विग्रहः / तस्य हेयत्वार्थमाह--विषस्येति / पिञ् बन्धने / विसिनोति बध्नाति इति विषयस्तस्येत्यर्थः / आत्मन्यनात्मतद्धर्माध्यासो मिथ्या भवतु, अनात्मन्यात्मतद्धर्माध्यासः किं न स्यात्, अहं स्फुरामि सुखीत्याद्यनुभवादित्याशङ्क्याह--तद्विपर्ययेणेति / तस्मादनात्मनो विपर्ययो विरुद्धस्वभावश्चैतन्यम् / इत्थंभावे तृतीया / चैतन्यात्मना विषयिणस्तद्धर्माणां च यो ऽहङ्कारादौ विषये ऽध्यासः स मिथ्येति नास्तीति भवितुं युक्तम्, अध्याससामग्र्यभावात् / न ह्यत्र पूर्वप्रमाहितसंस्कारः सादृश्यमज्ञानं वास्ति / निरवयवनिर्गुणस्वप्रकाशात्मनि गुणावयवसादृश्यस्य चाज्ञानस्य चायोगात् //

नन्वात्मनोनिर्गुणत्वे तद्धर्माणामिति भाष्यं कथमिति चेत्, उच्यते--बुद्धिवृत्त्यभिव्यक्तं चैतन्यं ज्ञानं, विषयाभेदेनाभिव्यक्तं स्फुरणम्, शुभकर्मजन्यवृत्तिव्यक्तमानन्द इत्येवं वृत्त्युपाधिकृतभेदात् ज्ञानादीनामात्मधर्मत्वव्यपदेशः / तदुक्तं टीकायां-ऽआनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति धर्मा अपृथक्त्वे ऽपि चैतन्यत्वात् पृथगिवावभासन्तेऽइति / अतो निर्गुणब्रह्मात्मत्वमते, अहं करोमीति प्रतीतेरर्थस्य चाध्यासत्वायोगात्प्रमात्वं सत्यत्वं च अहं नर इति सामानाधिकरण्यस्य गौणत्वमिति मतमास्थेयम् / तथा च बन्धस्य सत्यतया ज्ञानान्निवृत्तिरूपफलासंभवाद्बद्धमुक्तयोर्जीवब्रह्मणोरैक्यायोगेन विषयासंभवात् शास्त्रं नारम्भणीयमिति पूर्वपक्षभाष्यतात्पर्यम् / युक्तग्रहणात् पूर्वपक्षस्य दुर्बलत्वं सूचयति / तथाहि--किमध्यासस्य नास्तित्वमयुक्तत्वादभानाद्वा कारणाभावाद्वा?आद्य इष्ट इत्याह--तथापीति / एतदनुरोधादादौ यद्यपीति पठितव्यम् / अध्यासस्यासङ्गस्वप्रकाशात्मन्ययुक्तत्वमलङ्कार इति भावः / न द्वितीय इत्याह--अयमिति / अज्ञः कर्ता मनुष्यो ऽहमिति प्रत्यक्षानुभवादध्यासस्याभानमसिद्धमित्यर्थः / न चेदं प्रत्यक्षं कर्तृत्वादौ प्रमेति वाच्यम् / अपौरुषेयतया निर्देषेण, उपक्रमादिलिङ्गावधृततात्पर्येण च तत्वमस्यादिवाक्येनाकर्तृत्वब्रह्मत्वबोधनेनास्य भ्रमत्वनिश्चयात् / न च ज्येष्ठप्रत्यक्षविरोधादागमज्ञानस्यैव बाध इति वाच्यं, देहात्मवादप्रसङ्गात्, मनुष्यो ऽहमिति प्रत्यक्षविरोधेन ऽअथायमशरीरःऽइत्यादिश्रुत्या देहादन्यात्मासिद्धेः / तस्मादिदं रजतमितिवत्सामानाधिकरण्यप्रत्यक्षस्य भ्रमत्वशङ्काकलङ्कितस्य नागमात्प्राबल्यमित्यास्थेयम् / किञ्च ज्येष्ठत्वं पूर्वभावित्वं वा आगमज्ञानं प्रत्युपजीव्यत्वं वा?आद्ये न प्राबल्यम्, ज्येष्ठस्यापि रजतभ्रमस्य पश्चाद्भाविना शुक्तिज्ञानेन बाधदर्शनात् / न द्वितीयः आगमज्ञानोत्पत्तौ प्रत्यक्षादिमूलवृद्धव्यवहारे संगतिग्रहद्वारा, शब्दोपलब्धिद्वारा च प्रत्यक्षादेर्व्यावहारिकप्रामाण्यस्योपजीव्यत्वे ऽपि तात्त्विकप्रामाण्यस्यानपेक्षितत्वात्, अनपेक्षितांशस्यागमेन बाधासंभवादिति / यत्तु क्षणिकयागस्य श्रुतिबलात्कालान्तरभाविफलहेतुत्ववत् ऽतथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तःऽइति श्रुतिबलात्सत्यस्यापि ज्ञानान्निवृत्तिसंभवादध्यासवर्णनं व्यर्थमिति, तन्न / ज्ञानमात्रनिवर्त्यस्य क्वापि सत्यत्वादर्शनात्, सत्यस्य चात्मनो निवृत्यदर्शनाच्च, अयोग्यतानिश्चये सति सत्यबन्धस्य ज्ञानान्निवृत्तिश्रुतेर्बोधकत्वायोगात् / न च सेतुदर्शनात्सत्यस्य पापस्य नाशर्शनान्नायोग्यतानिश्चया इति वाच्यं, तस्य श्रिद्धानियमादिसापेक्षज्ञाननाश्यत्वात् / बन्धस्य च ऽनान्यः पन्थाऽइति श्रुत्या ज्ञानमात्रान्निवृत्तिप्रतीतेः, अतः श्रुतज्ञाननिवर्त्यत्वनिर्वाहार्थमध्यस्तत्वं वर्णनियम् / किं च ज्ञानैकनिवर्त्यस्य किं नाम सत्यत्वम्, न तावदज्ञानाजन्यत्वम् / ऽमायां तु प्रकृतिम्ऽइति श्रुति विरोधान्मायाविद्ययोरैक्यात् / नापि स्वाधिष्ठाने स्वाभावशून्यत्वं ऽअस्थूलम्ऽइत्यादिनिषेधश्रुतिविरोधात् / नापि ब्रह्मवद्बाधायोग्यत्वं, ज्ञानान्निवृत्तिश्रुतिविरोधात् / अथ व्यवहारकाले बाधशून्यत्वम्, तर्हि व्यवहारिकमेव सत्यत्वमित्यागतमध्यस्तत्वम् / तच्च श्रुत्यर्थे योग्यता ज्ञानार्थं वर्णनीयमेव, यागस्यापूर्वद्वारत्ववत् / न च तदन्यत्वाधिकरणे तस्य वर्णनात्पौनरुक्त्यम्, तत्रोक्ताध्यासस्यैव प्रवृत्त्यङ्गविषयादिसिद्ध्यर्थमादौ स्मार्यमाणत्वादिति दिक् //

अध्यासं द्वेधा दर्शयति --लोकव्यवहार इति / लोक्यते मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यत इति लोकोर्ऽथाध्यासः, तद्विषयो व्यवहारो ऽभिमान इति ज्ञानाध्यासो दर्शितः / द्विविधाध्यासस्वरूपलक्षणमाह--अन्योन्यस्मिनित्यादिनाधर्मधर्मिणोः इत्यन्तेन / जाड्यचैतन्यादिधर्माणां धर्मिणावहङ्कारात्मानौ, तयोरत्यन्तं भिन्नयोरितरेतरभेदाग्रहेणान्योन्यस्मिन् अन्योन्यतादात्म्यं अन्योन्यधर्मांश्च व्यत्यासेनाध्यस्य लोकव्यवहार इति योजना / अतः सो ऽयमिति प्रमाया नाध्यासत्वम्, तदिदमर्थयोः कालभेदेन कल्पितभेदे ऽप्यत्यन्तभेदाभावादिति वक्तुमत्यन्तेत्युक्तम् / न च धर्मितादात्म्याध्यासे धर्माध्याससिद्धेः ऽधर्मांश्चऽइति व्यर्थमिति वाच्यम्, अन्धत्वादीनामिन्द्रियधर्माणां धर्म्यध्यासास्फुटत्वे ऽप्यन्धो ऽहमिति स्फुटो ऽध्यास इति ज्ञापनार्थत्वात् / नन्वात्मानात्मनोः परस्पराध्यस्तत्वे शून्यवादः स्यादित्याशङ्क्याह--सत्यानृते मिथुनीकृत्येति /

सत्यमनिदं चैतन्यं तस्यानात्मनि संसर्गमात्राध्यासो न स्वरूपस्य / अनृतंयुष्मदर्थः तस्य स्वरूपतो ऽप्यध्यासात्तयोर्मिथुनीकरणमध्यास इति न शून्यतेत्यर्थः //

नन्वध्यासमिथुनीकरणलोकव्यवहारशब्दानामेकार्थत्वे ऽध्यस्य मिधुनीकृत्येति पूर्वकालत्ववाचिक्त्वाप्रत्ययादेशस्य ल्यपः कथं प्रयोग इति चेन्न, अध्यासव्यक्तिभेदात् / तत्र पूर्वपूर्वाध्यासस्योत्तरोत्तराध्यासं प्रति संस्कारद्वारा पूर्वकालत्वेन हेतुत्वद्योतनार्थं ल्यपः प्रयोगः / तदेव स्पष्टयति--नैसर्गिक इति / प्रत्यगात्मनि हेतुहेतुमद्भावेनाध्यासप्रवाहो ऽनादिरित्यर्थः / ननु प्रवाहस्यावस्तुत्वात्, अध्यासव्यक्तीनां सादित्वात्, कथमनादित्वमिति चेत् / उच्यते--अध्यासत्वावच्छिन्नव्यक्तीनां मध्ये ऽन्यतमया व्यक्त्या विनानादिकालस्यावर्तनं कार्यानादित्वमित्यङ्गीकारात् / एतेन कारणाभावादिति कल्पो निरस्तः, संस्कारस्य निमित्तस्य नैसर्गिकपदेनोक्तत्वात् / न च पूर्वप्रमाजन्य एव संस्कारो हेतुरिति वाच्यम्, लाघवेन पूर्वानुभवजन्यसंस्कारस्य हेतुत्वात् / अतः पूर्वाध्यासजन्यः संस्कारो ऽस्तीति सिद्धम् / अध्यासस्योपादानमाह--मिथ्याज्ञाननिमित्त इति / मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानं तन्निमित्तमुपादानं यस्य स तन्निमित्तः / तदुपादानक इत्यर्थः / अज्ञानस्योपादानत्वे ऽपि संस्फुरदात्मतत्वावरकतया दोषत्वेनाहङ्काराध्यासकर्तुरीश्वरस्योपाधित्वेन संस्कारकालकर्मादिनिमित्तपरिणामित्वेन च निमित्तत्वमिति द्योतयितुं निमित्तपदम् / स्वप्रकाशात्मन्यसङ्गे कथमविद्यासङ्गः, संस्कारादिसामग्र्यभावात्, इति शङ्कानिरासार्थं मिथ्यापदम् / प्रचण्डमार्तण्डमण्डले पेचकानुभवसिद्धान्धकारवत्, अहमज्ञ इत्यनुभसिद्धमज्ञानं दुरपह्नवम, कल्पितस्याधिष्ठानास्पर्शित्वात्, नित्यस्वरूपज्ञानस्याविरोधित्वाच्चेति / यद्वा अज्ञानं ज्ञानाभाव इति शङ्कानिरासार्थं मिथ्यापदम् / मिथ्यात्वे सति साक्षाज्ज्ञाननिवर्त्यत्वमज्ञानस्य लक्षणं मिथ्याज्ञानपदेनोक्तम् / ज्ञानेनेच्छाप्रागभावः साक्षान्निवर्त्यत इति वदन्तं प्रति मिथ्यात्वे सतीत्युक्तम् / अज्ञाननिवृत्तिद्वारा ज्ञाननिवर्त्यबन्धे ऽतिव्याप्तिनिरासाय साक्षादिति / अनाद्युपादानत्वे सति मिथ्यात्वं वा लक्षणम् / ब्रह्मनिरासार्थं मिथ्यात्वमिति / मृदादिनिरासार्थमनादीति / अविद्यात्मनोः संबन्धनिरासार्थमुपादानत्वे सतीति / संप्रति अध्यासं द्रढयितुमभिलपति--आहमिदं ममेदमिति / आध्यात्मिककार्याध्यासेष्वहमिति प्रथमो ऽध्यासः / न चाधिष्ठानारोप्यांशद्वयानुपलम्भात् नायसध्यास इति वाच्यम्, अयो दहतीतिवदहमुपलभ इति दृग्दृश्यांशयोरुपलम्भात् / इदं पदेन भोग्यः संघात उच्यते / अत्राहमिदमित्यनेन मनुप्यो ऽहमिति तादात्म्याध्यासो दर्शितः / ममेदं शरीरमिति संसर्गाध्यासः //

ननु देहात्मनोस्तादात्म्यमेव संसर्ग इति तयोः को भेद इति चेत् / सत्यम् / सत्तैक्ये सति मिथो भेदस्तादात्म्यम् / तत्र मनुष्यो ऽहमित्यैक्यांशभानं ममेदमिति भेदांशरूपसंसर्गभानमिति भेदः / एवं सामग्रीसत्त्वादनुभवसत्त्वादध्यासो ऽस्तीत्यतो ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनयोः सत्त्वात् शास्त्रमारम्भणीयमिति सिद्धान्तभाष्यतात्पर्यम् / एवञ्च सूत्रेणार्थात्सूचिते विषयप्रयोजने प्रतिपाद्य तद्धेतुमध्यासं लक्षणसंभावनाप्रमाणैः साधयितुं लक्षणं पृच्छति--आहेति / किंलक्षणको ऽध्यास इत्याह / पूर्ववादीत्यर्थः / अस्य शास्त्रस्य तत्त्वनिर्णयप्रधानत्वेन वादकथात्वद्योतनार्थं आहेति परोक्तिः / ऽआहऽइत्यादि ऽकथं पुनःप्रत्यगात्मनिऽइत्यतः प्रागध्यासलक्षणपरं भाष्यम् / तदारभ्य संभावनापरम् / ऽतमेतमविद्याख्यम्ऽइत्यारभ्य ऽसर्वलोकप्रत्यक्षःऽइत्यन्तं प्रमाणपरमिति विभागः / लक्षणमाह--उच्यते-स्मृतिरूप इति / अध्यास इत्यनुषङ्गः / अत्र परत्रावभास इत्येव लक्षणम्, शिष्टं पदद्वयं तदुपपादनार्थम् / तथाहि अवभास्यत इत्यवभासो रजताद्यर्थः तस्यायोग्यमधिकरणं परत्रपदार्थः / अधिकरणस्यायोग्यत्वं आरोप्यात्यन्ताभावत्वं तद्वत्वं वा / तथा चैकावच्छेदेन स्वसंसृज्यमाने स्वात्यन्ताभाववति अवभास्यत्वमध्यस्तत्वमित्यर्थः / इदं च साद्यनाद्यध्याससाधारणं लक्षणम् / संयोगे ऽतिव्याप्तिनिरासायैकावच्छेदेनेति / संयोगस्य स्वसंसृज्यमाने वृक्षे स्वात्यन्ताभाववत्यवभास्यत्वे ऽपि स्वात्यन्ताभावयोर्मूलाग्रावच्छेदकभेदान्नातिव्याप्तिः / पूर्वं स्वाभाववति भूतले पश्चादानीतो घटो भातीति घटे ऽतिव्याप्तिनिरासाय स्वसंसृज्यमान इति पदम्, तेन स्वाभावकाले प्रतियोगिसंसर्गस्य विद्यमानतोच्यते इति नातिव्याप्तिः / भूत्वावच्छेदेनावभास्यगन्धे ऽतिव्याप्तिवारणाय स्वात्यन्ताभाववतीति पदम् / शुक्ताविदन्त्वावच्छेदेन रजतसंसर्गकाले ऽत्यन्ताभावो ऽस्तीति नाव्याप्तिः / नन्वस्य लक्षणस्यासंभवः, शुक्तौ रजतस्य सामग्र्यभावेन संसर्गासत्वात् / न च स्मर्यमाणसत्यरजतस्यैव परत्र शुक्ताववभास्यत्वेनाध्यस्तत्वोक्तिरिति वाच्यम्, अन्यथाख्यातिप्रसङ्गादित्यत आह-स्मृतिरूप इति / स्मर्यते इति स्मृतिः सत्यरजतादिः तस्य रूपमिव रूपमस्येति स्मृतिरूपः / स्मर्यमाणसदृश इत्यर्थः / सादृशोक्त्या स्मर्यमाणादारोप्यस्य भेदात्, नान्यथाख्यातिरित्युक्तं भवति / सादृशमुपपादयति-पूर्वदृष्टेति / दृष्टं दर्शनं, संस्कारद्वारा पूर्वदर्शनादवभास्यत इति पूर्वदृषटावभासः / तेन संस्कारजन्यज्ञानविषयत्वं स्मर्यमाणारोप्ययोः सादृश्यमुक्तं भवति, स्मृत्यारोपयोः संस्कारजन्यत्वात् / न च संस्कारजन्यत्वादारोपस्य स्मृतित्वापत्तिरिति वाच्यम्, दोषसंप्रयोगजन्यत्वस्यापि विवक्षितत्वेन संस्कारमात्रजन्यत्वाभावात् / अत्र संयोगशब्देन अधिष्ठानसामान्यज्ञानमुच्यते, अहङ्काराध्यासे इन्द्रियसंप्रयोगालाभात् / एवं च दोषसंप्रयोगसंस्कारबलाच्छुक्त्यादौ रजतमुतपन्नमस्तीति परत्रावभास्यत्वलक्षममुपपन्नमिति स्मृतिरूपपूर्वदृष्टपदाभ्यामुपपादिम् / अन्ये तु ताभ्यां दोषादित्रयजन्यत्वं कार्याध्यासलक्षणमुक्तमित्याहुः / अपरे तु स्मृतिरूपः स्मर्यमाणसदृशः, सादृस्यं च प्रमामाजन्यज्ञानविषयत्वं स्मृत्यारोपयोः प्रमाणाजन्यत्वात् / पूर्वदृष्टपदतज्जातीयपरं, अभिनवरजतादेहे पूर्वदृष्टत्वाभावात् / तथा च प्रमाणाजन्यज्ञानविषयत्वे सति पूर्वदृष्टजातीयत्वं प्रातीतिकाध्यासलक्षणं ताभ्यामुक्तम् / परत्रावभासशब्दाभ्यामध्यासमात्रलक्षणं व्याख्यातमेव / तत्र स्मर्यमाणगङ्गादौ अभिनवघटे चातिव्याप्तिनिरासाय प्रमाणेत्यादि पदद्वयमित्याहुः / तत्रार्थाध्यासे स्मर्यमाणसदृशः परत्र पूर्वदर्शनादवभास्यत इति योजना / ज्ञानाध्यासे तु स्मृतिसदृशः परत्र पूर्वदर्शनादवभास इति वाक्यं योजनीयमिति संक्षेपः / ननु अध्यासे वादिविप्रतिपत्तेः कथमुक्तलक्षणसिद्धिरित्याशङ्क्याधिष्ठानारोप्यस्वरूपविवादे ऽपि परत्र परावभास इति लक्षणे संवाद्युक्तिभिः सत्याधिष्ठाने मिथ्यार्थावभाससिद्धेः सर्वतन्त्रसिद्धान्त इदं लक्षणमिति मत्वा अन्यथात्मख्यातिवादिनोर्मतमाह-तं केचिदिति / केचिदन्यथाख्यातिवादिनो ऽन्यत्र शुक्त्यादावन्यधर्मस्य स्वावयवधर्मस्य देशान्तरस्थरूप्यादेरध्यास इति वदन्ति / आत्मख्यातिवादिनस्तु बाह्यशुक्त्यादौ बुद्धिरूपात्मनो धर्मस्य रजतस्याध्यासः, आन्तरस्य रजतस्य बहिर्वदवभास इति वदन्तीत्यर्थः / अख्यातिमतमाह-केचिदिति / यत्र यस्याध्यासो लोकसिद्धस्तयोरर्थयोस्तद्धियोश्च भेदाग्रहे सति तन्मूलो भ्रमः, इदं रूप्यमिति विशिष्टव्यवहार इति वदन्तीत्यर्थः / तैरपि विशिष्टव्यवहारान्यथानुपपत्त्या विशिष्टभ्रान्तेः स्वीकार्यत्वात्, परत्र परावभाससंमतिरिति भावः / शून्यमतमाह-अन्ये त्विति / तस्यैवाधिष्ठानस्य शुक्त्यादेर्विपरीतधर्मत्वकल्पनां विपरीतो विरुद्धो धर्मो यस्य तद्भावस्तस्य रजतादेरत्यन्तासतः कल्पनामाचक्षत इत्यर्थः / एतेषु मतेषु परत्र परावभासत्वलक्षणसंवादमाह-सर्वथापि त्विति / अन्यथाख्यातित्वादिप्रकारविवादे ऽप्यध्यासः परत्र परावभासत्वलक्षणं न जहातीत्यर्थः / शुक्तावपरोक्षस्य रजतस्य देशान्तरे बुद्धौ वा सत्त्वायोगात् शून्यत्वे प्रत्यक्षत्वायोगात्, शुक्तौ सत्ते बाधायोगात् मिथ्यात्वमेवेति भावः / आरोप्यमिथ्यात्वे न युक्त्यपेक्षा, तस्यानुभवसिद्धत्वादित्याह-तथा चेति / बाधानन्तरकालीनो ऽयमनुभवः, तत्पूर्वं /

शुक्तिकात्वज्ञानायोगात्, रजतस्य बाधाप्रत्यक्षसिद्धं मिथ्यात्वं वच्छब्देनोच्यते / आत्मनि निरूपाधिके ऽहङ्काराध्यासे दृष्टान्तमुक्त्वा ब्रह्मजीवावान्तरभेदस्याविद्याद्युपाधिकस्याध्यासे दृष्टान्तमाह-एक इति / द्वितीयचन्द्रसहितवदेक एवाङ्गुल्या द्विधा भातीत्यर्थः / लक्षणप्रकरणोपसंहारार्थ इति शब्दः / भवत्वध्यासः शुक्त्यादौ, आत्मनि तु न संभवतीत्याक्षिपति-कथं पुनरिति / यत्रापरोक्षाध्यासाधिष्ठानत्वं तत्रेन्द्रियसंयुक्तत्वं विषयत्वं चेति व्याप्तिः शुक्त्यादौ दृष्टा / तत्र व्यापकाभावादात्मनो ऽधिष्ठानत्वं न संभवतीत्यभिप्रेत्याह-प्रत्यगात्मनीति / प्रतीचि पूर्ण इन्द्रियाग्राह्ये विषयस्याहङ्कारादेस्तद्धर्माणां चाध्यासः कथमित्यर्थः / उक्तव्याप्तिमाह-सर्वो हीति / पुरोवस्थितत्वमिन्द्रियसंयुक्तत्वम् / नन्यात्मनो ऽप्यधिष्ठानत्वार्थं विषयत्वादिकमस्त्वित्यत आह-युष्मदिति / इदंप्रत्ययानर्हस्य प्रत्यगात्मनो ऽन चक्षुषा गृह्यतेऽइत्यादि श्रुतिमनुसृत्य त्वमविषयत्वं ब्रवीषि / संप्रत्यासलोभेन विषयत्वाङ्गीकारे श्रुतिसिद्धान्तयोर्बाधः स्यादित्यर्थः / आत्मन्यध्याससंभावनां प्रतिजानीते-उच्यत इति / अधिष्ठानारोप्ययोरेकस्मिन् ज्ञाने भासमानत्वमात्रमध्यासव्यापकं, तच्च भानप्रयुक्तसंशयनिवृत्त्यादिफलभाक्त्वं, तदेव भानभिन्नत्वघटितं विषयत्वं, तन्न व्यापकं, गौरवादिति मत्वाह-न तावदिति / अयमात्मा नियमेनाविषयो न भवति / तत्र हेतुमाह-अस्मदिति /

अस्मप्रत्ययो ऽहमित्यध्यासस्तत्र भासमानत्वादित्यर्थः / अस्मदर्थचिदात्मा प्रतिबिम्बितत्येन यत्र प्रतीयते सो ऽस्मत्प्रत्ययो ऽहङ्कारस्तत्र भासमानत्वादिति वार्थः / न चाध्यासे सति भासमानत्वं तस्मिन्सति स इति परस्पराश्रय इति वाच्यम्, अनादित्वात्, पूर्वाभ्यासे भासमानात्मन उत्तराध्यासाधिष्ठानत्वसंभवात् //

नन्वहमित्यहङ्कारविषयकभानरूपस्यात्मनो भानमानत्वं कथं, तद्विषयत्वं विना तत्फलभाक्त्वायोगादित्यत आह-अपरोक्षत्वाच्चेति / चशब्दः शङ्कानिरासार्थः / स्वप्रकाशत्वादित्यर्थः / स्वप्रकाशत्वं साधयति-प्रत्यगिति / आबालपण्डितमात्मनः संशयादिशून्यत्वेन प्रसिध्देः स्वप्रकाशत्वमित्यर्थः / अतः स्वप्रकाशत्वेन भासमानत्वादात्मनो ऽध्यासाधिष्ठानत्वं संभवतीति भावः / यदुक्तमपरोक्षाध्यासाधिष्ठानत्वस्येन्द्रियसंयुक्ततया ग्राह्यत्वं व्यापकमिति तत्राह-न चायमिति / तत्र हेतुमाह-अप्रत्यक्षे ऽपीति / इन्द्रियग्राह्ये ऽपीत्यर्थः / बाला अविवेकिनः तलमिन्द्रनीलकटाहकल्पं नभो मलिनं पितमित्येवमपरोक्षमध्यस्यन्ति, तत्रेन्द्रियग्राह्यत्वं नास्तीति व्यभिचारान्न व्याप्तिः / एतेनात्मानामानात्मनोः सादृश्याभावान्नाध्यास इत्यपास्तम्, नीलनभसोस्तदभावे ऽप्यध्यासदर्शनात् / सिद्धान्ते आलोकाकारचाक्षुषवृत्त्यभिव्यक्तसाक्षिवेद्यत्वं नभसि इति ज्ञेयम् / संभावनां निगमयति-एवमिति / ननु ब्रह्मज्ञाननाश्यत्वेन सूत्रितामविद्यां हित्वा अध्यासः किमिति वर्ण्यत इत्यत आह-तमेतमिति / आक्षिप्तं समाहितमुक्तलक्षणलक्षितमध्यासमविद्याकार्यत्वादविद्येति मन्यन्त इत्यर्थः / विद्यानिवर्त्यत्वाच्चास्याविद्यात्वमित्याह-तद्विवेकेनेति / अध्यस्तनिषेधेनाधिष्ठानस्वरूपनिर्धारणं विद्यामध्यासनिवर्तिकामाहुरित्यर्थः / तथापि कारणाविद्यां त्यक्त्वा कार्याविद्या किमिति वर्ण्यते तत्राह-तत्रेति / तस्मिन्नध्यासे उक्तन्यायेनाविद्यात्मके सतीत्यर्थः / मूलाविद्ययाः सषुप्तावनर्थत्वादर्शनात् कार्यात्मना तस्या अनर्थत्वज्ञापनार्थं तद्वर्णनमिति भावः / अध्यस्तकृतगुणदोषाभ्यामधिष्ठानं न लिप्यत इत्यक्षरार्थः / एवमध्यासस्य लक्षणसंभावने उक्त्वा प्रमाणमाह-तमेतमिति / तं वर्णितमेवं साक्षिप्रत्यक्षसिध्यं पुरस्कृत्य हेतुं कृत्वा लौकिकः कर्मशास्त्रीयो मोक्षशास्त्रीयश्चेति त्रिविधो व्यवहारः प्रवर्तत इत्यर्थः / तत्रविधिनिषेधपराणि कर्मशास्त्राण्यृग्वेदादीनि, विधिनिषेधशून्यप्रत्यग्ब्रह्यपराणि मोक्षशास्त्राणि वेदान्तवाक्यानीति विभागः / एवं व्यवहारहेतुत्वेनाध्यासे प्रत्यक्षसिद्धे ऽपि प्रमाणान्तरं पृच्छति--कथं पुनरिति / अविद्यावानहमित्यध्यासवानात्मा प्रमाता स विषय आश्रयो येषां तानि अविद्यावद्विषयाणीति विग्रहः / तत्तत्प्रमेयव्यवहारहेतुभूतायाः प्रमाया अध्यासात्मकप्रमात्राश्रितत्वात् प्रमाणानामविद्यावद्विषयत्वं यद्यपि प्रत्यक्षं तथापि पुनरपि कथं केनप्रमाणेनाविद्यावद्विषयत्वमिति योजना / यद्वाविद्वावतद्विषयाणि कथं प्रमाणानि स्युः, आश्रयदोषादप्रामाण्यापत्तेरित्याक्षेपः / तत्र प्रमाणप्रश्ने व्यवहारार्थापत्तिं, तल्लिङ्गानुमानं चाह-उच्यतेइत्यादिनातस्मातित्यन्तेन / देवदत्तकर्तृको व्यवहारः, तदीयदेहादिष्वहंममाध्यासमूलः तदन्वयव्यतिरेकानुसारित्वात् यदित्थं तत्तथा, यथा मृन्मूलो घट इति प्रयोगः / तत्र व्यतिरेकं दर्शयति-देहेति / देवदत्तस्य सुषुप्तावध्यासाभावे व्यवहाराभावो दृष्टः, चाग्रत्स्वप्नयोरध्यासे सति व्यवहार इत्यन्वयः स्फुटत्वान्नोक्तः / अनेन लिङ्गेन कारणतयाध्यासः सिध्यति व्यवहाररूपकार्यानुपपत्या वेति भावः / ननु मनुष्यत्वादिजातिमति देहे ऽहमित्याभिमानमात्राद्व्यवहारः सिध्यतु किमिन्द्रियादिषु ममाभिमानेनेत्याशङ्क्याह-नहीति / इन्द्रियपदं लिङ्गादेरप्युपलक्षणं, प्रत्यक्षादीत्यादिपदप्रयोगात् / तथा च प्रत्यक्षलिङ्गादिप्रयुक्तो यो व्यवहारो द्रष्टा अनुमाता श्रोताहमित्यादिरूपः स इन्द्रियादीनि ममतास्पदान्यगृहीत्वा न संभवतीत्यर्थः / यद्वा तानि ममत्वेनानुपादाययो व्यवहारः स नेति योजना / पूर्वत्रानुपादानासंभवक्रिययोरेको व्यवहारः कर्ता इति क्त्वाप्रत्ययः साधुः / उत्तरत्रानुपादानव्यवहारयोरेकात्मकर्तृकत्वात्, तत्साधुत्वमिति भेदः / इन्द्रियादिषु ममेत्यध्यासभावे ऽन्धादेरिव द्रष्टृत्वादिव्यवहारो न स्यादिति भावः / इन्द्रियाध्यासेनैव व्यवहारादलं देहाध्यासेनेत्यत आह-न चेति / इन्द्रियाणामधिष्ठानं आश्रयः / शरीरमित्यर्थः / नन्वस्त्वात्मना संयुक्तं शरीरं तेषामाश्रयः किमध्यासेनेत्यत्राह-न चानध्यस्तात्मभावेनेति / अनध्यस्त आत्मभावः आत्मतादात्म्यं यस्मिन् तनेत्यर्थः / ऽअसङ्गो हिऽइति श्रुतेः, आध्यासिक एव देहात्मनोः संबन्धो न संयोगादिरिति भावः / नन्वात्मनो देहादिभिराध्यासिकसंबन्धो ऽपि मास्तु, स्वतश्चेतनतया प्रमातृत्वोपपत्तेः / न च सुषुप्तौ प्रमातृत्वापत्तिः करणोपरमादिति तत्राह-न चैतस्मिन्निति / प्रमाश्रयत्वं हि प्रमातृत्वम् / प्रमा यदि नित्यचिन्मात्रं तर्ह्याश्रयत्वायोगः करणवैयर्थ्यं च / यदि वृत्तिमात्रं, जगदान्ध्यप्रसङ्गः, वृत्तेर्जडत्वात् / अतो वृत्तीद्वो बोधः प्रमा, तदाश्रयत्वमसङ्गस्यात्मनो वृत्तिमन्मनस्तादात्म्याध्यासं विना न संभवतीति भावः / देहाध्यासे, तद्धर्माध्यासे चासतीत्यक्षरार्थः / तर्ह्यात्मनः प्रमातृत्वं मास्तु इति वदन्तं प्रत्याह-न चेति / तस्मादात्मनः प्रमातृत्वादिव्यवहारार्थमध्यासो ऽङ्गीकर्तव्य इत्यनुमानार्थापत्त्योः फलमुपसंहरति-तस्मादिति / प्रमाणसत्त्वादित्यर्थः / यद्वा प्रमाणप्रश्नं समाधायाक्षेपं परिहरति-तस्मादिति / अहमित्यध्यासस्य प्रमात्रन्तर्गतत्वेनादोषत्वात्, अविद्यावदाश्रयाण्यपि प्रमाणान्येवेति योजना / सति प्रमातरि पश्चाद्भवन् दोष इत्युच्यते, यथा काचादिः / अविद्या तु प्रमात्रन्तर्गतत्वान्न दोषः, येन प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं भवेदिति भावः / ननु यदुक्तमन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यवहारो ऽध्यासकार्य इति, तदयुक्तं विदुषामध्यासाभावे ऽपि व्यवहारदृष्टेरित्यत आह-पश्वादिभिश्चेति / चशब्दः शङ्कानिरासार्थः, किं विद्वत्त्वं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारः उत यौक्तिकमात्मानात्मभेदज्ञानम् / आद्ये बाधिताध्यासानुवृत्त्या व्यवहार इथि समन्वयसूत्रे वक्ष्यते / द्वितीये परोक्षज्ञानस्यापरोक्षभ्रान्त्यनिवर्तकत्वात्, विवेकिनामपि व्यवहारकाले पश्वादिभिरविशेषात् अध्यासवत्त्वेन तुल्यत्वाद्व्यवहारो ऽध्यासकार्य इति युक्तमित्यर्थः / अत्रायं प्रयोगः-विवेकिनो ऽध्यासवन्तः व्यवहारवत्त्वात्, पश्वादिवदिति / तत्र संग्रहवाक्यं व्याकुर्वन् दृष्टान्ते हेतुं स्फुटयति-यथाहीति / विज्ञानस्यानुकूलत्वं प्रतिकूलत्वं चेष्टानिष्टसाधनगोचरत्वं, तदेवोदाहरति-यथेति / अयं दण्डो मदनिष्टसाधनं, दण्डत्वात्, अनुभूतदण्डवत्, इदं तृणं इष्टसाधनं, अनुभूततृणवदित्यनुमाय व्यवहारन्तीत्यर्थः / अधुना हेतोः पक्षधर्मतामाह-एवमिति / व्युत्पन्नचित्ता अपीत्यन्वयः / विवेकिनो ऽपीत्यर्थः / फलितमाह-अत इति / अनुभवबलादित्यर्तः / समान इति / अध्यासकार्यत्वेनतुल्यैत्यर्थः / नन्वस्माकं प्रवृत्तिरध्यासादिति न पश्वादयो ब्रुवन्ति, नापि परेषामेतत्प्रत्यत्रं अतः साध्यविकलो दृष्टान्त इति नेत्याह-पश्वादीनां चेति / तेषामात्मानात्मनोर्ज्ञानमात्रमस्ति न विवेकः, उपदेशाभावात् / अतः सामग्रीसत्त्वादध्यासस्तेषां प्रसिद्ध इत्यर्थः / निगमयति-तत्सामान्येति / तैः पश्चादिभिः सामान्यं व्यवहारवत्त्वं तस्य दर्शनाद्विवेकिनामप्ययं व्यवहारः समान इति निश्चीयत इति संबन्धः / समानत्वं व्यवहारस्याध्यासकार्यत्वेनेत्युक्तं पुरस्तात् / तत्रोक्तान्वयव्यतिरेकौ स्मारयति-तत्का इति / तस्याध्यासस्य काल एव कालो यस्य स तत्कालः / यद्वा अध्यासस्तदा व्यवहारः, तदभावे सुषुप्तौ तदभाव इत्युक्तान्वयादिमानिति यावत् / अतो व्यवहारलिङ्गाद्विवेकिनामपि देहादिष्वहंममाभिमानो ऽस्तीत्यनवद्यम् / ननु लौकिकव्यवहारस्याध्यासिकत्वेषऽपि ज्योतिष्टोमादिव्यवहारस्य नाध्यासजन्यत्वं, तस्य देहातिरिक्तात्मज्ञानपूर्वकत्वादित्याशङ्क्य हेतुमङ्गीकरोति-शास्त्रीये त्विति / तर्हि कथं वैदिककर्मणो ऽध्यासजन्यत्वसिद्धिरित्याशङ्क्य किं तत्र देहान्यात्मधीमात्रमपेक्षितमुत, आत्मतत्त्वज्ञानं, आद्ये तस्याध्यासाबाधकत्वात्तत्सिद्धिरित्याह-तथापीति / न द्वितीय इत्याह-न वेदान्तेति / क्षुत्पिपासादिग्रस्तो जातिविशेषवानहं संसारीति ज्ञानं कर्मण्यपेक्षितं न तद्विपरीतात्मतत्त्वज्ञानं, अनुपयोगात् प्रवृत्तिबाधाच्चेत्यर्थः / शास्त्रीयकर्मणो ऽध्यासजन्यत्वं निगमयति-प्राक्वेति / अध्यासे आगमं प्रमाणयति-यथा हीति / यथा प्रत्यक्षानुमानार्थापत्तयो ऽध्यासे प्रमाणं तथागमो ऽपीत्यर्थः / ऽब्राह्मणो यजेतऽऽन ह वै स्नात्वा भिक्षेतऽऽअष्टवर्षं ब्राह्यणमुपनयीतऽ ऽकृष्णकेशो ऽग्नीनादधीतऽइत्यागमो ब्राह्मणादिपदैरधिकारिणं वर्णद्यभिमानिनमनुवदन् अध्यासं गमयतीति भावः / एवमध्यासे प्रमाणसिद्धे ऽपि कस्य कुत्राध्यास इति जिज्ञासायां तमुदाहर्तुं लक्षणं स्मारयति-अध्यसो नामेति / उदाहरति-तद्यथेति / तल्लक्षणं यथा स्पष्टं भवति तथोदाह्रियत इत्यर्थः / स्वदेहाद्भेदेन प्रत्यक्षाः पुत्रादयो बाह्याः तद्धर्मान्साकल्यादीन्देहविशिष्टात्मन्यध्यस्यति, तद्धर्मज्ञानात् स्वस्मिंस्तत्तुल्यधर्मानध्यस्यतीत्यर्थः / भेदापरोक्षज्ञाने तद्धर्माध्यासायोगात्, अन्यथाख्यात्यनङ्गीकाराच्चेति द्रष्टव्यम् / देहेन्द्रियधर्मान्मनोविशिष्टात्मन्यध्यस्यतीत्याह-तथेति / कृशत्वादिधर्मवतो देहादेरात्मनि तादात्म्येन कल्पितत्वात्तद्धर्माः साक्षादात्मन्यध्यस्ता इति मन्तव्यम् / अज्ञातप्रत्यग्रूपे साक्षीणि मनोधर्माध्यासमाह-तथान्तःकरणेति / धर्माध्यासमुक्त्वा तद्वदेव धर्म्यध्यासमाह-एवमिति / अन्तःकरणं साक्षिण्यभेदेनाध्यस्य तद्धर्मान् कामादीन् अध्यस्यतीति

मन्तव्यम् / स्वप्रचारा मनोवृत्तयः / प्रति-प्रातिलोम्येनासज्जङदुःखात्माकाहङ्कारादिविलक्षणतया सच्चित्सुखात्मकत्वेनाञ्चति प्रकाशत इति प्रत्यक् / एवमात्मन्यनात्मतद्धर्माध्यासमुदाहृत्यानात्मन्यात्मनो ऽपि संसृष्टत्वेनाध्यासमाह-तञ्चेति / अहमित्यध्यासे चिदात्मनो भानं वाच्यं, अन्यथा जगदान्ध्यापत्तेः / न चानध्यस्तस्याध्यासे भानमस्ति / तस्माद्रजतादाविदम इवात्मनः संसर्गाध्यास एष्टव्यः / तद्विपर्ययेणेपि / तस्याध्यास्तस्य जडस्य विपर्ययोधिष्ठानत्वं, चैतन्यं च तदात्मना स्थितमिति यावत् / तत्राज्ञाने केवलात्मना संसर्गः, मनस्यज्ञानोपहितस्य देहादौ मनौपहितस्येति विशेषः / एवमात्मनि बुद्ध्याद्यध्यासात् कर्तृत्वादिलाभः, बुद्ध्यादौ चात्माध्यसाच्चैतन्यलाभ इति भावः / वर्णिताध्यासमुपसंहरति-एवमयमिति / अनाद्यविद्यात्मकतया कार्याध्यासस्यानादित्वमध्यासात् संस्कारस्ततो ऽध्यास इति / प्रवाहतो नैसर्गिगत्वं / एवमुपादानं निमित्तं चोक्तं भवति / ज्ञानं विना ध्वंसाभावादानन्त्यम् / तदुक्तं भगवद्गीतासु-ऽन रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठाऽइति / हेतुमुक्ता स्वरूपमाह-मिथ्येति / मिथ्या माया तया प्रतीयत इति प्रत्ययः कार्यप्रपञ्चः तत्प्रतीतिश्चेत्येवंस्वरूप इत्यर्थः / तस्य कार्यमाह-कर्तृत्वेति / प्रमाणं निगमयति-सर्वेति / साक्षिप्रत्यक्षमेवाध्यासधर्मिग्राहकं मानं, अनुमानादिकं तु संभावानार्थमित्यभिप्रेत्य प्रत्यक्षोपसंहारः कृतः / एवमध्यासं वर्णयित्वा तत्साध्ये विषयप्रयोजने दर्शयति-अस्येति / कर्तृत्वाद्यनर्थहेतोरध्यासस्य समूलस्यात्यन्तिकनाशो मोक्षः स केनेत्यत आह-आत्मेति / ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारस्य प्रतिपत्तिः श्रवणादिभिरप्रतिबन्धेन लाभस्तस्या इत्यर्थः / विद्यायां कारणमाह-सर्व इति / आरभ्यन्ते अधीत्य विचार्यन्ते इत्यर्थः / विचारितवेदान्तानां ब्रह्मात्मैक्यं विषयः, मोक्षः फलमित्युक्तं भवति / अर्थात्तद्विचारात्मकशास्त्रस्यापि ते एव विषयप्रयोजने इति ज्ञेयम् / ननु वेदान्तेषु प्राणाद्युपास्तीनां भानादात्मैक्यमेव तेषामर्थ इति कथमित्यत आह-यथा चेति /

शरीरमेव शारीरकं, कुत्सितत्वात्, तन्निवासी शारीरको जीवस्तस्य ब्रह्मत्वविचारो मीमांसा तस्यामित्यर्थः / उपास्तीनां चितैकाग्र्यद्वारात्मैक्यज्ञानार्थत्वात्तद्वाक्यानामपि महातात्पर्यमैक्ये इति वक्ष्यते / एवमध्यासोक्त्या ब्रह्मात्मैक्ये विरोधाभावेन विषयप्रयोजनवत्वाच्छास्त्रमारम्भणीयमिति दर्शिम्* // //

इति प्रथमवर्णकम्* ////

विचारस्य साक्षाद्विषया वेदान्ताः;तेषां गतार्थत्वागतार्थत्वाभ्यामारम्भसंदेहे कृत्स्नस्य वेदस्य विधिपरत्वात्, विधेश्च ऽअधातो ब्रह्मजिज्ञासाऽइत्यादिना पूर्वतन्त्रेण विचारितत्वात्, अवगतार्था एव वेदान्ता इत्यव्यवहितविषयाभावान्नारम्भ इति प्राप्ते ब्रूते-वेदान्तेति /

वेदान्तविषयकपूजितविचारात्मकशास्त्रस्य व्याख्यातुमिष्टस्य सूत्रसंदर्भस्येदं प्रथमसूत्रमित्यर्थः / यदि विधिरेव वेदार्थः स्यात्तदा सर्वज्ञो बादरायणो ब्रह्मजिज्ञासां न ब्रूयात्, ब्रह्मणि मानाभावात् / अतो ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वोक्त्या केनापि तन्त्रेणानवगतब्रह्मपरवेदान्तविचार आरम्भणीय इति सूत्रकृद्दर्शयति / तच्च ऽव्याचिख्यासितस्यऽइति पदेन भाष्यकारो बभाषे* // //

इति द्वितीयवर्णकम्* // //

एवं वर्णकद्वयेन वेदान्तविचारस्य कर्तव्यतायां विषयप्रयोजनवत्त्वमगतार्थत्वं चेति हेतुद्वयं सूत्रस्यार्थिकार्थं व्याख्यायाक्षरव्याख्यामारभमाणः पुनरप्यधिकारिभावाभाभ्यां शास्त्रारम्भसंदेहे सति अथशब्दस्यानन्तर्यार्थकत्वोक्त्या अधिकारिणं साधयति-तत्राथशब्द इति / सूत्र इत्यर्थः /

ऽमङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथऽइत्यथशब्दस्य यहवोर्थाः सन्ति / तत्र ऽअथ योगानुशासनम्ऽइत्यत्र, सूत्रे यथा अथशब्द आरम्भार्थकः योगशास्त्रमारभ्यत इति

तद्वदत्र किं न स्यादित्यत आह-नाधिकारार्थ इति / अयमाशयः-किं जिज्ञासापदं ज्ञानेच्छापरमुत विचारलक्षकम्?आद्ये ऽथशब्दस्यारम्भार्थत्वे ब्रह्मज्ञानेच्छारभ्यत इति सूत्रार्थः स्यात् स चासंगतः, तस्या अनारभ्यत्वात् / नहि प्रत्यथिकरणं इच्छा क्रियते किन्तु तया विचारः / न द्वितीयः, कर्तव्यपदाध्याहारं विना विचारलक्षकत्वायोगात्, अध्याहृते च तेनैवारम्भोक्तेरथशब्दवैयर्थ्यात् / किन्त्वधिकारिसिद्ध्यर्थमानान्तर्यार्थतैव युक्तेति अधुना संभावितमर्थान्तरं दूषयति-मङ्गलस्येति / वाक्यार्थो विचारकर्तव्यता न हि तत्र मङ्गलस्य कर्तृत्वादिनान्वयो ऽस्तीत्यर्थः / ननु सूत्रकृता शास्त्रादौ मङ्गलं कार्यमित्यथशब्दः प्रत्युक्त इति चेत् सत्यं, न तस्यार्थो मङ्गलं किन्तु च तच्छ्रवणमुच्चारणं च मङ्गलकृत्यं करोति / तदर्थस्त्वानन्तर्यमेवेत्यह-अर्थानतरेति /

अर्थान्तरमानन्तर्यम् / श्रुत्या श्रवणेन शङ्खवीणादिनादश्रवणवदोङ्काराथशब्दयोः श्रवणं मङ्गलफलकम् / ऽओङ्काश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा / कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकाविमौ //

ऽइति स्मरणादिति भावः / ननु प्रपञ्चो मिथ्येति प्रकृते सति, अथ मतं प्रपञ्चः सत्य इत्यत्र पूर्वप्रकृतार्थादुत्तरार्थस्यार्थास्तरत्वार्थो ऽथशब्दो दृष्टः, तथात्र किं न स्यादित्यत आह-पूर्वेति / फलतः फलस्येत्यर्थः / ब्रह्मजिज्ञासायाः पूर्वं अर्थविशेषः प्रकृतो नास्ति यस्मात्तस्या अर्थान्तरत्वमथशब्देनोच्येत / यतः कुतश्चितदर्धान्तरत्वं सूत्रकृता न वक्तव्यं, फलाभावात् / यदि फलस्य जिज्ञासापदोक्तकर्तव्यविचारस्य हेतुत्वेन यत्पूर्वं प्रकृतं तदपेक्षास्तीत्यपेक्षाबलात्प्रकृतहेतुमाक्षिप्य ततोर्ऽथान्तरत्वमुच्यते, तदार्थान्तरत्वमानन्तर्ये ऽन्तर्भवति हेतुफलभावज्ञानायानन्तर्यस्यावश्यं वाच्यत्वात् / तस्मादिदमर्थान्तरमित्युक्ते तस्य हेतुत्वाप्रतीतेः / तस्मादिदमनन्तरमित्युक्ते भवत्येव हेतुत्वप्रतीतिः / न चाश्वादनन्तरो गौरित्यत्र हेतुत्वभानापत्तिरिति वाच्यं, तयोर्देशतः कालतो वा व्यवधानेनानन्तर्यस्यामुख्यत्वात् / अतः सामग्रीफलयोरेव मुख्यमानन्तर्यं, अव्यवधानात् / तस्मिन्नुक्ते सत्यर्थान्तरत्वं न वाच्यं ज्ञानत्वाद्वैफल्याच्चेति भावः / फलस्य विचारस्य पूर्वप्रकृतहेत्वपेक्षाया बलाद्यदर्थान्तरत्वं तस्यानन्तार्यभेदात् न पृथगथशब्दार्थत्वमित्यध्याहृत्य भाष्यं योजनीयम् / यद्वा पूर्वप्रकृतेर्ऽथे ऽपेक्षा यस्या अर्थान्तरतायास्तस्याः फलं ज्ञानं तद्द्वारानन्तर्याव्यतिरेकात्तज्ज्ञाने तस्याः ज्ञानतोनतर्भावान्नाथशब्दार्थतेत्यर्थः / नन्वानन्तर्यार्थकत्वे ऽप्यानन्तर्यस्यावधिः क इत्याशङ्क्याह-सति चेति / यन्नियमेन पूर्ववृत्तं पूर्वभावि असाधारणकारणं पुष्कलाकारणमिति यावत्, तदेवावधिरिति वक्तव्यमित्यर्थः / नन्वस्तु धर्मविचार इव ब्रह्मविचारे ऽपि वेदाध्ययनं पुष्कलकारणमित्याह-स्वाध्यायेति / समानं ब्रह्मविचारे साधारणकारणं न पुष्कलकारणमित्यर्थः / ननु संयोगपृथक्त्वन्यायेन ऽयज्ञेन दानेनऽइत्यादिश्रुत्या ऽयज्ञादिकर्माणि ज्ञानाय विधीयन्तेऽइति सर्वापेक्षाधिकरणे वक्ष्यते / तथा च पूर्वतन्त्रेण तदवबोधः पुष्कलकारणमिति शङ्कते-नन्विति / इह ब्रह्मजिज्ञासायां विशेषो ऽसाधारणं कारणम् / [ऽएकस्य तूभयार्थत्वे संयोगपृथक्त्वम्ऽइति जैमिनीसूत्रं, तदर्थस्तु-एकस्य कर्मण उभयार्थत्वे ऽनेकफलसंबन्धे संयोगः उभयसंबन्धबोधकं वाक्यं तस्य पृथक्त्वं भेदः स हेतुः / ततशचात्रापि ज्योतिष्टोमादिकर्मणां स्वर्गादिफलकालामपि ऽयज्ञेन दानेनऽइत्यादि वचनात् ज्ञानार्थत्वं चेति / टपरिहरति-नेत्यादिना / अयमाशयः--न तावत् पूर्वतन्त्रस्थं न्यायसहस्रं ब्रह्मज्ञाने तद्विचारे वा पुष्कलं कारणं, तस्य धर्मनिर्णमात्रहेतुत्वात् / नापि कर्मनिर्णयः, तस्यानुष्ठानहेतुत्वात् / न हि धूमाग्न्योरिव धर्मब्रह्मणोर्व्याप्तिरस्ति, यया धर्मज्ञानात् ब्रह्मज्ञानं भवेत् / यद्यपि शुक्तिविवेकादिद्वारा कर्माणि हेतवः, तथापि तेषां नाधिकारिविशेषणत्वं, अज्ञातानां तेषां जन्मान्तरकृतानामपि फलहेतुत्वात् / अदिकारिविशेषणं ज्ञायमानं प्रवृत्तिपुष्कलकारणमानन्तर्यावधित्वेन वक्तव्यम् / अतः कर्माणि, तदवबोधः, तन्नायविचारो वा नावधिरिति न ब्रह्मजिज्ञासायाधर्मजिज्ञासानन्तर्यमिति / ननु धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः कार्यकारणत्वाभावे ऽप्यानन्तर्योक्तिद्वारा क्रमज्ञानार्थो ऽथशब्दः / ऽहृदयस्याग्रे ऽवद्यत्यथ जिह्वया अथ वक्षसःऽइतियवदानानां क्रमज्ञानार्थाथशब्दवदित्याशङ्क्याह--यथेति / अवदानानामानन्तर्यनियमः क्रमो यथाथशब्दार्थस्तस्य विवक्षितत्वात् न तथेह धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः क्रमो विवक्षितः, एककर्तृकत्वाभावेन तयोः क्रमानपेक्षणात् / अतो न क्रमार्थो ऽथशब्द इत्यर्थः / ननु तयोरेककर्तृत्वं कुतो नास्तीत्यत आह--शेषेति / येषामेकप्रधानशेषता, यथावदानानां प्रयाजादीनां च / ययोश्च शेषशेषित्वं, यथा प्रयाजदर्शयोः / यस्य चाधिकृताधिकारत्वं, यथा अपां प्रणयनं दर्शपूर्णमासाङ्गमाश्रित्य ऽगोदोहनेन पशुकामस्यऽइति विहितस्य गोदोहनस्य / यथा वा ऽदर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतऽइति दर्शात्युत्तरकाले विहितस्य सोमयागस्य दर्शाद्यधिकृताधिकारत्वं तेषामेककर्तृकत्वं भवति /

ततश्चैकप्रयोगवचनगृहीतानां तेषां युगपदनुष्ठानसंभवात् क्रमाकाङ्क्षायां श्रुत्यादिभिर्हि क्रमो बोध्यते, नैवं जिज्ञासयोः शेषशेषित्वे श्रुतिलिङ्घादिकं मानमस्ति / ननु ऽब्रह्मचर्यं समाप्य गही भवेत् गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेच्चऽइति श्रुत्या, अधीत्य विधिवद्वेदान् पुत्रानुत्पाद्य धर्मतः / इष्ट्वा च शक्तितो यज्ञैर्मनो मोक्षोनिवेशयेत्ऽ / इति स्मृत्या चाथिकृताधिकारत्वं भातीति तन्न / ऽब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्ऽ / ऽआसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे / ऽइति श्रुतिस्मृतिभ्यां त्वयोदाहृतश्रुतिस्मृत्योरशुद्धचित्तविषयत्वावगमात् / एतदुक्तं भवति-यदि जन्मान्तरकृतकर्मभिः शुद्धं चित्तं तदा ब्रह्मचर्यादेव संन्यस्यब्रह्म जिज्ञासितव्यं, यदा न शुद्धमिति रागेण ज्ञायते तदा गृही भवेत्, तत्राप्यशुद्धौ वनीभवेत् तत्राप्यशुद्धौ तथैव कालमाकलयेत्, वने शुद्धौप्रव्रजेदिति / तथा च श्रुतिः-ऽयदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रव्रजेत्ऽइति / तस्मान्नानयोरधिकृताधिकारत्वे किञ्चिन्मानमिति भावः / ननु मीमांसयोः शेषशेषित्वमथिकृताधिकारत्वं च मास्तु / एकमोक्षफलकत्वेनैककर्तृकत्वं स्यादेव / वदन्ति हि-ऽज्ञानकर्माभ्यां मुक्तिःऽइति समुच्चयवादिनः / एकमेकवेदार्थजिज्ञास्यकत्वाच्चैककर्तृत्वे / तथा चाग्नेयादिषड्यागानामेकस्वर्गफलकानां, द्वादशाध्यायानां चैकधर्मजिज्ञास्यकानां क्रमवत्तयोः क्रमो विवक्षित इति क्रमार्थो ऽथशब्द इत्यशङ्क्याह-फलेति / फलभेदाज्जिज्ञास्यभेदाच्च न क्रमो विवक्षित इत्यनुषङ्गः / यथा सौर्यार्यम्णप्राजापत्यचरूणां ब्रह्मवर्चसस्वर्गायुःफलभेदात्, यथा वा कामचिकित्सातन्त्रयोर्जिज्ञास्यभेदान्न क्रमापेक्षा तद्वन्मीमांसयोर्न क्रमापेक्षेति भावः / तत्रफलभेदं विवृणोति-अभ्युदयेति / विषयाभिमुख्येनोदेतीत्यभ्युदयो विषयाधीनं सुखं स्वर्गादिकं तच्च धर्मज्ञानहेतोर्मीमांसयाः फलमित्यर्थः / न केवलं फलस्य स्वरूपतो भेदः किन्तु हेतुतो ऽपीत्याह-तच्चेति / ब्रह्मज्ञानहेतोर्मीमांसायाः फलं तु तद्विरुद्धमित्याह-निश्रेयसेति / नित्य निरपेक्षं श्रेयो निश्रेयं मोक्षस्तत्फलमित्यर्थः / ब्रह्मज्ञानं च स्वोत्पत्तिव्यतिरिक्तमनुष्ठानं नापेक्षत इत्याह-न चेति / स्वरूपतो हेतुतश्च फलभेदान्न समुच्चय इति भावः / जिज्ञास्यभेदं विवृणोति-भव्यश्चेति / भवतीति भव्यः / साध्य इत्यर्थः / साध्यत्वे हेतुमाहःनेति / तर्हि तुच्छत्वं, नेत्याह-पुरुषेति / पुरुषव्यापारः प्रयत्नस्तन्त्रं हेतुर्यस्यतत्त्वादित्यर्थः / कृतिसाध्यत्वात् कृतिजनकज्ञानकाले धर्मस्यासत्वं न तुच्छत्वादित्यर्थः / ब्रह्मणो धर्माद्वैलक्षण्यमाह-इह त्विति / उत्तरमीमांसायामित्यर्थः / भूतमसाध्यम् / तत्र हेतुः-नित्येति / सदा सत्वादित्यर्थः / साध्यासाधयत्वेन धर्मब्रह्मणोः स्वरूपभेदमुक्त्वा हेतुतो ऽप्याह-नेति / धर्मवत् कृत्यधीनं नेत्यर्थः / मानतो ऽपि भेदमाह-चोदनेति / अज्ञातज्ञापकं वाक्यमत्र चोदना / तस्याः प्रवृत्तिर्बोधकत्वं तद्वैलक्षण्याच्च जिज्ञास्यभेद इत्यर्थः / संग्रहवाक्यं विवृणोति-या हीति / लक्षणं प्रमाणं ऽस्वर्गकामो यजेतऽइत्यादिवाक्यं हि स्वविषये धर्मे यागादिकरणस्वर्गादिफलकभावनारूपे फलहेतुयागादिगोचरनियोगे वा हितसाधने यागादौ वा पुरुषं प्रवर्तयदेवावबोधयति / ऽअयमात्मा ब्रह्मऽइत्यादि त्वमर्थं केवलमप्रपञ्चं ब्रह्म बोधयत्वेव न प्रवर्तयति विषयाभावादित्यर्थः / नन्ववबोध एव विषयस्तत्राह-न पुरुष इति / ब्रह्मचोदनया पुरुषो ऽवबोधे न प्रवर्तत इत्यत्र हेतुं पूर्ववाक्येनाह-अवबोधस्येति / स्वजन्यज्ञाने स्वयं प्रमाणं न प्रवर्तकमित्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति / मानादेव बोधस्य जातत्वात्, जाते च विध्ययोगात्, न वाक्यार्थज्ञाने पुरुषप्रवृत्तिः / तथा च प्रवर्तकमानमेयो धर्मः, उदासीनमानमेयं ब्रह्म, इति जिज्ञास्यभेदात्, न तन्मीमांसयोः क्रमार्थो ऽथशब्द इति भावः / एवमथशब्दस्यार्थान्तरासंभवात् आनन्तर्यवाचित्वे सति तदवधित्वेन पुष्कलकारणं वक्तव्यमित्याह-तस्मादिति / उपदिश्यते / सूत्रकृतेति शेषः / तत्किमित्यत आह-उच्यत इति / विवेकादीनामागमिकत्वेन प्रामाणिकत्वं पुरस्तादेवोक्तम् / लौकिकव्यापारात् मनस उपरमः शमः बाह्यकरणानामुपरमो दमः / ज्ञानार्थं विहितनित्यादिकर्मसन्यास उपरतिः / शीतोष्णादिद्वन्द्वसहनं तितिक्षा / निद्रालस्यप्रमादत्यागेन मनःस्थितिः समाधानम् / सर्वत्रास्तिकता श्रद्धा / एतत्षट्कप्राप्तिः शमादिसंपत् / अत्र विवेकादीनामुत्तरोत्तरहेतुत्वेनाधिकारिविशेषणत्वं मन्तव्यम् / तेषामन्वयव्यतिरेकाभ्यां ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वमाह-तेष्विति / यथाकथञ्चित् कुतूहलितया ब्रह्मविजारप्रवृत्तस्यापि फलपर्यन्तं तज्ज्ञानानुदयाद्व्यतिरेकसिद्धिः / अथशब्दव्याख्यानमुपसंहरति-तस्मादिति / ननूक्तविवेकादिकं न संभवति, ऽअक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतम्ऽइत्यादिश्रुत्या कर्मफलस्य नित्यत्वेन ततो वैराग्यसिद्धेः / जीवस्य ब्रह्मस्वरूपमोक्षश्चायुक्तः, भेदात् तस्य लोष्टादिवत् पुरुषार्थत्वायोगाच्च / ततो मुमुक्षासंभव इत्याक्षेपपरिहारार्थो ऽतःशब्दः तं व्याचष्टे-अतःशब्द इति / अथशब्देनानन्तर्यवाचिना तदवधित्वेनार्थाद्विवेकादिचतुष्टयस्य ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वं यदुक्तं तस्यार्थिकहेतुत्वास्याक्षेपनिरासायानुवादको ऽतःशब्द इत्यर्थः / उक्तं विवृणोति-यस्मादिति / तस्मादित्युत्तरेण संबन्धः / ऽयदल्पं तन्मर्त्यम्ऽऽयत्कृतकं तदनित्यम्ऽइति न्यायवती ऽतद्यथेहऽइत्यादिश्रुतिः कर्मफलाक्षयत्वश्रुतेर्बाधका / तस्मात् ऽअतो ऽन्यदार्तम्ऽइति श्रुत्या अनात्ममात्रस्यानित्यत्वविवेकात् वैराग्यलाभ इति भावः / मुमुक्षां संभावयति-तथेति / यथा वेदः कर्मफलानित्यत्वं दर्शयति, तथा ब्रह्मज्ञानात् प्रशान्तशोकानिलमपारं स्वयञ्ज्योतिरानन्दं दर्शयतीत्यर्थः / जीवत्वादेरध्यासोक्त्या ब्रह्मत्वसंभव उक्त एवेति भावः / एवमथातःशब्दाभ्यां पुष्कलकारणवतो ऽधिकारिणः समर्थनात् शास्त्रमारब्धव्यमित्याह-तस्मादिति /

सुत्रवाक्यपूरणार्थमध्याहृतकर्तव्यपदान्वयार्थं ब्रह्मजिज्ञासापदेन विचारं लक्षयितुं तस्य स्वाभिमतसमासकथनेनावयवार्थं दर्शयति-बह्मण इति / ननु धर्माय जिज्ञासा इतिवत् ब्रह्मणे जिज्ञासेति चतुर्थीसमासः किं न स्यादिति चेत् / उच्यते-जिज्ञासा पदस्य हि मुख्यार्थं इच्छा, तस्याः प्रथमं कर्मकारकमपेक्षितं पश्चात् फलं, ततश्चादौ कर्मज्ञानार्थं षष्ठिसमासो युक्तः / कर्मण्युक्ते सत्यर्थात् फलमुक्तं भवति, इच्छायाः कर्मण एवफलत्वात् / यथा स्वर्गस्येच्छा इत्युक्ते स्वर्गस्य फलत्वं लभते तद्वत् / अत एव ऽधर्मजिज्ञासाऽइत्यत्रापि ऽसा हि तस्य ज्ञातुमिच्छाऽइति इच्छां गृहीत्वा षष्ठीसमासो दर्शितः / विचारलक्षणायां तु विचारस्य क्लेशात्मकतया प्रथमं फलाकाङ्क्षत्वात् धर्माय जिज्ञासे चतुर्थसमास उक्तः, तथा वृत्तिकारैर्ब्रह्मणे जिज्ञासा इत्युक्तं चेदस्तु ज्ञानत्वेन ब्रह्मणः फलत्वादिति / अधुना ब्रह्मपदार्थमाह-ब्रह्म चेति / ननु ऽब्रह्मक्षत्रमिदं ब्रह्म आयाति ब्रह्म स्वयम्भूर्ब्रह्म प्रजापतिःऽइति श्रुतिषु लोके च ब्राह्मणत्वजातौ जीवे वेदे कमलासने च ब्रह्मशब्दः प्रयुज्यत इत्याशङ्काह-अत एवेति / जगत्कारणत्वलक्षणप्रतिपादकसूत्रासांगत्यप्रसङ्गादेवेत्यर्थः / वृत्त्यन्तरे शेषे षष्ठीत्युक्तं दूषयति-ब्रह्मण इतीति / संबन्धसामान्यं शेषः / जिज्ञासेत्यत्र सन्प्रत्यवाच्याया इच्छाया ज्ञानं कर्म, तस्य ज्ञानस्य ब्रह्म कर्म / तत्र सकर्मकक्रियायाः कर्मज्ञानं विना ज्ञातुमशक्यत्वात्, इच्छाया विषयज्ञानजन्यत्वाच्च प्रथमापेक्षितं कर्मैव षष्ठ्या वाच्यं न शेष इत्यर्थः / ननु प्रमाणादिकमन्यदेव तत्कर्मास्तु ब्रह्म तु शेषितया संबध्यतां तत्राह-जिज्ञास्यान्तरेति / श्रुतं कर्म त्यक्त्वान्यदश्रुतं कल्पयन् ऽपिण्डमुत्सृज्य करं लेढिऽइति न्यायमनुसरतीति भावः / गूढाभिसंधिः शङ्क्यते--नन्विति / ऽषष्ठी शेषेऽइति विधानात्, षष्ठ्या संवन्धमात्रं प्रतीतमपि विशेषाकाङ्क्षायां सकर्मकक्रियासंनिधानात् कर्मत्वे पर्यवस्यतीत्यर्थः / अभिसंधिमजानन्निवोत्तरमाह-एवमपीति / कर्मलाभेपि प्रत्यक्षं ऽकर्तृकर्मणोः कृतिऽइति सूत्रेण जिज्ञासापदस्याकारप्रत्ययान्तत्वेन कृदन्तस्य योगे विहितं प्रथमापेक्षितं च कर्मत्वं त्यक्त्वा परोक्षमशाब्दं कल्पयत इत्यर्थः / शेषवादी स्वाभिसंधिमुद्धाटयति-न व्यर्थ इति / शेषषष्ठ्यां ब्रह्मसंबन्धिनी जिज्ञासा प्रतिज्ञाता भवति / तत्र यानि ब्रह्माश्रितानि लक्षणप्रमाणयुक्तिज्ञानसाधनफलानि तेषामपि विचारः प्रतिज्ञातो भवति / तज्जिज्ञासाया अपि ब्रह्मज्ञानार्थत्वेन ब्रह्मसंबन्धित्वात् / कर्मणिषष्ठ्यां तु ब्रह्मकर्मक एव विचारः प्रतिज्ञातो भवतीत्यभिसंधिना शेषषष्ठीत्युच्यते / अतो मत्प्रयासो न व्यर्थः / ब्रह्मतत्संबन्धिनां सर्वेषां विचारप्रतिज्ञानमर्थः फलं यस्य तत्त्वादित्यर्थः / त्वत्प्रयासस्येदं फलं न युक्तं, सूत्रेण मुखतः प्रधानस्य ब्रह्मणो विचारे प्रतिज्ञाते सति तदुपकरणानां विचारस्यार्थिकप्रतिज्ञाया उदितत्वादित्याह सिद्धान्ती-न प्रधानेति / संगृहीतमर्थं संदृष्टान्तं व्याकरोति--ब्रह्महीत्यादिना / ऽतद्विजिज्ञासस्वऽइति मूलश्रुत्यनुसाराच्च कर्मणि षष्ठीत्याह-श्रुत्यनुगमाच्चेति / श्रुतिसूत्रयोरेकार्थत्वलाभाच्चेत्यर्थः / जिज्ञासापदस्यावयवार्थमाह-ज्ञातुमिति / नन्वनवगते वस्तुनीच्छाया अदर्शनात् तस्या मूलं विषयज्ञानं वक्तव्यम् / ब्रह्मज्ञानं तु जिज्ञासायाः फलं, तदेव मूलं कथमित्याशङ्क्याह-अवगतीति / आवरणनिवृत्तिरूपाभिव्यक्तिमच्चैतन्यमवगतिः पर्यन्तो ऽवधिर्यस्याखण्डसाक्षात्कारवृत्तिज्ञानस्य तदेव जिज्ञासायाः कर्म, तदेव फलम् / मूलं त्वापातज्ञानमित्यधुना वक्ष्यत इति फलमूलज्ञानयोर्भेदान्न जिज्ञासानुपपत्तिरित्यर्थः / ननु गमनस्य ग्रामः कर्म, तत्प्राप्तिः फलमिति भेदात् कर्म एव फलमित्युक्तं तत्राह-फलेति / क्रियान्तरे तयोर्भेदे ऽपि इच्छायाः फलविषयत्वात् कर्मैव फलमित्यर्थः /

ननु ज्ञानावगत्योरैक्याद्भेदोक्तिरयुक्तेत्यत आह-ज्ञानेनेति / ज्ञानं वृत्तिः अवगतिस्तत्फलं इति भेद इति भावः / अवगन्तुमभिव्यञ्जयितुम् / अवगतेः फलत्वं स्फुटयति-ब्रह्मेति / हिशब्दोक्तं हेतुमाह-निःशेषेति / बीजमविद्या आदिर्यस्यानर्थस्य तन्नाशकत्वादित्यर्थः / अवयवार्थमुक्त्वा सूत्रावाक्यार्थमाह-तस्मादिति /

अत्र सन्प्रत्ययस्य विचारलक्षकत्वं तव्यप्रत्ययेन सूचयति / अथातशब्दाभ्यामधिकारिणः साधितत्त्वात्तेन ब्रह्मज्ञानाय विचारः कर्तव्य इत्यर्थः //

इति तृतीयं वर्णकम् //

प्रथमवर्णके बन्धस्याध्यसत्वोक्त्या विषयादिप्रसिद्धावपि ब्रह्मप्रसिद्ध्यप्रसिद्ध्योर्विषयादिसंभवासंभवाभ्यां शास्त्रारम्भसंदेहे पूर्वपक्षमाह-तत्पुनरिति / पुनःशब्दो वर्णकान्तरद्योतनार्थः / यदि वेदान्तविचारात्प्रागेव ब्रह्मज्ञानं तर्ह्यज्ञातत्वरूपविषयत्वं नास्ति, अज्ञानाभावेन तन्निवृत्तिरूपफलमपि नास्तीति न विचारयितव्यम् / अथज्ञातं केनापि तर्हि तदुद्देशेन विचारः कर्तुं न शक्यते, अज्ञातस्योद्देशायोगात् / तथा च बुद्धावनारूढस्य विचारात्मकशास्त्रेण वेदान्तेश्च प्रतिपादनायोगात् / तत्प्रतिपाद्यत्वरूपः संबन्धो नास्तीति ज्ञानानुत्पत्तेः फलमपि नास्तीत्यनारभ्यं शास्त्रमित्यर्थः //

आपातप्रसिद्ध्या विषयादिलाभादारम्भणीयमिति सिद्धान्तयति-उच्यतैत्यादिना / प्रसिद्धं तावदित्यर्थः / अस्तित्वस्याप्रकृतत्वेनास्तिपदस्य प्रसिद्धिपरत्वात् / ननु केन मानेन ब्रह्मणः प्रसिद्धिः / न च ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽइति श्रुत्या सेति वाच्यम् / ब्रह्मपदस्य लोके संगतिग्रहाभावेन तद्घटितवाक्यस्याबोधकत्वादित्याशङ्क्यब्रह्मपदव्युत्पत्या प्रथमं तस्य निर्गुणस्य सगुणस्य च प्रसिद्धिरित्याह-ब्रह्मशब्दस्य हीति / अस्यार्थः-श्रुतौ सूत्रे च ब्रह्मपदस्य प्रयोगान्यथानुपपत्त्या कश्चिदर्थो ऽस्तीति ज्ञायते, प्रमाणवाक्ये निरर्थकशब्दप्रयोगादर्शनात् / स चार्थो महत्वरूप इति व्याकरणान्निश्चीयते, ऽबृहि वृद्धौऽइति स्मरणात् / सा च वृद्धिर्निरवधिकमहत्वमिति संकोचकाभावात्, श्रुतावनन्तपदेन सह प्रयोगाच्च ज्ञायते / निरवधिकमहत्वं चान्तवत्त्वादिदोषवत्वे सर्वज्ञत्वादिगुणहीनत्वे च न संभवति, लोके गुणहीनदोषवतोरल्पत्वप्रसिद्धेः / अतो बृंहणाद्ब्रह्मेति व्युत्पत्या देशकालवस्तुतः परिच्छेदाभावरूपं नित्यत्वं प्रतीयते / अविद्यादिदोषशून्यत्वं शुद्धत्वम् / जाड्यराहित्यं बुद्धत्वम् / बन्धकाले ऽपि स्वतोबन्धभावो मुक्तत्वं च प्रतीयते / एवं सकल दोषशून्यं निर्गुणं प्रसिद्धम् / तथा सर्वज्ञत्वादिगुमकं च तत्पदवाच्यं प्रसिद्धम् / ज्ञेयस्य कार्यस्य वा परिशेषे ऽल्पत्वप्रसङ्गेन सर्वज्ञत्वस्य सर्वकार्यशक्तिमत्त्वस्य च लाभादिति / एवं तत्पदात्प्रसिद्धेरप्रमाणत्वेनापातत्वादज्ञानानिवर्तकत्वाज्जिज्ञासोपपत्तिरित्युक्त्वा त्वंपदार्थात्मनापि ब्राह्मणः प्रसिद्ध्या तदुपपत्तिरत्याह-सर्वस्येति / सर्वस्य लोकस्य यो ऽयमात्मातदभेदाद्रह्मणः प्रसिद्धिरित्यर्थः / नन्वात्मनःप्रसिद्धिः केत्यत आह-सर्वो हीति / अहमस्मीति न प्रत्येतीति न किन्तु प्रत्येत्येव / सैव सच्चिदात्मनः प्रसिद्धिरित्यर्थः / आत्मनः कुतः सत्तेति शून्यमतमाशङ्क्याह-यदि हीति / आत्मनः शून्यस्य प्रतीतौ अहं नास्मीति लोको जानीयात् / लोकस्तु अहमस्मीति जानाति तस्मादात्मनो ऽस्तित्वप्रसिद्धिरित्यर्थः / आत्मप्रसिद्धावपि ब्रह्मणः किमायातं तत्राह-आत्मा चेति / ऽअयमात्मा ब्रह्मऽइत्यादिश्रुतेरिति भावः / प्रसिद्धिपक्षोक्तं दोषं पूर्वपक्षेण स्मारयति-यदीति / अज्ञातत्वाभावेन विषयाद्यभावादविचार्यत्वं प्राप्तमित्यर्थः / यथा इदं रजतमिति वस्तुतः शुक्तिप्रसिद्धिस्तद्वत् अहमस्मीति सत्त्वचैतन्यरूपत्वसामान्येन वस्तुतो ब्रह्मणः प्रसिद्धिः नेयं पूर्णानन्दब्रह्मत्वरूपविशेषगोचरा वादिनां विवादाभावप्रसङ्गात् / न हि शुक्तित्वविशेषदर्शने सति रजतं रङ्गमन्यद्वेति विप्रतिपत्तिरस्ति / अतो विप्रतिपत्त्यन्यथानुपपत्या सामान्यतः प्रसिद्धावपि विशेषस्याज्ञातत्वाद्विषयादिसिद्धिरिति सिद्धान्तयति न इत्यादिना / सामान्यविशेषभावः स्वत्मनि सच्चित्पूर्णादिपदवाच्यभेदात् कल्पित इति मन्तव्यम् / तत्र स्थूलसूक्ष्मक्रमेण विप्रतिपत्तीरुपन्यस्यति-देहमात्रमित्यादिना / शास्त्रज्ञानशुन्याः प्राकृताः / वेदबाह्यमतान्युक्त्वा तार्किकादिमतमाहः-अस्तीति / सांख्यमतमाह-भोक्तेति / किमात्मा देहादिरूपः उत तद्भिन्न इति विप्रतिपत्तिकोटित्वेन देहेन्द्रियमनोबुद्धिशून्यान्युक्त्व तद्भिन्नो ऽपि कर्तृत्वादिमान्न वेति विप्रतिपत्तिकोटित्वेन तार्किकसांख्यपक्षावुपन्यस्याकर्तापीश्वराद्भिन्नो न वेति विवादकोटित्वेन योगिमतमाह-अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वर इति / निरतिशयत्वं गृहीत्वा ईश्वरः सर्वज्ञत्वादिसंपन्न इति योगिनो वदन्ति / भेदकोटिमुक्त्वा सिद्धान्तकोटिमाह-आत्मा स भोक्तुरिति / भोक्तुर्जीवस्याकर्तुः साक्षिणः स ईश्वर आत्मास्वरूपमिति वेदान्तिनो वदन्तीत्यर्थः / विप्रतिपत्तीरुपसंहरति-एवं बहवः इति / विप्रतिपत्तीनां प्रपञ्चो निरासश्च विवरणोपन्यासेन दर्शितः सुखबोधायेतीहोपरम्यते / तत्र युक्तिवाक्याश्रयः सिद्धान्तिनः जीवो ब्रह्मैव आत्मत्वात्, ब्रह्मवत् इत्यादि युक्तेः, ऽतत्त्वमसिऽइत्यादिश्रुतेश्चाबाधितायाः सत्त्वात् / अन्ये तु देहादिरात्मा, अहंप्रत्ययगोचरत्वात्, व्यतिरेकेण घटादिवदित्यादियुक्त्याभासं, ऽस वा एष पुरुषोन्नरसमयःऽइन्द्रियसंवादे ऽचक्षुरादयस्ते हवाचमूचुःऽऽमन उवाचऽ, ऽयो ऽयंऽऽविज्ञानमयःऽ, ऽअसदेवेदमग्र आसीत्ऽ,ऽकर्ता बोद्धा अनश्नन्नन्यःऽ, ऽआत्मानमन्तरो यमयतिऽइति वाक्याभासं चाश्रिता इति विभागः / देहादिरनात्मा, भौतिकत्वात्, दृश्यत्वात् इत्यादिन्यायैः, ऽआनन्दमयो ऽभ्यासात्ऽ

इत्यादिसूत्रैश्चाभासत्वं वक्ष्यते / ननु सन्तु विप्रतिपत्तयस्तथापि यस्य यन्मते श्रद्धा तदाश्रयणात्तस्यस्वार्थः सेत्स्यति किं ब्रह्मविचारारम्भेणेत्यत आह-तत्राविचार्येति /

ब्रह्मात्मैक्यविज्ञानादेव मुक्तिरिति वस्तुगतिः / मतान्तराश्रयणे तदभावान्मोक्षसिद्धिः / किञ्चात्मानमन्यथा ज्ञात्वा तत्पापेन संसारान्धकूपे पतेत्,ऽअन्धं तमःप्रविशन्तिऽऽये के चात्महनो जनाःऽइति श्रुतेः, ऽयो ऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते / कि तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा //

ऽइति वचनाच्चेत्यर्थः / अतः सर्वेषां मुमुक्षूणां निश्रेयसफलाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इतिसूत्रार्थमुपसंहरति-तस्मादिति / बन्धस्याध्यस्तत्वेन विषयादिसद्भावादगतार्थत्वात्, अधिकारिलाभादापादप्रसिद्ध्या विषयदिसंभवीच्च वेदान्तविषया मीमांसापूजिता विचारणा, वेदान्ताविरोधिनो ये तर्कास्तन्त्रान्तरस्थास्तान्युपकरणानि यस्याः सा निश्रेयसायारभ्यत इत्यर्थः / ननु सूत्रे विचारवाचिपदाभावात्तदारम्भः कथं सूत्रार्थ इत्यत आह-ब्रह्मेति / ब्रह्मज्ञानेच्छोक्तिद्वारा विचारं लक्षयित्वा तत्कर्तव्यतां ब्रवीतीति भावः / एवं प्रथमसूत्रस्य चत्वारोर्ऽथा व्याख्यानचतुष्टयेन दर्शिताः / सूत्रस्य चानेकार्थत्वं भूषणम् / नन्विदं सूत्रं शास्त्राद्बहिः स्थित्वा शास्त्रमारम्भयति अन्तर्भूत्वा वा / आद्ये तस्य हेयता, शास्त्रासंबन्धात् / द्वितीये तस्यारम्भकं वाच्यम् / न च स्वयमेवारम्भकं, स्वस्मात् स्वोत्पत्तेरित्यात्मात्माश्रयात् / न चारम्भकान्तरं पश्याम इति / उच्यते-श्रवणविधिना आरब्दमिदं शास्त्रं शास्त्रान्तर्गतमेव शास्त्रारम्भं प्रतिपादयति / यथाध्ययनविधिर्वेदान्तर्गत एव कृत्स्नवेदस्याध्ययने प्रयुङ्क्ते तद्वदित्यनवद्यम्

END Bस्Rप्_१,१.१.१

START Bस्Rप्_१,१.२.२

जन्माद्यस्य यतः | BBस्_१,१.२ |

प्रथमसूत्रेण शास्त्रारम्भमुपपाद्य शास्त्रमारभमाणः पूर्वोत्तराधिकरणयोः संगतिं वक्तुं वृत्तं कीर्तयति-ब्रह्मेति / मुमुक्षुणा ब्रह्मज्ञानाय वेदान्तविचारः कर्तव्य इत्युक्तम् / ब्रह्मणो विचार्यत्वोक्त्वा अर्थात् प्रमाणादि विचाराणां प्रतिज्ञातत्वे ऽपि ब्रह्मप्रमाणं विना कर्तुमशक्यत्वात्, तत्स्वरूपज्ञानायादौ लक्षणं वक्तव्यं, तन्न संभवतीत्याक्षिप्य सूत्रकृतं पूजयन्नेवलक्षणसूत्रमवधारयति-किंलक्षणकमिति / किमाक्षेपे / नास्त्येव लक्षणमित्यर्थः / आक्षेपेणास्योत्थानादाक्षेपसंगतिः / लक्षणद्योतिवेदान्तानां स्पष्टब्रह्मलिङ्गानां लक्ष्ये ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः श्रुतिशास्त्राध्यायपादसंगतयः / तथा हि-ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽइत्यादि वाक्यं विषयः / तत्किं ब्रह्मणो लक्षणं न वेति संदेहः / तत्र पूर्वपक्षे ब्रह्मस्वरूपसिद्ध्या मुक्त्यसिद्धिः फलं सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति भेदः / यद्यप्याक्षेपसंगतौ पूर्वाधिकरणफलमेव फलमिति कृत्वा पृथङ्न वक्तव्यम् / तदुक्तम्-ऽआक्षेपे चापवादे च प्रास्यां लक्षण कर्मणि / प्रयोजनं न वक्तव्यं यच्च कृत्वा प्रवर्ततेऽइति / तथापि स्पष्टार्थमुक्तमिति मन्तव्यम् / यत्र पूर्वाधिकरणसिद्धान्तेन पर्वपक्षः तत्रापवादिकी संगतिः प्राप्तिस्तदर्था चिन्ता / तत्र नेति प्राप्तं, जन्मादेर्जगद्धर्मत्वेन ब्रह्मलक्षणत्वायोगात् / न च जगदुपादानत्वे सति कर्तृत्वं लक्षणमिति वाच्यं, कर्तुरुपादानत्वे दृष्टान्ताभावेनानुमानाप्रवृत्तेः / न च श्रौतस्य ब्रह्मणः श्रुत्यैव लक्षणसिद्धेः किमनुमानेनेति वाच्यं, अनुमानस्य श्रुत्यनुग्राहकत्वेन तदभावे तद्विरोधे वा श्रुत्यर्थासिद्धेः / न च जगत्कर्तृत्वमुपादानत्वं वा प्रत्येकं लक्षणमस्त्विति वाच्यं, कर्तृमात्रस्योपादानाद्भिन्नस्य ब्रह्मत्वायोगात्, वस्तुतः परिच्छेदादिति प्राप्ते पुरुषाभ्यूहमात्रस्यानुमानस्याप्रतिष्ठितस्यातीन्द्रियार्थे स्वातन्त्र्यायोगात् अपौरुषेयतया निर्देषश्रुत्युक्तोभयकारणत्वस्य सुखादिदृष्टान्तेन संभावयितुं शक्यत्वात्, तदेव वक्षणमिति सिद्धान्तयति-जन्माद्यस्य यतः इति /

अत्र अद्यपि जगज्जन्मस्थितिलयकारणत्वं लक्षणं प्रतिपाद्यते तथाप्यग्रे ऽप्रकृतिश्चऽ-इत्यधिकरणे तत्कारणत्वं न कर्तृत्वमात्रं किन्तु कर्तृत्वोपादानत्वोभयरूपत्वमिति वक्ष्यमाणं सिद्धवत्कृत्योभयकारणत्वं लक्षणमित्युच्यत इति न पौनरुक्त्यम् / ननु जिज्ञास्यनिर्गुणब्रह्मणः कारणत्वं कथं लक्षणमिति उच्यते-यथा रजतं शुक्तेर्लक्षणं यद्रजतं सा शुक्तिरिति तथा यज्जगत्कारणं तद्ब्रह्मेति कल्पितं कारणत्वं तटस्थं सदेव ब्रह्मणो लक्षणमित्यनवद्यम् //

सूत्रं व्याचष्टे--जन्मेत्यादिना / बहुव्रीहौ पदार्थाः सर्वे वाक्यार्थस्यान्यपदार्थस्य विशेषणानि / यथा चित्रगोर्देवदत्तस्य चित्रा गावः तद्वदत्रापि जन्मादीति नपुंसकैकवचनद्योतितस्य समाहारस्य जन्मस्थितिभङ्गस्य जन्म विशेषणं, तथा च जन्मनः समासार्थैकदेशस्य गुणत्वेन संविज्ञानं यस्मिन् बहुव्रीहौ स तद्गुणसंविज्ञान इत्यर्थः / तत्र यज्जन्मकारणं तद्ब्रह्मत्वविधानमयुक्तं, स्थितिलयकारणाद्भिन्नत्वेन ज्ञाते ब्रह्मत्वस्य ज्ञातुमशक्यत्वात् / अतो जन्मस्थितिभङ्गैर्निरूपितानि त्रीणि कारणत्वानि मिलितान्येव लक्षणमिति मत्वा सूत्रे समाहारो द्योतित इति ध्येयम् / नन्वादित्वं जन्मनः कथं ज्ञातव्यं, संसारस्यानादित्वादित्यत आह-जन्मनश्चेति / मूलश्रुत्या वस्तुगत्या चादित्वं ज्ञात्वा तदपेक्ष्य सूत्रकृता जन्मन आदित्यमुक्तमित्यर्थः / इदमः प्रत्यक्षार्थमात्रवाचित्वमाशङ्क्योपस्थितसर्वकार्यवाचित्वमाह-अस्येतीति / वियदादिजगतो नित्यत्वात् न जन्मादिसंबन्ध इत्यत आहः-षष्ठीति / विषयादिमहाभूतानां जन्मादिसंबन्धो वक्ष्यत इति भावः / ननु जगतो जन्मादेर्वा ब्रह्मसंबन्धाभावान्न लक्षणत्वमित्याशङ्क्य तत्कारणत्वं लक्षणमिति पञ्चम्यर्थमाह-यत इतीति / यच्छब्देन सत्यं ज्ञानमनन्तं आनन्दरूपं वस्तूच्यते ऽआनन्दाद्ध्येवऽइति निर्णीतत्वात् / तथा च स्वरूपलक्षणसिद्धिरिति मन्तव्यम् / पदार्थमुक्त्वा पूर्वसूत्रस्थब्रह्मपदानुषङ्गेण तच्छब्दाध्याहारेण च सूत्रावाक्यार्थमाह-अस्येत्यादिना / कारणस्य सर्वज्ञत्वादिसंभावानार्थानि जगतो विशेषाणानि / यथा कुम्भकारः प्रथमं कुम्भशब्दाभेदेनाविकल्पितं पृथुबुध्नोदराकारस्वरूपं बुद्धावालिख्य तदात्मना कुम्भं व्याकरोति-बहिः प्रकटयति, तथा परमकारणमपि स्वेत्सितनामरूपात्मना व्याकरोतीत्यनुमीयत इति मत्वाह-नामरूपाभ्यामिति / इत्थंभावे तृतीया / आद्यकार्यं चेतनजन्यं, कार्यत्वात्, कुम्भवदिति प्रधानशून्ययोर्निरासः / हिरण्यगर्भादिजीवजन्यत्वं निरस्यति-अनेकेति / श्राद्धवैश्वानरेष्ट्यादौ पितापुत्रयोः कर्तृभोक्त्रोर्भेदात्पृथगुक्तिः / ऽयो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्ऽसर्व एत आत्मनो व्युच्चरन्ति᳚इति श्रुत्या स्थूलसूक्ष्मदेहोपाधिद्वारा जीवानां कार्यत्वेन जगन्मध्यपातित्वान्न जगत्कारणत्वमित्यर्थः / कारणस्य सर्वज्ञत्वं संभावयति-प्रतिनियतेति / प्रतिनियतानि व्यवस्थितानि देशकालनिमित्तानि येषां क्रियाफलानां तदाश्रयस्येत्यर्थः / स्वर्गस्य क्रियाफलस्य मेरुपृष्ठं देशः / देहपातादूर्ध्वं काल उत्तरायणमरणादिनिमित्तं च प्रतिनितम् / एवं राजसेवाफले ग्रामादेर्दैशादिव्यस्था ज्ञेया / तथा च यथा सेवाफलं देशाद्यभिज्ञदातृकं तथा कर्मफलं, फलत्वादितिसर्वज्ञत्वसिद्धिरिति भावः / सर्वशक्तित्वं साभावयति--मनसापीति / नन्वन्येपि वृद्धिपरिणामदयो भावविकाराः सन्तीति किमिति जन्मादित्यादितिपदेन न गृह्यन्ते तत्राह-अन्येषामिति / वृद्धिपरिणामयोर्जन्मनि अपक्षयस्य नाशे ऽन्तर्भावः इति भावः / ननु देहो ऽजायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यतिऽइति यास्कमुनिवाक्यं एतत्सूत्रमूलं किं न स्यादत आह-यास्केति / यास्कमुनिः किल महाभूतानामुत्पन्नानां स्थितिकाले भौतिकेषु प्रत्यक्षेण जन्मादिषट्कमुपलभ्य निरुक्तवाक्यं चकार / तन्मूलीकृत्य जन्मादिषट्ककारणत्वं लक्षणं सूत्रार्थ इति ग्रहणे सूत्रकृता ब्रह्मलक्षणं न संगृहीतं किन्तु महाभूतानां लक्षणमुक्तमिति शङ्का स्यात् सा मा भूतिति ये श्रुत्युक्ता जन्मादयस्त एव गृह्यन्त इत्यर्थः / यदि निरुक्तस्यापि श्रुतिर्मूलमिति महाभूतजन्मादिजन्मादिकमर्थस्तर्हि सा श्रुतिरेव सूत्रस्य मूलमस्तु, किमन्तर्गडुना निरुक्तेनेति भावः / यदि जगतो ब्रह्मातिरिक्तं कारणं स्यात् तदा ब्रह्मलक्षणस्य तत्रातिव्याप्त्यादिदोषः स्यात्, अतस्तन्निरासाय लक्षणसूत्रेण ब्रह्म विना जगज्जन्मादिकं न संभवति, कारणान्तरासंभवादिति युक्तिः सूत्रिता / सा तर्कपादे विस्तरेण वक्ष्यते / अधुना संक्षेपेण तां दर्यति-न यथोक्तेत्यादिना / नामरूपाभ्यां व्याकृतत्येत्यादिनां च चतुर्णां जगद्विशेषणानां व्याख्यानावसरे प्रधानशून्ययोः संसारिणश्च निरासो दर्शितः / परमाणूनामचेतनानां स्वतः प्रवृत्त्ययोगात्, जीवान्यस्य ज्ञानशून्यत्वनियमेनानुमानात् सर्वज्ञेश्वरासिद्धौ तेषां प्रारकाभावात्, जगदारम्भकत्वासंभव इति भावः / स्वभावादेव विचित्रं जगदिति लोकायतस्तं प्रत्याह-न चेति / जगत उत्पत्त्यादि संभावयितुं न शक्यमित्यन्वयः / किं स्वयमेव स्वस्य हेतुरिति स्वभाव उत कारणानपेक्षत्वम् / नाद्यः, आत्माश्रयात् / न द्वितीय इत्याह-विशिष्टेति / विशिष्टान्यसाधारणानि देशकालनिमित्तानि / तेषां कार्यार्थिभिरुपादीयमानत्वात् कार्यस्य कारणानपेक्षत्वं न युक्तमित्यर्थः / अनेपेक्षत्वे धान्यार्थिनां भूविशेषे वर्षादिकाले बीजादिनिमित्ते च प्रवृत्तिर्न स्यादिति भावः / पूर्वोक्तसर्वज्ञत्वादिविशेषणकमीश्वरं मुक्त्वा जगत उत्पत्यादिकं न संभवतीति भाष्येण कर्तारं विना कार्यं नास्तीति व्यतिरेक उक्तः / तेन यत्कार्यं तत्सकर्तृकमिति व्याप्तिर्ज्ञायते / एतदेव व्याप्तिज्ञानं जगति पक्षे कर्तारं साधयत् सर्वज्ञेश्वरं साधयति किं श्रुत्येति तार्किकाणां भ्रान्तिमुपन्यस्यति-एतदेवेति / एतदेवानुमानमेव साधनं न श्रुतिरिति मन्यन्त इति योजना / अथवा एतद्व्याप्तिज्ञानमेव श्रुत्यनुग्राहकयुक्तिमात्रत्वेनास्मत्संमतं सदनुमानं स्वतन्त्रमिति मन्यन्त इत्यर्थः / सर्वज्ञत्वमादिशब्दार्थः / यद्वा व्याप्तिज्ञानसहकृतमेतल्लक्षणमेवानुमानं स्वतन्त्रं मन्यन्त इत्यर्थः / तत्रायं विभागः-व्याप्तिज्ञानात् जगतः कर्तस्तीत्यस्तित्वसिद्धिः / पश्चात् स कर्ता, सर्वज्ञः, जगत्कारणत्वात्,

व्यतिरेकेण कुलालादिवदिति सर्वज्ञत्वसिद्धिर्लक्षणादिति / अत्र मन्यन्त इत्यनुमानस्यभासत्वं सूचितम् / तथाहि-अङ्कुरादौ तावज्जीवः कर्ता न भवति जीवाद्भिन्नस्य घटवदचेतनत्वनियमादन्यः कर्ता नास्त्येवेति व्यतिरेकनिश्चयात्, यत्कार्यं तत्सकर्तृकतमिति व्याप्तिज्ञानासिद्धिः / लक्षणलिङ्कानुमाने तु बाधः अशरीरस्य जन्मज्ञानायोगात्, यज्ञानं तन्मनोजन्यमिति व्याप्तिविरोधेन नित्यज्ञानासिद्धेर्ज्ञानाचभावनिश्चयात्, तस्मादतीन्द्रियार्थे श्रुतिरेव शरणम् / श्रुत्यर्थसंभावनार्थत्वेनुमानं युक्तिमात्रं न स्वतन्त्रमिति भावः / नन्विदमयुक्तं श्रुतेरनुमानान्तर्भावमभिप्रेत्य भवदीयसूत्रकृतानुमानस्यैवोपन्यस्यत्वादिति वैशेषिकः शङ्कते-नन्विति / अतो मन्यन्ते इत्यनुमानस्याभासोक्तिरयुक्तेति भावः / यदि श्रुतीनां स्वतन्त्रमानत्वं न स्यात्तर्हि ऽतत्तु समन्वयात्ऽइत्यादिना तासां तात्पर्यं सूत्रकृन्न विचारयेत्, तस्मादुत्तरसूत्राणां श्रुतिविचारार्थत्वात् जन्मादिसूत्रे ऽपि श्रुतिरेव स्वातन्त्र्येण विचार्यते नानुमानमिति परिहरति-नेति / किं च मुमुक्षोर्ब्रह्मावगतिरभीषटा यदर्थमस्य शास्त्रस्यारम्भः, सा च नानुमानात्, ऽतं त्वौपनिषदम्ऽइति श्रुतेः / अतो नानुमानं विचार्यमित्याह-वाक्यार्थेति / वाक्यस्य तदर्थस्यच विचाराद्यध्यवसानं तात्पर्यनिश्चयः प्रमेयसंभवनिश्चयश्च तेन जाता ब्रह्मावगतिर्मुक्तये भवतीत्यर्थः / संभवो बाधाभावः / ननु किमनुमानमुपेक्षितमेव नित्याह-सत्सु त्विति / विमतमभिन्ननिमित्तोपादानकं, कार्यत्वादूर्णनाभ्यारब्धतन्त्वादिवत्, विमतं चेतनप्रकृतिकं, कार्यत्वात्, सुखादिवदित्यनुमानं श्रुत्यर्थदार्ढ्यापेक्षितमित्यर्थः / दार्ढ्यं संशयविपर्यासनिवृत्तिः / ऽमन्तव्यःऽइति श्रुतार्थस्तर्केण संभावनीय इत्यर्थः / यथा कश्चित् गन्धारदेशेभ्यश्चोरैरन्यत्रारण्ये बद्धनेत्र एव त्यक्तः केनचिन्मुक्तबन्धस्तदुक्तमार्गग्रहणसमर्थः पण्डितः स्वयं तर्ककुशलो मेधावी स्वदेशानेव प्राप्नुयात् एवमेवेहाविद्याकामादिभिःस्वरूपानन्दात्प्राच्याव्यास्मिन्नरण्ये संसारे क्षिप्तः केनचिद्दयापरवशेनाचार्येण नासि त्वं संसारी किन्तु ऽतत्वमसिऽइत्युपदिष्टस्वरूपः स्वयं तर्ककुशलश्चेत् स्वरूपं जानीयान्नान्यथेति / श्रुतिः स्वस्याः पुरुषमतिरूपतर्कापेक्षां दर्शयतीत्याह-पण्डित इति / आत्मनः श्रुतेरित्यर्थः / ननु ब्रह्मणो मननाद्यपेक्षा न युक्ता, वेदार्थत्वात्, धर्मवत् / किन्तु श्रुतिलिङ्गवाक्यादय एवापेक्षिता इत्यत आह-नेति / जिज्ञास्ये धर्म इव जिज्ञास्ये ब्रह्मणीति व्याख्येयम् / अनुभवो ब्रह्मसाक्षात्काराख्यो विद्वदनुभवः / आदिपदान्मनननिदिध्यासनयोर्ग्रहः / तत्र हेतुमाह-अनुभवेति / मुक्त्यर्थं ब्रह्मज्ञानस्य शाब्दस्य साक्षात्कारावसानत्वापेक्षणात् प्रत्यग्भूतसिद्धब्रह्मगोचरत्वेन साक्षात्कारफलकत्वसंभवात्, तदर्थं मननाद्यपेक्षा युक्ता / धर्मे तु नित्यपरोक्षे साध्ये साक्षात्कारस्यानपेक्षितत्वादसंभवाच्च श्रुत्या निर्णयमात्रमनुष्ठानायापेक्षितम् / लिङ्गादयस्तु श्रुत्यन्तरर्भूता एव श्रुतिर्द्वारा निर्णयोपयोगित्वेनापेक्ष्यन्ते न मननादयः अनुपयोगादित्यर्थः / निरपेक्षः शब्दः श्रुतिः / शब्दस्यार्थप्रकाशनासामर्थ्यं लिङ्गम् / पदं योग्येतरपदाकाङ्क्ष वाक्यम् /

अङ्गवाक्यसापेक्षं प्रधानवाक्यं प्रकरणम् / क्रमपठितानामर्थानां क्रमपठितैर्यथाक्रमं संबन्धः स्थानम् / यथा ऐन्द्राग्न्यादय इष्टयो दश क्रमेण पठिताः दशमन्त्राश्च ऽइन्द्राग्नी रोचना दिविऽइत्याद्याः तत्र प्रथमेष्ठौ प्रथममन्त्रस्य विनियोग इत्याद्यूहनीयम् / संज्ञासाम्यं समाख्या / यथाध्वर्यवसंज्ञकानां मन्त्राणामाध्वर्यवसंज्ञके कर्मणि विनियोग इति विवेकः / एवं तावद्ब्रह्म मननाद्यपेक्षं, वेदार्थत्वात्, धर्मवत् इत्यनुमाने साध्यत्वेन धर्मस्यानुभवायोग्यत्वं, अनपेक्षितानुभवत्वं चोपाधिरित्युक्तम् / उपाधिव्यतिरेकाद्ब्रह्मणि मननाद्यपेक्षत्वं चोक्तम् / तत्र यदि वेदार्थत्वमात्रेण ब्रह्मणो धर्मेण साम्यं त्वयोच्येत तर्हि कृतिसाध्यत्वं विधिनिषेधविकल्पोत्सर्गापवादाश्च ब्रह्मणि धर्मवत् स्युरिति / विपक्षे बाधकमाह-पुरुषेत्यादिना / पुरुषकृत्यधीना आत्मलाभ उत्पत्तिर्यस्य तद्भावाच्च धर्मे श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यमित्यन्वयः / धर्मस्य साध्यत्वं लौकिककर्मदृष्टान्तेन स्फुटयति-कर्तुमिति / लौकिकवदित्यर्थः / दृष्टान्तं स्फुटयति-यथेति / दार्ष्टान्तिकमाह-तथेति / तद्वद्धर्मस्य कर्तुमकर्तुं शक्यत्वमुक्त्वा अन्यथाकर्तुं शक्यत्वमाह-उदित इति / धर्मस्य साध्यत्वमुपपाद्य तत्र विध्यादियोग्यतामाह-विधीति / विधिप्रतिषेधाश्च विकल्पादयश्च धर्मे साध्ये येर्ऽथवन्तः सावकाश भवन्ति ते ब्रह्मण्यपि स्युरित्यर्थः / ऽयजेतऽ ऽन सुरां पिबेत्ऽइत्यादयोविधिनिषेधाः / व्रीहिभिर्यवैर्या यजेतेति संभावितो विकल्पः ग्रहणाग्रहणयोरैच्छिकः / उदितानुदितहोमयोर्व्यवस्थितविकल्पः / ऽन हिंस्यात्ऽइत्युपसर्गः, ऽअग्नीषोमीयं पशुमालभेतऽइत्यपवादः / तथा ऽआहवनीये जुहोतिऽइत्युत्सर्गः, ऽअश्वस्य पदे पदे जुहोतिऽइत्यपवाद इति विवेकः / एते ब्रह्मणि स्युरित्यत्रेष्टापत्तिं वारयति-न इत्यादिना / भूतवस्तुविषयत्वात् / इत्यन्तेन / इदं वस्तु, एवं, नैवं, घटःपटो वेति प्रकारविकल्पः / अस्ति नास्ति वेति सत्तास्वरूपविकल्पः / ननु वस्तुन्यपि आत्मादौ वादिनामस्ति नास्तीत्यादिविकल्पा दृश्यन्ते तत्राह-विकल्पनास्त्विति / अस्तित्वादिकोटिस्मरणं पुरुषबुद्धिस्तन्मूला मनःस्पन्दितमात्राः संशयविपर्ययविकल्पा न प्रमारूपा इत्यक्षरार्थः / अयं भावः-धर्मो हि यथा यथा ज्ञायते तथा तथा कर्तुं शक्यते इति यथाशास्त्रं पुरुषबुद्ध्यपेक्षा विकल्पाः सर्वे प्रमारूपा एव भवन्ति, तत्साम्येन ब्रह्मण्यपि सर्वे विकल्पा यथार्थाः स्युरिति / तत्राप्येवमिति वदन्तं प्रत्याह-नेति / यदि सिद्धवस्तुज्ञानमपि साध्यज्ञानवत्पुरुषबुद्धिमपेक्ष्य जायेत तदा सिद्धे विकल्पा यथार्थाः स्युः, न सिद्धवस्तुज्ञानं पौरुषं किं तर्हि प्रमाणवस्तुजन्यं, तथा च वस्तुन एकरूपत्वादेकमेव ज्ञानं प्रमा, अन्ये विकल्पा अयथार्था एवेत्यर्थः / अत्र दृष्टान्तमाह-नहि स्थाणाविति / स्थाणुरेवेत्यवधारणे सिद्धे सर्वेविकल्पा यथार्था न भवन्तीत्यर्थः / तत्र यद्वस्तुतन्त्रं ज्ञानं तद्यथार्थं, यत्पुरुषतन्त्रं तन्मिथ्येति विभजते-तत्रेति / स्थाणावित्यर्थः / स्थाणावुक्तन्यायं घटादिष्वतीदिशति-एवमिति / प्रकृतमाह-तत्रैवं सतीति / सिद्धेर्ऽथे ज्ञानप्रमात्वस्य वस्त्वधीनत्वे सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुजन्यमेव यथार्थं न पुरुषतन्त्रं भूतार्थविषत्वात्, स्थाणुज्ञानवदित्यर्थः / अतः साध्येर्ऽथे सर्वे विकल्पाः पुन्तन्त्रा न सिद्धेर्ऽथे इति वैलक्षण्यात् न धर्मसाम्यं ब्राह्मण इति मननाद्यपेक्षा सिद्धेति भावः / ननु तर्हि ब्रह्म प्रत्यक्षादिगोचरं, धर्मविलक्षणत्वात्, घटादिवत् / तथा च जन्मादिसूत्रे जगत्कारणानुमानं विचार्यं, सिद्धार्थे तस्य मानत्वात्, न श्रुतिः, सिद्धार्थे तस्या अमानत्वेन तद्विचारस्य निष्फलत्वादिति शङ्कते-नान्विति / प्रमाणान्तरविषयत्वमेव प्राप्तमिति कृत्वा प्रमाणान्तरस्यैव विचारप्राप्ताविति शेषः / अत्र पूर्वपक्षी प्रष्टव्यः, किं यत्कार्यं तद्ब्रह्मजमित्यनुमानं ब्रह्मसाधकं किं वा यत्कार्यं तत्सकारणमिति / नाद्याः, व्याप्त्यसिद्धेरित्याह-नेति / ब्रह्मण इन्द्रियाग्राह्यत्वात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिग्राहायोगान्न प्रमाणान्तरविषयत्वमित्यर्थः / इन्द्रियाग्राह्यत्वं कुत इत्यत आह-स्वभावत इति / ऽपराञ्चि खानि व्यतृणत् स्वयंभूःऽइति श्रुतेः, ब्रह्मणो रूपादिहीनत्वाच्चेत्यर्थः / इन्द्रियाग्राह्यत्वे ऽपि व्याप्तिग्रहः किं न स्यादतआह-सति हीति / तन्नास्तीति शेषः / इदं कार्यं ब्रह्मजमिति व्याप्तिप्रत्यक्षं ब्रह्मणो ऽतीन्द्रियत्वान्न संभवतीत्यर्थः / द्वितीये कारणसिद्धावपि कारणस्य ब्रह्मत्वं श्रुतिं विना ज्ञातुमशक्यमित्याह--कार्यमात्रमिति / संबन्धं कृतं यस्मात् श्रुतिमन्तरेण जगत्कारणं ब्रह्मेति निश्चयालाभस्तस्मात् तल्लाभाय श्रुतिरेव प्राधान्येन विचारणीया, अनुमानं तूपादानत्वादिसामान्यद्वारा मृदादिवत् ब्राह्मणः स्वकार्यात्मकत्वादिश्रौतार्थसंभावनार्थं गुणतया विचार्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति / एतत्सूत्रस्य विषयवाक्यं पृच्छति-किं पुनरिति / इह ब्रह्मणि लक्षणार्थत्वेन विचारयितुमिष्टं वाक्यं किमित्यर्थः / अत्र हि प्रथमसूत्रे विशिष्टाधिकारिणो ब्रह्मविचारं प्रतिज्ञाय ब्रह्मज्ञातुकामास्य द्वितीयसूत्रे लक्षणमुच्यते / तथैव श्रुतावपि मुमुक्षोर्ब्रह्मज्ञातुकामस्य जगत्कारणत्वोपलक्षणानुवादेन ब्रह्म ज्ञाप्यत इति श्रौतार्थक्रमानुसारित्वं सूत्रस्य दर्शयितुं सोपक्रमंवाक्यं पठति-भृगुरिति / अधीहि स्मारय उपदिशेत्यर्थः / अत्र येनेत्येकत्वं विवक्षितं, नानात्वे ब्रह्मत्वविधानायोगात् / यज्जगत्कारणं तदेकमित्यवान्तरवाक्यम् / यदेकं कारणं तद्ब्रह्मेति वा यत्कारणं तदेकं बह्मेति वा महावाक्यमिति भेदः / किं तर्हि स्वरूपलक्षणमित्याशङ्क्य वाक्यशेषान्निर्णितो यतःशब्दार्थः सत्यज्ञानानन्द इत्याह--तस्य चेति / ऽयः सर्वज्ञःऽ ऽतस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायतेऽ ऽविज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽइत्यादि शाखान्तरीयवाक्यान्यप्यस्य विषय इत्याह-अन्यान्यपीति / एवञ्जतीयकत्वमेवाह-नित्येति /

तदेवं सर्वासु शाखासु लक्षणद्वयवाक्यानि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि समन्वितानि, तद्धिया मुक्तिरिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,१.२.२

START Bस्Rप्_१,१.३.३

शास्त्रयोनित्वात् | BBस्_१,१.३ |

यस्य निश्वसितं वेदाः सर्वार्थज्ञानशक्तयः /

श्रीरामं सर्ववेत्तारं वेदवेद्यमहं भजे

वृत्तानुवादेन संगतिं वदन्नुत्तरसुत्रमवतारयति-जगदिति / चेदनस्य ब्रह्मणो जगत्कारणत्वोक्त्या सर्वज्ञत्वमर्थात्प्रतिज्ञातं सूत्रकृता, चेतनसृष्टेर्ज्ञानपूर्वकत्वात् / तथा च ब्रह्म सर्वज्ञं, सर्वकारणत्वात्, यो यत्कर्ता स तज्ज्ञः, यथा कुलाल इति स्थितम् / तदेवार्थिकं सर्वज्ञत्वं प्रधानादिनिरासाय वेदकर्तृत्वहेतुना द्रढयन्नाहेत्यर्थः / हेतुद्वयस्यैकार्थसाधनत्वात्, एकविषयत्वमवान्तरसंगतिः / यद्वा वेदस्य नित्यत्वाद्ब्रह्मणः सर्वहेतुता नास्तीत्याक्षेपसंगत्या वेदहेतुत्वमुच्यते ऽअस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतद्यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्वाङ्गिरसःऽ

इति वाक्यं विषयः तत्किं वेदहेतुत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं साधयति उत न साधयति इति संदेहः / तत्र व्याकरणादिवद्वेदस्य पौरुषेयत्वे मूलप्रमाणसापेक्षत्वेनाप्रामाण्यापातान्न साधयतीति पूर्वपक्षे जगद्धेतोश्चेतनत्वात्सिद्धिः फलम् / सिद्धान्ते तत्सिद्धिः / अस्य वेदान्तवाक्यस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गस्य वेदकर्तरि समन्वयोक्तेः श्रुतिशास्त्राध्यायपादसंगतयः / एवमापादं श्रुत्यादिसंगतय ऊह्याः / वेदे हि सर्वार्थप्रकाशनशक्तिरुपलभ्यते, सा तदुपादानब्रह्मगतशक्तिपूर्विका तद्गता वा, प्रकाशनशक्तित्वात् / कार्यगतशक्तित्वाद्वा, प्रदीपशक्तिवदितिवेदोपादानत्वेन ब्रह्मणः स्वसंबद्धाशेषार्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपंसर्वसाक्षित्वं सिध्यति / यद्वा यथा अध्येतारः पूर्वक्रमं ज्ञात्वा वेदं कुर्वन्ति, तथा विचित्रगुणमायासहायो ऽनावृतानन्तस्वप्रकाशचिन्मात्रः परमेश्वरः स्वकृतपूर्वकल्पीयक्रमसजातीयक्रमवन्तं वेदराशिं तदर्थांश्च युगपज्जानन्नेव करोतीति न वेदस्य पौरुषेयता / यत्र ह्यर्थज्ञानपूर्वकं वाक्यज्ञानं वाक्यसृष्टौ कारणं तत्र पौरुषेयता, अत्र च यौगपद्यान्न सा, अतो वेदकर्ता वेदमिव तदर्थमपि स्वसंबद्धं नान्तरीयकतया जनातीति सर्वज्ञ इति सिद्धान्तयति-शास्त्रेति / शास्त्रं प्रति हेतुत्वात्, ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणं च इति संगतिद्वयानुसारेण सूत्रयोजनामभिप्रेत्य पदानि व्याचष्टे--महत इति / हेतोः सर्वज्ञत्वसिद्धये वेदस्य विशेषणानि / तत्र ग्रन्थतोर्ऽथतश्च महत्त्वं, हितशासनात् शास्त्रत्वम् / शास्त्रशब्दः शब्दमात्रोपलक्षणार्थ इति मत्वाह--अनेकेति / पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राणि शिक्षाकल्पव्याकरणनिरुक्तच्छन्दोज्योतिषाणि षडङ्गानि इति दश विद्यास्थानानि वेदार्थज्ञानहेतवः / तैरुपकृतस्येत्यर्थः / अनेन मन्वादिभिः परिगृहीतत्वेन वेदस्य प्रामाण्यं सूचितम् / अबोधकत्वाभावादपि प्रामाण्यमित्याह--प्रदिपवदिति / सर्वार्थप्रकाशनशक्तिमत्वे ऽप्यचेतनत्वात् सर्वज्ञकल्पत्वं योनिरुपादानं कर्तृ च / ननु सर्वज्ञस्य यो गुणः सर्वार्थज्ञानशक्तिमत्वं वेदस्य तदन्वितत्वे ऽपि तद्योनेः सर्वज्ञत्वं कुत इत्यत आह--न हीति / उपादाने तच्छक्तिं विना कार्ये तदयोगाद्वेदोपादानस्य सर्वज्ञत्वम्, अनुमानं तु पूर्वं दर्शितम् / न चाविद्यायास्तदापत्तिः / शक्तिमत्वे ऽप्यचेतनत्वादिति भावः / वेदः स्वविषयादधिकार्थज्ञानवज्जन्यः प्रमाणवाक्यत्वात्, व्याकरणरामायणादिवदित्यनुमानान्तरम् / तत्र व्याप्तिमाह--यद्यदिति / विस्तरः शब्दाधिक्यम्, अनेनार्थतो ऽल्पत्वं वदन् कर्तृर्ज्ञानस्यार्थाधिक्यं सूचयति, दृश्यते चार्थवादाधिक्यं वेदे / अत्रैषा योजना--यद्यच्छास्त्रं यस्मादाप्तात्संभवति स ततः शास्त्रादधिकार्थज्ञान इति प्रसिद्धं यथा शब्दसाधुत्वादिर्ज्ञेयैकदेशोर्ऽथो यस्य तदपि व्याकरणादि पाणिन्यादेरधिकार्थज्ञात्संभवति / यद्यल्पार्थमपि शास्त्रमधिकार्थज्ञात् संभवति तदा ऽअस्य महतःऽइत्यादिश्रुतेर्यस्मान्महतो ऽपरिच्छिन्नाद्भूतात्सत्याद्योनेः सकाशात् अनेकशाखेत्यादिविशिष्टस्य वेदस्य पुरुषनिश्वासवदप्रयत्नेनैव संभवः तस्य सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्वं चेति किमु वक्तव्यमिति / तत्र वेदस्य पौरुषेयत्वशङ्कानिरसार्थं श्रुतिस्थनिःश्वसितपदार्थमाह--अप्रयत्नेनेति /

प्रमाणान्तरेणार्थज्ञानप्रयासं विना निमेषादिन्यायेनेत्यर्थः / अत्रानुमानेन ऽयः सर्वज्ञः ऽइति श्रुत्युक्तसर्वज्ञत्वदार्ढ्याय पाणिन्यादिवद्वेदकर्तरि अदिकार्थज्ञानसत्तामात्रं साध्यते न त्वर्थज्ञानस्य वेदहेतुत्वं निःश्वसितश्रुतिविरोधात्, वेदज्ञानमात्रेणाध्येतृवद्वेदकर्तृत्वोपपत्तेश्च / इयान् विशेषः--अध्येता परापेक्षः ईश्वरस्तु स्वकृतवेदानुपूर्वीस्वयमेव स्मृत्या तथैव कल्पादौ ब्रह्मादिप्वाविर्भावयन् अनावृतज्ञानत्वात्तदर्थमत्यवर्जनीयतया जानातीति सर्वज्ञ इत्यनवद्यम् //

अधुना ब्रह्मणो लक्षणानन्तरं प्रमाणजिज्ञासायां वर्णकान्तरमाह--अतवेति / लक्षणप्रमाणयोर्ब्रह्मनिर्णयार्थत्वादेकफलकत्वं संगतिः / ऽतं त्वौपनिषदं पुरुषम्ऽइति श्रुतिर्ब्रह्मणो वेदैकवेद्यत्वं ब्रूते न वेति शंशये, कार्यलिङ्गेनैवलाघवात् कर्तुरेकस्य सर्वज्ञस्य ब्रह्मणः सिद्धेर्न ब्रूते इति प्राप्ते वेदप्रमाणकत्वात् ब्रह्मणो न प्रमाणान्तरवेद्यत्वमिति सिद्धान्तयति--शास्त्रयोनित्वादिति / तद्व्याचष्टे-यथोक्तमिति / सर्वत्र पूर्वोत्तरपक्षयुक्तिद्वयं संशयबीजं द्रष्टव्यम् / अत्र पूर्वपक्षे अनुमानस्यैव विचार्यतासिद्धिः फलं सिद्धान्ते वेदान्तानामिति भेदः / अनुमानादिना ब्रह्मसिद्धिः पूर्वसूत्रे प्रसङ्गान्निरस्ता / किञ्च विचित्रप्रपञ्चस्य प्रासादादिवदेककर्तृकताबाधान्न लाघवावतारः / न च सर्वज्ञत्वात्कर्तुरेकत्वसंभवः / एकत्वज्ञानात् सर्वज्ञत्वज्ञानं ततस्तदित्यन्योन्याश्रयमभिप्रेतेयाह--शास्त्रादेवेति / किं तच्छास्त्रमिति तदाह-शास्त्रमिति / पृथगारम्भमाक्षिपति-किमर्थमिति / येन हेतुना दर्शितं ततः किमर्थमित्यर्थः / जन्मादिलिङ्गकानुमानस्य स्वातन्त्र्येणोपन्यासशङ्कानिरासार्थं पृथक्सूत्रमित्याह--उच्यत इति

END Bस्Rप्_१,१.३.३

START Bस्Rप्_१,१.४.४

तत् तु समन्वयात् | BBस्_१,१.४ |

वेदान्ताः सिद्धब्रह्मपरा उत कार्यपरा इति निष्फलत्वसापेक्षत्वयोः प्रसङ्गाप्रसङ्गाभ्यां संशये पूर्वसूत्रे द्वितीयवर्णकेनाक्षेपसंगत्या पूर्वपक्षमाह--कथं पुनरित्यादिना / ऽसदेव सोम्यऽइत्यादीनां सर्वात्मत्वादिस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां ब्रह्मणि समन्वयोक्तेः, श्रुत्यादिसंगतयः / पूर्वपक्षे वेदान्तेषु मुमुक्षुप्रवृत्त्यसिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति विवेकः / कथमित्याक्षेपे हेतुः-यावतेति / यतो जैमिनिसूत्रेण शास्त्रस्य वेदस्य क्रियापरत्वं दर्शितमतो ऽक्रियार्थत्वाद्वेदान्तनामानर्थक्यं फलवदर्थशून्यत्वं प्राप्तमित्यन्वयः / सूत्रस्यायमर्थः-प्रथमसूत्रे तावद्वेदस्याध्ययनकरणकभावनाविधिभाव्यस्य फलवदर्थपरत्वमुक्तम् / ऽचोदनालक्षणोर्ऽथो धर्मःऽइति द्वितीयसूत्रे धर्मे कार्ये चोदना प्रमाणमिति वेदप्रामाण्यव्यापकं कार्यपरत्वमवसितम् / तत्रऽवायुर्वै क्षेपिष्ठाऽइत्याद्यर्थवादानां धर्मे प्रामाण्यमस्ति न वेति संशये आम्नायप्रामाण्यस्य क्रियार्थत्वेन व्याप्तत्वात् अर्थवादेषु धर्मस्याप्रतीतेः अक्रियार्थानां तेषामानर्थक्यं निष्फलार्थत्वम् / न चाध्ययनविध्युपात्तानां निष्फले सिद्धेर्ऽथे प्रामाण्यं युक्तं, तस्मादनित्यमेषां प्रामाण्यमुच्यते / व्यापकाभावाद्व्याप्यं प्रामाण्यं नास्त्येवेति यावत् / एवं पूर्वपक्षे ऽपि ऽविधिना त्वेकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युःऽइति सूत्रेण सिद्धान्तमाह--क्रियापरत्वमिति / अनित्यमिति प्राप्ते दर्शितमित्यर्थः / वायुर्वै क्षिप्रतमगामिनी देवता तद्देवताकं कर्म क्षिप्रमेव फलं दास्यति, इत्येवं विधेयार्थानां स्तुतिरूपार्थेन द्वारेण ऽवायव्यं श्वेतमालभेतऽइत्यादि विधिवाक्येनैकवाक्यत्वादर्थवादाः सफलाः स्युः / स्तुतिलक्षणया सफलकार्यपरत्वात् प्रमाणमर्थवादा इति यावत् / नन्वध्ययनविधिगृहीतानां वेदान्तानामानर्थक्यं न युक्तमित्यत आह-कर्त्रिति / न वयं वेदान्तानामानर्थक्यं साधयामः किन्तु लोके सिद्धस्य मानाभावान्तरवेद्यत्वान्निष्फलत्वाच्च सिद्धब्रह्मपरत्वे तेषां मानान्तरसापेक्षत्वनिष्फलत्वयोः प्रसङ्गादप्रामाण्यापातात्, कार्यशेषकर्तृदेवताफलानां प्रकाशनद्वारा कार्यपरत्वं वक्तव्यमिति ब्रूमः / तत्र त्वन्तत्पदार्थवाक्यानां कर्तृदेवतास्तावकत्वं, विविदिषादिवाक्यानां फलस्तावकत्वम् / ननु कर्मविशेषमनारभ्य प्रकरणान्तराधीतानां वेदान्तानां कथं तच्छेषकत्वं, मानाभावादित्यरुच्या पक्षान्तरमाह--उपासनेति / मोक्षकामो ऽसद्ब्रह्माभेदमारोप्य अहं ब्रह्मास्मीत्युपासीत इत्युपासनाविधिः, आदिशब्दाच्छ्रवणादयः / तत्कार्यपरत्वं वा वक्तव्यमित्यर्थः / ननु श्रुतं ब्रह्म विहायाश्रुतं कार्यपरत्वं किमर्थं वक्तव्यमिति तत्राह--नहीति / परितः समन्तान्निश्चयेन स्थितं परिष्ठितं कृत्यनपेक्षम् / सिद्धमिति यावत् / तस्य प्रतिपादनमज्ञातस्य वेदेन ज्ञापनं, तन्न संभवति, मानन्तरयोग्येर्ऽथे वाक्यस्य संवादे सत्यनुवादकत्वात्, ऽअग्निर्हिमस्य भेषजम्ऽइति वाक्यवत् / विसंवादे तु बोधकत्वात्, ऽआदित्यो यूपःऽइति वाक्यवदित्यर्थः / सिद्धो न वेदार्थः, मानान्तरयोग्यत्वाद्घटवदित्युक्त्वा निष्फलत्वाच्च तथेत्याह-तथेति / सिद्धज्ञापने हेयोपादेयागोचरे फलाभावाच्च तन्न संभवतीत्यर्थः / फलं हि सुखव्याप्तिर्दुःखहानिच्च / तच्च प्रवृत्ति निवृत्तिभ्यां साध्यम् / ते चोपादेयस्य प्रवृत्तिप्रयत्नकार्यस्य हेयस्यनिवृत्तिप्रयत्नकार्यस्य ज्ञानाभ्यां जायेते, न सिद्धज्ञानादिति भावः / तर्हि सिद्धबोधिवेदवादानां साफल्यं कथसित्याशङ्य ऽआम्नायस्यऽइत्यादिसंग्रहवाक्यं विवृणोति-अत एवेति / सिद्धवस्तुज्ञानात्फलाभावादेवेत्यर्थः / ऽदेवैर्निरुद्धः सो ऽग्निररोदीत्ऽइति वाक्यस्याश्रुजत्वेन रजतस्य निन्दाद्वारा ऽबर्हिषि न देयंऽइति सभलनिषेधशेषत्ववत् वेदान्तानां विधयादिशेषत्वं वाच्यमित्यर्थः / ननु तेषां मन्त्रवत् स्वातन्त्र्यमस्तु नार्थवादवद्विध्येकवाक्यत्वमित्याशङ्क्य दृष्टान्तासिद्धिमाह-मन्त्राणां चेति / प्रथमाध्याये प्रमाणलक्षणेर्ऽथवादचिन्तानन्तरं मन्त्रचिन्ता कृता-ऽइषे त्वाऽइति मन्त्रे ऽछिनद्मिऽइत्यध्याहाराच्छाखाच्छेदनक्रियाप्रतीतेः, ऽअग्निर्मूर्धाऽइत्यादौ च क्रियासाधनदेवतादिप्रतीतेः मन्त्राः श्रुत्यादिभिः क्रतौ विनियुक्ताः, ते किमुच्चारणमात्रेणादृष्टं कुर्वन्तः क्रतावुपकुर्वन्ति उत दृष्टेनैवार्थस्मरणेनेति संदेहे चिन्तादिनाप्यध्ययनकालावगतमन्त्रार्थस्य स्मृतिसंभवाददृष्टार्था मन्त्रा इति प्राप्ते सिद्धान्तः-ऽअविशिष्टस्तु वाक्यार्थःऽइति लोकवेदयोर्वाक्यार्थस्याविशेषान्मन्त्रवाक्यानां दृष्टेनैव स्वार्थप्रकाशनेन क्रतूपकारकत्वसंभवात्, दृष्टे संभवति अदृष्टकल्पनानुपपत्तेः, फलवदनुष्ठानापेक्षितेन क्रियातत्साधनस्मरणेन द्वारेण मन्त्राणां कर्माङ्गत्वम् / ऽमन्त्रैरेवार्थः स्मर्तव्यःऽइति नियमस्त्वदृष्टार्थ इति / तथा चार्थवादानां स्तुतिपदार्थद्वारा पदैकवाक्यत्वं विधिभिः, मन्त्राणां तु वाक्यार्थज्ञानद्वारा तैर्वाक्यैकवाक्यत्वमिति विभागः / नन्वस्तु कर्मप्रकरणस्थवाक्यानां विध्येकवाक्यत्वं,

वेदान्तानां तु सिद्धे प्रामाण्यं किं न स्यादिति तत्राह-न क्वचिदिति / वेदान्ता विध्येकवाक्यत्वेनैवार्थवन्तः, सिद्धार्थावेदकत्वात्, मन्त्रार्थवादादिवदित्यर्थः / अन्यत्रादृष्टापि वेदान्तेषु कल्प्यतामिति तत्राह-उपपन्ना वेति / नेत्यनुषङ्गः / सिद्धे फलाभावास्योक्तत्वादिति भावः / तर्हि ब्रह्मण्येव स्वार्थे विधिः कल्प्यतां कृतं वेदान्तानां विध्यनतरशेषत्वेनेत्यत आह--न चेति / ननु ऽदध्ना जुहोतिऽइति सिद्धे दधनि विधिर्दृष्टस्तत्राह-क्रियेति / दध्नः क्रियासाधनस्य प्रयुज्यमानतया साध्यत्वाद्विधेयता, निष्क्रियब्रह्मणः कथमप्यसाध्यत्वान्न विधेयत्वमित्यर्थः / भाट्टमतमुपसंहरति--तस्मादिति / स्वयमेवारुचिं वदन्पक्षान्तरमाह--अथेति / सिद्धान्तसूत्रं व्याचष्टे--तुशब्द इति / तद्ब्रह्म वेदान्तप्रमाणकमिति प्रतिज्ञातेर्ऽथे हेतुं पृच्छति--कथमिति / हेतुमाह--समिति / अन्वयतात्पर्यविषयत्वं तस्मादित्येव हेतुः / तात्पर्यस्य सम्यक्त्वं अखण्डार्थविषयकत्वं सूचयितुं सम्-पदं प्रतिज्ञान्तर्गतमेव / तथा चाखण्डं ब्रह्म वेदान्तजप्रमाविषयः, वेदान्ततात्पर्यविषयत्वात्, यो यद्वाक्यतात्पर्यविषयः स तद्वाक्यप्रमेयः, यथा कर्मवाक्यप्रमेयो धर्म इति प्रयोगः / वाक्यार्थस्याखण्डत्वं-असंसृष्टत्वम् / वाक्यस्य चाखण्डार्थकत्वं-स्वपदोपस्थिता ये पदार्थास्तेषांयः संसर्स्तद्गोचरप्रमाजनकत्वम् / न चेदमप्रसिद्धम् / प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्यादि लक्षणवाक्यानां लोके लक्षणया चन्द्रादिव्यक्तिमात्रप्रमाहेतुत्वात् / सर्वपदलक्षणा चाविरुद्धा सर्वैरर्थवादपदैरेकस्याः स्तुतेर्लक्ष्यत्वङ्गीकारात् / तथा सत्यज्ञानादिपदैरखण्डं ब्रह्म भातीति न पक्षासिद्धिः / नापि हेत्वसिद्धिः, उपक्रमादिलिङ्गैर्वेदान्तानामद्वितीयाखण्डब्रह्मणि तात्पर्यनिर्णयात् / छान्दोग्यषष्ठे उपक्रमं दर्शयति--सदेवेति / उद्दालकः पुत्रमुवाच-हे सोम्य प्रियदर्शन, इदं सर्वं जगत्, अग्रे उत्पत्तेः प्राक्काले सदबाधितं ब्रह्मैवासीत् / एवकारेण जगतः पृथक्सत्ता निषिध्यते / सजातीयविजातीयस्वगतभेदनिरासार्थं ऽएकमेवाद्वितीयंऽइति पदत्रयम् / एवमद्वितीयं ब्रह्मोपक्रम्य ऽऐतदात्म्यमिदं सर्वम्ऽइत्युपसंहरति / इदमुपक्रमोपसंहारैकरूप्यं तात्पर्यलिङ्गं, यथा ऽतत्त्वमसिऽ

इति नवकृत्वो ऽभ्यासः / रूपादिहीनाद्वितीयब्रह्मणो मानान्तरायोग्यत्वदपूर्वत्वमुक्तम्-ऽअत्र वाव किल सत् सोम्य न निभालयसेऽइति / संघाते स्थितं प्रत्यग्ब्रह्म न जानासीत्यर्थः / ऽतस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्येऽइति ब्रह्मज्ञानात्फलमुक्तं विदुषः / तस्य यावत्कालं देहो न विमोक्ष्यते तावदेव देहपातपर्यन्तो विलम्बः / अथ देहपातानन्तरं विद्वान् ब्रह्म संपत्स्यते / विदेहकैवल्यमनुभछवन्तीत्यर्थः / ऽअनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्यऽइत्याद्यद्वितीयज्ञानार्थोर्ऽथवादः / मृदादिदृष्टानतैः प्रकृत्यतिरेकेण विकारो नास्तीत्युपपत्तिरुक्ता / एवं षङ्विधानि तात्पर्यलिङ्गानि व्यस्तानि समस्तानि वा प्रतिवेदान्तं दृश्यन्त इत्यैतरेयोपक्रमवाक्यं पठति-आत्मा वा इति / बृहदारण्यके मधुकाण्डोपसंहारवाक्यं सतात्मनो निर्विशेषत्वार्थमाह--तदेतदिति / मायाभिर्बहुरूपं तद्ब्रह्म / एतदपरोक्षम् / अपूर्वं कारणशून्यम् / अनपरं कार्यरहितम् / अनन्तरं जात्यन्तरमस्य नास्तीत्यनन्तरम् / एकरसमित्यर्थः / अबाह्यम् अद्वितीयम् / तस्यापरोक्षत्वमुपपादयति--अयमिति / सर्वमनुभवतीति सर्वानुभूः / चिन्मात्रमित्यर्थः / ऋग्यजुःसामवाक्यानुक्त्वा आथर्वणवाक्यमाह--ब्रह्मैवेदमिति / यत्पुरस्तात्पूर्वदिग्वस्तुजातमिदमब्रह्मेव विदुषां भाति तदमृतं ब्रह्मैव वस्तु इत्यर्थः / आदिपदेन ऽसत्यं ज्ञानम्ऽइत्यादिवाक्यानि गृह्यन्ते / नन्वस्तु ब्रह्मणस्तात्पर्यविषयत्वं, वेदान्तानां कार्यमेवार्थः किं न स्यादिति तत्राह--न चेति / वेदान्तानां ब्रह्मणि तात्पर्येनिश्चीयमाने कार्यार्थत्वं न युक्तं ऽयत्परः शब्दः स शब्दार्थःऽइति न्यायादित्यर्थः / यदुक्तमर्थवादन्यायेन वेदान्तानां कर्त्रादिस्तावकत्वमिति तत्राह--न च तेषामिति / तेषां कर्मशेषस्तावकत्वं न भाति किन्तु ज्ञानद्वारा कर्म तत्साधननाशकत्वमेव / तत्तत्र विद्याकाले कः कर्ता केन करणेन कं विषयं पश्येत् इति श्रुतेरित्यर्थः / अर्थवादानां तु स्वार्थे फलाभावात्स्तुतिलक्षणतेति भावः / यदुक्तं सिद्धत्वेन मानान्तरवेद्यं ब्रह्म न वेदार्थ इति तत्राह--न च परीति / ऽतत्त्वमसिऽइति शास्त्रमन्तरेणेति संबन्धः / धर्मो न वेदार्थः, साध्यत्वेन पाकवन्मानान्तरवेद्यत्वात् / यदि वेदं विना धर्मस्यानिर्णयान्न मानान्तरवेद्यता तदा ब्रह्मण्यपि तुल्यम् / यच्चोक्तं निष्फलत्वाद्ब्रह्म न वेदार्थ इति तदनूद्य परिहरति--यत्त्वित्यादिना / रहितत्वाद्भिन्नत्वात् / ब्रह्मण इति शेषः / यदप्युक्तम्--ऽउपासनापरत्वं वेदान्तानाम्ऽइति तत्र किं प्राणपञ्चाग्न्यादिवाक्यानामुत सर्वेषामिति / तत्राद्यमङ्कीकरोति--देवतादीति / ज्येष्ठत्वादि गुणः फलं चादिशब्दार्थः / न द्वितीयः, विधिशून्यानां ऽसत्यं ज्ञानम्ऽइत्यादीनां स्वार्थे फलवतामुपासनापरत्वकल्पनायोगात् / किञ्च तदर्थस्य ब्रह्मणस्तच्छेषत्वं ज्ञानात्प्रागूर्ध्वं वा / आद्ये, अध्यस्तगुणवतस्तस्य तच्छेषत्वे ऽपि न द्वितीय इत्याह--नतु तथेति / प्राणादिदेवतावदित्यर्थः / ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ

इत्येकत्वे ज्ञाते सति हेयोपादेयशून्यतया ब्रह्मात्मनः फलाभावात्, उपास्योपासकद्वैतज्ञानस्य कारणस्य नाशाच्च नोपासनाशेषत्वमित्याह--एकत्व इति / द्वैतज्ञानस्य संस्कारबलात्पुनरुदये विधानमिति नेत्याह--नहीति / दृढस्येति शेषः / भ्रान्तित्वानिश्चयो दार्ढ्यं, संस्कारोत्थं तु भ्रान्तित्वेन निश्चिते न विधिनिमित्तम् / येनेति / उपासनायां कारणस्य सत्वेनेत्यर्थः / वेदप्रामाण्यस्य व्यापकं क्रीयार्थकत्वमनुवदति--यद्यपीति / कर्मकाण्डेर्ऽथवादादीनामित्यर्थः / तथा च व्यापकाभावाद्वेदान्तेषु व्याप्याभावानुमानमिति भावः / वेदान्ता न स्वार्थे मानं, अक्रियार्थत्वात् ऽसो ऽरोदीत्ऽइत्यादिवदित्यनुमाने निष्फलार्थकत्वमुपाधिरित्याह-तथापीति / अर्थवादानां निष्फलस्वार्थामानत्वे ऽपीत्यर्थः / तद्विषयस्य तत्करणस्य / स्वार्थे ब्रह्मात्मनीति शेषः /

सफलज्ञानकरणत्वेन वेदान्तानां स्वार्थे मानत्वसिद्धेर्न क्रियार्थकत्वं तद्व्यापकमिति भावः / ननु माभूद्वेदप्रामाण्यस्य व्यापकं क्रियार्थकत्वं, व्याप्यं तु भविष्यति, तदभवाद्वेदान्तानां प्राण्यंम्यं दुर्ज्ञानमिति, नेत्याह--न चेति / येन वेदप्रामाण्यं स्वस्यानुमानगम्यत्वेनान्यत्र क्वचिद्दृष्टं दृष्टान्तमपेक्षेत तदेव नास्तीत्यर्थः / चक्षुरादिवद्वेदस्य स्वतःप्रामाण्यज्ञानान्न तद्व्याप्तिलिङ्गाद्यपेक्षा / प्रामाण्यसंशये तु फलवदज्ञाताबाधितार्थतात्पर्यात् प्रामाण्यनिश्चयो न क्रियार्थत्वेन / कूपे पतेदिति वाक्ये व्यभिचारादिति भावः / वर्णकार्थमुपसंहरति--तस्मादिति / समन्वयादित्यर्थः / विधिवाक्यानामपि फलवदज्ञातार्थत्वेन प्रामाण्यं तत्तुल्यं वेदान्तानामपीति स्थितम् / एवं पदानां सिद्धेर्ऽथे व्युत्पत्तिमिच्छतां ब्रह्मनास्तिकानां मतं, ब्रह्मणोमानान्तरायोग्यत्वात्, सफलत्वाच्च वेदान्तैकमेयत्वमित्युक्त्या निरस्तम् / संप्रति सर्वेषां पदानां कार्यान्वितार्थे शक्तिमिच्छतां विधिशेषत्वेन प्रत्यग्ब्रह्म वेदान्तैर्बोध्यते न स्वातन्त्र्येणेति वदतां वृत्तिकाराणां मतनिरासाय सूत्रस्य वर्णकान्तरमारभ्यते / तत्र वेदान्ताः किमुपासनाविधिशेषत्वेन ब्रह्म बोधयन्ति उत स्वातन्त्र्येणेति सिद्धे व्युत्पत्त्यभावभावाभ्यां संशये पूर्वपक्षमाह--अत्रापर इति / ब्रह्मणो वेदान्तवेद्यत्वोक्तौ वृत्तिकाराः पूर्वपक्षयन्तीत्यर्थः / उपासनातो मुक्तिः पूर्वपक्षे, तत्त्वज्ञानादेवेति सिद्धान्ते फलम् / विधिर्नियोगः तस्य विषयः प्रतिपत्तिरुपासना / अस्याः को विषय इत्याकाङ्क्षायां सत्यादिवाक्यैर्विधिपरैरेव ब्रह्मसमर्प्यत इत्याह--प्रतिपत्तीति / विधिविषयप्रतिपत्तिविषयतयेत्यर्थः / विधिपराद्वाक्यात्तच्छेषलाभे दृष्टान्तमाह--यथेति / ऽयूपे पशुं बध्नातिऽ ऽआहवनीये जुहोतिऽ ऽइन्द्रं यजेतऽइति विधिषु के यूपादय इत्याकाङ्क्षायां ऽयूपं तक्षति, अष्टाश्रीकरोतिऽइति तक्षणादिसंस्कृतं दारु यूपः / ऽअग्नीनादधीतऽइत्याधानसंस्कृतो ऽग्निराहवनीयः / ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽइतिविधिपरैरेव वाक्यैः समर्प्यन्ते तद्वद्ब्रह्मेत्यर्थः / विधिपरवाक्यस्यापि अन्यार्थबोधित्वे वाक्यभेदः स्यादिति शङ्कानिरासार्थमपिशब्दः / मानान्तराज्ञातान्यपि शेषतयोच्यन्ते न प्रधानत्वेनेति न वाक्यभेदः / प्रधानार्थभेदस्यैव वाक्यभेदकत्वादिति भावः / ननूक्तषड्विधलिङ्गैस्तात्पर्यविषयस्यब्रह्मणः कुतो विधिशेषत्वमिति शङ्कते--कुत इति / वृद्धव्यवहारेण हि शास्त्रतात्पर्यनिश्चयः / वृद्धव्यवहारे च श्रोतुः प्रवृत्तिनिवृत्ती उद्दिश्यापूर्वप्रयोगो दृश्यते / अतः शास्त्रस्यापि ते एव प्रयोजने / ते च कार्यज्ञानजन्ये इति कार्यपरत्वं शास्त्रस्य / ततः कार्यशेषत्वं ब्रह्मण इत्याह--प्रवृत्तीति / शास्त्रस्य नियोगपरत्वे वृद्धसंमतिमाह--न तथाहीत्यादिना / क्रिया, कार्यं, नियोगो, विधिः धर्मो ऽपूर्वमित्यनर्थान्तरम् / को वेदार्थ इत्याकाङ्क्षायां शाबरभाष्यकृतोक्तम्--दृष्टो हीति / तस्य वेदस्य / कार्यं वेदार्थ इत्यत्र चोदनासूत्रस्थं भाष्यमाह--चोदनेति / क्रियाया नियोगस्य ज्ञानद्वारा प्रवर्तकं वाक्यं चोदनेत्युच्यत इत्यर्थः / शबरस्वामिसंमतिमुक्त्वा जैमिनिसंमतिमाह--तस्य ज्ञानमिति / तस्य धर्मस्य ज्ञापकमपौरुषेयविधिवाक्यमुपदेशः / तस्य धर्मेणाव्यतिरेकादित्यर्थः / पदानां कार्यान्वितार्थे शक्तिरित्यत्र सूत्रं पठति--तद्भूतानामिति / तत्तत्र वेदे भूतानां सिद्धार्थनिष्ठानां पदानां क्रियार्थेन कार्यवाचिना लिङ्गादिपदेन समाम्नायः सहोच्चारणं कर्तव्यम् / पदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थरूपकार्यधीनिमित्तत्वादित्यर्थः / कार्यान्वितार्थे शक्तानि पदानि कार्यवाचिपदेन सह पदार्थस्मृतिद्वारा कार्यमेव वाक्यार्थं बोधयन्तीति भावः / फलितमाह--अत इति / यतो वृद्धा एवमाहुः, अतो विधिनिषेधवाक्यमेव शास्त्रम् / अर्थवादादिकं तु तच्छेषतयोपक्षीणम् / तेन कर्मशास्त्रेण सामान्यं शास्त्रत्वम् / तस्माद्वेदान्तानां कार्यपरत्वेनैव अर्थवत्वं स्यादित्यर्थोः / ननु वेदान्तेषु नियोज्यस्य विधेयस्य चादर्शनात्कथं कार्यधीरिति / तत्राह--सति चेति / ननु धर्मब्रह्मजिज्ञासासूत्रकाराभ्यामिह काण्डद्वयेर्ऽथभेद उक्तः, एककार्यार्थत्वे शास्त्रभेदानुपपत्तेः / तत्र काण्डद्वये जिज्ञास्यभेदे सति फलवैलक्ष्यण्यं वाच्यम् / तथा च न मुक्तिफलाय ज्ञानस्य विधेयता, मुक्तेर्विधेयक्रियाजन्यत्वे कर्मफलादविशेषप्रसङ्गादविशेषे जिज्ञास्यभेदासिद्धेः / अतः कर्मफलविलक्षणत्वान्नित्यसिद्धमुक्तेस्तद्व्यञ्जकज्ञानविधिरयुक्त इत्याशङ्कते--नन्विहेति / मुक्तेः कर्मफलाद्वैलक्षण्यमसिद्धमिति तदर्थं ज्ञानं विधेयम् / न च तर्हि सफलं कार्यमेव वेदानतेष्वपि जिज्ञास्यमिति तद्भेदासिद्धिरिति वाच्यं, इष्टत्वात् / न च ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वसूत्रविरोधः, ज्ञानविधिशेषत्वेन सूत्रकृता ब्रह्मप्रतिपादनादिति परिहरति--नेति / ब्रह्मणो विधिप्रयुक्तत्वं स्फुटयति--आत्मा वा इति / ऽब्रह्म वेदऽइत्यत्र ब्रह्मभावकामो ब्रह्मवेदने कुर्यादिति विधिः परिणम्यत इति द्रष्टव्यम् / लोकं ज्ञानस्वरूपम् / वेदान्तानेवार्थतो दर्शयति--नित्य इति / ननु किं विधिफलमिति तदाह--तदुपासनादिति / प्रत्यग्ब्रह्मोपासनात् ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽइति शास्त्रोक्तो मोक्षः स्वर्गवल्लोकाप्रसिद्धः फलमित्यर्थः / ब्रह्मणः कार्तव्योपासनाविषयकविधिशेषत्वानङ्गीकारे बाधकमाह--कर्तव्येति / विध्यसंबद्धसिद्धबोधे प्रवृत्त्यादिफलाभावाद्वेदान्तानां वैफल्यं स्यादित्यर्थः / नन्विति शङ्का स्पष्टार्था / दृष्टान्तवैषम्येण परिहरति--स्यादिति / एतदर्थवत्वमेवञ्चेत् स्यादित्यर्थः / एवं शब्दार्थमाह--यदिति / किञ्च यदि ज्ञानादेव मुक्तिस्तदा श्रवणजन्यज्ञानान्तरं मननादिविधिर्न स्यात्, तद्विधेश्च कार्यसाध्या मुक्तिरित्याह--श्रोतव्य इति / शब्दानां कार्यान्वितशक्तेः, प्रवृत्त्यादिफलस्यैव शास्त्रत्वात्, सिद्धे फलाभावात्, मननादिविधेश्च कार्यपरा वेदान्ता इति पूर्वपक्षमुपसंहरति--तस्मादिति / वेदान्ता न विधिपराः स्वार्थे फलवत्वे सतिनियोज्यविधुरत्वात्, न अयं सर्प इति वाक्यवत् / ऽसो ऽरोदीत्ऽ ऽस्वर्गकामो यजेतऽइति वाक्ययोर्निरासाय हेतौ विशेषणद्वयमिति सिद्धान्तयति--अत्रेति / यदुक्तं मोक्षकामस्य नियोज्यस्य ज्ञानं विधेयमिति, तन्नेत्याह--नेति / मोक्षो न विधिजन्यः, कर्मफलविलक्षणत्वात्, आत्मवदित्यर्थः / उक्तहेतुज्ञानाय कर्मतत्फले प्रपञ्चयति--शारीरमित्यादिनावर्णितं संसारमनुवदतिइत्यन्तेन / अथ--वेदाध्ययनानन्तरं, अतो--वेदस्य फलवदर्थपरत्वाते, धर्मनिर्णयाय कर्मवाक्यविचारः कर्तव्य इति सूत्रार्थः / न केवलं धर्माख्यं कर्म किन्तु अथर्मो ऽपीत्याह--अधर्मो ऽपीति / निषेधवाक्यप्रमाणादित्यर्थः / कर्मोक्त्वा फलमाह--तयोरिति / मोक्षस्तु अतीन्द्रियोविशोकः शरीराद्यभोग्यो विषयाद्यजन्यो ऽनात्मवित्स्वप्रसिद्ध इति वैलक्षण्यज्ञानाय प्रत्यक्षादीनि विशेषणानि / सामान्येन कर्मफलमुक्त्वा धर्मफलं पृथक्प्रपञ्चयति--मनुष्यत्वादीति / ऽस एको मानुष आनन्दःऽततःशतगुणो गन्धर्वादीनामिति श्रुतेरनुभवानुसारित्वमनुशब्दार्थः / ततश्च / सुखतारतम्यादित्यर्थः / मोक्षस्तु निरतिशयः, तत्साधनं च तत्वज्ञानमेकरूपमिति वैलक्षण्यम् / किं च साधनाचतुष्टयसंपन्न एकरूप एव मोक्षाविद्याधिकारी, कर्मणि तु नानाविध इति वैलक्षण्यमाह--धर्मेति / गम्यते न केवलं किं तु प्रसिद्धं चेत्यर्थः / अर्थित्वं फलकामित्वम् / सामर्थ्यं लौकिकं पुत्रादि / आदिपदाद्विद्वत्त्वं शास्त्रानिन्दितत्वं च / किं च कर्मफलं मार्गप्राप्यं, मोक्षस्तु नित्याप्त इति भेदमाह--तथेति /

उपासनायां चित्तस्थैर्यप्रकर्षादर्चिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकगमनं ऽते ऽर्चिषम्ऽइत्यादिना श्रूयत इत्यर्थः / ऽअग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानां चानुपालनम् / आतिथ्यं वैश्वदेवं च इष्टमित्यभिधीयते //

वापीकूपतडाकादि देवतायतनानि च / अन्नप्रदानमारामः पूर्तमित्यभिधीयते //

शरणागतसंत्राणं भूतानां चाप्यहिंसनम् / बहिर्वेदि च यद्दानं दत्तमित्यभिधीयते //

ऽतत्रापि / चन्द्रलोके ऽपीत्यर्थः / संपतति गच्छति अस्माल्लोकादमुं लोकमनेनेति संपातः कर्म / यावत्कर्म भोक्तव्यं तावत्स्थित्वा पुनरायान्तीत्यर्थः / मनुष्यत्वादूर्ध्वङ्गतेषु सुखस्य तारतम्यमुक्त्वा अधोगतेषुतदाह--तथेति / इदानीं दुःखतधेतुतदनुष्ठायिनां तारतम्यं वदन्नधर्मफलं प्रपञ्चयति--तथोर्ध्वमिति / द्विविधं कर्मफलं मोक्षस्य तद्वैवलक्षण्यज्ञानाय प्रपञ्चितमुपसंहरति--एवमिति / अस्मिताकामक्रोधभयान्यादिशब्दार्थः / ऽते तं मुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालम्ऽइत्याद्या स्मृतिः / काष्ठोपचयाज्ज्वालोपचयदर्शनात्, फलतारतम्येन साधनतारतम्यानुमानं न्यायः / श्रुतिमाह-तथाचेति / मोक्षो न कर्मफलं, कर्मफलविरुद्धातीन्द्रियत्वविशोकत्वशरीराद्यभोग्यत्वादिधर्मवत्वात्, व्यतिरेकेण स्वर्गादिवदिति न्यायानुग्राह्यां श्रुतिमाह--अशरीरमिति / वावेत्यवधारणे / तत्त्वतो विदेहं सन्तमात्मानं वैषयिके सुखदुःखे नैव स्पृशत इत्यर्थः / मोक्षश्चेदुपासनारूपधर्मफलं, तदेव प्रियमस्तीति तन्निषेधायोग इत्याह-धर्मकार्यत्वे हीति / ननु प्रियं नाम वैषयिकं सुखं तन्निषिध्यते, मोक्षस्तुधर्मफलमेव, कर्मणां विचित्रदानसामर्थ्यादिति शङ्कते--अशरीरत्वमेवेति / आत्मनो देहासङ्गित्वमशरीरत्वं, तस्यानादित्वान्न कर्मसाध्यतेत्याह--नेति / अशरीरं स्थूलदेहशून्यं, देहेष्वनेकेषु अनित्येषु एकं नित्यमवस्थितं, महान्तं व्यापिनम् / आपेक्षिकमहत्त्वं वारयति--विभुमिति / तमात्मानं ज्ञात्वा धीरः सन् शोकोपलक्षितं संसारं नानुभवतीत्यर्थः / सूक्ष्मदेहाभावे श्रुतिमाह--अप्राण इति / प्राणमनसोः क्रियाज्ञानशक्त्योर्निषेधात्, तदधीनानां कर्मज्ञानेन्द्रियाणां निषेधो हि यतः, अतः शुद्ध इत्यर्थः / देहद्वयाभावे श्रुतिः--ऽअसङ्गो हिऽइति / निर्देहात्मस्वरूपमोक्षस्यानादिभावत्वे सिद्धे फलितमाह--अत एवेति / नित्यत्वे ऽपि परिणामितया धर्मकार्यत्वं मोक्षस्येत्याशङ्क्य नित्यं द्वेधा विभजते--तत्र किञ्चिदिति / नित्यवस्तुमध्य इत्यर्थः / परिणामि च तन्नित्यं चेति परिणामिनित्यम् / आत्मा तु कूटस्थनित्य इति न कर्मसाध्य इत्याह--इदं त्विति / परिणामिनो नित्यत्वं प्रत्यभिज्ञाकल्पितं मिथ्यैव / कूटस्थस्य तु नाशकाभावान्नित्यत्वं पारमार्थिकम् / कूटस्थत्वसिध्यर्थं परिस्पन्दाभावमाह--व्योमवदिति / परिणामाभावमाह--सर्वविक्रियारहितमिति / फलानपेक्षित्वान्न फलार्थापि क्रियेत्याह--नित्यतृप्तमिति / तृप्तिरनपेक्षत्वं, विशोकं सुखं वा / निरवयवत्वान्न क्रिया / तस्य भानार्थमपि न क्रिया, स्वयञ्ज्योतिष्ट्वात् / अतः कूटस्थत्वान्न कर्मसाध्यो मोक्ष इत्युक्तम् / कर्मतत्कार्यासङ्गित्वाच्च तथेत्याह--यत्रेति / कालानवच्छिन्नत्वाच्चेत्याह--कालेति / कालत्रयं च नोपावर्तत इति योग्यतया संबन्धनीयम् / धर्माद्यनवच्छेदे मानमाह--अन्यत्रेति / अन्यदित्यर्थः / कृतात्कार्यात्, अकृताच्च कारणात्, भूताद्भव्याच्च, चकाराद्वर्तमानाच्च अन्यद्यत्पश्यसि तद्वदेत्यर्थः / ननु उक्ताः श्रुतयो ब्रह्मणः कूटस्थासङ्गित्वं वदन्तु, मोक्षस्य नियोगफलत्वं किं न स्यादिति, तत्राह--अत इति / तत्कैवल्यं ब्रह्मैव / कर्मफलविलक्षणत्वादित्यर्थः / ब्रह्माभेदान्मोक्षस्य कूटस्थात्वं धर्माद्यसङ्गित्वं चेति भावः / यद्वा तज्जिज्ञास्यं तद्ब्रह्म अतः पृथग्जिज्ञास्यत्वाद्धर्माद्यस्पृष्टमित्यर्थः / अतः शब्दाभावपाठे ऽप्ययमेवार्थः / ब्रह्मणो विधिस्पर्शो शास्त्रपृथक्त्वं न स्यात्, कार्यविलक्षणानधिगतविषयलाभात् / नहि ब्रह्मात्मैक्यं भेदप्रमाणे जाग्रति विधिपरवाक्याल्लब्धुं शक्यम् / न वा तद्विना विधेरनुपपत्तिः / योषिदग्न्यैक्योपास्तिविधिदर्शनादिति भावः / अथवा मोक्षस्य नियोगासाध्यत्वे फलितं सूत्रार्थमाह--अत इति / यदत्र जिज्ञास्यं ब्रह्म तत्स्वतन्त्रमेव वेदान्तैरुपदिश्यते / समन्वयादित्यर्थः / विवक्षे दण्डं पातयति--तद्यदीति / तत्रैवं सतीति / मोक्षे साध्यत्वेनानित्ये सतीत्यर्थः / अत इति / मुक्तेर्नियोगासाध्यत्वेन नियोज्यालाभात् / कर्तव्यनियोगाभावादित्यर्थः / प्रदीपात्तमोनिवृत्तिवज्ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिरूपमोक्षस्य दृष्टफलत्वाच्च न नियोगसाध्यत्वमित्याह--अपिचेति / यो ब्रह्माहमिति वेद स ब्रह्मैव भवति / परं कारणमवरं कार्यं तद्रूपे तदधिष्ठाने तस्मिन्दृष्टे सति अस्य द्रष्टुरनारब्धभलानि कर्माणि नश्यन्ति / ब्रह्मणः स्वरूपमानन्दं विद्वान् निर्भयो भवति, द्वितीयाभावात् / अभयं ब्रह्म प्राप्तो ऽसि, अज्ञानहानात् तज्जीवाख्यं ब्रह्म गुरूपदेशादात्मानमेव अहं ब्रह्मास्मीत्यवेत् विदितवत् / तस्माद्वेदनात्तद्ब्रह्म पूर्णमभवत् / परिच्छेदभ्रान्तिहानादेकत्वम्, अहं ब्रह्म इत्यनुभवतस्तत्रानुभवकाले मोहशोकौ न सति श्रुतीनामर्थः / तासां तात्पर्यमाह--ब्रह्मेति / विद्यातत्फलयोर्मध्य इत्यर्थः / मोक्षस्य विधिफलत्वे स्वर्गादिवत्कालान्तरभावित्वं स्यात्, तथा च श्रुतिबाध इति भावः / इतश्चमोक्षो वैधो नेत्याह--तथेति / तद्ब्रह्मैतत्प्रत्यगस्मीति पश्यन् तस्माज्ज्ञानात् वामदेवो मुनीन्द्रः शुद्धं ब्रह्म प्रतिपेदे ह तत्र ज्ञाने तिष्ठन् दृष्टवानात्ममन्त्रान् स्वस्य सर्वात्मत्वप्रकाशकान् ऽअहं मनुःऽइत्यादीन्ददर्शेत्यर्थः / यद्यपि स्थितिर्गानक्रियाय लक्षणं, ब्रह्मदर्शनं तु ब्रह्मप्रतिपत्तिक्रियाया हेतुरिति वैषम्यमस्ति तथापि ऽलक्षणहेत्वोः क्रियायाःऽइति सूत्रेण क्रियां प्रति लक्षणहेत्वोरर्थयोर्वर्तमानाद्धातोः परस्य लटः शतृशानचावादेशौ भवत इति विहितशतृप्रत्ययसामर्थ्यात् तिष्ठन्गायति इत्युक्ते तत्कर्तृकं कार्यान्तरं मध्ये नभातीत्येतावता पश्यन् प्रतिपेदे इत्यस्य दृष्टान्तमाह--यथेति / किं च ज्ञानादज्ञाननिवृत्तिः श्रूयते / ज्ञानस्य विधेयत्वे कर्मत्वादविद्यानिवर्तकत्वं न युक्तं, अतो बोधका एव वेदान्ता न विधायका इत्याह--त्वं हीति / भारद्वाजादयः षड् ऋषयः पिप्पलादं गुरुं पादयोः प्रणम्य ऊचिरे--त्वं खल्वस्माकं पिता / यस्त्वमविद्यामहोदधेः परं पुनरावृत्तिशून्यं पारं ब्रह्म विद्याप्लवेनास्मांस्तारयसि प्रापयसि / ज्ञानेनाज्ञानं नाशयसीति यवत् / प्रश्नवाक्यमुक्त्वा छान्दोग्यमाह--श्रुतमिति / अत्र ऽतारयतुऽइत्यन्तमुपक्रमस्थं, शेषमुपसंहारस्थमिति भेदः / आत्मविच्छोकं तरतीति भगवत्तुल्येभ्यो मया श्रुतमेव हि न दृष्टं, सो ऽहमज्ञत्वात् हे भगवः, शोचामि, तं शोचन्तं मां भगवानेव ज्ञानप्लवेन शोकसागरस्य परं पारं प्रापयत्विति नारदेनोक्तः सनत्कुमारस्तस्मै तपसा दग्धकिल्बिषायनारदाय तमसः शोकनिदानाज्ञानस्य ज्ञानेन निवृत्तिरूपं पारं ब्रह्म दर्शितवानित्यर्थः / ऽएतद्यो वेद--सो ऽविद्याग्रन्थिं विकिरतिऽइति वाक्यमादिशब्दार्थः / एवं श्रुतेस्तत्वप्रमा मुक्तिहेतुर्न कर्मेत्युक्तम् / तत्राक्षपादगौतममुनिसंमतिमाह--तथा चेति / गौरो ऽहमिति मिथ्याज्ञानस्यापाये रागद्वेषमोहादिदोषाणां नाशः, दोषापायाद्धर्माधर्मस्वरूपप्रवृत्तेरपायः, प्रवृत्यपायात्पुनर्देहप्राप्तिरूपजन्मापायः, एवं पाठक्रमेणोत्तरोत्तरस्य हेतुनाशान्नाशे सति तस्य प्रवृत्तिरूपहेतोरनन्तरस्य कार्यस्य जन्मनो ऽपायादुःखध्वंसरूपो ऽरवर्गो भवतीत्यर्थः / ननु पूर्वसूत्रे ऽतत्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमःऽइत्युक्ते सतीतरपदार्थभिन्नात्मतत्त्वज्ञानं कथं मोक्षं साधयतीत्याकाङ्क्षायां मिथ्याज्ञाननिवृत्तिद्वारेणेति वक्तुमिदं सूत्रं प्रवृत्तम् / तथाच्च भिन्नात्मज्ञानान्मुक्तिं वदत्सूत्रं संमतं चेत् परमतानुज्ञा स्यादित्यत आह--मिथ्येति / तत्त्वज्ञानान्मुक्तिरित्यंशे संमतिरुक्ता भेदज्ञानं तु ऽयत्र हि द्वैतमिवभवतिऽइति श्रुत्या भ्रान्तित्वात् ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतिऽइति श्रुत्या अनर्थहेतुत्वाच्च न मुक्तिहेतुरिति भावः / ननु ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानमपि भेदज्ञानवन्न प्रमा, संपदादिरूपत्वेन भ्रान्तित्वादित्यत आह-न चेदमित्यादिना / अल्पालम्बनतिरस्कारेणोत्कृष्टवस्त्वभेदध्यानं संपत्, यथा मनःस्ववृत्त्यानन्त्यादनन्तं,

तत उत्कृष्टा विश्वेदेवा अप्यनन्ता इत्यनन्तत्वसाम्यात् विश्वेदेवा एव मन इति सम्पत्तयानन्तफलप्राप्तिर्भवति तथा चेतनत्वसाम्याज्जीवे ब्रह्माभेदः संपदिति न चेत्यर्थः / आलम्बनस्य प्राधान्येन ध्यानं प्रतीकोपास्तिरध्यासः / यथा ब्रह्मदृष्ट्या मनस आदित्यस्य वा / तथा अहं ब्रह्मेति ज्ञानमध्यासो नेत्याह -न चेति / आदेश उपदेशः / क्रियाविशेषो विशिष्टक्रिया तथा योगो निमित्तं यस्य ध्यानस्य तत्तथा / यथा प्रलयकाले वायुरग्न्यादीन्संवृणोति संहरतीति संवर्गः, स्वापकाले प्राणो वागादीन्संहरतीति संहारक्रियायोगात्संवर्ग इति ध्यानं छान्दोग्ये विहितं, तथा वृद्धिक्रियायोगाज्जीवो ब्रह्मेति ज्ञानमिति नेत्याह-नापीति / यथा पत्न्यवेक्षितमाज्यं भवति इति उपांशुयाजाद्यङ्गस्याज्यस्य संस्कारकमवेक्षणं विहितं तथा कर्मणि कर्तृत्वेनाङ्गस्यात्मनः संस्कारार्थं ब्रह्मज्ञानं नेत्याह-नाप्याज्येति / प्रतिज्ञाचतुष्टये हेतुमाह-संपदादीति / उपक्रमादिलिङ्गैर्ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुनि प्रमितिहेतुर्यः समानाधिकरणवाक्यानां पदनिष्ठः समन्वयस्तात्पर्यं निश्चितं तत्पीड्येत / किं च एकत्वज्ञानादाज्ञानिकहृदयस्यान्तःकरणस्य यो रागादिग्रन्थिश्चिन्मयस्तादात्म्यरूपाहङ्कारग्रन्थिर्वा नश्यतीत्यज्ञाननिवृत्तिफलवाक्यबाधः स्यात्, सम्पदादिज्ञानस्याप्रमत्वेनाज्ञानानिवर्तकत्वात् / किञ्च जीवस्य ब्रह्मत्वसंपदा कथं तद्भावः / पूर्वरूपे स्थिते नष्टे वान्यस्यान्यात्मतायोगात् / तस्मान्न संपदादिरूपमित्यर्थः / संपदादिरूपत्वाभावे फलितमाह-अत इति / प्रमात्वान्न कृतिसाध्या किं तर्हि नित्यैव / न प्रमाणसाध्येत्यर्थः / उक्तरीत्या सिद्धब्रह्मरूपमोक्षस्य कार्यसाध्यत्वं तज्ज्ञानस्य नियोगविषयत्वं च कल्पयितुमशक्यं कृत्यसाध्यत्वादित्याह-एवंभूतस्येति / ननु ब्रह्म कार्याङ्गं, कारकत्वात् पत्न्यवेक्षणकर्मकारकाज्यवदिति चेत्, किं ज्ञाने ब्रह्मणः कर्मकारकत्वं उतोपासनायाम् / नाद्य इत्याह-न चेति / शाब्दज्ञानं विदिक्रियाशब्दार्थः-विदितं कार्यं अविदितं कारणं तस्मादधि अन्यदित्यर्थः / येनात्मना इदं सर्वं दृश्यं लोको जानाति तं केन करणेन जानीयात् / तस्मादविषय आत्मेत्यर्थः / न द्वितीय इत्याह-तथेति / ऽयन्मनसा न मनुतेऽइति श्रुत्या लोको मनसा यद्ब्रह्म न जानातीत्यविषयत्वमुक्त्वा तदेवावेद्यं ब्रह्म त्वं विद्धि / तत्तूपाधिविशिष्टं देवतादिकमित्युपासते जना नेदं ब्रह्मेत्यर्थः / ब्रह्मणः शाब्दबोधाविषयत्वे प्रतिज्ञाहानिरिति शङ्कते-अविषयत्व इति / वेदान्तजन्यवृत्तिकृताविद्यानिवृत्तिफलशालितया शास्त्रप्रमाणकत्वं वृत्तिविषयत्वे ऽपि स्वप्रकाशब्रह्मणो वृत्त्यभिव्यक्तस्फुरणाविषयत्वादप्रमेयत्वमिति परिहरति-नेति / परत्वात् फलत्वादित्यर्थः / निवृत्तिरूपब्रह्मतात्पर्यादिति वार्थः / उक्तं विवृणोति-नहीति / चिद्विषयत्वमिदन्त्वम् / अविषयता अनिदन्तया / अदृश्यत्वे श्रुतिमाह-तथाचेति / यस्य ब्रह्मामतं चैतन्यविषय इति निश्चयस्तेन सम्यगवगतम् / यस्य त्वज्ञस्य ब्रह्म चैतन्यविषय इति मतं स न वेद / उक्तमेव दार्ढ्यार्थमनुवदति-अविज्ञातमिति / अविषयतया ब्रह्म विजानतामविज्ञातमदृश्यमिति पक्षः / अज्ञानां तु ब्रह्म विज्ञातं दृश्यमिति पक्ष इत्यर्थः / दृष्टेर्द्रष्टारं चाक्षुषमनोवृत्तेः साक्षिणं, अनया दृश्यया दृष्ट्या न पश्येर्विज्ञातेर्बुद्धिवृत्तेर्निश्चयरूपायाः साक्षिणं तथा न विषयीकुर्यादित्याह-नेति / नन्वविद्यादिनिवर्तकत्वेन शास्त्रस्य प्रामाण्ये ऽपि निवृत्तेरागन्तुकत्वान्मोक्षस्यनित्यत्वं स्यादिति नेत्याह-अत इति / तत्त्वज्ञानादित्यर्थः / ध्वंसस्य नित्यत्वादात्मरूपत्वाच्च नानित्यत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः / उत्पत्तिविकाराप्तिसंस्काररूपं चतुर्विधमेव क्रियाफलं तद्भिन्नत्वान्मोक्षस्य नोपासनासाध्यत्वमित्याह-यस्य तु इत्यादिनातस्माज्ज्ञानमेकं मुक्त्वा इत्यन्तेन / तथा उत्पाद्यत्ववत् विकार्यत्वे चापेक्षत इति युक्तमित्यन्वयः / दूषयति-तयोरिति / स्थितस्यावस्थान्तरं विकारः / नन्वनित्यत्वनिरासाय क्रियया स्थितस्यैव ब्रह्मणो ग्रामवदाप्तिरस्तु, नेत्याह-नचेति / ब्रह्म जीवाभिन्नं न वा / उभयथाप्याप्तत्वान्न क्रियापेक्षेत्याह-स्वात्मेत्यादिना / यथा व्रीहीणां संस्कार्यत्वेन प्रोक्षणापेक्षा तथा मोक्षस्य नेत्याह-नापीत्यादिना / गुणाधानं व्रीहीषु प्रोक्षणादिना, क्षालनादिना वस्त्रादौ मलापनयः / शङ्कते-स्वात्मधर्म इति / ब्रह्मात्मस्वरूप एव मोक्षो ऽनाद्यविद्यामलाकृत उपासनया मले नष्टे ऽभिव्यज्यत इत्यत्र दृष्टान्तः-यथेति / संस्कारो मलनाशः / कियात्मनि मलः सत्यः कल्पितो वा / द्वितीये ज्ञानादेव तन्नाशो न क्रियया / आद्ये क्रिया किमात्मनिष्टा अन्यनिष्टा वा / नाद्य इत्याह-न, क्रियेति / अनुपपत्तिं स्फुटयति-यदिति / क्रिया हि स्वाश्रये संयोगादिविकारमकुर्वती न जायत इत्यर्थः / तच्च वाक्यबाधनम् / न द्वितीय इत्याह-अन्येति / अविषयत्वात् / क्रियाश्रयद्रव्यासंयोगित्वादिति यावत् / दर्पणं तु सावयवं क्रियाश्रयेष्टकाचूर्णादिद्रव्यसंयोगित्वात्संस्क्रियत इति भावः / अन्यक्रिययान्यो न संस्क्रियत इत्यत्र व्यभिचारं शङ्कते-नन्विति / आत्मनो मूलाविद्याप्रतिबिम्बितत्वेन गृहीतस्य नरो ऽहमिति भ्रान्त्या देहतादात्म्यमापन्नस्य क्रियाश्रयत्वभ्रान्त्या संस्कार्यत्वभ्रमान्न व्यभिचार इत्याह-नेति / कश्चिदिति / अनिश्चितब्रह्मस्वरूप इत्यर्थः / यत्रात्मनि विषये आरोग्यबुद्धिरुत्पद्यते तस्य देहसंहतस्यैवारोग्यफलमित्यन्वयः / ननु देहाभिन्नस्य कथं संस्कारः, तस्यामुष्मिकफलभोक्तृत्वायोगादित्यत आह-तेनेति / देहसंहतेनैवान्तःकरणप्रतिबिम्बात्मना कर्ताहमिति भासमानेन प्रत्ययाः कामादयो मनस्तादात्म्यादस्य सन्तीति प्रत्ययिना क्रियाफलं भुज्यत इत्यर्थः / मनोविशिष्टस्यामुष्मिकभोक्तुः संस्कारो युक्त इति भावः / विशिष्टस्य भोक्तृत्वं न केवलस्य साक्षिण इत्यत्र मानमाह-तयोरिति / प्रमातृसाक्षिणोर्मध्ये सत्त्वसंसर्गमात्रेण कल्पितकर्तृत्वादिमान् प्रमाता पिप्पलं कर्मफलं भुङ्क्ते, स एव शोधितत्वेनान्यः साक्षितया प्रकाशत इत्यर्थः / आत्मा देहः / देहादियुक्तं प्रमात्रात्मानमित्यर्थः / एवं सोपाधिकस्य चिद्धातोर्मिथ्यासंस्कार्यत्वमुक्त्वा निरुपाधिकस्यासंस्कार्यत्वे मानमाह-एक इति / सर्वभूतेष्वद्वितीय एको देवः स्वप्रकाशः / तथापि मायावृतत्वान्न प्रकाशत इत्याह-गूढ इति / ननु जीवेनासंबन्धाद्भिन्नत्वाद्वा देवस्याभानं न तु मायागूहनादिति, नेत्याह-सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मेति / देवस्य विभुत्वात्सर्वप्राणिप्रत्यक्त्वाच्चावरणादेवाभानमित्यर्थः / प्रत्यक्त्वे कर्तृत्वं स्यादिति चेन्न, कर्माध्यक्षः / क्रियासाक्षीत्यर्थः / तर्हि साक्ष्यमस्तीति द्वैतापत्तिः / न सर्वभूतानामधिष्ठानं भूत्वा साक्षी भवति / साक्ष्यमधिष्ठाने साक्षिणि कल्पितमिति भावः / साक्षिशब्दार्थमाह-चेता केवल इति / बोद्धृत्वे सति अकर्ता साक्षीति लोकप्रसिद्धम् / चकारो दोषा भावसमुच्चयार्थः / निर्गुणत्वान्निर्देषत्वाच्च गुणो दोषनाशो वा संस्कारो नोत्यर्थः / ऽसःऽइत्युपक्रमाच्छ्रुक्रादिशब्दाः पुंस्त्वेन वाच्याः / स एव आत्मा परि सर्वमगात् व्याप्तः, शुक्रो दीप्तिमान्, अकायो लिङ्गशून्यः, अव्रणो ऽक्षतः, अस्राविरः शिराविधुरः अनश्वर इति वा / आभ्यां पदाभ्यां स्थूलदेहशून्यत्वमुक्तम् / शुद्धो रागादिमलशून्याः / अपापविद्धः पुण्यपापाभ्यामसंस्पृष्ट इत्यर्थः / अत इति / उत्पत्त्याप्तिविकारसंस्कारेभ्यो ऽन्यत्पञ्चमं क्रियाफलं नास्ति, यन्मोक्षस्य क्रियासाध्यत्वे द्वारं भवेदित्यर्थः / ननु मोक्षस्यासाध्यत्वे शास्त्रारम्भो वृथा / न / ज्ञानार्थत्वादित्याह-तस्मादिति / द्वाराभावादित्यर्थः / व्याघातं शङ्कते-नन्विति / तथा च मोक्षे क्रियानुप्रवेशो नास्तीति व्याहृतमिति भावः / मानसमपि ज्ञानं-न विधियोग्या क्रिया, वस्तुतन्नत्वात्,

कृत्यसाध्यत्वाच्चेत्याह-नेति / वैलक्षण्यं प्रपञ्चयति-क्रिया हीति / यत्र विषये तदनपेक्षयैव या चोद्यते तत्र सा हि क्रियेति योजना / विषयवस्त्वनपेक्षा, कृतिसाध्या च क्रियेत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति / गृहीतमध्वर्युणेति शेषः / वषट्करिष्यन्होता, सन्ध्यां देवतामिति चैवमाधिवाक्येषु यथा यादृशी ध्यानक्रिया वस्त्वानपेक्षा, पुन्तन्त्रा च चोद्यते तादृशी क्रियेत्यर्थः / ध्यानमपि मानसत्वाज्ज्ञानवन्न क्रियेत्यत्र आह-ध्यानमित्यादिना / तथापि क्रियैवेति शेषः / कृत्यसाध्यत्वमुपाधिरिति भावः / ध्यानक्रियमुक्त्वा ततो वैलक्षण्यं ज्ञानस्य स्फुटयति-ज्ञानं त्विति / अतः प्रमात्वान्न चोदनातन्त्रं न विधेर्विषयः / पुरुषः कृतिद्वारा तन्त्रं हेतुर्यस्य तत्पुरुषतन्त्रं, तस्माद्वस्त्वव्यभिचारादपुन्तन्त्रत्वाच्च ध्यानाज्ज्ञानस्य महान्भेद इत्यर्थः / भेदमेव दृष्टान्तान्तरेणाह-यथा चेति / अभेदसत्त्वे ऽपि विधितो ध्यानं कर्तुं शक्यं, न ज्ञानमित्यर्थः / ननु प्रत्यक्षज्ञानस्य विषयजन्यतया तत्तन्त्रत्वे ऽपि शाब्दबोधस्य तदभावाद्विधेयक्रियात्वमिति नेत्याह-एवं सर्वेति / शब्दानुमानाद्यर्थेष्वपि ज्ञानमविधेयक्रियात्वेन ज्ञातव्यम् / तत्रापि मानादेव ज्ञानस्य प्राप्तेर्विध्ययोगादित्यर्थः / तत्रैवं सति / लोके ज्ञानस्याविधेयत्वे सतीत्यर्थः / यथाभूतत्वमबाधितत्वम् / ननु ऽआत्मानं पश्येतऽ ऽब्रह्म त्वं विद्धिऽ ऽआत्मा द्रष्टव्यःऽइति विज्ञाने लिङ्लोट्तव्यप्रत्यया विधायताः श्रूयन्ते, अतो ज्ञानं विधेयमित्यत आह-तद्विषय इति / तस्मिन् ज्ञानरूपविषये विधयः पुरुषं प्रवर्तयितुमशक्ता भवन्ति / अनियोज्यं कृत्यसाध्यं नियोज्यशून्यं वा ज्ञानं तद्विषयकत्वादित्यर्थः / ममायं नियोग इति बोद्धा नियोज्यो विषयश्च विधेर्नास्तीति भावः / तर्हि ज्ञेयं ब्रह्म विधीयतां, नेत्याह-अहेयेति / वस्तुस्वरूपो विषयस्तत्त्वात् / ब्रह्मणो निरतिशयस्याध्यत्वान्न विधेयत्वमित्यर्थः / उदासीनवस्तुविषयकत्वाच्च ज्ञानं न विधेयं, प्रवृत्यादिफलाभावादित्यर्थः / विधिपदानां गतिं पृच्छति--किमर्थानीति / विधिच्छायानि प्रसिद्धयागादिविधितुल्यानीत्यर्थः / विधिप्रत्ययैरात्मज्ञानं परमपुरुषार्थसाधनमिति स्तूयते / स्तुत्या आत्यन्तिकेष्टहेतुत्वभ्रान्त्या या विषयेषु प्रवृत्तिरात्मश्रवणादिप्रतिबन्धिका तन्निवृत्तिफलानि विधिपदानीत्याह--स्वाभाविकेति / विवृणोति--यो हीत्यादिना / तत्रविषयेषु / संघातस्य या प्रवृत्तिः तद्गोचराच्छब्दादेरित्यर्थः / स्रोतश्चित्तवृत्तिप्रवाहः / प्रवृत्तयन्ति ज्ञानसाधनश्रवणादाविति शेषः / श्रवणस्वरूपमाह--तस्येति / अन्वेषणं ज्ञानम् / यदिदं जगत्तत्सर्वमात्मैवेत्यनात्मबोधेनात्मा बोध्यते / अद्वितीयादृश्यात्मबोधे विधिस्तपस्वी द्वैतवनोपजीवनः क्व स्तास्यतीति भावः / आत्मज्ञानिनः कर्तव्याभावे मानमाह--तथा चेति / अयं स्वयं परमानन्दः परमात्माहमस्मि इति यदि कश्चित्पुरुष आत्मानं जानीयात्तदा किं फलमिच्छन्, कस्य वा भोक्तुः प्रितये, शरीरं तप्यमानमनुसंज्वरेत् तप्येत / भक्तृभोग्यद्वैताभावात्कृतकृत्य आत्मविदित्यभिप्रायः / ज्ञानदौर्लभ्यार्थश्चेच्छब्दः / एतद्गुह्यतमं तत्त्वम् / वृत्तिकारमतनिरासमुपसंहरति--तस्मादिति / प्राभाकरोक्तमुपन्यस्यत् इ--यदपि केचिदिति / कर्तात्मा लोकसिद्धत्वान्न वेदान्तार्थः / तदन्यद्ब्रह्म नास्त्येव, वेदस्य कार्यपरत्वेन मनाभवादित्यर्थः / मानाभावे ऽसिद्ध इत्याह--तन्नेति / अज्ञातस्य फलस्वरूपस्यात्मन उपनिषदेकवेद्यस्याकार्यशेषत्वात् कृत्स्नवेदस्य कार्यपरत्वमप्रसिद्धम् / न च प्रवृत्तिनिवृत्तिलिङ्गाभ्यां श्रोतुस्तधेतुं कार्यबोधमनुमाय वक्तृवाक्यस्य कार्यपरत्वं निश्चित्य वाक्यस्थपदानां कार्यान्विते शक्तिग्रहान्न सिद्धस्यापदार्थस्य वाक्यार्थत्वमिति वाच्यम्, पुत्रस्ते जात इति वाक्यश्रोतुः पितुर्हर्षलिङ्गेनेष्टं पुत्रजन्मानुमाय पुत्रादिपदानां सिद्धे संगतिग्रहात्, कार्यान्वितापेक्षयान्वितार्थे शक्तिरित्यङ्गीकारे लाघवात्, सिद्धस्यापि वाक्यार्थत्वादित्यलम् / किञ्च ब्रह्मणो नास्तीत्वादेव कृत्स्नवेदस्य कार्यपरत्वं उत वेदान्तेषु तस्याभानात्, अथ वा कार्यशेषत्वात्, किं वा लोकसिद्धत्वादाहोस्वित् मानान्तरविरोधात् / तत्राद्यं पक्षत्रयं निराचष्टे--यो ऽसाविति / अनन्यशेषत्वार्थं ऽअसंसारीऽइत्यादि विशेषणम् / नास्तीत्वाभावे हेतुं वेदान्तमानसिद्धत्वमुक्त्वा हेत्वन्तरमात्मत्वमाह--स एष इति / इतिरिदमर्थे / इदं न इदं न इति सर्वदृश्यनिषेधेन य आत्मा उपदिष्टः स एष इत्यर्थः / चतुर्थं शङ्कते--नन्वात्माहमिति / आत्मनो ऽहङ्कारादिसाक्षित्वेनाहन्धीविषयत्वस्य निरस्तत्वान्न लोकसिद्धतेत्याह--नेति / यं तीर्थकारा अपि न जानन्ति तस्यालैकिकत्वं किमु वाच्यमित्याह--नहीति / समस्तारतम्यवर्जितः / तत्तन्मते आत्मानधिगतिद्योतकानि विशेषणानि / पञ्चमं निरस्यति--अत इति / केनचिद्वादिना प्रमाणेन युक्त्या वेत्यर्थः / अगम्यात्वान्न मानान्तरविरोध इति भावः / साक्षीकर्माङ्गं चोतनत्वात्, कर्तृवदिति, तत्राह--विधीति / अज्ञातसाक्षिणो ऽनुपयोगाज्ज्ञातस्य व्याघातकत्वान्न कर्मशेषत्वमित्यर्थः / साक्षिणः सर्वशेषित्वादहेयानुदेयत्वाच्च न कर्मशेषत्वमित्याह--आत्मत्वादिति / अनित्यत्वेनात्मनो हेयत्वमाशङ्क्याह--सर्वं हीति / परिणामित्वेन हेयतां निराचष्टे--विक्रीयेति / उपादेयत्वं निराचष्टे---अत एवेति / निर्विकारित्वादित्यर्थः / उपादेयत्वं हि साध्यस्य न त्वात्मनः / नित्यसिद्धत्वादित्यर्थः / परप्राप्त्यर्थं आत्मा हेया इत्यत आह-तस्मात्, पुरुषान्न परं किञ्चिदिति / काष्ठा सर्वस्यावधिः / एवमात्मनो ऽनन्यशेषत्वात्, अबाध्यत्वात्, अपूर्वत्वात्, वेदान्तेषु स्फुटभानाच्च / वेदान्तैकवेद्यत्वमुक्तम् / तत्र श्रुतिमाह--तं त्वेति / तं सकारणसूत्रस्याधिष्ठानं पुरुषं पूर्णं हे शाकल्य, त्वा त्वां पृच्छामीत्यर्थः / अत इति / उक्तलिङ्गैः श्रुत्या च वेदान्तानामात्मवस्तुपरत्वनिश्चयादित्यर्थः / पूर्वोक्तमनुवदति--यदपीति / वेदस्य नैरर्थक्ये शङ्किते तस्यार्थवत्तापरमिदं भाष्यम्--दृष्टो हीति / तत्र ऽफलवदर्थावबोधनम्ऽइति वक्तव्ये धर्मविचारप्रक्रमात् ऽकर्मावबोधनंऽइत्युक्तं नैतावता वेदान्तानां ब्रह्मपरत्वनिरासः / अत एव ऽअनुपलब्धेर्ऽथे तत्प्रमाणम्ऽइति सूत्रकारो धर्मस्य फलवदज्ञातत्वेनैव वेदार्थतां दर्शयति तच्चावशिष्टं ब्रह्मण इति न वृद्धवाक्यैर्विरोध इत्याह-तद्धर्मेति / निषेधशास्त्रस्यापि निवृत्तिकार्यपरत्वमस्ति, तत्सूत्रभाष्यवाक्यजातं कर्मकाण्डस्य कार्यपरत्वाभिप्रायमित्यर्थः / वस्तुतस्तु लिङर्थे कर्मकाण्डस्य तात्पर्यं, लिङर्थश्च, लोके प्रवर्तकज्ञानगोचरत्वेन कॢप्तं यागादिक्रियागतमिष्टसाधनत्वमेव न क्रियातो ऽतिरिक्तं कार्यं तस्य कूर्मलोमवदप्रसिद्धत्वादिति तस्यापि पराभिमतकार्यविलक्षणे सिद्धे प्रामाण्यं किमुद ज्ञानकाण्डस्येति मन्तव्यम् / किं च वेदान्ताः सिद्धवस्तुपराः,फलवद्भूतशब्दत्वात्, दध्यादि शब्दवदित्याह--अपि चेति / किमक्रीयार्थकशब्दानामानर्थक्यमभिधेयाभावः,

फलाभावो वा / आद्य आह--आम्नायस्येति / इति न्यायेन एतदभिधेयराहित्यं नियमेनाङ्गीकुर्वतां ऽसोमेन यजेतऽ ऽदध्ना जुहोतिऽइत्यादि वाक्येषु दधिसोमादिशब्दानामर्थशून्यत्वं स्यादित्यर्थः / ननु केनोक्तमभिधेयराहित्यमित्याशङ्क्याह--प्रवृत्तीति / कार्यातिरेकेण भव्यार्थत्वेन कार्यशेषत्वेन दध्यादिशब्दो भूतं वक्ति चेत्, तर्हि सत्यादिशदब्दः कूटस्थं न वक्तीत्यत्र को हेतुः, किं कूटस्थस्याक्रियत्वादुताक्रियाशेषत्वाद्वेति प्रश्नः / ननु दध्यादेः कार्यान्वयित्वेन कार्यत्वादुपदेशः, न कूटस्थस्याकार्यत्वादित्याद्यमाशङ्क्य निरस्यति--नहीति / दध्यादेः कार्यत्वे कार्यशेषत्वहानिः / अतो भूतस्य कार्याद्भिन्नस्य दध्यादेः शब्दार्थत्वं लब्धमिति भावः / द्वितीयंशङ्कते--अक्रियात्वे ऽपीति / कार्यशेषपरः कूटस्थस्य त्वकार्यशेषत्वान्नोपदेशव इति भावः / भूतस्य कार्यशेषत्वं शब्दार्थत्वाय फलाय वा, नाद्य इत्याह--नैष दोष इति / दध्यादेः कार्यशेषत्वे सत्यपि शब्देन वस्तुमात्रमेवोपदिष्टं न कार्यान्वयी शब्दार्थः / अन्वितार्थमात्रे शब्दानां शक्तिरित्यर्थः / द्वितीयमङ्गीकरोति--क्रियार्थत्वं त्विति / तस्य भूतविशेषस्य दध्यादेः क्रियाशेषत्वं फलमुद्दिश्याङ्गीक्रियत इत्यर्थः / नतु ब्रह्मण इति तुशब्दार्थः / ननु भूतस्य कार्यशेषत्वाङ्गीकारे स्वातन्त्र्येण कथं शब्दार्थतेति, तत्राह--न चेति / फलार्थं शेषत्वाङ्गीकारमात्रेण शब्दार्थत्वभङ्गे नास्ति शेषत्वस्य शब्दार्थतायामप्रवेशादित्यर्थः / आनर्थक्यं फलाभाव इति पक्षं शङ्कते--यदिति / यद्यपि दध्यादि स्वतो निष्फलमपि क्रियाद्वारा सफलत्वादुपदिष्टं तथापि कूटस्थब्रह्मवादिनः क्रियाद्वाराभावात् तेन दृष्टान्तेन कि फलं स्यादित्यर्थः / भूतस्य साफल्ये क्रियैव द्वारमिति न नियमः, रज्ज्वाःज्ञानमात्रेण साफल्यदर्शनादित्याह--उच्यत इति / तथैव / दध्यादिवदेवेत्यर्थः / दध्यादेः क्रियाद्वारा साफल्यं ब्रह्मणस्तु स्वत इति विशेषे सत्यपि वेदान्तानां सफलभूतार्थकत्वमात्रेण दध्याद्युपदेशसाम्यमित्यनवद्यम् / इदानिं वेदान्तानां निषेधवाक्यवत्सिद्धार्थपरत्वमित्याह--अपि चेति / नञः प्रकृत्यर्थेन संबन्धात् हननाभावो नञर्थः, इष्टसाधनत्वं तदिप्रत्ययार्थः, इष्टश्चात्र नरकदुःखाभावः, तत्परिपालको हननाभावा इति निषेधवाक्यार्थः / हननाभावो दुःखाभावहेतुरित्युक्तावर्थाद्धननस्य दुःखसाधनत्वधिया पुरुषो निवर्तते / नात्र नियोगः कश्चिदिति, तस्य क्रियातत्साधनदध्यादिविषयत्वात् / न च हननाभावरूपा नञ्वाच्या निवृत्तिः क्रिया, अभावत्वात् / नापि क्रियासाधनम् / अभावस्य भावार्थाहेतुत्वाद्भावार्थासत्त्वाच्चेत्यर्थः / अतो निषेधशास्त्रस्य सिद्धार्थे प्रामाण्यमिति भावः / विपक्षे दण्डमाह--अक्रियेति / ननु स्वभावतो रागतः प्राप्तेन हन्त्यर्थेनानुरागेण नञ्संबन्धेन हेतुना हननविरोधिनी संकल्पक्रीया बोध्यते, सा च नञर्थरूपा तत्रप्राप्तत्वाद्विधीयते, अहननं कुर्यादिति / तथा च कार्यार्थकमिदं वाक्यमित्याशङ्क्य निषेधति-न चेति / औदासीन्यं पुरुषस्य स्वरूपं तच्च हननक्रियानिवृत्त्युपलक्षितं निवृत्त्यौदासीन्यं हननाभाव इति यावत् / तद्व्यतिरेकेण नञः क्रियार्थत्वं कल्पयितुं न च शक्यमिति योजना / मुख्यार्थस्याभावस्य नञर्थत्वसंभवे तद्विरोधिक्रियालक्षणाया अन्याय्यत्वात् निषेधवाक्यस्यापि कार्यार्थकत्वे विधिनिषेकभेदविप्लवापत्तेश्चेति भावः / ननु तदभाववत्तदन्यतद्विरुद्धयोरपि नञः शक्तिः किं न स्यात्, अब्राह्मणः अधर्म इति प्रयोगदर्शनादिति चेन्न, अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वादित्याह-नञश्चेति / गवादिशब्दानां तु अगत्या नानार्थकत्वं, स्वर्गेषुवाग्वज्रादीनां शक्यपशुसंबन्धाभावेन लक्षणानवतारात् / अन्यविरुद्धयोस्तु लक्ष्यत्वं युक्तम्, शक्यसंबन्धात् / ब्राह्मणादन्यस्मिन् क्षत्रियादौ, धर्मविरुद्धे वा पापे ब्रह्मणाद्यभावस्य नञ्शक्यस्य संबन्धात् / प्रकृते च आख्यातयोगान्नञ् प्रसज्यप्रतिषेधक एव न पर्युदासलक्षकः इति मन्तव्यम् / यद्वा नञः प्रकृत्या न संबन्धः प्रकृतेः प्रत्ययार्थो ऽसपर्जनत्वात्, प्रधानसंबन्धाच्चाप्रधानानां किन्तु प्रकृत्यर्थनिष्ठेन प्रत्ययार्थेनेष्टसाधनत्वेन संबन्धो नञः, इष्टं च स्वापेक्षया बलवदनिष्टाननुबन्धि यत्तदेव न तात्कालिकसुखमात्रं, विषसंयुक्तान्नभोगस्यापि इष्टत्वापत्तेः / तथा च न ऽहन्तव्यःऽहननं बलवदनिष्टासाधनत्वे सति इष्टसाधनं न भवतीत्यर्थः / अत्र च ऽहन्तव्यःऽइति हनने विशिष्टेष्टसाधनत्वं भ्रान्तिप्राप्तमनूद्य नेत्यभावबोधने बलवदनिष्टसाधनं हननमिति बुद्धिर्भवति, हनने तात्कालिकेष्टसाधनत्वरूपविशेष्यसत्वेन विशिष्टाभावाबुद्धेर्विशेषणाभावपर्यवसानात् / विशेषणं बलवदनिष्टासाधनत्वमिति तदभावो बलवदनिष्टसाधनत्वं नञर्थं इति पर्यवसन्नम् / तद्बुद्धिरौदासीन्यपरिपालिकेत्याह-अभावेति /

चो ऽप्यर्थः पक्षान्तरद्योती / प्रकृत्यर्थाभावबुद्धिवत्प्रत्ययार्थाभावबुद्धिरपीत्यर्थः / बुद्धेः क्षणिकत्वात्तदभावे सत्यौदासीन्यात्प्रच्युतिरूपा हननादौ प्रवृत्तिः स्यादिति, अत्राह-सा चेति / यथाग्निरिन्दनं दग्ध्वा श्याम्यति एवं सा नञर्थाभावबुद्धिः हननादाविष्टसाधनत्वभ्रान्तिमूलं रागेन्धनं दग्ध्वैव शाम्यतीत्यक्षरार्थः / रागनाशे कृते प्रच्युतिरिति भावः / यद्वा रागतः प्राप्ता सा क्रिया रागनाशे स्वयमेव शाम्यतीत्यर्थः / परपक्षे तु हननविरोधिक्रिया कार्येत्युक्ते ऽपि हननस्येष्टसाधनत्वभ्रान्त्यनिरासात् प्रच्युतिर्दुर्वारा / तस्मात्तदभाव एव नञर्थ इत्युपसंहरति--तस्मादिति / भावार्थाभावेन तद्विषयककृत्यभावात् कार्याभावस्तच्छब्दार्थः / यद्वेत्युक्तपक्षे निवृत्त्युपलक्षितमौदासीन्यं यस्माद्विशिष्टाभावायत्तमेवेति व्याख्येयम् / स्वतःसिद्धस्यौदासीन्यस्य नञर्थसाध्यत्वोपपादनार्थं निवृत्त्युपलक्षितत्वमिति ध्येयम् / ऽतस्य बटोर्व्रतम्ऽइत्यनुष्ठेयक्रियावाचिव्रतशब्देन कार्यमुपक्रम्य ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यम्ऽइति प्रजापतिव्रतमुक्तम् / अत उपक्रमबलात्तत्र नञ ईक्षणविरोधिसंकल्पक्रियालक्षणाङ्गीकृता / एवमगौरसुरा अधर्म इत्यादौ नामधात्वर्थयुक्तस्य नञः प्रतिषेधवाचित्वायोगात् अन्यविरुद्धलक्षकत्वम् / एतेभ्यः प्रजापतिव्रतादिभ्यो ऽन्यत्राभावमेव नञर्थं मन्यामह इत्यर्थः / दुःखाभावफलके नञर्थे सिद्धे निषेधशास्त्रमानत्ववद्वेदान्तानां ब्रह्मणि मानत्वमिति भावः / तर्ह्यक्रियार्थानामानर्थक्यमिति सूत्रं किंविषयमिति, तत्राह-तस्मादिति / वेदान्तानां स्वार्थे फलवत्वाद्व्यर्थकथाविषयं तदित्यर्थः / यदपीत्यादि स्पष्टार्थम् / श्रवणज्ञानमात्रात्संसारानिवृत्तावपि साक्षात्काराज्जीवत एव मुक्तिर्दुरपह्नयेति सदृष्टान्तमाह-अत्रोच्यत इत्यादिना / ब्रह्माहमिति साक्षीत्कारविरोधादित्यर्थः / तत्त्वविदो जीवन्मुक्तौ मानमाह-तदुक्तं श्रुत्येति / जीवतो ऽशरीरत्वं विरुद्धमिति शङ्कते-शरीर इति / आत्मनो देहसंबन्धस्य भ्रान्तिप्रयुक्तत्वात्तत्वधिया तन्नाशरूपमशरीरत्वं जीवतो युक्तमित्याह-नेत्यादिना / असङ्गात्मरूपं त्वशरीरत्वं तत्वधिया जीवतो व्यज्यत इत्याह-नित्यमिति / देहात्मनोः संबन्धः सत्य इति शङ्कते-तत्कृतेति / तन्नाशार्थं कार्यापेक्षेति भावः / आत्मनः शरीरसंबन्धे जाते धर्माधर्मोत्पत्तिः, तस्यां सत्यां संबन्धजन्मेत्यन्योन्याश्रयादेकस्यासिद्ध्या द्वितीयस्याप्यसिद्धिः स्यादिति परिहरति-नेत्यादिना / नन्वेतद्देहजन्यधर्माधर्मकर्मण एतदेहसंबन्धहेतुत्वे स्यादन्योन्याश्रयः / पूर्वदेहकर्मण एतद्देहसंबन्धोत्पत्तिः, पूर्वदेहश्च तत्पूर्वदेहकृतकर्मण इति बीजाङ्कुरवदनादित्वान्नायं दोष इत्यत आह-अन्धेति / अप्रामाणिकीत्यर्थः / न हि बीजाङ्कुरः ततो बीजान्तरं च यथा प्रत्यक्षेण दृश्यते तद्वदात्मनो देहसंबन्धः पूर्वकर्मकृतः प्रत्यक्षः / नाप्यस्ति कश्चिदागमः / प्रत्युत ऽअसङ्गो हिऽइत्यादिश्रुतिः सर्वकर्तृत्वं वारयतीति भावः / तत्र युक्तिमाह-क्रियेति / कूटस्थस्य कृत्ययोगान्न कर्तृत्वमित्यर्थः / स्वतो निष्क्रियस्यापि कारकसंनिधिना कर्तृत्वमिति शङ्कां दृष्टान्तवैषम्येण निरस्यति-नेति / राजादीनां स्वक्रीतभृत्य कर्तृत्वं युक्तं नात्मन इत्यर्थः / देहकर्मणोरविद्याभूमौ बीजाङ्कुरवदावर्तमानयोरात्मना संबन्धो भ्रान्तिकृत एवेत्याह-मिथ्येति / ननु ऽयजेतऽइति विध्यनुपपस्यात्मनः कर्तृत्वमेष्टव्यमिति, तत्राह-एतेनेति / भ्रान्तिकृतेन देहादिसंबन्धेन यागादिकर्तृत्वमाब्रह्मबोधाद्व्याख्यातमित्यर्थः / अत्राहुः / प्राभाकरा इत्यर्थः / भ्रान्त्यभावाद्देहसंबन्दादिकं सत्यमिति भावः / भेदज्ञानाभावान्न गौण इत्याह-नेति / प्रसिद्धो ज्ञातो वस्तुनोर्भेदो येन तस्य गौणमुख्यज्ञानाश्रयत्व प्रसिद्धेरित्यर्थः / यस्य तस्य पुंसो गौणौ भवता इत्यन्वयः / शौर्यादिगुणविषयावित्यर्थः / तस्य त्विति / भेदज्ञानशून्यस्य पुंस इत्यर्थः /

शब्दप्रत्ययाविति /

शब्दः शाब्दबोधश्चेत्यर्थः / संशयमूलौ तावुदाहरति-यथा मन्देति / यदा संशयमूलयोर्न गौणत्वं तदा भ्रान्तिमूलयोः किं वाच्यमित्याह-यथा वेति /

अकस्मादिति /

अतर्कितादृष्टादिनां संस्कारोद्बोधे सतीत्यर्थः / निरुपचारेण गुणज्ञानं विनेत्यर्थः / देहादिव्यतिरिक्तात्मवादिनामिति / देहात्मवादिनां तु प्रमेत्यभिमान इति भावः / जीवन्मुक्तौ प्रमाणमाह-तथा चेति / तत्तत्र जीवन्मुक्तस्य देहे / यथा दृष्टान्तः अहिनिर्ल्वयनी सर्पत्वक् वाल्मीकादौ प्रत्यस्ता निक्षिप्ता मृता सर्पेण त्यक्ताभिमाना वर्तते, एवमेवेदं विदुषा त्यक्ताभिमानं शरीरं तिष्ठति / अथ तथा त्वचा निर्मुक्तसर्पवदेवायं देहस्थो ऽशरीरः विदुषो देहे सर्पस्य त्वचीवाभिमानाभावादशरीरत्वादमृतः प्राणितीति प्राणो जीवन्नपि ब्रह्मैव, किं तद्ब्रह्म तेजः स्वयञ्ज्योतिरानन्द एवेत्यर्थः / वस्तुतो ऽचक्षुरपि बाधितचक्षुराद्यनिवृत्या सचक्षुरिवेत्यादि योज्यम् / इत्यनवद्यमिति / ब्रह्मात्मज्ञानान्मुक्तिलाभात्सिद्धं वेदान्तानां प्रामाण्यं, हितशासनाच्छास्त्रत्वं च निर्देषतया स्थितमित्यर्थः / ब्रह्मज्ञानमुद्दिश्य श्रवणवन्मनननिदिध्यासनयोरप्यवान्तरवाक्यभेदेन विध्यङ्गीकारान्न ब्रह्मणो विधिशेषत्वं उद्देश्यज्ञानलभ्यतया प्राधान्यादित्याह-नेति / श्रवणं ज्ञानकरणवेदान्तगोचरत्वात्प्रधानं, मनननिदिध्यासनयोः प्रमेयगोचरत्वात्तदङ्गत्वं, नियमादृष्टस्य ज्ञान उपयोगः सर्वापेक्षान्यायादिति मन्तव्यम् / तर्हि ज्ञाने विधिः किमिति त्यक्तः, तत्राह-यदि हीति /

यदि ज्ञाने विधिमङ्गीकृत्य वेदानतैरवगतं ब्रह्म विधेयज्ञाने कर्मकारकत्वेन विनियुज्येत तदा विधिशेषत्वं स्यात् / न त्ववगतस्य विनियुक्तत्वमस्ति, प्राप्तावगत्या फललाभे विध्ययोगादित्यर्थः / तस्मात्--विध्यसंभवात् / अतः-शेषत्वासंभवात् / सत्यादिवाक्यैर्लब्धज्ञानेनाज्ञाननिवृत्तिरूपफललाभे सतीत्यर्थः / सूत्रं योजयति-स्वतन्त्रमिति /

एवं च सतीति /

चो ऽवधारणे / उक्तरीत्या ब्रह्मणः स्वातन्त्र्ये सत्येव भगवतो व्यासस्य पृथक्शास्त्रकृतिर्युक्ता, धर्मविलक्षणप्रमेयलाभात् / वेदान्तानां कार्यपरत्वे तु प्रमेयाभेदान्न युक्तेत्यर्थः / ननु मानसधर्मविचारार्थं पृथगारम्भ इत्याशङ्क्याह-आरभ्यमाणं चेति / अथ बाह्यसाधनधर्मविचारानन्तरम् / अतो बाह्यधर्मस्य शुद्धिद्वारा मानसोपासनाधर्महेतुत्वात्परिशिष्टो मानसधर्मो जिज्ञास्य इति सूत्रं स्यादिति / अत्र दृष्टान्तमाह-अथेति / तृतीयाध्याये श्रुत्यादिभिःशेषशेषित्वनिर्णयानन्तरं शेषिणाशेषस्य प्रयोगसंभवात् कः क्रतुशेषः को वा पुरुषशेषः इति विज्ञास्यत इत्यर्थः / एवमारभ्येत / नत्वारब्धं, तस्मादवान्तरधर्मार्थमारम्भ इत्ययुक्तमिति भावः / स्वमते सूत्रानुगुण्यमस्तीत्यह-ब्रह्मेति / जैमिनिना ब्रह्म न विचारितमिति तज्जिज्ञास्यत्वसूत्रणं युक्तमित्यरथः / वेदान्तार्थश्चेदद्वैतं तर्हि द्वैतसापेक्षविध्यादीनां का गतिरित्याशङ्क्य ज्ञानात्प्रागेव तेषां प्रामाण्यं न पश्चादित्याह-तस्मादिति / ज्ञानस्य प्रमेयप्रमातृबाधकत्वादित्यर्थः / ब्रह्म न कार्यशेषः, तद्बोधात्प्रागेव सर्वव्यवहार इत्यत्र ब्रह्मविदां गाथामुदाहरति-अपिचेति / सदबाधितं ब्रह्म पूर्वमात्मा विषयानादत्त इति सर्वसाक्ष्यहमित्येवंबोधे जाते सति पुत्रदेहादेः सत्ताबाधनात् मायामात्रत्वनिश्ययात् पुत्रदारादिभिरहमिति स्वीयदुःखसुखभावत्वगुणयोगाद्गौणात्माभिमानस्य नरो ऽहं कर्ता मूढ इति मिथ्यात्माभिमानस्य च सर्वव्यवहारहेतोरसत्वे कार्यं विधिनिषेधादिव्यवहारः कथं भवेत् हेत्वभावान्न कथञ्चिद्भवेदित्यर्थः / नन्वहं ब्रह्मेति बोधो बाधितः, अहमर्थस्य प्रमातुः ब्रह्मत्वायोघादित्याशङ्क्या प्रमातृत्वस्याज्ञानविलसितान्तःकरणतादात्म्यकृतत्वान्न बाध इत्यह-अन्वेष्टव्येति / ऽय आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्विशोकः सो ऽन्वेष्टव्यऽइति श्रुतेः

ज्ञातव्यपरमात्मविज्ञानात्प्रागेवाज्ञानाच्चिद्धातोरात्मानः प्रमातृत्वं प्रमातैव ज्ञातः सन् पाप्मरागद्वेषमरणविवर्जितः परमात्मा स्यादित्यर्थः / प्रमातृत्वस्य कल्पितत्वे तदाश्रितानां प्रमाणानां प्रामाण्य कथमित्यत आह-देहेति / देहात्मत्वप्रत्ययः कल्पितो भ्रमो ऽपि व्यवहाराङ्गतया मानत्वेनेष्यते वैदिकैः, तद्वल्लौकिकमध्यक्षादिकमात्मबोधावधि व्यवहारकाले बाधाभावात् व्यावहारिकं प्रामाण्यमिष्यतां, वेदान्तानां तु कालत्रयाबाध्यबोधित्वात् तत्वावेदकं प्रामाण्यमिति तु शब्दार्थः / आऽत्मनिश्चयात् / आत्मनिशचयादित्याङ्मर्यादायाम् / प्रमातृत्वस्य कल्पितत्वे ऽपि विषयाबाधात् प्रामाण्यमितिभावः //

रामनाम्निपरे धाम्नि कृत्स्नाम्नायसमन्वयः / कार्यतात्पर्यबाधेन साधितः शुद्धबुद्धये

इति चतुसूत्री समाप्ता //

END Bस्Rप्_१,१.४.४

START Bस्Rप्_१,१.५.५

ईक्षतेर् नाशब्दम् | BBस्_१,१.५ |

वृत्तमनूद्याक्षेपलक्षणामवान्तरसंगतिमाह-सांख्यादयस्त्विति / भवतु सिद्धे वेदान्तानां समन्वयः तथापि मानान्तरायोगे ब्रह्मणि शक्तिग्रहायोगात्, कूटस्थत्वेनाविकारित्वेन कारणत्वायोगाच्च न समन्वयः / किन्तु सर्गाद्यं कार्यं जडप्रकृतिकं, कार्यत्वात्, घटवत् इत्यनुमानगम्ये त्रिगुणे प्रधाने समन्वय इत्याक्षिपन्तीत्यर्थः / सिद्धं मानान्तरगम्यमेवेत्याग्रहः शक्तिग्रहार्थः / अत एव प्रधानादवनुमानोपस्थिते शक्तिग्रहसंभवात् तत्परतया वाक्यानि योजयन्तीत्युक्तम् / किं च ऽतेजसा सोम्यशुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छऽइत्याद्याः श्रुतयः / शुङ्गेन लिङ्गेन कारणस्य स्वतो ऽन्वेषणं दर्शयन्तो मानान्तरसिद्धमेव जगत्कारणं वदन्तीत्याह-सर्वेष्विति / नन्वतीन्द्रियत्वेन प्रथानादेर्व्याप्तिग्रहायोगात्कथमनुमानम्, तत्राह-प्रधानमिति / यत्कार्यं तज्जडप्रकृतिकं यथा घटः / यज्जडं तच्चेतनसंयुक्तं, यथा रथादिरिति सामान्यतोदृष्टानुमानगम्याः प्रधानपुरुष संयोगा इत्यर्थः / अद्वितीयब्रह्मणः कारणत्वविरोधिमतान्तरमाह-काणादास्त्विति / सृष्टिवाक्येभ्य एव परार्थानुमानरूपेभ्यो यत्कार्यं तद्बुद्धिमत्कर्तृकमितीश्वरं कर्तारं, परमाणूंश्च यत्कार्यद्रव्यं तत्स्वन्यूनपरिमाणद्रव्यारब्दमित्यनुमिमत इत्यर्थः / अन्ये ऽपि बौद्धादयः / ऽअसद्वा इदमग्र आसीत् इत्यादि वाक्याभासः / यद्वस्तु तच्छून्यावसानं, यथा दीप इति युक्त्याभासः / एवं वादिविप्रतिपत्तिमुक्त्वा तन्निरासायोत्तरसूत्रसन्दर्भममवतारयति--तत्रेति / वादिविवादे सतीत्यर्थः / व्याकरणमीमांसान्यायनिधित्वात्पदवाक्यप्रमाणज्ञत्वम् / यज्जगत्कारणं तच्चेतनमचेतनं वेति

ईक्षणस्यमुख्यत्वगौणत्वाभ्यां संशये पूर्वपक्षमाह--तत्र सांख्या इति / अपिशब्दावयवकारार्थो / ऽसदेवऽइत्यादि स्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यानां प्रधानपरत्वनिरासेन ब्रह्मपरत्वोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः / पूर्वपक्षे जीवस्यप्रधानैक्योपास्तिः, सिद्धान्तेब्रह्मैक्यज्ञानमिति विवेकः / अचेतनसत्वस्यैव सर्वज्ञत्वं, न चेतनस्येत्याह-तेन च सत्वधर्मेणेति /

न केवलस्येति /

जन्यज्ञानस्य सत्वधर्मत्वान्नित्योपलब्धेरकार्यत्वाच्चिन्मात्रस्य न सर्वज्ञानकर्तृत्वमित्यर्थः / ननु गुणानां साम्यावस्थायां सत्वस्योत्कर्षाभावात्कथं सर्वज्ञतेत्याह-त्रिगुणत्वादिति / त्रयो गुणा एव प्रधानं तस्यसाम्यवस्था तदभेदप्रधानमित्युच्यते / तदवस्थायामपि प्रलये सर्वज्ञानक्तिमत्वरूपं सर्वज्ञत्वमक्षतमित्यर्थः / ननु मया किमिति शक्तिमत्वरूपं गौणं सर्वज्ञत्वमङ्गीकार्यमिति, तत्राह-नहीति / अनित्यज्ञानस्य प्रलये नाशाच्छक्तिमत्वं वाच्यं कारकाभावाच्चेत्याह-अपि चेति / मतद्वयसाम्यमुक्त्वा स्वमते विशेषमाह-अपि चेति / ब्रह्मणः कारणत्वं स्मृतिपादे समर्थ्यते / प्रधानादेः कारणत्वं तर्कपादे युक्तिभिर्निरस्यति / अधुना तु श्रुत्या निरस्यति-ईक्षतेर्नाशब्दमिति / ईक्षणश्रवणाद्वेदावाच्यमशब्दं प्रधानम् / अशब्दत्वान्न कारणमिति सूत्रयोजना / तत्सच्छब्दवाच्यं कारणमैक्षत / ईक्षणमेवाह--बह्विति / बहु प्रपञ्चरूपेण स्थित्यर्थमहमेवोपादानतया कार्याभेदाज्जनिष्यामीत्याह-प्रजेति / एवं तत्सदीक्षित्वा आकाशं वायुं च सृष्ट्वा तेजः सृष्टवदित्याह-तदिति / मिषच्चलत् / सत्वाक्रान्तमिति यावत् स जीवाभिन्नः परमात्मा ऽप्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धां खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीन्द्रियं मनो अन्नमन्नाद्वीर्यं तपो मन्त्राः कर्मलोकालोकेषु नाम चऽइत्युक्ताः षोडशकलाः / ननु ऽइक्शितपो धातुनिर्देशेऽइति कात्यायनस्मरणादीक्षतेरिति पदेन श्तिबन्तेन धातुरुच्यते / तेन धात्वर्थं ईक्षणं कथं व्याख्यायत इत्यशङ्क्य लक्षणयेत्याह-ईक्षितेरितिचेति / ऽइतिकर्तव्यताविधेर्यजतेः पूर्ववत्वंऽइति जैमिनिसूत्रे यथा यजतिपदेन लक्षणया धात्वर्थो याग उच्यते तद्विदिहापीत्यर्थः / सौर्यादिविकृतियागस्याङ्गानामविधानात् पूर्वदर्शादिप्रकृतिस्थाङ्गवत्वमिति सूत्रार्थः / धात्वर्थनिर्देशेन लाभमाह-तेनेति / सामान्यतः सर्वज्ञो विशेषतः सर्वविदिति भेदः / ज्ञानमीक्षणमेव तपः / तपस्विनः फलमाह-तस्मादिति / एतत्कार्यं सूत्राख्यं ब्रह्म / केवलसत्त्ववृत्तेर्ज्ञानत्वमङ्गीकृत्य प्रधानस्य सर्वज्ञत्वं निरस्तम् / संप्रति न केवलजडवृत्तिर्ज्ञानशब्दार्थः किन्तु साक्षिबोधविशिष्टा वृत्तिर्वृत्तिव्यक्तबोधो वा ज्ञानम् / तच्चान्धस्य प्रधानस्य नास्तीत्याह-अपिचेति / साक्षित्वमस्ति, येनोक्तज्ञानवत्वं स्यादिति शेषः / ननु सत्त्ववृत्तिमात्रेण योगिनां सर्वज्ञत्वमुक्तमित्यत आह-योगिनांत् त्विति / सेश्वरसांख्यामतमाह-अथेति / सर्वज्ञत्वं नाम सर्वघोचरज्ञानत्वं, न ज्ञानकर्तृत्वं, ज्ञानस्य कृत्यसाध्यत्वादिति हृदिकृत्वा पृच्छति-इदं तावदिति / सर्वं जानातीति शब्दासाधुत्वं शङ्कते-ज्ञाननित्यत्व इति / नित्यस्यापि ज्ञानस्य तत्तदर्थोपहितत्वेन ब्रह्मस्वरूपाद्भेदं कल्पयित्वा कार्यत्वोपचाराद्ब्रह्मणस्तत्कर्तृत्वव्यपदेशः साधुरिति सदृष्टान्तमाह-न प्रततेति / संततेत्यर्थः / असत्यपि अविवक्षिते ऽपि / ननु प्रकाशतेरकर्मकत्वात्सविता प्रकाशत इति प्रयोगे ऽपि जानातेः सकर्मकत्वात्कर्माभावे ऽतदैक्षतऽइत्ययुक्तमिति, तत्राह-कर्मापेक्षायां त्विति / कर्माविवक्षायामपि प्रकाशरूपे सवितरि प्रकाशत इति कथञ्चित्प्रकाशक्रियाश्रयत्वेन कर्तृत्वोपचारवच्चिदात्मन्यपि चिद्रूपेक्षणकर्तृत्वोपचारान्न वैषम्यमित्युक्तं पूर्वम् / अधुना तु कुम्भकारस्य स्वोपाध्यन्तःकरणवृत्तिरूपेक्षणवदीश्वरस्यापि स्वोपाध्यविद्यायाः विविधसृष्टिसंस्कारायाः प्रलयावसानेनोद्बुद्धसंस्कारायाः सर्गोन्मुखः कश्चित्परिणामः संभवति, अतः तस्यां सूक्ष्मरूपेण निलीन सर्वकार्यविषयकमीक्षणं, तस्य कार्यत्वात्कर्मसद्भावाच्च तत्कर्तृत्वं मुख्यमिति द्योतयति-सुतरामिति / ननु मायोपाधिकबिम्बचिन्मात्रस्येश्वरस्य कथमीक्षणं प्रति मुख्यं कर्तृत्वं, कृत्यभावादिति चेन्न, कार्यानुकूलज्ञानवत एव कर्तृत्वादीश्वरस्यापि ईक्षणानुकूलनित्यज्ञानवत्त्वात् / न च नित्यज्ञानेनैव कर्तृत्वनिर्वाहात्किमीक्षणेनेति वाच्यम्, वाय्वादेरेव शब्दवत्त्वसंभवात्किमाकाशेनेत्यतिप्रसङ्गात् / अतः श्रुतत्वाद्वाय्वादिकारणत्वेनाकाशवदैक्षतेत्यागन्तुकत्वेन श्रुतमीक्षणमाकाशादिहेतुत्वेनाङ्गीकार्यमित्यलम् / अव्याकृते सूक्ष्मात्मना स्थिते व्याकर्तुं स्थूलीकर्तुमिष्टे इत्यर्थः / अव्याकृतकार्योपरक्तचैतन्यरूपेक्षणस्य कारकानपेक्षत्वे ऽपि वृत्तिरूपेक्षणस्य कारकं वाच्यमित्याशङ्क्याह-अपिचाविद्यादिमत इति / यथैकस्य ज्ञानं तथान्यस्यापीति नियमाभावान्मायिनो ऽशरीरस्यापि जन्येक्षणकारकत्वमिति भावः / ननु यज्जन्यज्ञानं तच्छरीरसाध्यमिति व्याप्तिरस्तीत्याशङ्क्य श्रुतिबाधमाह-मन्त्रौ चेति / कार्यं शरीरम् / कारणमिन्द्रियम् / अस्येश्वरस्य शक्तिर्माया स्वकार्यापेक्षया परा, विचित्रकार्यकारित्वाद्द्विविधा / सा त्वैतिह्यमात्रसिद्धा न प्रमाणसिद्धेत्याह-श्रुयत इति / ज्ञानरूपेण बलेन या सृष्टिक्रिया सा स्वाभाविकी / अनादिमायात्मकत्वादित्यर्थः / ज्ञानस्य चैतन्यस्य बलं मायावृत्तिप्रतिबिम्बितत्त्वेन स्फुटत्वं तस्य क्रियानाम बिम्बत्वेन ब्रह्मणो जनकता ज्ञातृतापि स्वाभाविकीति वार्थः / अपाणिरपि ग्रहीता / अपादोपि जवनः / ईश्वरस्यस्वकार्ये लौकिकहेत्वपेक्षा नास्तीति भावः / अग्र्यमनादिं, पुरुषमनन्तं, महान्तं विभुमित्यर्थः / अपसिद्धान्तं शङ्कते-नन्विति / ज्ञाने प्रतिबन्धककारणान्यविद्यारागादीनि श्रुतावत ईश्वरादन्यो नास्तीत्यन्वयः / औपादिकस्य जीवेश्वरभेदस्यमयोक्तत्वान्नापसिद्धान्त इत्याह-अत्रोच्यत इति / तत्कृत उपाधिसंबन्धकृतः शब्दतज्जन्यप्रत्ययरूपो व्यवहारः / असंकीर्ण इति शेषः / अव्यतिरेके कथमसंकरस्तत्राह-तत्कृता चेति / उपाधिसंबन्धकृतेत्यर्थः / तथेति / देहादिसंबन्धत्य हेतुरविवेको ऽनाद्यविद्या तया कृत इत्यर्थः / अविद्यायां हि प्रतिबिम्बो जीवः, बिम्बचैतन्यमीश्वर इति भेदो ऽविद्याधीनसत्ताकः, अनादिभेदस्य कार्यत्वायोगात् / कार्यबुद्ध्यादिकृतप्रमात्रादिभेदश्च कार्य एवेति विवेकः / नन्वखण्डस्वप्रकाशात्मनि कथमविवेकः, तत्राह-दृश्यते चेति / वस्तुतो देहादिभिन्नस्वप्रकाशस्यैव सत आत्मनो नरो ऽहमिति भ्रमोदृष्टत्वाद्दुरपह्नवः / स च मिथ्याबुद्ध्या मीयत इति मिथ्याबुद्धिमात्रेण भ्रान्तिसिद्धाज्ञानेन कल्पित इति चकारार्थः / यद्वोक्तमिथ्याबुद्धौ लोकानुभवमाह-दृश्यते चेति / इत्थंभावे तृतीया / भ्रान्त्यात्मना दृश्यत इत्यर्थः / पूर्वपूर्वभ्रान्तिमात्रेण दृश्यते न च प्रमेयतयेति वार्थः / कूठस्थस्यापि मायिकं कारणत्वं युक्तमित्याह-यथा त्विति /

यत्त्ववेद्ये शब्दशक्तिग्रहायोग इति, तन्न / सत्यादिपदानामबाधिताद्यर्थेषु लोकावगतशक्तिकानां वाच्चैकदेशत्वेनोपस्थिताखण्डब्रह्मलक्षकत्वादिति स्थितम्

END Bस्Rप्_१,१.५.५

START Bस्Rप्_१,१.५.६

गौणश्चेन्नात्मशब्दात् | BBस्_१,१.६ |

संप्रत्युत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह-अत्राहेति / अन्यथापि अचेतनत्वे ऽपि / ननु प्रधानस्य चेतनेन किं साम्यं येन गौणमीक्षणमिति तत्राह-यथेति / नियतक्रमवत्कार्यकारित्वं साम्यमित्यर्थः / ऽउपचारप्राये वचनात्ऽइति गौणार्थप्रचुरे प्रकरणे समाम्नानादित्यर्थः / अप्तेजसोरिवाचेतने सति गौणी ईक्षतिरिति चेन्न, आत्मशब्दात्सतश्चेतनत्वनिश्चयादिति सूत्रार्थमाह-यदुक्तमित्यादिना / सा प्रकृता सच्छब्दवाच्या इयमीक्षित्री देवता परोक्षा हन्त इदानीं भूतसृष्ट्यनन्तरं इमाः सृष्टास्तिस्रस्तेजो ऽबन्नरूपाः / परोक्षत्वाद्देवता इति द्वितीयाबहुवचनम् / अनेन पूर्वकल्पानुभूतेनजीवेनात्मना मम स्वरूपेण ता अनुप्रविश्य तासां भोग्यत्वाय नाम च रूपं च स्थूलं करिष्यामीत्यैक्षतेत्यन्वयः / लौकिकप्रसिद्धेः, ऽजीव प्राणधारणेऽइति धातोर्जीवतिप्रामधारयतीति निर्वचनाच्चेत्यर्थः / अत त्विति / स्वपक्षे तु बिम्बप्रतिबिम्बयोर्लोके भेदस्यकल्पितत्वदर्शनाज्जीवो ब्राह्मणः सत आत्मेति युक्तमित्यर्थः / जीवस्य सच्छब्दार्थं प्रत्यात्मशब्दात् सन्न प्रधानमित्युक्त्वा सतौ जीवं प्रत्यात्मशब्दान्न प्रधानमिति विधान्तरेण हेतुं व्याचष्टे-तथेति / स यःसदाख्य एषोणिमासूक्ष्मः, ऐतदात्मकमिदं सर्वं जगत्, तत्सदेव सत्यं, विकारस्य मिथ्यात्वात् / सः सत्पदार्थः सर्वस्यात्मा / हे श्वेतकेतो, त्वं च नासि संसारी, किन्तु तदेव सदभाधितं सर्वात्मकं ब्रह्मासीति श्रुत्यर्थः /

इत्यत्रोपदिशति / अतश्चेतनात्माकत्वात् सत्वात् सच्चेतनमेवेति वाक्यशेषः / यदुक्तमप्तेजसोरिव सत ईक्षणं गौणमिति, तत्राह-अत्तेजसोस्त्विति / नामरूपयोर्व्याकरणं सृष्टिः / आजिपदान्नियमनं / आप्तेजसोदृग्विषयत्वात्सृज्यत्वान्नियम्यत्वाच्चाचेतनत्वमीक्षणस्य मुख्यत्वे बाधकमस्ति साधकं च नास्तीति हेतोर्युक्तमीक्षणस्य गौणत्वमिति योजना / चेतनवत्कार्यकारित्वं गुणः ऽतेज ऐक्षतऽचेतनवत्कार्यकारित्यर्थः / यद्वा तेजःपदेन तदधिष्ठानं सल्लक्ष्यते / तथाच मुख्यमीक्षणमित्याह-तयोरिति / स्यादेतद्यदि सत ईक्षणं मुख्यं स्यात्तदेव कुत इत्यत आह-सतस्त्विति /

गौणमुख्ययोरतुल्ययोः संशयाभावेन गौणप्रायपाठस्यनिश्चायकत्वादात्मशब्दाच्च सत ईक्षणं मुख्यमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.५.६

START Bस्Rप्_१,१.५.७

तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् | BBस्_१,१.७ |

आत्महितकारित्वगुणयोगादात्मशब्दो ऽपि प्रधाने गौण इति शङ्कते-अथेत्यादिना / आत्मशब्दो प्रधाने ऽपि मुख्यो नानार्थकत्वादित्याह-अथवेति / नानार्थत्वे दृष्टान्तः-यथेति / ऽअथैष ज्योतिःऽश्रुत्या सहस्रदक्षिणाके क्रतौ ज्योतिष्टोमे लोकप्रयोगादग्नौ च ज्योतिःशब्दो यथा मुख्यस्तद्वदित्यर्थः / तस्मिन्सत्पदार्थे निष्टा अभेदज्ञानं यस्य स सन्निष्ठस्तस्य मुक्तिश्रवणादिति सूत्रार्थमाह-नेत्यादिना / श्रुतिः समन्वयसूत्रेव्याख्याता / अनर्थायेत्युक्तं प्रपञ्चयति-यदि चाज्ञस्येति / कश्चित्किल दुष्टात्मा महारण्यमार्गे पतितमन्धं स्वबन्धुनगरमं जगमिषुं बभाषे, किमात्रायुष्मता दुःखितेन स्थीयत इति / स चान्धः सुखां वाणीमाकर्ण्य तमाप्तं मत्वोवाच, अहो मद्भागधेयं, यदत्र भवान्मां दीनं स्वाभीष्टनगरप्राप्यसमर्थं भाषत इति / स च विप्रलिप्सुर्दुष्टगोयुवानमानीय तदीयलाङ्गूलमन्धं ग्राहयामास / उपदिदेश च एनमन्धं, एष गोयुवा त्वां नगरं नेष्यति, मा त्यज लाङ्गूलमिति / स चान्धः श्रद्धालुतया तदत्यजन्स्वाभीष्टमप्राप्यानर्थपरंपरां प्राप्तः / तेन न्यायेनेत्यर्थः / तथा सतीति / आत्मज्ञानाभावे सति विहन्येत मोक्षं न प्राप्नुयात् प्रत्युतानर्थं संसारं च प्राप्नुयादित्यर्थः / ननु जीवस्य प्रधानैक्यसंपदुपासनार्थमिदं वाक्यामस्त्विति, तत्राह-एवं च सतीति / अहाधितात्मप्रमायां सत्यामित्यार्थः / कस्यचिदारोपितचोरत्वस्य सत्येन तप्तं परशुं गृह्णतो मोक्षो दृष्टः, तद्दृष्टान्तेन सत्ये ब्रह्मणि अहमित्यभिसंधिमतो मोक्षो यथा ऽसत्याभिसंधस्तप्तं परशुं गृह्णाति स न दह्यते ऽथ मुच्यतेऽइति श्रुत्योपदिष्टः / स उपदेशः संपत्पक्षे न युक्तः इत्याह-अन्यथेति / देहमुत्थापयतीत्युक्थं प्राणः / तस्मान्मोक्षोपदेशान्मुख्ये संभवति गौणत्वस्यान्याय्यत्वाच्चात्मशब्दः सति मुख्य इत्याह-अपि चेति / क्वचिद्भृत्यादौ / सर्वत्राहमात्मेत्यत्रापि मुख्य आत्मशब्दो न स्यादित्यर्थः / चेतनत्वोपचाराद्भूतादिषु / सर्वत्र चैतन्यतादात्म्यादित्यर्थः / आत्मशब्दश्चेतनस्यैवासाधारण इत्युक्तम् / अस्तुवाव्यापिवस्तूनां साधारणस्तथापि तस्यात्र श्रुतौ प्रधानपरत्वे ऽपि निश्चायकाभावान्न प्रधानवृत्तितेत्याह-साधारणत्वे ऽपीति / चेतनवाचित्वे तु प्रकरणं शेतकेतुपदं च निश्चायकमस्तीत्याह-प्रकृतं त्विति / उपपदस्य निश्चायकत्वं स्फुटयति-नहीति / ततः किं, तत्राह-तस्मादिति / आत्मशब्दो ज्योतिःशब्दवन्नानार्थक इत्युक्तं दृष्टान्तं निरस्यति-ज्योतिरिति / कथं तर्हि ऽज्योतिषा यजेतऽइति ज्योतिष्टोमे प्रयोगः, तत्राह-अर्थवादेति / ऽएतानि वाव तानि ज्योतींषि य एतस्य स्तोमाःऽइत्यर्थवादेन कल्पितं ज्वलनेन सादृश्यम् /

त्रिवृत्पञ्चदशस्त्रिवृत्सप्तदशस्त्रिवृदेकविंश इति स्तोमास्तत्तदर्थप्रकाशकत्वेन गुणेन ज्योतिष्पदोक्ता ऋक्संघाः / तथा च ज्योतींषि स्तोमा अस्येति ज्योतिष्टोम इत्यत्र ज्योतिःशब्दो गौण इत्यर्थः / नन्वात्मशब्दादिति पूर्वसूत्र एवात्मशब्दस्य प्रधाने गौणत्वसाधारणत्वशङ्कानिरासः कर्तुमुचितः, मुख्यार्थस्य लाघवेनोक्तिसंभवे गौणत्वनानार्थकत्वाशङ्काया दुर्बलत्वेन तन्निरासार्थं पृथक्सूत्रायासानपेक्षणात् / तथा च शङ्कोत्तरत्वेनासूत्राख्यानं नातीव शोभत इत्यरुचेराह-अथवेति / निरस्ता समस्ता गौणत्वनानार्थकत्वशङ्का यस्यात्मशब्दस्य स तच्छङ्कस्तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः / तत इति / सत आत्मशब्दे जीवाभिन्नत्वादिति हेत्वपेक्षया मोक्षोपदेशः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणत्वनिरासे हेतुरित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.५.७

START Bस्Rप्_१,१.५.८

हेयत्वावचनाच् च | BBस्_१,१.८ |

ननु यथा कश्चिदरुन्धतीं दर्शयितुं निकटस्थां स्थूलां तारामरुन्धतीत्वेनोपदिशति, तद्वदनात्मन एव प्रधानस्य सत्पदार्थस्यात्मत्वोपदेश इति शङ्कते-कुतश्चेति / प्रधानं सच्छब्दवाच्यं नेति कुत इत्यर्थः / सौत्रश्चकारो ऽनुक्तसमुच्चयार्थ इत्याह-चशब्द इति / विवृणोति-सत्यपीति / अपिशब्दान्नास्त्येवेति सूचयति / वेदानधीत्यागतं स्तब्धं पुत्रं पितोवाच-हे पुत्र उत अपि, आदिश्यत इत्यादेश उपदेशैकलभ्यः स्दात्मा तमप्यप्राक्ष्यः गुरुनिकटेपृष्टवानसि, यस्य श्रवणेन मननेन विज्ञानेनान्यस्य श्रवणादिकं भवतीत्यन्वयः / नन्वन्येन ज्ञातेन कथमन्यदज्ञातमपि ज्ञातं स्यादिति पुत्रः शङ्कते-कथमिति / हे भगवः, कथं नु खलु स भवतीत्यर्थः / कार्यस्य कारणान्यत्वं नास्तीत्याह-यथेति / पिण्डः स्वरूपं तेन / विज्ञातेनेति शेषः / तत्र युक्तिमाह-वाचेति / वाचा वागिन्द्रियेणारभ्यत इति विकारो वाचारम्भणम् / ननु वाचा नामैवारभ्यते, न घटादिरित्याशङ्क्य नाममात्रमेव विकार इत्याह-नामधेयमिति /

ऽनामधेयं विकारो ऽयं वाचा केवलमुच्यते / वस्तुतः कारणाद्भिन्नो नास्ति तस्मान्मृषैव सः //

ऽइति भावः / विकारस्य मिथ्यात्वे तदभिन्नकारणस्यापि मिथ्यात्वमिति, नेत्याह-मृत्तिकेति / कारणं कार्याद्भिन्नसत्ताकं न कार्यं कारणाद्भिन्नम्, अतः कारणातिरिक्तस्य कार्यस्वरूपस्याभावात्कारणज्ञानेन तज्ज्ञानं भवतीति स्थिते दार्ष्टान्तिकमाह-एवमिति / मृद्वद्ब्रह्मैव सत्यं वियदादिविकारो मृषेति ब्रह्मज्ञाने सति ज्ञेयं किञ्चिन्नावशिष्यत इत्यर्थः / यद्यपि प्रधाने ज्ञाते तादात्म्याद्विकाराणां ज्ञानं भवति तथापि न पुरुषाणां, तेषां प्रधानविकारत्वाभावादित्याह-नचेति /

अस्माकं जीवानां सद्रूपत्वात्तज्ज्ञाने ज्ञानमिति भावः

END Bस्Rप्_१,१.५.८

START Bस्Rप्_१,१.५.९

स्वाप्ययात् | BBस्_१,१.९ |

कुतश्चेति /

पुनरपि कस्माधेतोरित्यर्थः / सुषुप्तौ जीवस्य सदात्मनि स्वस्मिन्नप्ययश्रवणात्सच्चेतनमेवेति सूत्रयोजना / एतत्स्वपनं यथा स्यात्तथा यत्र सुषुप्तौ स्वपितीति नाम भवति तदा पुरुषः सता संपन्न एकीभवति / सदैक्ये ऽपि नामप्रवृत्तिः कथं, तत्राह-स्वमिति / तत्र लोकप्रसिद्धिमाह-तस्मादिति / हि यस्मात्स्वं सदात्मानमपीतो भवति तस्मादित्यर्थः / श्रुतेस्तात्पर्यमाह-एषेत्यादिना / कथमेतावता प्रधाननिरास इत्यत आह-स्वशब्देनेति / एतेर्धातोर्गत्यर्थस्यापिपूर्वस्य लयार्थत्वे ऽपि कथं नित्यस्य जीवस्य लय इत्याशङ्क्य उपाधिलयादिति वक्तुं जाग्रत्स्वप्नयोरुपाधिमाह-मन इति / ऐन्द्रियकमनोवृत्तय उपाधयः, तैर्घटादिस्थूलार्थविशेषाणामात्मना संबन्धादात्मा तानिन्द्रियार्थान्पश्यन्स्थूलविशेषेण देहेनैक्यभ्रान्तिमापन्नो विश्वसंज्ञो जागर्ति / जाग्रद्वासनाश्रयमनोविशिष्टः संस्तैजससंज्ञः स्वप्ने विचित्रवासनासहकृतमायापरिणामान्पश्यन् ऽसोम्य तन्मनःऽइति श्रुतिस्थमनःशब्दवाच्यो भवति / स आत्मा स्थूलसूक्ष्मोपाधिद्वयोपरमे ऽहं नरः कर्तेति विशेषाभिमानाभवाल्लीन इत्युपचर्यत इत्यर्थः / ननु स्वपितीति नामनिरुक्तेरर्थवादत्वान्न यथार्थतेत्यत आह-यथेति / तस्य हृदयशब्दस्यैतन्निर्वचनम् / तदशितमन्नं द्रवीकृत्य नयन्ते जरयन्तीत्याप एवाशनायापदार्थः / तत्पीतमुदकं नयते शोषयतीति तेज एवोदन्यम् / अत्र दीर्घश्छान्दसः / एवमिदमपि निर्वचनं यथार्थमित्याह-एवमिति / इदं च प्रधानपक्षे न युक्तमित्याह-न चेति / स्वशब्दस्यात्मनीवात्मीये ऽपि शक्तिरस्तीत्याशङ्क्याह-यदीति /

प्राज्ञेन बिम्बचैतन्येनेश्वरेण संपरिष्वङ्गो भेदभ्रमाभावेनाभेद इत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.५.९

START Bस्Rप्_१,१.५.१०

गतिसामान्यात् | BBस्_१,१.१० |

तत्तद्वेदान्तजन्यानामवगतीनां चेतनकारणविषयकत्वेन सामान्यान्नाचेतनं जगतः कारणमिति सूत्रार्थं व्यतिरेकमुखेनाह-यदि तार्किकेत्यादिना / अन्यत्परमाण्वादिकम् / न त्वेतदिति / अवगतिवैषम्यमित्यर्थः / विप्रतिष्ठरन्विविधं नानादिशः प्रति गच्छेयुः / प्राणश्चक्षुरादयो यथागोलकं प्रादुर्भवन्ति, प्राणेभ्यो ऽनन्तरं देवाः सूर्यादयस्तदनुग्राहकाः, तदनन्तरं लोक्यन्त इति लोका विषया इत्यर्थः / ननु वेदान्तानां स्वतप्रामाण्यत्वेन प्रत्यकं स्वार्थनिश्चायकत्वसंभवात्किं गतिसामान्येनेत्यत आह-महच्चेति / एकरूपावगतिहेतुत्वं वेदान्तानां प्रामाण्यसंशयनिवृत्तिहेतुरित्यत्र दृष्टान्तमाह-चक्षुरिति /

यथा सर्वेषां चक्षुषामेकरूपावगतिहेतुत्वं, श्रवणानां शब्दावगतिहेतुत्वं घ्राणादीनां गन्धादिषु, एवं ब्रह्मणि वेदान्तानां गतिसामान्यं प्रामाण्यदार्ढ्ये हेतुरित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.५.१०

START Bस्Rप्_१,१.५.११

श्रुतत्वाच् च | BBस्_१,१.११ |

एवमीक्षत्यादिलिङ्गैरचेतने वेदान्तानां समन्वयं निरस्य चेतनवाचकशब्देनापि निरस्यति-श्रुतत्वाच्चेति / सूत्रं व्याचष्टे-स्वशब्देनेति / स्वस्य चेतनस्य वाचकः सर्वविच्छब्दः / ऽज्ञः कालकालो गुणी सर्वविद्यःऽइति सर्वज्ञं परमेश्वरं प्रकृत्य ऽस सर्ववित्कारणम्ऽइति श्रुतत्वान्नाचेतनं कारणमिति सूत्रार्थः / करणाधिपा जीवास्तेषामधिपः / अधिकरमार्थमुपसंहरति-तस्मादीति / ईक्षणात्मशब्दादिकं परमाण्वादावप्ययुक्तमिति मत्वाह-अन्यद्वेति

END Bस्Rप्_१,१.५.११

START Bस्Rप्_१,१.६.१२

आनन्दमयो ऽभ्यासात् | BBस्_१,१.१२ |

वृत्तानुवादेनोत्तरसूत्रसंदर्भमाक्षिपति-जन्मादिति / प्रथमसूत्रस्य शास्त्रोपोद्घातत्वाज्जन्मादिसूत्रमारभ्येत्युक्तम् / सर्ववेदान्तानां कार्ये प्रधानाद्यचेतने च समन्वयनिरासेन ब्रह्मपरत्वं व्याख्यातम् / अतः प्रथमाध्यायार्थस्यसमाप्तत्वादुत्तरग्रन्थारम्भे किं कारणमित्यर्थः / वेदान्तेषु सगुणनिर्गुणब्रह्मवाक्यानां बहुलमुपलब्धेः, तत्र कस्य वाक्यस्य सगुणोपासनाविधिद्वारा निगुणे समन्वयः कस्य वा गुणविवक्षां विना साक्षादेव ब्रह्मणि समन्वय इत्याकाङ्क्षैव कारणमित्याह-उच्यत इति / संक्षिप्य सगुणनिर्गुणवाक्यार्थमाह-द्विरूपं हीति /

नामरूपात्मको विकारः सर्वं जगत्, तद्भेदो हिरण्यश्मश्रुत्वादिविशेष इति वाक्यार्थः / वाक्यानुदाहरति-यत्र हीत्यादिना / यस्यां खल्वज्ञानावस्थायां द्वैतमिव कल्पितं भवति तत्तदेतरः सन्नितरं पश्यतीति दृश्योपाधिकं वस्तु भाति / यत्र ज्ञानकाले विदुषः सर्वं जगदात्ममात्रमभूत्तत्तदा तु केन कं पश्येदित्याक्षेपान्निरुपाधिकं तत्त्वं भाति / यत्र भुम्नि निश्चितो विद्वान् द्वितीयं किमपि न वेत्ति सो ऽद्वितीयो भूमा परमात्मा निर्गुणः / अथ निर्गुणोक्त्यनन्तरं सगुणमुच्यते / यत्र सगुणे स्थितो द्वितीयं वेत्ति तदल्पं परिच्छिन्नं, यस्तु भूमा तदमृतं नित्यम् / अथेति / पूर्ववद्व्याख्येयम् / धीरः परमात्मैव सर्वाणि रूपाणि विचित्य सृष्ट्वा नामानि च कृत्वा बुद्ध्यादौ प्रविश्य जीवसंज्ञो व्यवहरन्यो वर्तते स सगुणस्तं निर्गुणत्वेन विद्वानप्यमृतो भवति / निर्गताः कला अंशा यस्मात्तन्निष्कलम् / अतो निरंशत्वान्निष्क्रियम् / अतः शान्तमपरिणामि / निरवद्यं रागादिदोषशून्यम् / अञ्जनं मूलतमःसंबन्धो धर्मादिकं वा तच्छून्यं निरञ्जनम् / किञ्चामृतस्य मोक्षस्य स्वयमेव वाक्योत्थवृत्तिस्थत्वेन परमुत्कृष्टं सेतुं लौकिकसेतुवत्प्रापकम् / यथा दग्धेन्धनो ऽनलः शाम्यति तमिवाविद्यां तज्जं च दग्ध्वा प्रशान्तं निर्गुणमात्मानं विद्यादित्यर्थः / नेति नेतीति / व्याख्यातम् / स्थूलादिद्वैतशून्यम् / रूपद्वये श्रुतिमाह-न्यूनमिति / द्वैतस्थानं न्यूनमल्पं सगुणरूपं निर्गुणादन्यत्, तथा संपूर्णं निर्गुणं सगुणादन्यदित्यर्थः / एकस्य द्विरूपत्वं विरुद्धमित्यत आह-विद्येति / विद्याविषयो ज्ञेयं निर्गुणत्वं सत्यं अविद्याविषय उपास्यं सगुणत्वं कल्पितमित्यविरोधः / तत्राविद्याविषयं विवृणोति-तत्रेति / निर्गुणज्ञानार्थमारोपितप्रपञ्चमाश्रित्यबाधात्प्राक्काले गुडजिह्विकान्यायेन तत्तत्फलार्थान्युपासनानि विधीयन्ते, तेषां चित्तैकाग्र्यद्वारा ज्ञानं मुख्यं फलमिति तद्वाक्यानामपि महातात्पर्यं ब्रह्मणीति मन्तव्यम् / ऽनाम ब्रह्मऽइत्याद्युपास्तीनां कामाचारादिरभ्युदयः फलं, दहराद्युपास्तीनां कामाचारादिरभ्युदयः फलं, दहराद्युपास्तीनां क्रममुक्तिः, उद्भीथादिध्यानस्य कर्मसमृद्धिः फलमिति भेदः / ध्यानानां मानसत्वात्, ज्ञानान्तरङ्गत्वाच्च, ज्ञानकाण्डे विधानमिति भावः / ननूपास्यब्रह्मण एकत्वात्कथमुपासनानां भेदः, तत्राह-तेषामिति / गुणविशेषाः सत्यकामत्वादयः / हृदयादिरुपाधिः / अत्र स्वयमेवाशङ्क्य परिहरति-एक इति / परमात्मस्वरूपाभेदे ऽप्युपाधिभेदेनोपहितोपास्यरूपभेदादुपासननां भेदे सति फलभेद इति भावः / तं परमात्मानं यद्यद्गुणत्वेन लोका राजानमिवोपासते तत्तद्गुणवत्वमेव तेषां फलं भवति / क्रतुः संकल्पो ध्यानम् / इह यादृशध्यानवान् भवति मृत्वा तादृशोपास्यरूपो भवति / अत्रैव भगवद्वाक्यमाह-स्मृतेश्चेति / ननु सर्वभूतेषु निरतिशयात्मन एकत्वादुपास्योपासकयोस्तारतम्यश्रुतयः कथमित्याशङ्क्य परिहरति-यद्यप्येक इति / उक्तानामुपाधीनां शुद्धितारतम्यादैश्वर्यज्ञानसुखरूपशक्तीनां तारतम्यरूपा विशेषा भवन्ति तैरेकरूपस्यात्मन उत्तरोत्तरं मनुष्यादिहिरण्यगर्भान्तेप्वाविर्भावावतारतम्यं श्रूयते / तस्यात्मन आत्मानं स्वरूपमाविस्तरां प्रकटतरं यो वेद उपास्ते सो ऽश्नुते तदिति तरप्प्रत्ययादित्यर्थः / तथाच निकृष्ठोपाधिरात्मैवोपासकः, उत्कृष्टोपाधिरीश्वर उपास्य इत्यौपाधिकं तारतम्यमविरुद्धमिति भावः / अत्रार्थे भगवद्गीतामुदाहरति-स्मृताविति / अत्र सूर्यादेरपि न जीवत्वेनोपास्यता किन्त्वीश्वरत्वेनेत्युक्तं भवति / तत्र सूत्रकारसंमतिमाह-एवमिति / उदयः असंबन्धः / एवं यस्मिन्वाक्ये उपाधिर्विवक्षितः तद्वाक्यमुपासनपरमिति वक्तुमुत्तरसूत्रसंदर्भस्यारम्भ इत्युक्त्वा यत्र न विवक्षितः तद्वाक्यं ज्ञेयब्रह्मपरमिति निर्णयार्थमारम्भ इत्याह-एवं सद्य इति / अन्नमयादिकोशा उपाधिविशेषाः / वाक्यगतिस्तात्पर्यम् / आरम्भसमर्थनमुपसंहरति-एवमेकमपीति / सिद्धवदुक्तगतिसामान्यस्य साधनार्थमप्युत्तरारम्भ इत्याह-यच्चेति / अन्नं प्रसिद्धं, प्राणमनोबुद्ध्यः हिरण्यगर्भरूपाः बिम्बचैतन्यामीश्वर आनन्दः / तेषां पञ्चानां विकारा आध्यात्मिका देहप्राणमनोबुद्धिजीवा अन्नमयादयः पञ्चकोशाः इति श्रुतेः परमार्थः / पूर्वाधिकरणे गौणमुख्येक्षणयोरतुल्यत्वेन संशयाभावाद्गौणप्रायपाठो न निश्चायक इत्युक्तं तर्हि मयटो विकारे प्राचुर्ये च मुख्यत्वात्संशये विकारप्रायपाठादानन्दाधिकारो जीव आनन्दमय इति निशचयो ऽस्तीति प्रत्युदाहरमसंगत्या पूर्वपक्षमाह किं तावदित्याकाङ्क्षापूर्वकम्-किमिति / आनन्दमयपदस्यामुख्यार्थग्रहे हेतुं पृच्छति-कस्मादिति / विकारप्रायपाठहेतुमाह-अन्नमयादीति / श्रुत्यादिसंगतयः स्फुटा एव / पूर्वपक्षे वृत्तिकारमतेजीवोपास्त्या प्रियादिप्राप्तिः फलं, सिद्धान्ते तु ब्रह्मोपास्त्येति भेदः / शङ्कते-अथापीति / परिहरति-न स्यादिति / संगृहीतं विवृणोति-मुख्य इति / परमात्मेत्यर्थः / शारीरत्वे ऽपीशरत्वं किं न स्यादित्यत आह-नचेति / जीवत्वं दुर्वारमित्यर्थः / नन्वानन्दपदाभ्यासे ऽप्यानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं कथमित्याशङ्क्य ज्योतिष्टोमाधिकारे ज्योतिष्पदस्य ज्योतिष्टोमपरत्ववदानन्दमयप्रकरणस्थानन्दमयपदस्यानन्दमयपरत्वात्तदभ्यासस्तस्य ब्रह्मत्वसाधक इत्यभिप्रेत्याह-

आनन्दमयं प्रस्तुत्येति /

रसः सारः / आनन्द इत्यर्थः / अयं लोकः / यद्यपि एष आकाशः पूर्णः आनन्दः साक्षिप्रेरको न स्यात्तदा को वान्याच्चलेत्, को वा विशिष्या प्राण्याज्जीवेत्, तस्मादेष एवानन्दयाति, आनन्दयतीत्यर्थः / ऽयुवा स्यात्साधुयुवाऽइत्यादिना वक्ष्यमाणा मनुष्ययुवाननदमारभ्य ब्रह्मानन्दावसाना एषा संनिहिता आनन्दस्य तारतम्यमीमांसा भवति / उपसंक्रामति विद्वान्प्राप्नोति इत्येकदेशिनामर्थः / मुख्यसिद्धान्ते तूपसंक्रमणं विदुषः कोशानां प्रत्यङ्मात्रत्वेन विलापनमिति ज्ञेयम् / शिष्टमुक्तार्थम् / आनन्दशब्दाद्ब्रह्मावगतिः सर्वत्र समानेति गतिसामान्यार्थमाह-श्रुत्यन्तरे चेति / लिङ्गादमुख्यात्मसंनिधेर्बाध इति मत्वाह-नासाविति / सर्वान्तरत्वं न श्रुतमित्याशङ्क्य ततो ऽन्यस्यानुक्तेस्तस्य सर्वान्तरत्वमिति विवृणोति-मुख्यमिति /

लोकबुद्धिमिति /

तस्याः स्थूलग्राहितामनुसरदित्यर्थः / ताम्रस्य मूषाकारत्ववत्प्राणस्य देहाकारत्वं देहेन सामान्यं, तथा मनः प्राणाकारं तेन सममित्याह-पूर्वेणेति /

अतीतो यो ऽनन्तर उपाधिर्विज्ञानकोशस्तत्कृता सावयवत्वकल्पना, शरीरेण ज्ञेयत्वाच्छारीरत्वमिति लिङ्गद्वयं दुर्बलम् / अतः सहायाभावादाभ्याससर्वान्तरत्वाभ्यां विकारसंनिधेर्बाध इति भावः

END Bस्Rप्_१,१.६.१२

START Bस्Rप्_१,१.६.१३

विकारशब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात् | BBस्_१,१.१३ |

विकारार्थकमयट् श्रुतिसहाय इत्याशङ्क्य मयटः प्राचुर्ये ऽपि विधानान्मैवमित्याह-विकारेत्यादिना /

तत्प्रकृतवचने मयडिति /

तदितिप्रथमासमर्थाच्छब्दात्प्राचुर्यविशिष्टस्य प्रस्तुतस्य वचने ऽभिधाने गम्यमाने मयट्प्रत्ययो भवतीति सूत्रार्थः / अत्र वचनग्रहणात्प्रकृतस्य प्राचुर्यवैशिष्ट्यसिद्धिः, तादृशस्य लोके मयटो ऽभिधानात्, यथा ऽअन्नमयो यज्ञःऽइति / अत्र ह्यन्नं प्रचुरमस्मिन्नित्यन्नशब्दः प्रथमाविभक्तिशक्तस्तस्मान्मयट् यज्ञस्य प्रकृत्यर्थान्नप्राचुर्यवाची दृश्यते न शुद्धप्रकृतवचन इति ध्येयम्

END Bस्Rप्_१,१.६.१३

START Bस्Rप्_१,१.६.१४

तद्धेतुव्यपदेशाच् च | BBस्_१,१.१४ |

सूत्रस्थचशब्दो ऽनुक्तसमुच्चयार्थ इति मत्वा व्यचष्टे-इतश्चेति /

तच्चानुक्तं ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्ववधारणं पूर्वमुक्तम्

END Bस्Rप्_१,१.६.१४

START Bस्Rप्_१,१.६.१५

मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते | BBस्_१,१.१५ |

आनन्दमयतस्य ब्रह्मत्वे लिङ्गमुक्त्वा प्रकरणमाह-मान्त्रेति / यस्मादेवं प्रकृतं तस्मात्तन्मान्त्रावर्णिकमेव ब्रह्मानन्दमय इति वाक्ये गीयत इति योजना / ननु मन्त्रोक्तमेवात्र ग्राह्ममिति को निर्बन्धः, तत्राह-मन्त्रेति / ब्राह्मणस्य मन्त्रव्याख्यानत्वादुपायत्वमस्ति, मन्त्रस्तूपेयः, तदिदमुक्तम्-अविरोधादिति / तयोरुपायोपेयभावादित्यर्थः / तर्ह्यन्नमयादीनामपि मान्त्रवर्णिकब्रह्मत्वं स्यादित्यत आह-न चेति / किञ्च भृगवे प्रोक्ता, वरुणेनोपदिष्टा भृगुवल्ली पञ्चमपर्यायस्थानन्दे प्रतिष्ठिता / तत्र स्थानन्यायेन तदेकार्थब्रह्मवल्ल्या आनन्दमये निष्टेत्याह-एतन्निष्ठैवेति

END Bस्Rप्_१,१.६.१५

START Bस्Rप्_१,१.६.१६

नेतरो ऽनुपपत्तेः | BBस्_१,१.१६ |

स ईश्वरः तपः सृष्ट्यालोचनमतप्यत कृतवानित्यर्थः / अभिध्यानं कामना / ऽबुहु स्याम्ऽइत्यव्यतिरेकः

END Bस्Rप्_१,१.६.१६

START Bस्Rप्_१,१.६.१७

भेदव्यपदेशाच् च | BBस्_१,१.१७ |

अधिकारे प्रकरणे / स आननदमयो रसः / ननु लब्धृलब्धव्यभावे ऽप्यभेदः किं न स्यदत आह-नहि लब्धैवेति / ननुलब्धृलब्धव्ययोर्भेदस्यावश्यकत्वे श्रुतिस्मृत्योर्बाधः स्यादित्याशङ्कते-कथमिति / यावता यतस्त्वयेत्युक्तमतः श्रुतिस्मृती कथमित्यन्वयः / उक्तां शङ्कामङ्गीकरोति-बाढमिति / तर्ह्यात्मन एवात्मना लभ्यत्वोक्तिबाधः अभेदादित्याशङ्क्य कल्पितभेदान्न बाध इत्याह-तथापीति / अभेदे ऽपीत्यर्थः / लौकिकः भ्रमः /

आत्मनः स्वाज्ञानजभ्रमेण देहाद्यभिन्नस्य भेदभ्रान्त्या परमात्मनो ज्ञेयत्वाद्युक्तिरित्यर्थः / अन्वेष्टव्यो देहादिविविक्ततया ज्ञेयः, विवेकज्ञानेन लब्धव्यः साक्षात्कर्तव्यः, तदर्थं श्रोतव्यः, विज्ञानं निदिध्यानं साक्षात्कारो वा श्रुत्यन्तरस्यार्थानुवादादपौनरुक्त्यम् / ननु भेदः सत्य एवास्तु, तत्राह-प्रतिषिध्यत इति / अत ईश्वराद्द्रष्टा जीवो ऽन्यो नास्तीति चेज्जीवभेदादीश्वरस्यापि मिथ्यात्वं स्यादत आह-परमेश्वर इति / अविद्याप्रतिबिम्बत्वेन कल्पिताज्जीवाच्चिन्मात्र ईश्वरः पृथगस्तीति न मिथ्यात्वम् / कल्पितस्याधिष्ठानाभेदे ऽप्यधिष्ठानस्य ततो भेद इत्यत्र दृष्टान्तमाह-यथेति / सूत्रारूढः स्वतो ऽपि मिथ्या, न जीव इत्यरुच्याभेदमात्रमिध्यात्वे दृष्टान्तान्तरमाह-यथावेति / ननु सूत्रबलाद्भेदः सत्य इत्यत आह-ईदृशं चेति /

कल्पितमेवेत्यर्थः / सूत्रे भेदः सत्य इति पदाभावात्, ऽतदनन्यत्वऽआदिसूत्राणाच्छ्रुत्यनुसाराच्चेति भावः

END Bस्Rप्_१,१.६.१७

START Bस्Rप्_१,१.६.१८

कामाच् च नानुमानापेक्षा | BBस्_१,१.१८ |

नन्वानन्दात्मकसत्त्वप्रचुरं प्रधानमानन्दमयमस्तु, तत्राह-कामाच्चेति /

अनुमानगम्यमानुमानिकम् / पुनरुक्तिमाशङ्क्याह-ईक्षतेरिति

END Bस्Rप्_१,१.६.१८

START Bस्Rप्_१,१.६.१९

अस्मिन्न् अस्य च तद्योगं शास्ति | BBस्_१,१.१९ |

अस्मिन्निति विषयसप्तमी आनन्दमयविषयकप्रबोधवतो जीवस्य तद्योगं यस्माच्छास्ति तस्मान्न प्रधानमिति योजना / जीवस्य प्रधानयोगो ऽप्यस्तीत्यत आह-तदात्मनेति / जीवस्य जीवाभेदो ऽस्तीत्यत आह-मुक्तिरिति / अदृश्ये स्थूलप्रपञ्चशून्ये, आत्मसंबन्धमात्मात्म्यं लिङ्गशरीरं तद्रहिते, निरुक्तं शब्दशक्यं तद्भिन्ने, निःशेषलयस्थानं निलयनं माया तच्छून्ये ब्रह्मणि, अभयं यथा स्यत्तथा यदैव प्रतिष्ठां मनसः प्रकृष्टां वृत्तिमेष विद्वांल्लभते अथ तदैवाभयं ब्रह्म प्राप्नोतीत्यर्थः / उत् अपि अरमल्पमप्यन्तरं भेदं यदैवैष नरः पश्यति अथ तदा तस्य भयमिति योजना इति / वृत्तिकारमतं दूषयति-इदं त्विति / इह परव्याख्यायां विकारार्थके मयटिबुद्धिस्थे सत्यकस्मात्कारणं विना एकप्रकरणस्थस्य मयटः पूर्वं विकारार्थकत्वं, अन्ते प्राचुर्यार्थकत्वमित्यर्धजरतीयं कथमिव केन दृष्टान्तेनाश्रीयत इतीदं वक्तव्यमित्यन्वयः / प्रश्नं मत्वाशङ्क्यते-मान्त्रेति / स्पुटमुत्तरम् / किमान्तर इति न श्रूयते, किंवा वस्तुतो ऽप्यान्तरं ब्रह्म न श्रूयत इति विकल्प्य आद्यमङ्गीकरोति-अत्रोच्यते-यद्यपीति / विकारप्रायपाठानुग्रहीतमयट्श्रुतेः सावयवत्वलिङ्गाच्चेत्याह-तथापीति / इष्टार्थस्य दृष्ट्या जातं सुखं प्रियं, स्मृत्या मोदः, स चाभायासात्प्रकृष्टः प्रमोदः, आनन्दस्तु कारणं, बिम्बचैतन्यमात्मा, शिरःपुच्छयोर्मध्यकार्यः ब्रह्मशुद्धमिति श्रुत्यर्थः / द्वितीयं प्रत्याह-तत्र यदिति / यन्मन्त्रे प्रकृतं गुहानिहितत्वेन सर्वान्तरं ब्रह्म, तदिह पुच्छवाक्ये ब्रह्मशब्दात्प्रत्यभिज्ञायते / तस्यैव विज्ञापनेच्छया पञ्चकोशरूपा गुहा प्रपञ्चिता / तत्र तात्पर्यं नास्तीति वक्तुं कल्प्यन्त इत्युक्तम् / एवं पुच्छवाक्ये प्रकृतस्वप्रधानब्रह्मपरे सति न प्रकृतहान्यादिदोष इत्यर्थः / ब्रह्मणः प्रधानत्वं पुच्छश्रुतिविरुद्धमिति शङ्कते-नन्विति / अत्र ब्रह्मशब्दात्प्रकृतस्वप्रधानब्रह्मप्रत्यभिज्ञाने सति पुच्छशब्दविरोधप्राप्तौ, एकस्मिन्वाक्ये प्रथमचरमश्रुतशब्दयोराद्यस्यानुपसंजातविरोधिनो बलीयस्तवात्, पुच्छशब्देन प्राप्तगुणत्वस्य बाध इति मत्वाह-प्रकृतत्वादिति / प्रकरमस्यान्यथासिद्धिमाह-नन्विति / एकस्यैवगुमत्वं प्रधानत्वं च विरुद्धमित्याह-अत्रोच्यत इति / तत्र विरोधनिरासायान्यतरस्मन्वाक्ये ब्रह्मस्वीकारे पुच्छवाक्ये ब्रह्म स्वीकार्यमित्याह-अन्यतरेति / वाक्यशेषाच्चैवमित्याह-अपिचेति / तत्तत्रब्रह्मणिश्लोको ऽपीत्यर्थः / पुच्छशब्दस्य गतिं पृच्छति-कथं पुनरिति / त्वयापि पुच्छशब्दस्य मुख्यार्थो वक्तुमशक्यः, ब्रह्मण आनन्दमयलाङ्गूलत्वाभावात् / पुच्छदृष्टिलक्षणायां चाधारलक्षणा युक्ता, प्रतिष्ठापदयोगात्, ब्रह्मशब्दस्य मुख्यार्थलाभाच्च / त्वत्पक्षे ब्रह्मपदस्याप्यवयवलक्षकत्वादित्याह-नैष दोष इति / पुच्छमित्याधारत्वमात्रमुक्तम् / प्रतिष्ठत्वेकनीडत्वम् / एकं मुख्यं नीडमधिष्ठानं सोपादानस्य जगत इत्यर्थः / ननु वृत्तिकारैरपि तैत्तिरीयवाक्यं ब्रह्मणिसमन्वितमिष्टं, तत्र किमुदाहरमभेदेनेत्याशङ्क्याह-अपिचेति / यत्र सविशेषत्वं तत्र वाङ्मनसगोचरत्वमिति व्याप्तेरत्र व्यापकाभावोक्त्या निर्विशेषमुच्यत इत्याह-निर्विशेषमिति / निवर्तन्ते अशक्ता इत्यर्थः / सविशेषस्य मृषात्वादभयं चायुक्तम् / अतो निर्विशेषज्ञानार्थं पुच्छवाक्यमेवोदाहरणमिति भावः / प्राचुर्यार्थकमयटा सविशेषोक्तौ निर्विशेषश्रुतिबाध उक्तः / दोषान्तरमाह-अपिचेति / प्रत्ययार्थत्वेन प्रधानस्य प्राचुर्यस्य प्रकृत्यर्थो विशेषणं, विशेषस्य यः प्रतियोगी विरोधीति तस्याल्पत्वमपेक्षते, यथा विप्रमयो ग्राम इति शूद्राल्पत्वम् / अस्तु को दोषः, तत्राह-तथाचेति / प्रकृत्यर्थप्राधान्ये त्वयं दोषो नास्ति, प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यत्र तमसो ऽल्पस्याप्याभानात् / परन्त्वानन्दमयपदस्य प्रचुरानन्दलक्षणादोषः स्यादिति मन्तव्यम् / किञ्च भिन्नत्वाद्घटवन्न ब्रह्मतेत्याह-प्रतिशरीरमिति / नन्वभ्यस्यमानानन्दपदं लक्षणयानन्दमयपरमित्यभ्याससिद्धिरित्यत आह-यदि चेति / आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे निर्णीते सत्यानन्दपदस्य तत्परत्वज्ञानादभ्यससिद्धिः, तत्सिद्धौ तन्निर्णय इति परस्पराश्रय इति भावः / अयमभ्यासः पुच्छब्रह्मण इत्याह-तस्मादिति / उपसंक्रमणं बाधः / ननु ऽस य एवंवित्ऽइति ब्रह्मविदं प्रक्रम्योपसंक्रमणवाक्येन फलं निर्दिश्यते तत्तस्याब्रह्मत्वे न सिध्यतीति शङ्कते-नन्विति / उपसंक्रमणं प्राप्तिरित्यङ्गीकृत्य विशिष्टप्राप्त्युक्त्या विशेषणप्राप्तिफलमुक्तमित्याह-नैष इति / ज्ञानेन कोशानां बाधस्तदिति सिद्धान्ते बाधावधिप्रत्यगानन्दलाभोर्ऽथादुक्त उत्तरश्लोकेन स्फुटीकृत इत्याह-तदपीति / तदपेक्षत्वादिति / कामयितृपुच्छब्रह्मविषयत्वादित्यर्थः / यदुक्तं पञ्चमस्थानस्थत्वादानन्दमये ब्रह्मवल्ली समाप्ता, भृगुवल्लीवदिति, तत्राह-यत्त्विति / या त्वित्यर्थः / मयट्श्रुत्या सावयवत्वादिलिङ्गेन च स्थानं बाध्यमिति भावः / गोचराति क्रमो गोचरत्वाभावः / वेदसूत्रयोर्विरोधे ऽगुणे त्वन्याय्यकल्पनाऽइति सूत्राण्यन्यथा नेतव्यानीत्याह-सूत्राणीति / पूर्वमीक्षतेः संशयाभावादिति युक्त्या प्रायपाठो न निश्चायक इत्युक्तम् / तर्ह्यत्र पुच्छपदस्याधारावयवयोर्लक्षणासाम्यात्संशयो ऽस्तीत्यवयवप्रायपाठो निश्चायक इति पूर्वाधिकरणसिद्धान्तयुक्त्यभावेन पूर्वपक्षयति-पुच्छशब्दादिति / तथाच प्रत्युदाहरणसंगतिः / पूर्वपक्षे सगुणोपास्तिः, सिद्धान्ते निर्गुणप्रमितिः फलम् / वेदान्तवाक्यसमन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः स्फुटा एव / सूत्रस्थानन्दमयपदेन तद्वाक्यस्थं ब्रह्मपदं लक्ष्यते / विक्रियते ऽनेनेति विकारो ऽवयवः / प्रायापत्तिरिति / अवयवक्रमस्य बुद्धौ प्राप्तिरित्यर्थः / अत्र हि प्रकृतस्य ब्रह्मणो ज्ञानार्थं कोशाः पक्षित्वेन कल्प्यन्ते, नात्र तात्पर्यमस्ति / तत्रानन्दमयस्यापि अवयवान्तरोक्त्यनन्तरं कस्मिंश्चित्पुच्छे वक्तव्ये प्रकृतं ब्रह्म पुच्छपदेनोक्तम् / तस्यानन्दमयाधारत्वेनावश्यंवक्तव्यत्वादित्यर्थः / तद्धेतुव्यपदेशाच्च

तस्य ब्रह्मणः सर्वकार्यहेतुत्वव्यपदेशात् / प्रियादिविशिष्टत्वाकारेणानन्दमयस्य जीवस्य कार्यत्वात्तं प्रति शेषत्वं ब्रह्मणो न युक्तमित्यर्थः / मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते

ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽइति यस्य ज्ञानान्मुक्तिरुक्ता, यत् ऽसत्यम् ज्ञानम्ऽइति मन्त्रोक्तं ब्रह्म, तदत्रैव पुच्छवाक्ये गीयते ब्रह्मपदसंयोगात् / नानन्तमयवाक्य इत्यर्थः / नेतरौ अनुपपत्तेः

इतरा आनन्दमयो जीवो ऽत्र न प्रतिपाद्यः / सर्वस्रष्टृत्वाद्यनुपपत्तेरित्यर्थः / भेदव्यपदेशाच्च

अयमानन्दमयो ब्रह्मरसं लब्ध्वानन्दी भवतीति भेदोक्तेश्च तस्याप्रतिपाद्यतेत्यर्थः / आनन्दमयो ब्रह्म, तैत्तरीयकपञ्चमस्थानस्थत्वात् भृगुवल्लिस्थानन्दवदित्याशङ्क्याह-कामाच्च नानुमानापेक्षा

काम्यत इति कामानन्दः तस्य भृगुवल्ल्यां पञ्चमस्य ब्रह्मत्वदृष्टेरानन्दमयस्यापि ब्रह्मत्वानुमानापेक्षा न कार्य, विकारार्थकमयड्विरोधादित्यर्थः / भेदव्यपदेशाच्चेत्सगुणं ब्रह्मात्र वेद्यं स्यादित्याशङ्क्याह-अस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति

गुहानिहितत्वेन प्रतीचि ऽस एकःऽइत्युपसंहृते पुच्छावाक्योक्ते ब्रह्मण्यहमेव परं ब्रह्मेति प्रबोधवत आनन्दमयस्य ऽयदा हि ऽइति शास्त्रं ब्रह्मभावं शास्ति, अतो निर्गुणब्रह्मौक्यज्ञानार्थं जीवभेदानुवाद इत्यभिप्रेत्याह-अपराण्यपि

END Bस्Rप्_१,१.६.१९

START Bस्Rप्_१,१.७.२०

अन्तस् तद्धर्मोपदेशात् | BBस्_१,१.२० |

अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् /

छान्दोग्यवाक्यमुदाहरति-अथ य इति / अथेत्युपास्तिप्रारम्भार्थः / हिरण्मयो ज्योतिर्विकारः, पुरुषः पूर्णो ऽपि मूर्तिमानुपासकैर्दृश्यते / मूर्तिमाह-हिरण्येति / प्रणखो नाखाग्रं तेन सहेत्यभिविधावाङ्ष नेत्रयोर्विशेषमाह-तस्येति / कपेर्मर्कटस्य आसः पुच्छभागो ऽत्यन्ततेजस्वी तत्तुल्यं पुण्डरीकं यथा दीप्तिमदेवं तस्य पुरुषस्याक्षिणी, सद्योविकसितरक्ताम्भोजनयन इत्यर्थः / उपासनार्थमादित्यमण्डलं स्थानं, रूपं चोक्त्वा नाम करोति-तस्योदिति / तन्नाम निर्वक्ति-स इति / उदित उद्गतः / सर्वपाप्मास्पृष्ट इत्यर्थः / नामाज्ञान फलमाह-उदेति हेति / देवतास्थानमादित्यमधिकृत्योपास्त्युक्त्यनन्तरमात्मानं देहमधिकृत्यापि तदुक्तिरित्याह-अथेति / पूर्वत्र ब्रह्मपदमानन्दमयपदमानन्दपदाभ्यासश्चेति मुख्यत्रितयादिबहुप्रमाणवशान्निर्गुणनिर्णयवत्, रूपवत्त्वादिबहुप्रमाणवशाज्जीवो हिरण्मय इतिपूर्वदृष्टान्तसंगत्या पूर्वमुत्सर्गतः सिद्धनिर्गुणसमन्वयस्यापवादार्थं पूर्वपक्षयति-संसारीति / अत्र पूर्वोत्तरपक्षयोर्जीवब्रह्मणोरुपास्तिः फलम् / अक्षिणीत्याधारश्रवणाच्च संसारीति संवन्धः / श्रुतिमाह-स एष इति / आदित्यस्थः पुरुषः, अमुष्मादादित्यादूर्ध्वगा ये केचन लोकास्तेषामीश्वरो देवभोगानां चेत्यर्थः / स एषो ऽक्षिस्थः पुरुष एतस्मादक्ष्णो ऽधस्तना ये लोकाः, ये च मनुष्यकामा भोगास्तेषामीश्वर इति मर्यादा श्रूयते / अतः श्रुतेश्च संसारित्यर्थः / ऽएष सर्वेश्वरःऽइत्यविशेषश्रुतेरिति संबन्धः / भूताधिपतिर्यमः भूतपाल इन्द्रादिश्च एष एव / किञ्च जलानामसंकराय लोके विधारको यथा सेतुः, एवमेषां लोकानां वर्णाश्रमादीनां मर्यादाहेतुत्वात्सेतुरेष एव / अतः सर्वेशवर इत्यर्थः / सूत्रं व्याचष्टे-य एष इति / यद्यप्येकस्मिन्वाक्ये प्रथमश्रुतानुसारेण चरमं नेयं, तथाप्यत्र प्रथमं श्रुतं रूपवत्वं निष्फलं, ध्यानार्थमीश्वरे नेतुं शक्यं च / सर्वपाप्मासङ्गित्वं सर्वात्मैकत्वं तु सफलं, जीवे नेतुमशक्यञ्चेति प्रबलंम् / नच ऽन ह वै देवान्पापं गच्छतिऽइति श्रुतेरादित्यजीवस्यापि पाप्मास्पर्शित्वमिति वाच्यम् / श्रुतेरधुना कर्मानधिकारिणां देवानां क्रियमाणपाप्मासंम्बन्धे तत्फलास्पर्शे वा तातपर्यात्, तेषां संचितपापाभावे ऽक्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ऽइत्ययोगात्यभिप्रेत्याह--सर्वपाप्मापगमश्च परमात्मन एवेति / सार्वात्म्यमाह-तथेति / अत्र तच्छब्दैश्चाक्षुषः पुरुष उच्यते / ऋगाद्यपेक्षया लिङ्गव्यत्ययः / उक्थं शस्त्रविशेषः, तत्साहचर्यात्साम स्तोत्रम्, उक्थादन्यच्छस्त्रमृगुच्यते, यजुर्वेदो यजुः, ब्रह्म त्रयो वेदा इत्यर्थः / पृथिव्याग्न्याद्यात्मक इति / आधिदैवतमृक् पृथिव्यन्तरिक्षद्युनक्षत्रादित्यगतशुक्लभारूपा पञ्चविधा श्रुत्युक्ता, साम चाग्निवाय्वादित्यचन्द्रादित्यगतातिकृष्णरूपमुक्तं पञ्चविधम् / अध्यात्मं तु ऋक्, वाक्चक्षुःश्रोत्राक्षिस्थशुक्लभारूपा चतुर्विधा, साम च प्राणच्छायात्ममनो ऽक्षिगतातिनीलरूपं चतुर्विधमुक्तम् / एवं क्रमेण ऋक्सामे अनुक्रम्याह श्रुतिः-तस्येति / यौ सर्वात्मकर्क्सामात्मकौ गेष्णावमुष्यादित्यस्थस्यै, तावेवाक्षिस्थस्य गेष्णौ पर्वणीत्यर्थः / तच्चेति / ऋत्क्सामगेष्णत्वमित्यर्थः / सर्वगानगेयत्वं लिङ्गान्तरमाह-तद्य इति / तत्तत्र लोके, धनस्य सनिर्लाभो येषां धनसनयः, विभूतिमन्त इत्यर्थः / ननु लोके राजानो गीयन्ते नेश्वर इत्यत आह-यद्यदिति / पशुवित्तादिर्विभूतिः, श्रीः कान्तिः, ऊर्जितत्वं बलं, तद्युक्तं सत्वं रजादिकं मदंश एवेति तद्गानमीश्वरस्यैवेत्यर्थः / निरङ्गुशमनन्याधीनम् / एषा विचित्ररूपा मूर्तिर्मायाविकृतित्वान्माया मया सृष्टेत्यर्थः /

तदुक्तम्-ऽअशब्दम्ऽइत्यादिवाक्यं तञ्ज्ञेयपरमित्याह-अपिचेति / तर्हि रूपं कुतः, तत्राह-सर्वेति / यत्र तूपास्यत्वेनोच्यते तत्रेत्यध्याहृत्य सर्वकारणत्वात्प्राप्तरूपवत्वं ऽसर्वकर्माऽइत्यादिश्रुत्या निर्दिश्यत इति योजना / मर्यादावदैश्वर्यमीश्वरस्य नेत्युक्तं निराकरोति-ऐश्वर्येति /

अध्यात्माधिदैवतध्यानयोर्विभागः पृथक्प्रयोगस्तदपेक्षमेव, नत्वैश्वर्यस्य परिच्छेदार्थमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.७.२०

START Bस्Rप्_१,१.७.२१

भेदव्यपदेशाच् चान्यः | BBस्_१,१.२१ |

ननु उपास्योद्देशेनोपास्तिविधेर्विधेयक्रियाकर्मणोर्व्रीह्यादिवदन्यतः सिद्धिर्वाच्येत्याशङ्क्याह-भेदेति / आदित्यजीवादीश्वरस्य भेदोक्तेः श्रुत्यन्तरे जीवादन्य ईश्वरः सिद्ध इति सूत्रार्थमाह-अस्तीति / आदित्ये स्थितरश्मिनिरासार्थमादित्यादन्तर इति जीवं निरस्यति-यमिति / अशरीरस्य कथं नियन्तृत्वं, तत्राह-यस्येति / अन्तर्यामिपदार्थमाह-य इति / तस्यानात्मत्वनिरासायाह-एष त इति /

ते तव स्वरूपमित्यर्थः / आदित्यान्तरत्वश्रुतेः समानत्वादित्यर्थः / तस्मात्पर एवादित्यादिस्थानक उद्गीथे उपास्य इति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,१.७.२१

START Bस्Rप्_१,१.८.२२

आकाशस् तल्लिङ्गात् | BBस्_१,१.२२ |

भवतु रूपवत्त्वादिदुर्बललिङ्गानां पापास्पर्शित्वाद्यव्यभिचारिब्रह्मलिङ्गैरन्यथानयनम् / इह त्वाकाशपदश्रुतिर्लिङ्गाद्बलीयसीति प्रत्युदाहणेन प्राप्ते प्रत्याह-आकाशस्तल्लिङ्गादिति / छन्दोग्यवाक्यमुदाहरति-इदमिति / शालावत्यो ब्राह्मणो जैवलिं राजानं पृच्छति, अस्य पृथ्विलोकस्यान्यस्य च क आधार इति / राजाब्रूते, ऽआकाश इति हऽइति / ऽयदेष आकाशःऽइत्यानन्दत्वस्यासाधारणस्य श्रवणादाकाशो ब्रह्मेत्यवधारितम् / ऽआकाशो वै नामऽइत्यत्र ऽतद्ब्रह्मऽइति वाक्यशेषादिति विभागः / निर्वहिता

उत्पत्तिस्थितिहेतुः / ते नामरूपे, यदन्तरा यस्माद्भिन्ने / यत्र कल्पितत्वेन मध्ये स्त इति वार्थः / अक्ष पूर्वपक्षे भूताकाशात्मनोद्गीथोपास्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मात्मना इति फलम् / उपास्ये स्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यसमन्वयोक्तेरापादं श्रुत्यादिसंगतयः / स्पष्टमत्र भाष्यम् / तेजःप्रभृतिषु वाय्वादेरपि कारणत्वादेवकारश्रुतिबाधः, सर्वश्रुतेश्चाकाशातिरिक्तविषयत्वेन संकोचः स्यादित्याह-सत्यं दर्शितमिति / ब्रह्मणस्तु सर्वात्मकत्वात् ऽतस्मादेव सर्वम्ऽइति श्रुतिर्युक्तेति भावः / तथा सर्वलयाधारत्वं, निरतिशयमहत्त्वं, स्थितावपि परमाश्रयत्वमित्येतानि स्पष्टानि ब्रह्मलिङ्गानीत्याह-तथा आकाशमित्यादिना / रातेर्धनस्य दातुः / रातिरिति पाटे बन्धुरित्यर्थः / लिङ्गान्तरमाह-अपि चेति / दाल्भ्यशालावत्यौ ब्राह्मणौ राजा चेति त्रय उद्गीथविद्याकुशला विचारयामासुः, किमुद्गीथस्य परायणमिति / तत्र स्वर्गादागताभिरद्भिर्जीवितेन प्राणेन क्रियमाणोद्गीथस्य स्वर्ग एव परायणमिति दाल्भ्यपक्षमप्रतिष्ठादोषेण शालावत्यो निन्दित्वा स्वर्गस्यापि कर्मद्वारा हेतुरयं लोकः प्रतिष्ठेत्युवाच / तं शालावत्यस्य पक्षं ऽअन्तवद्वै ते किल शालावत्यसामऽइति राजा निन्दित्वानन्तमेवाकाशं वक्ति / भूताकाशोक्तावन्तवत्त्वदोषतादवस्थ्यादित्यर्थः / नन्वाकाशो ऽनन्त इति न श्रुतमित्याशङ्क्याह-तं चेति / उद्गीथ आकाश एवेति संपादनादुद्गीथस्यानन्तत्वादिकं न स्वत इति भावः / स उद्गीथावयव ओङ्कारः, एष आकाशात्मकः, परः रसतमद्वादिर्गुणैरुत्कृष्टः, अतो ऽक्षरान्तरेभ्यो वरीयान् / श्रेष्ठ इत्यर्थः / परः इत्यव्ययं सकारान्तं वा, परः कृत्स्नमिति प्रयोगात् / परश्चासौ वरेभ्यो ऽतिशयेन वरः / परोवरीयानित्यर्थः / प्राधम्यात्, श्रुतत्वाच्चाकाशशब्दो बलीयानित्युक्तं स्मारयति-यत्पुनरिति / एवकारसर्वशब्दानुगृहीतानन्त्यादिबहुलिङ्गानामनुग्रहाय ऽत्यजेदेकं कुलस्यार्थेऽइति न्यायेनैकस्याः श्रुतेर्बाधो युक्त इत्याह-अत्र ब्रूम इति / आकाशपदाद्भूतस्यैव प्रथमप्रतीतिरिति नियमो नास्तीत्यपिशब्देन द्योतितम् / तत्र युक्तिमाह-दर्शितश्चेति / आकाशपदाद्गौणार्थस्य ब्रह्मणो ऽपि प्रथमप्रतीतिरस्ति, तस्य तत्पर्यायाणां च ब्रह्मणि प्रयोगप्राचुर्यादिति भावः / अक्षरे कूटस्थे व्योमन् व्योम्नि ऋचो वेदाः सन्ति / प्रमाणत्वेन यस्मिन्नक्षरे विश्वे देवा अधिष्ठिता इत्यर्थः / ओङ्कारः कं सुखं ब्रह्म खं व्यापकमित्युपासीत / श्रुत्यन्तरप्रयोगमाहःखं पुराणमिति / व्याप्यनादि ब्रह्मेत्यर्थः / ऽकं ब्रह्म खं ब्रह्मऽइति छान्दोग्यम्, ऽॐ खं ब्रह्म खं पुराणम्ऽइति बृहदारण्यकमिति भेदः / किञ्च तत्रैव प्रथमानुसारेणोत्तरं नेयं, यत्र तन्नेतुं शक्यम् / यत्र त्वशक्यं तत्रोत्तरानुसारेण प्रथमं नेयमित्याह-वाक्येति / तस्मादुपास्ये ब्रह्मणि वाक्यं समन्वितमित्युपसंहरति-तस्मादिति

END Bस्Rप्_१,१.८.२२

START Bस्Rप्_१,१.९.२३

अत एव प्राणः | BBस्_१,१.२३ |

आकाशवाक्योक्तन्यायं तदुत्तरवाक्ये ऽतिदिशति-अत एव प्राणः / उद्गीथप्रकरणमिति ज्ञापनार्थमुद्गीथ इति भाष्यपदम् / उद्गीथप्रकरणे श्रूयत इत्यन्वयः / कश्चिदृषिश्चाक्रायणः प्रस्तोतारमुवाच, हे प्रस्तोतः, या देवता प्रस्तावं सामभक्तिमनुगता ध्यानार्थं, तां चेदज्ञात्वा मम विदुषो निकटे प्रस्तोष्यसि मूर्धा ते पतिष्यतीति / ततो भीतः सन् पप्रच्छ, कतमा सा देवतेति / उत्तरम्, प्राण इति / प्राणमभिलक्ष्य सम्यग्विशन्ति लीयन्ते, तमभिलक्ष्योज्जिहते उत्पद्यन्त इत्यर्थः / अतिदेशत्वात्पूर्ववत्संशयादि द्रष्टव्यमित्युक्तं विवृणोति-प्राणेति / मनौपाधिको जीवः प्राणेन ब्रह्मणा बध्यते सुषुप्तावेकीभवति / प्राणस्य वायोः प्राणंप्रेरकं तस्य सत्तास्फूर्तिप्रदमात्मानं ये विदुस्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः / पूर्वेण गतर्थात्वात्पृथक्सूत्रं व्यर्थमिति शङ्कते-ननु पूर्ववदिति / अधिकाशङ्कानिरासार्थमतिदेशसूत्रमिति मत्वा शङ्कामाह-न / मुख्ये ऽपीति / तर्हि तदा चक्षुरप्येतीत्येवंप्रकारेण सर्वत्र संबन्धः / नन्वत्रेन्द्रियाणां प्राणे लयोदयौ श्रूयेते, तावता महाभूतलयादिप्रतिपादकवाक्यशेषोपपत्तिः कथमित्यत आह-इन्द्रियसारत्वादिति / ऽतस्य ह्येष रसःऽइति श्रुतेः / इन्द्रियाणि लिङ्गात्मरूपाणि अपञ्चीकृतभूतानां साराणि तेषां लयाद्युक्त्या भूतानामपि प्राणे लयादिसिद्धेः वाक्यशेषोपपत्तिरित्यर्थः / अब्रह्मसहपाठाच्च प्राणो न ब्रह्मेत्याह-अपि चेति / उद्गातृप्रतिहर्तृभ्यामुद्गीथे प्रतिहारे च का देवतेति पृष्टेन चाक्रायणेनादित्यो ऽन्नं च निर्दिश्यते / ऽआदित्य इति होवाचऽ ऽअन्नमिति होवाचऽइति श्रुतावित्यर्थः / सामान्यं सन्निधानम् / संनिध्यनुग्रहीतप्रथमश्रुतप्राणश्रुत्या मुख्यप्राणनिर्णये तद्दृष्ट्या प्रस्तावोपास्तिरिति पूर्वपक्षफलम्, सिद्धान्ते ब्रह्मदृष्टिरूपोपास्तिः / तस्याधिकरणस्यातिदेशत्वमेव पूर्वेण संगतिरिति विभागः / भवन्तीति भूतानीति व्युत्पत्या यत्किञ्चिद्भवनधर्मकं कार्यमात्रं तस्य लयोदयौ वायुविकारे प्राणे न युक्तावित्युक्त्वा भूतशब्दस्य रूढार्थग्रहे ऽपि लयादेर्ब्रह्मनिर्णायकत्वमित्याह-यदापीति / भैतिकप्राणस्य भूतयोनित्वायोगादित्यर्थः / तस्य तद्योनित्वं श्रुत्याशङ्कते-नन्विति / अथ यदा सुषुप्तो जीवः प्राणे ब्रहमण्येकीभवति तदा एनं प्राणं सविषयवागदयो ऽपियन्तीत्यर्थः / अत्र जीवाभन्नत्वे सर्वलयाधारत्वलिङ्गान्न मुख्यः प्राण इत्याह-तत्रापीति / वाक्यान्तरसंनिध्यपेक्षया स्ववाक्यगतंलिङ्गं बलीय इत्याह-तदयुक्तमिति / एकवाक्यत्वं वाक्यशेषः तस्य बलं तद्गतं लिङ्गं तेनेत्यर्थः / प्राणमेवेत्यवधारणेन सर्वभूतप्रकृतित्वलिङ्गन च प्राणपदेन तत्कारणं ब्रह्म लक्ष्यमित्याह-तदाकाशशब्दस्येवेति / वृत्तिकृतामुदाहरणं संशयाभावेनायुक्तमित्याह-अत्रेत्यादिना / शब्दभेदमुक्त्वा प्रकरणं प्रपञ्चयति-यस्य चेति

END Bस्Rप्_१,१.९.२३

START Bस्Rप्_१,१.१०.२४

ज्योतिश् चरणाभिधानात् | BBस्_१,१.२४ |

ज्योतिश्चरणाभिधानात् /

छान्दोग्यमेवोदाहरति-इदमिति / गायत्र्युपाधिकब्रह्मोपास्त्यानन्दर्यार्थो ऽथशब्दः / अतो दिवो द्युलोकात्परः परस्ताद्यज्ज्योतिर्दीप्यते तद्यतदिदमिति जाठराग्नावध्यस्यते / कुत्र दीप्यते, तत्राह-विश्वत इति / विश्वस्मात्प्राणिवर्गादुपरि सर्वस्माद्भूरादिलोकादुपरि ये लोकास्तेषूत्तमेषु न विद्यन्ते उत्तमा येभ्य इत्यनुत्तमेषु सर्वसंसारमण्डलातीतं परं ज्योतिरिदमेव, यद्देहस्थमित्यर्थः / अस्य पूर्वेणागतार्थत्वं वदन्प्रत्युदाहरणसंतिमाह-अर्थान्तरेति / अत्र स्ववाक्ये स्पष्टब्रह्मलिङ्गाभावे ऽपि ऽपादोस्यऽइति पूर्ववाक्ये भूतपादत्वं लिङ्गमस्तीति पादसंगतिः / पूर्वोत्तरपक्षयोर्जडब्रह्मज्योतिषोरुपास्तिः फलमिति भेदः / नन्वज्ञानतमोविरोधित्वाद्ब्रह्मापि ज्योतिःपदशक्यतया प्रसिद्धमस्ति, नेत्याह-चक्षुरिति / शर्वर्यां रात्रौ भवं शार्वरम् / नीलमिति यावत् / अनेनावरकत्वाद्रूपवत्त्वाच्च कुड्यवद्भावरूपं तम इत्यर्थादुक्तं भवति / ज्योतिःश्रुतेरनुग्राहकलिङ्गान्याह-तथेत्यादिना / भास्वररूपात्मिका दीप्तिस्तेजस एव लिङ्गमित्याह-न हीति / मास्तु मर्यादेत्याशङ्क्य श्रुतत्वान्मैवमित्याह-परो दिव इति / मर्यादां ब्रूत इति शेषः / ब्रह्मवत् कार्यस्यापि मर्यादायोगान्निरर्थकं ब्राह्मणमिति कश्चिदाक्षिपति-नन्विति / एकदेशी ब्रूते-अस्त्विति / स्वर्गादौ जातं किञ्चिदतीन्द्रियं तेजो दिवः परस्तादस्ति, श्रुतिप्रामाण्यादित्यर्थः / अध्ययनविध्युपात्तश्रुतेर्निष्फलं वस्तु नार्थ इत्याक्षिप्य ब्रूते-नेति / ध्यानं फलमित्याशङ्क्य निष्फलस्य क्वापि ध्यानं नास्तीत्याह-इदमेवेत्यादिना / प्रयोजनान्तरं तमोनाशादिकम् / अत्रिवृत्कृतं तेजो ऽङ्गीकृत्याफलत्वमुक्त्वा तदेव नास्तीत्याह-तासामिति / तेजो ऽबन्नानां देवतानामेकैकं द्विधा विभज्य पुनश्चैकैकं भागं द्वेधा कृत्वा स्वभागादितरभागयोर्निक्षिप्य तन्त्रिगुणरज्जुवन्त्रिवृत्तं करवाणीत्यविशेषोक्तेर्नास्त्यत्रिवृत्कृतं किञ्चिदित्यर्थः / किञ्चात्र ऽयदतः परःऽइति यच्छब्देनान्यतः प्रसिद्धं द्युमर्यादत्वं ध्यानायानूद्यते / न चात्रिवृत्कृतस्य तस्य तत्क्वचित्प्रसिद्धमित्याह-न चेति / एकदेशिमते निरस्ते साक्षात्पूर्वपक्षी ब्रूते-अस्तु तर्हीति / प्रदेशविशेषः दिवः परस्ताद्देदीप्यमानः सूर्यादितेजोवयवविशेषः, तस्य परिग्रह उपसनार्थो न विरुद्धत इत्यन्वयः / स एव कौक्षेये ज्योतिषि उपास्यते / तस्यापि तेजस्त्वादिति भावः / ब्रह्मणो ऽपि ध्यानार्थं प्रदेशस्थत्वं कल्प्यतां, नेत्याह-नत्विति / निष्प्रदेशस्य निरवयवस्य विशेषे ऽपि दिवः परस्ताद्देदीप्यमानब्रह्मावयवकल्पना भागिनी युक्ता न त्वित्यन्वयः / अप्रमाणिकगौरवापातादिति भावः / ततः किं, तत्राह-सारूप्येति / यथा एकत्वसाम्याद्भूरितिव्याहृतौ प्रजापतेः शिरोदृष्टिः श्रुता तथा जाठराग्नावब्रह्मत्वं घोषादिश्रुत्या प्रसिद्धमिति जडज्योतिष्ट्वं साम्यं वाच्यमित्यर्थः / यद्देहस्पर्शनेनौष्ण्यज्ञानं प्रसिद्धं सैषा तस्य जाठराग्नेर्दृष्टिः, यत्कर्णपिधानेन घोषश्रवणं, सैषा तस्य श्रुतिरित्यर्थः / ज्योतिषो जडत्वे लिङ्गान्तरमाह-तदेतदिति / ज्योतिरित्यर्थः / चक्षुष्यश्चक्षुर्हितः सुन्दरः, श्रुतो विख्यातः / न चान्यदपीति / ब्रह्मलिङ्गमपि किञ्चिदन्यन्नास्तीत्यन्वयः / ननु ऽत्रिपादस्यामृतं दिविऽइति पूर्ववाक्योक्तं ब्रह्मात्र ज्योतिःपदेन गृह्यतामित्याशङ्क्याह-न चेति / ननु सर्वात्मकत्वामृतत्वाभ्यां ब्रह्मोक्तमित्यत आह-अथापीति / कथञ्चिच्छन्दोद्वारेत्यर्थः / दिवि दिव इति विभक्तिभेदान्न प्रत्यभिज्ञेत्यर्थः / प्रकृतेर्जातं प्राकृतं, कार्यमित्यर्थः / आचारं निरस्यति-पादेति / ऽगायत्री वा इदं सर्वं भूतम्ऽ ऽवाग्वै गायत्रीऽ ऽयेयं पृथिवीऽ ऽयदिदं शरीरम्ऽ ऽयदस्मिन्पुरुषे हृदयम्ऽ ऽइमे प्राणाःऽइति भूतवाक्पृथिवीशरीरहृदयप्राणात्मिका षड्विधा षड्भिरक्षरैश्चतुष्पदा गायत्रीति / यदुक्तं तावान् तत्परिमाणः सर्वः प्रपञ्चो ऽस्य गायत्र्यनुगतस्य ब्रह्मणो महिमा विभूतिः, पुरुषस्तु पूर्णब्रह्मरूपः, अतः प्रपञ्चाज्ज्यायानधिकः / आधिक्यमेवाह-पाद इति / सर्वं जगदेकः पादो ऽंशः, ऽविष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्ऽइति स्मृतेः / अस्य पुरुषस्य दिवि स्वप्रकाशस्वरूपे त्रिपादमृतं रूपमस्ति, दिवि सूर्यमण्डले वा ध्यनार्थमस्ति, कल्पिताज्जगतो ब्रह्मस्वरूपामनन्तमस्तीत्यर्थः / यथा लोके पादात्पादत्रयमधिकं तथेदमधिकमिति बोधनार्थं त्रिपादमृतमित्युक्तं, न त्रिपादत्वं विवक्षितमिति मन्तव्यम् / ऽयदतः परःऽइति यच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थवाचित्वात्पूर्ववाक्यप्रसिद्धं ब्रह्म ग्राह्ममित्याह-तत्रेति / ननु ऽयदाग्नेयो ऽष्टाकपालःऽइत्यत्र यत्पदस्याप्रकृतार्थकत्वं दृष्टिमित्यत आह-तत्परत्यज्येति / तत्र यागस्यान्यतः प्रसिद्धेरभावेनापूर्वत्वादगत्या यदो ऽप्रसिद्धार्थत्वमाश्रितम् / इह तु पूर्ववाक्यप्रसिद्धस्य ब्रह्मणो द्युसंबन्धेन प्रत्यभिज्ञातस्य यदर्थत्वनिशचयाद्यत्पदैकार्थकज्योतिःपदस्यापि स एवार्थ इत्यर्थः / संदंशन्यायादप्येवमित्याह-न केवलमिति / ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्मऽइत्युत्तरत्र ब्रह्मानुवृत्तेर्मध्यस्थं ज्योतिर्वाक्यं ब्रह्मपरमित्यर्थः / प्रकरणादिति / प्रकृतापेक्षयत्पदश्रुत्या द्युसंबन्धभूतपादत्वादिलिङ्गैश्चेत्यर्थः / अतः प्रकरणाज्ज्योतिःश्रुतिबाधो न युक्त इति निरस्तम् / अविशेषकत्वादिति / ब्रह्मव्यावर्तकत्वाभावादित्यर्थः / येन चेतसा चैतन्येनेद्धः प्रकाशितः सूर्यस्तपति प्रकाशयति तं बृहन्तमवेदविन्न मनुत इत्यर्थः / ज्योतिःशब्दस्य कार्यज्योतिष्येव शक्तिरित्यङ्गीकृत्य कारणब्रह्मलक्षकत्वमुक्त्वा ब्रह्मण्यपि शक्तिमाह-यद्वेति / गाढान्धकारे वाचैव ज्योतिषा लोक आसनादिव्यवहारं करोतीत्यर्थः / आज्यं जुषतां पिबतां मनो ज्योतिः प्रकाशकं भवति इत्याज्यस्तुतिः / यथा गच्छन्तमनुगच्छतः स्वस्यापि गतिरस्ति तथा सर्वस्य स्वनिष्ठं भानं स्यादित्यत आह-तस्य भासेति / तत् कालानवच्छिन्नं ब्रह्म सूर्यादिज्योतिषां साक्षिभूतमायुरमृतमिति च देवा उपासत इत्यर्थः / योषितो ऽग्नित्ववत् द्युमर्यादत्वादिकं ध्यानार्थं कल्पितं ब्रह्मणो युक्तमित्याह-अत्रोच्यत इत्यादिना / दिवः परमपीत्यन्वयः / आरोप्यस्य ध्येयस्यालम्बनस्य च सादृश्यनियमो नास्तीत्याह-परस्यापीति / भविष्यति ब्रह्मज्योतिष इति शेषः / ऽतं यथा यथोपासते तथा तथा फलं भवतिऽइति श्रुतेरित्याह-न हीयत इति / ज्ञानफलवदुपास्तीफलमेकरूपं किं न स्यादत आह-यत्र हीति / ज्ञेयैकत्वादित्यर्थः / ध्येयं तु नानेत्याह-यत्र त्विति / ईश्वरो जीवरूपेणान्नमत्तीत्यन्नादः अन्नस्यासमन्ताद्दाता वा वसु हिरण्यं ददातीति वसुदान इति गुणविशेषसंबन्धं यो वेद स धनं विन्दते, दीप्ताग्निश्च भवति / नाम्नो वागुत्तमा, मनो वा प्रतीकं वाचो भूय इति प्रतीकविशेषध्यानश्रुतिसंग्रहार्थमाद्यपदम् / संनिधेः श्रुतिर्बलीयसीति शङ्कते-कथं पुनरिति / अथ प्रथमश्रुत्यनुसारेण चरमश्रुतिर्नीयत इत्याह-नैष इति /

सर्वनाम्ना स्वसामर्थ्येन स्वस्य सर्वनाम्नः सामर्थ्यं संनिहितवाचित्वं तद्बलेन परामृष्टे सतीति योजना / अर्थाद्यत्पदसामानाधिकरण्यादित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.१०.२४

START Bस्Rप्_१,१.१०.२५

छन्दो ऽभिधानान् नेति चेन् न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम् | BBस्_१,१.२५ |

छन्दोभिधानाद्ब्रह्म प्रकृतं नास्तीति शङ्कामेकदेशी दूषयति-कथमिति / शङ्कां साधयति-नैतदित्यादिना / चतुष्पदत्वादिकं पूर्वमेव व्याख्यातम् / य एतामेवमिति / वेदरहस्यभूतां मधुविद्यामेवमुक्तरीत्या यः कश्चिद्वेद तस्योदयास्तमयरहितब्रह्मा प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः / तथाच वेदत्वाद्गायत्र्यां ब्रह्मशब्दो युक्त इति भावः / गायत्रीशब्देन तदुपादानत्वेनानुगतब्रह्मलक्षणायां बीजमनुपपत्तिमाह-न ह्यक्षरेति / ब्रह्मणो ऽपि कथं सर्वात्मकत्वं, तत्राह-कार्यं चेति / नच गायत्र्या ध्यानार्थं सर्वात्मत्वारोप इति वाच्यं, स्वतः सर्वात्मनो ध्यानसंभवेनासदारोपायोगादीति भावः / ऽतथाहि दर्शनम्ऽइति सूत्रशेषं व्याचष्टे-तथान्यत्रेति / दृश्यत इति दर्शनम् / दृष्टमित्यर्थः / एतं परमात्मानं बह्वृचा ऋग्वेदिनो महत्युक्थे शस्त्रे तदनुगतमुपासते / एतमेवाग्निरहस्ये ऽतमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासतेऽइति श्रुतेः यजुर्वेदिनो ऽग्नौ उपासते / एतमेव छन्तोगाः सामवेदिनो महाव्रते क्रतौ उपासत इत्यैतरेयके दृष्टमित्यर्थः / गायत्रीशब्दो ब्रह्मलक्षक इति व्याख्याय गौण इत्याह-अपर इति / साक्षादेव / वाच्यार्थग्रहणं विनैवेति यावत् / पूर्वं तूपास्यतया गायत्रीपदेनाजहल्लक्षणया गायत्रीब्रह्मणी द्वे अपि लक्षिते / नच गायत्री सर्वमित्यन्वयासंभवः, घटो रूपीति पदार्थैकदेशे व्यक्तौ रूपान्वयवत्, गायत्रीपदार्थैकदेशे गायत्र्यनुगते ब्रह्मणि प्रधाने सर्वात्मकत्वान्वयसंभवादिति भावः / तथाच सूत्रे सिद्धान्तभागस्यायमर्थः-तथा गायत्रीवच्चतुष्पात्वगुणसामान्यात्, चेतो ब्रह्मणि समर्प्यते येन स चेतोर्पणो गायत्रीशब्दस्तेन ब्रह्मण एव निगदादभिधानात् छन्दोभिधानमसिद्धमिति / अधुना ऽतथाहि दर्शनम्ऽइति शेषं व्याचष्टे-तथेति / संवर्गविद्यायामाधिदैवमग्निसूर्यचन्द्राम्भांसि वायौ लीयन्ते, अध्यात्मं वाक्चक्षुःश्रोत्रमनांसि प्राणमपियन्तीत्युक्तम् / ते वा एते पञ्चान्ये आधिदैविकाः, पञ्चान्ये आध्यात्मिकास्ते मिलित्वा दशसंख्याकाः सन्तः कृतमित्युच्यन्ते / सन्ति हि कृतत्रेताद्वापरकलिसंज्ञकानि चत्वारि द्युतानि क्रमेण चतुरङ्कत्र्यङ्कद्व्यङ्कैकाङ्कानि / तत्र कृतं दशात्मकं भवति, चतुर्ष्वङ्केषु त्रयाणां त्रिषु द्वयोर्द्वयोरेकस्य चान्तर्भावात् / तथाच्च दशत्वगुणेन वाय्वादेः कृतशब्देनोच्यनते / एवे कृतत्वं वाय्वादीनामुपक्रम्याह-सैषेति / विधेयापेक्षया स्त्रीलिङ्गनिर्देशः / विराट्पदं छन्तोवाचकं, ऽदशाक्षरा विराट्ऽइति श्रुतेः / दशत्वसाम्येन वाय्वादयो विराडित्युच्यन्ते / एवञ्च दशत्वद्वारा वाय्वादिषु कृतत्वं विराट्त्वं च ध्येयम् / तत्र विराट्त्वध्यानात्सर्वमस्यान्नं भवति, ऽअन्नं विराट्ऽइति श्रुतेः / कृतत्वध्यानादन्नादो भवति, कृततद्यूतस्यान्नादत्वात् / कृतं हि स्वीयचतुरङ्गेषु त्र्यङ्कादिकमन्तर्भावयदन्नमत्तीव लक्ष्यते / अत एव कृतजयादितरद्यूतजयः श्रुत्युक्तः-ऽकृतायविजितायाधरेयाः संयन्तिऽइति / अयो द्यूतं, कृतसंज्ञो ऽयः कृतायः स विजितो येन तस्मै, अधरेयास्त्र्यङ्कादयः अयाः संयन्ति उपनमन्ते / तेन जिता भवन्तीत्यर्थः / एवञ्च सा वाय्वादिदशात्मिका एषा कृतशब्दिता विराडन्नं, कृतत्वादन्नादिनीत्यर्थः / सर्वथापीति / गायत्रीति पदस्य लक्षकत्वे गौणत्वे ऽपि चेत्यर्थः / अत्रापर आहेत्यपरपदेन गौणत्वे स्वमतं नेति द्योतयति / अजहल्लक्षणापक्षे हि ऽवाग्वै गायत्रीऽइति वागात्मत्वं गायति च त्रायते च इति निरुक्तनामकत्वं च गायत्र्या उपाधित्वेनोपास्यत्वादुपपन्नतरम् / गौणपक्षे गायत्रीत्यागात्तदुभयं सर्वात्मकत्वमात्रेणोपपादनीयम् / एवं गायत्रीपदस्य स्वार्थत्यागः, अप्रसिद्धचतुष्पात्त्वगुणद्वारा विप्रकृष्टलक्षणा चेति बह्वसमञ्जसम्

END Bस्Rप्_१,१.१०.२५

START Bस्Rप्_१,१.१०.२६

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश् चैवम् | BBस्_१,१.२६ |

ननु ऽगायत्री वा इदं सर्वम्ऽइति प्रथम गायत्रीश्रुतेः कथं लक्षणेत्याशङ्क्य वाक्यशेषगतसर्वात्मकत्वाद्यनेकबलवत्प्रमाणसंवादेन ब्रह्ममि तात्पर्यावगमादित्याह-भूतादिपादेति / एवं पदार्थमाह-इतश्चेति / सूत्रस्थादिपदार्थं दर्शयति-भूतपृथिवीति / अत्र सूत्रभाष्यकारयोर्भूतादिभिश्चतुष्पदा गायत्रीति संमतम्, षडक्षरैशचतुष्पात्वं वृत्तिकारोक्तमप्रसिद्धं चकारसूचितम् / युक्त्यन्तरमाह-अपि चेति / ब्रह्मपरसूक्तोत्पन्नत्वाच्च तस्यास्तत्परत्वमित्याह-पुरुषेति / ब्रह्मपदस्य छन्दोवाचित्वमुक्तं निरस्यति-यद्वै तद्ब्रह्मेति / पूर्वस्यामृचि ब्रह्मोक्तावित्यर्थः / हृदयस्य चतुर्दिक्षूर्ध्वं च पञ्च सुषयः सन्ति / तेषु ब्रह्मस्थानहृन्नगरस्य प्रागादिद्वारेषु क्रमेण प्राणव्यानापानसमानोदानाः पञ्चद्वारपाला इति ध्यानार्थं श्रुत्या कल्पितम् / तत्र हृदयच्छिद्रस्थप्राणेषु ब्रह्मपुरुषत्वश्रुतिर्हृदि गायत्र्याख्यब्राह्मण उपासनासंबन्धितायां ब्रह्मणो द्वारपालत्वाद्ब्रह्मपुरुषा इति संभवतीत्याह-पञ्च ब्रह्मेति

END Bस्Rप्_१,१.१०.२६

START Bस्Rप्_१,१.१०.२७

उपदेशभेदान् नेति चेन् नोभयस्मिन्न् अप्य् अविरोधात् | BBस्_१,१.२७ |

दिवि दिव इति विभक्तिभेदात्प्रकृतप्रत्यभिज्ञा नास्तीत्युक्तं नोपक्षणीयमित्याह-तत्परिहर्तव्यमिति / परिहारं प्रतीजानीते-अत्रेति / सूत्रे नञर्थं वदन्परिहारमाह-नायमिति / एवं सर्वत्र व्याख्योयम् / प्रधानप्रातिपदिकार्थद्युसंबन्धेन प्रत्यभिज्ञाया विभक्त्यर्थभेदो न प्रतिबन्धकः, कथञ्चिदाधारस्यापि मर्यादात्वसंभवात् / यथा वृक्षाग्रं स्वलग्नभगावच्छिन्नश्येनस्याधारः सन्नेव स्वालग्नभागावच्छिन्नस्य तस्यैव मर्यादा भवति, एवं दिवि सूर्ये हार्दाकाशे वा मुख्ये आधारे सब्रह्मदिवो मर्यदात्वं तदलग्नाकाशावच्छिन्नं ब्रह्म प्रति कल्पयित्वा दिवः परमित्युच्यत इत्यर्थः / यद्याकाशेन अनवच्छिन्नं ब्रह्म गृहीत्वा पञ्चम्या दिवो मर्यादात्वमेव मुख्यं तदा गङ्गायां घेष इतिवत्सप्तम्या सामीप्यलक्षणयाधारत्वं व्याख्येयमित्याह-अपर इति /

सबद्धं प्रत्याधारत्वं मुख्यं पूर्वमुक्तं दिव्येव सदिति / असंबद्धं प्रति मर्यादात्वं मुख्यमधुनोच्यते दिवः परमपीति भेदः / तस्माज्ज्योतिर्वाक्यमुपास्ये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,१.१०.२७

START Bस्Rप्_१,१.११.२८

प्राणस् तथानुगमात् | BBस्_१,१.२८ |

प्राणस्तथानुगमात् /

दिवोदास्यापत्यं दैवोदासिः प्रतर्दनो नाम राजा युद्धेन पुरुषकारेण च करणेनेन्द्रस्य प्रेमास्पदं गृहं जगाम / तं ह इन्द्र उवाच, प्रतर्दन वरं ते ददानीति / स होवाच प्रतर्दनः, यं त्वं मर्त्याय हिततमं मन्यसे तं वरं त्वमेवालोच्य मह्यं देहीति / तत इन्द्र इदमाह-ऽप्राणोस्मिऽइत्यादि / मुख्यं प्राणं निरसितुं प्रज्ञात्मत्वमुक्तम् / निर्विशेषचिन्मात्रं निरस्यति-तं मामिति / इदं प्राणस्येन्द्रिदेवतात्वे लिङ्गम् / मुख्यप्राणत्वे लिङ्गमाह-अथेति / वागादीनां देहधारणशक्त्यभावनिश्चयानन्तरमित्यर्थः / प्राणस्य देहधारकत्वमुत्थापकत्वं च प्रसिद्धमिति वक्तुं खल्वित्युक्तम् / प्राणस्य जीवत्वे वक्तृत्वं लिङ्गमाह-न वाचमिति / आनन्तत्वादिकं ब्रह्मलिङ्गमाह-अन्ते चेति / अनेकेषु लिङ्गेषु दृश्यमानेषु बलाबलनिर्णयार्थमिदमधिकरममित्यगतार्थमाह-अनेकलिङ्गेति / पूवर्त्र प्रकृतब्रह्मवाचकयच्छब्दबलाज्ज्योतिःश्रुतिःब्रह्मपरेत्युक्तं, न तथेह प्राणश्रुतिभङ्गे किञ्चिद्बलमस्ति, मिथो विरुद्धानेकलिङ्गानामनिश्चायकत्वादिति प्रत्युदाहरणसंगत्या पूर्वपक्षयति-तत्रेति / पूर्वं प्रधानप्रातिपदिकार्थबलात् विभक्त्यर्थबाधवद्वाक्यार्थज्ञानं प्रति हेतुत्वेन प्रधानानेकपदार्थबलादेकवाक्यताभङ्ग इति दृष्टान्तसंगतिर्वास्तु / पूर्वपक्षे प्राणाद्यनेकोपास्तिः, सिद्धान्ते प्रत्यग्ब्रह्मधीरिति विवेकः / तथा ब्रह्मपरत्वेन पदानामन्वयावगमादिति हेत्वर्थमाह-तथाहीति / हिततमत्वकर्मक्षयादिपदार्थानां संबन्धो ब्रह्मणि तात्पर्यनिश्चायक उपलभ्यत इत्युक्तं विवृणोति-उपक्रम इत्यादिना / यं मन्यसे तं वरं त्वमेव प्रयच्छेत्यर्थः / स यः कश्चिन्मां ब्रह्मरूपं वेदसाक्षादनुभवति, तस्य विदुषो लोको मोक्षो महतापि पातकेन न ह मीयते नैव हिंस्यते न प्रतिबध्यते ज्ञानाग्निना कर्मतूलराशेर्दग्धत्वादित्याह-स य इति /

साध्वसाधुनी पुण्यपापे / ताभायामस्पृष्टत्वं, तत्कारयितृत्वं, निरङ्कुशैश्वर्यं च सर्वमेतदितित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,१.११.२८

START Bस्Rप्_१,१.११.२९

न वक्तुर् आत्मोपदेशाद् इति चेद् अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्य् अस्मिन् | BBस्_१,१.२९ |

अहङ्कारवादेन स्वात्मवाचकशब्दैराचचक्षे, उक्तवानित्यर्थः / वाक्यस्य इन्द्रोपपासनापरत्वे लिङ्गान्तरमाह-तथा विग्रहेति / त्रीणि शीर्षाणि यस्येति त्रिशीर्षा त्वष्टुः पुत्रो विश्वरूपो नाम ब्राह्मणः तं हतवानस्मि / रौति यथार्थं शब्दयतीति रुत् वेदान्तवाक्यं, तन्मुखे येषां ते रुन्मुखास्तेभ्यो ऽन्यान्वेदान्तबहिर्मुखान् यतीनरण्यश्वभ्यो दत्तवानस्मीत्यर्थः / इन्द्रे प्राणशब्दोपपत्तिमाह-प्राणत्वं चेति / वदन्ति लौकिका अपीत्यर्थः / बलवाचिना प्राणशब्देन बलदेवता लक्ष्यत इति भावः / इन्द्रो हितप्रदातृत्वाधिततमः, कर्मानधिकारादपाप इत्येवं व्याख्येयानीत्याह-निश्चिते चेति / किमिन्द्रपदेन विग्रहोपलक्षितं चिन्मात्रमुच्यते उत विग्रहः / आद्ये वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वं सिद्धम् / न द्वितीय इत्याह-अध्यात्मेति / आत्मनि देहे ऽधिगत इत्यध्यात्मं प्रत्यगात्मा / स संबध्यते यैः शरीरस्थत्वादिभिरिन्द्रतनावसंभावितैर्धर्मैस्ते अध्यात्मसंबन्धास्तेषां भूमेत्यर्थः / आयुरत्र देहे प्राणवायुसंचारः / अस्तित्वे प्राणस्थितौ प्राणानामिन्द्रियाणां स्थितिरित्यर्थतः श्रुतिमाह-अस्तित्व इति / ऽअथातो निश्रेयसादानम्ऽइत्याद्या श्रुतिः / इन्द्रियस्थापकत्ववद्देहोत्थापकत्वमाह-तथेति / वक्तृत्वमुक्त्वा सर्वाधिष्ठानत्वं दर्शितमित्याह-इति चोपक्रम्येति / तत्तत्र नानाप्रपञ्चस्यात्मनि कल्पनायां यथा दृष्टान्तः, लोके प्रसिद्धस्य रथस्यारेषु नेमिनाभ्योर्मध्यस्थशलाकासु चक्रोपान्तरूपा नेमिरर्पिता, नाभौचक्रपिण्डिकायामरा अर्पिताः, एवं भूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि मीयन्त इति, मात्राः भोग्याः शब्दादयः पञ्चेति दश भूतमात्राः प्रज्ञामात्रासु दशस्वर्पिताः / इन्द्रियजाः पञ्च शब्दादिविषयप्रज्ञाः मीयन्ते आभिरिति मात्राः पञ्च धीन्द्रियाणि / नेमिवद्ग्राह्यं ग्राहकेषु अरेषु कल्पितमित्युक्त्वा नाभिस्थानीये प्राणे सर्वं कल्पितमित्याह-प्राणे ऽर्पिता इति / स प्राणो मम स्वरूपमित्याह-स म इति / तर्हि प्रत्यगात्मनि समन्वयो न तु ब्रह्मणि, तत्राह-अयमिति

END Bस्Rप्_१,१.११.२९

START Bस्Rप्_१,१.११.३०

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् | BBस्_१,१.३० |

अहङ्कारवादस्य गतिं पृच्छति-कथमिति / सूत्रमुत्तरम् / तद्व्याख्याति-इन्द्र इति / जन्मान्तरकृतश्रवणादिना अस्मिञ्जन्मनि स्वतःसिद्धं दर्शनमार्षम् / विज्ञेयेन्द्रस्तुत्यर्थ उपन्यासो न चेत्कथं तर्हि स इति पृच्छति-कथमिति / ब्रह्मज्ञानस्तुत्यर्थः स इत्याह-विज्ञानेति / नियामकं ब्रूते-यदिति /

परेण /

ऽतस्य मेऽइत्यादिना वाक्येनेत्यन्वयः / स्तुतिमाह-एतदुक्तमिति / तस्माज्ज्ञानं श्रेष्ठमिति शेषः / स्तुतज्ञानविषय इन्द्र इत्यत आह-विज्ञेयं त्विति

END Bस्Rप्_१,१.११.३०

START Bस्Rप्_१,१.११.३१

जीवमुख्यप्राणलिङ्गान् नेति चेन् नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वाद् इह तद्योगात् | BBस्_१,१.३१ |

देहोत्थापनं जीवलिङ्गं किं न स्यात्, तत्राह-शरीरधारणं चेति / सर्वे वागादयः प्राणा अहमहं श्रेष्ठ इति विवदमानाः प्रजापतिमुपजग्मुः / स च तानुवाच, यस्मिन्नुत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरं पतिष्यति स वः श्रेष्ठ इति तथाक्रमेण वागादिपूत्क्रान्तेष्वपि मूकादिभावेन शरीरं स्वस्थमस्थात् / मुख्यप्राणस्य तु उच्चिक्रमिषायां सर्वेषां व्याकुलत्वाप्तौ तान्वागादीन्वरिष्ठः प्राण उवाच, यूयं मोहं मापद्यथ यतो ऽहमेवैतत्करोमि / किं तत्, पञ्चधा प्राणापानादिभावेनात्मानं विभज्य एतद्वाति गच्छतीति वानं तदेव बाणमस्थिरं शरीरमवष्टभ्याश्रित्य धारयामीत्यर्थः / द्विवचनसहवासोत्क्रान्तिश्रुतेश्च न ब्रह्म ग्राह्यमित्याह-जीवमुख्येति / अभेदनिर्देशमाह-यो वा इति / भेदमाह-सहेति / यदि जीवमुख्यप्राणयोर्लिङ्गादुपास्तत्वं तर्हि ब्रह्मणो ऽपि लिङ्गानामुक्तत्वादुपासनं स्यात् / न चेष्टापत्तिः. उपक्रमादिन निश्चितैकवाक्यताभङ्गप्रसङ्गादित्याह-नैतदेवमित्यादिना / नच स्वतन्त्रपदार्थभेदाद्वाक्यभेदः किं न स्यादिति वाच्यं, जीवमुख्यप्राणयोरुक्तलिङ्गानां ब्रह्मणिनेतं शक्यतया स्वातन्त्र्यासिद्धेः, अफलपदार्थस्य फलवद्वाक्यार्थशेषत्वेन प्रधानवाक्यार्थानुसारेण तल्लिङ्गनयस्योचितत्वाच्च / नहि प्रधानवाक्यार्थब्रह्मलिङ्गमन्यथा नेतुं शक्यं, न वा तदुचितमित्याह-नच ब्रह्मलिङ्गमिति / सूत्रशेषं व्याचष्टे-आश्रितत्वाच्चेति / अन्यत्र ऽअत एव प्राणःऽइत्यादौ वृत्तेराश्रित्वादिहापि तस्य ब्रह्मलिङ्गस्य योगाद्ब्रह्मपर एव प्राणशब्द इत्यर्थः / प्राणादिलिङ्गानि सर्वात्मके ब्रह्मण्यनायासेन नेतुं शक्यनीत्याह-यत्त्वित्यादिना / यस्मिन्नेतौ प्रेर्यत्वेन स्थितौ तेनेतरेण ब्रह्मणा सर्वे प्राणादिव्यापारं कुर्वन्तीत्यर्थः / विशेषं परिच्छेदाभिमानमित्यर्थः / ऽवत्कारं विद्यात्ऽइति न वक्तुर्ज्ञेयत्वमुच्यते, तस्य लोकसिद्धत्वात्, किन्तु तस्य ब्रह्मत्वं बोध्यते / तद्बोधाभिमुख्याय लिङ्गादय इत्यत्र श्रुत्यन्तरमाह-यद्वाचेति / येन चैतन्येन वागभ्युद्यते स्वकार्याभिमुख्येन प्रेर्यते तदेव वागादिरगम्यं ब्रह्मेत्यर्थः / तत्त्वंपदवाच्ययोः स्वरूपतो भेदस्थाभ्यामुपलक्ष्यात्मस्वरूपाभेदादेकत्वं निर्दिश्यत इत्याह-नैष दोष इति / स्वमतेन सूत्रं व्याख्याय वृत्तिकृन्मतेन व्याचष्टे-अथवेति / उपासनात्रित्वप्रसङ्गादिति पूर्वमुक्तम् / अत्र त्रिप्रकारकस्यैकब्रह्मविशेषेकस्यैकस्योपासनस्य विवक्षितत्वादित्यर्थः / अतो न वाक्योभेद इति भावः / देहचेष्टात्मकजीवनहेतुत्वं प्राणस्यायुष्ट्वं देहापेक्षया तस्य आमुक्तेरवस्थानादमृतत्वं, उत्थापयतीत्युक्थत्वमिति प्राणधर्मः / जीवधर्मानाह-अथेति / बुद्धिप्राणयोः सहस्थित्युत्क्रान्त्युक्त्यनन्तरमित्यर्थः / अत्र प्रज्ञापदेन साभासा जीवाख्या बुद्धिरुच्यते / तस्याः संभन्धीनि दृश्यानि सर्वाणि भूतानि यथैकं भवन्त्यधिष्ठानचिदात्मना तथा व्याख्यास्याम इत्युपक्रम्योक्तम्-ऽवागेवऽइत्यादि / चक्षुरेवास्या एकमङ्गमदूदुहदित्यादिपर्यायाणां संक्षिप्तार्थं उच्यते / उत्पन्नाया असत्कल्पनायाः साभासबुद्धेर्नामप्रपञ्चविषयित्वमर्धं शरीरम्, अर्थात्मकरूपप्रपञ्चविषयित्वमर्धं शरीरमिति मिलित्वा विषयित्वाख्यं पूर्णं शरीरमिन्द्रियसाध्यम् / तत्र कर्मेन्द्रियेषु वागेवास्याः प्रज्ञाया एकमङ्गं देहार्धमदूदुहत् पूरयामास / वागिन्द्रियद्वारा नामप्रपञ्चविषयित्वं बुद्धिर्लभत इत्यर्थः / चतुर्थी षष्ठ्यर्था / तस्याः पुनर्नाम किल चक्षुरादिना प्रतिविहिता ज्ञापिताभूतमात्रा रूपाद्यर्थरूपा परस्तादपरार्धे कारणं भवति / ज्ञानकारणद्वरार्थप्रपञ्चविषयित्वं बुद्धिः प्राप्नोतीत्यर्थः / एवं बुद्धेः सर्वार्थद्रष्टृत्वमुपपाद्य तन्निष्ठचित्प्रतिबिम्बद्वारा साक्षिणि द्रष्टृत्वाध्यासमाह-प्रज्ञयेति / बुद्धिद्वारा चिदात्मा वाचमिन्द्रियंसमारुह्य तस्याः प्रेरको भूत्वा वाचा करणेन सर्वाणि नामानि वक्तव्यत्वेनाप्नोति, चक्षुषा सर्वाणि रूपाणि पश्यतीत्येवं द्रष्टा भवतीत्यर्थः / तथाच सर्वद्रष्टृत्वं चिदात्मनि द्रष्टृत्वाध्यासनिमित्तत्वं च बुद्धेर्धर्म इत्युक्तं भवति सर्वाधारत्वान्दत्वादिः ब्रह्मधर्म इत्याह-ता वा इति / दशत्वं व्याख्यातम् / प्रज्ञा इन्द्रियजात्या अधिकृत्य ग्राह्या भूतमात्रा वर्तन्ते, प्रज्ञामात्रा इन्द्रियाणि ग्राह्यं भूतजातमधिकृत्य वर्तन्त इति ग्राह्य ग्राहकयोर्मिथः सापेक्षत्वमुक्तं साधयति-यदिति / तदेव स्फुटयति-न हीति / ग्राह्येण ग्राह्यस्वरूपं न सिध्यति किन्तु ग्राहकेण / एवं ग्राहकमपि ग्राह्यमनपेक्ष्या न सिध्यति / तस्मात्सापेक्षत्वादेतद्ग्राह्यग्राहकद्वयं वस्तुतो न भिन्नं किन्तु चिदात्मन्यरोपितमित्याह-

नो इति /

तद्यथेत्यादि कृतव्याख्यानम् / सूत्रार्थमुपसंहरति-तस्मादिति / अन्यधर्मेणान्यस्योपासनं कथमित्याशङ्क्याश्रितत्वादित्याह-अन्यत्रापीति / उपाधिर्जीवः / तत् अन्यधर्मेणोपासनम् / इयमसंगता व्याख्या / तथाहि-न तावदारुण्याद्यनेकगुणविशिष्टप्राप्तक्रयणवदुपासात्रयविशिष्टस्य ब्रह्मणो विधिः संभवति, सिद्धस्य विध्यनर्हत्वात् / नापि ब्रह्मानुवादेनोपासात्रयविधिः, वाक्यभेदात् / नच नानाधर्मविशिष्टमेकमुपासनं विधीयत इति वाच्यं, तादृशविधिवाक्यस्यात्राश्रवणात् / नच ऽतं मामायुरमृतमित्युपाःस्वऽइत्यत्र मामिति जीवेन, आयुरिति प्राणेन, अमृतमिति ब्रह्मणा स्वस्वधर्मवता विशिष्टोपासनाविधिरिति वाच्यं, सर्वेषां धर्माणामश्रवणात्, ब्रह्माश्रुतेश्च / ऽप्राणो वा अमृतम्ऽइति प्राणस्यैवामृतत्वश्रुतेः / अत उपासनाविधिलुब्धेन ऽवक्तारं विद्यात्ऽ ऽएतदेवोक्थमुपासीतऽ ऽस म आत्मेति विद्यात्ऽइति जीवप्राणब्रह्मोपासनविधयः, अन्ये गुणविधय इति स्वीकृत्यैकवाक्यत्वं त्याज्यं, तच्चायुक्तं, उपक्रमादिनैकवाक्यतानिर्णयादिति / तस्माज्ज्ञेयप्रत्यग्ब्रह्मपरमिदं वाक्यमित्युपसंहरति-तस्मादिति

END Bस्Rप्_१,१.११.३१

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दानन्दभगवत्पादकृतौ श्रीमच्छारीरकमीमांसाव्याखायायां भाष्यरत्नप्रभायां प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः

// इति प्रथमस्याध्यायस्य स्पष्टब्रह्मलिङ्गश्रुतिसमन्वयाख्यः प्रथमः पादः //

प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः /

श्रीरामं सिद्धमत्तारं गुहाशायिनमान्तरम् /

अन्तर्यामिणमज्ञेयं वैश्वानरमहं भजे

START Bस्Rप्_१,२.१.१

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् | BBस्_१,२.१ |

पूर्वपादेनोत्तरपादयोः संगतिं वक्तुं वृत्तमनुवदति-प्रथम इति / जगत्कारणत्वोक्तया व्यापित्वादिकमर्थात्सिद्वम् / तदुपजीव्योत्तरं पादद्वयं प्रवर्तत इति हेतुहेतुमद्वावः संगतिः / कथं पादभेद इत्याशङ्क्य पादानां प्रमेयभेदमाह-अर्थान्तरेति / आकाशादिशब्दानां स्पष्टब्रह्मलिङ्गैर्ब्रह्मणि समन्वयो दर्शितः / अस्पष्टब्रह्मलिङ्गवाक्यसमन्वयः पादद्वये वक्ष्यते / प्रायेणोपास्यज्ञेयब्रह्मभेदात्पादयोरवान्तरभेद इति भावः / छान्दोग्यवाक्यमुदाहरति-इदमिति / तस्माज्जायत इति तज्जं, तस्मिंल्लीयत इति तल्लं, तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनं, तज्जं च तल्लं च तदनं चेति तज्जलान् / कर्मधारये ऽस्मिन् शाकपार्थिवन्यायेन मध्यमपदस्य तच्छब्दस्य लोपः / तज्जलानमिति वाच्ये छान्दसो ऽवयवलोपः / इतिशब्दो हेतौ / सर्वमिदं जगद्ब्रह्मैव, तद्विवर्तत्वादित्यर्थः / ब्रह्मणि मित्रामित्रभेदाभावाच्छान्तो रागादिरहितो भवेदिति गुणविधिः / सक्रतुमुपासनं कुर्वीतेति विहितोपासनस्य ऽउपासीतऽइत्यनुवादात्फलमाह-अथेति / क्रतुमयः संकल्पविकार इत्यर्थः / पुरुषस्य ध्यानविकारत्वं स्फुटयति-यथेति / इह यध्यायति, मृत्वा ध्यानमहिम्ना तध्येयरूपेण जायत इत्यर्थः / क्रतुमयः संकल्पप्रधान इति वार्थः / क्रतोर्विषयमाहमन इति / ब्रह्मोत्युपक्रमान्मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं सत्यसंकल्पमन्तर्ह्रदये ध्येयमित्यर्थः / पूर्वत्र ब्रह्मलिङ्गैरब्रह्मलिङ्गबाध उक्तः, न तथेहोपक्रमे ब्रह्मणो लिङ्गमस्ति, किन्तु प्रकरणम् / तच्च शान्तिगुणविधानार्थमन्यथासिद्वम् / अतो जीवलिङ्गं बलीय इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति-शारीर इत्यादिना / श्रुतिमाशङ्क्यान्यथासिद्या परिहरति-नैष दोष इति / शमविधिपरत्वे हेतुमाह-यत्कारणमिति / यत एवमाह तस्माच्छमविधिपरमित्यन्वयः / [अत्रेदंशब्दः प्रकृतब्रह्मपरामर्शार्थो नतु जगत्परामर्शार्थः, जगद्विशेषणे प्रयोजनाभावात् / अत्र प्रयोजनाभावे ऽपि यत्र प्रयोजनं तत्र भवत्येव जगद्विशेषणं, यथा ऽआत्मैवेदं सर्वम्ऽ / अत्र बाधायां समानाधिकरणदार्ढ्यार्थं विशेषणमावश्यकं, तद्वाक्यस्य ज्ञेयब्रह्मविषयत्वात् / अत्र तूपासनायां बाधानावश्यकत्वद्विषयाभेदेन ब्रह्मण उपास्यत्वात् / टनच शमेति / शमध्यानयोर्विधौ वाक्यभेदापत्तेरित्यर्थः / जन्मपरम्परया जीवस्यापि सर्वकर्मत्वादिसंभवमाह-सर्वकर्मेति / सर्वाणि कर्माणि यस्य / सर्वे कामा भोग्य यस्य / सर्वगन्धः सर्वरस इत्यादिरादिशब्दार्थः / आराग्रमात्रस्येति / तोत्रप्रोतायः-शलाकाग्रपरिमाणस्येत्यर्थः / सर्वत्र प्रसिद्वब्रह्मण एवात्रोपास्यत्वोपदेशान्न जीव उपास्य इति सूत्रार्थमाह-सर्वत्रेति / यत्र फलं नोच्यते तत्र पूर्वोत्तरपक्षसिद्विः फलमिति मन्तव्यम् / तद्यपि निराकाङ्क्षं ब्रह्म तथापि मनःप्रचुरमुपधिरस्य, प्राणः शरीरमस्येति समासान्तर्गतसर्वनाम्नः संनिहितविशेष्याकाङ्क्षत्वाद्ब्रह्म संबध्यते / ऽस्योनं ते सदनं करोमिऽइति संस्कारार्थसदनस्य निराकाङ्क्षस्यापि ऽतस्मिन्सीदऽइति साकाङ्क्षतच्छब्देन परामर्शदर्शनादित्याह-अत्रोच्यत इति / स्योनं पात्रं ते पुरोडाशस्येति श्रुत्यर्थः / जीवो ऽपि लिङ्गात्संनिहित इत्यत आह-जीवस्त्विति / इदं हि लिङ्गद्वयं लोकसिद्वं जीवं न संनिधापयति,

दुःखिन उपास्त्ययोग्यत्वात्फलाभावाच्च / अतो विश्वजिन्न्यायेन सर्वाभिलषितमानन्दरूपं ब्रह्मैवोपासनाक्रियानुबन्धीति भावः / किञ्च ब्रह्मपदश्रुत्या लिङ्गबाध इत्याह-नचेति /

अन्यतराकाङ्क्षानुगृहीतं फलवत्प्रकरणं विफलिङ्गाद्वलीय इति समुदायार्थः

END Bस्Rप्_१,२.१.१

START Bस्Rप्_१,२.१.२

विवक्षितगुणोपपत्तेश् च | BBस्_१,२.२ |

वस्तुनो विवक्षायाः फलमुपादानं स्वीकारः, स च प्रकृतेषु गुणेष्वस्तीति विवक्षोपचार इत्याह-तथाप्युपादानेनेति / नन्विदं ग्राह्यमिदं त्याज्यमिति धीर्विवक्षादीना वेदे कुतः स्यादित्यत आह-उपादानानुपादाने त्विति / तात्पर्यं नाम फलवदर्थप्रतित्यनुकूलत्वं शब्दधर्मः / उपक्रमादिना तस्य ज्ञानात्तयोरवगम इत्यर्थः / तदिहेति / तत् तस्मात् / तात्पर्यवत्त्वादित्यर्थः / सर्वात्मत्वे प्रमाणमाह-तथाचेति /

जीर्णः स्थविरो यो दण्डेन वञ्चति गच्छति सो ऽपि त्वमेव / यो जातो बालः स त्वमेव / सर्वतः सर्वासु दिक्षु श्रुतयः श्रोत्राण्यस्येति सर्वतः श्रुतिमत् / सर्वजन्तूनां प्रसिद्वाः पाण्यादयस्तस्येति सर्वात्मत्वोक्तिः

END Bस्Rप्_१,२.१.२

START Bस्Rप्_१,२.१.३

अनुपपत्तेस् तु न शारीरः | BBस्_१,२.३ |

ननु जीवधर्मश्चेब्रह्मणि योज्यन्ते तर्हि ब्रह्मधर्मा एव जीवे किमिति न योज्यन्ते, तत्राह-अनुपपत्तेरिति / सूत्रं व्याचष्टे-पूर्वेणेति / सर्वात्मत्वादिरूक्तन्यायः / कल्पितस्य धर्मा अधिष्ठाने संबध्यन्ते, नाधिष्ठानधर्माः कल्पित इति भावः / झ्रधिष्ठानज्ञानकाले कल्पितधर्माभावात् / टवागेव वाकः सो ऽस्यास्तीति वाकी, न वाकी अवाकी / अनिन्द्रिय इत्यर्थः / कुत्राप्यादरः कामो ऽस्य नास्तीत्यनादरः / नित्यतृप्त इत्यर्थः / ज्यायस्त्वाद्यनुपपत्तौ शारीर इति परिच्छेदो हेतुः सूत्रोक्तः / स तु जीवस्यैव नोश्वरस्येत्याह-सत्यमित्यादिना

END Bस्Rप्_१,२.१.३

START Bस्Rप्_१,२.१.४

कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च | BBस्_१,२.४ |

प्रापकत्वेन व्यपदिशतीति संबन्धः / कर्मकर्तृव्यपदेशपदस्यार्थान्तरमाह-तथोपास्येति

END Bस्Rप्_१,२.१.४

START Bस्Rप्_१,२.१.५

शब्दविशेषात् | BBस्_१,२.५ |

एकार्थत्वं प्रकरणस्य समानत्वम् / अन्तरात्मन्निति विभक्तिलोपश्छान्दसः / शब्दयोर्विशेषो विभक्तिभेदः / तस्मात्तदर्थयोर्भेद इति सूत्रार्थः

END Bस्Rप्_१,२.१.५

START Bस्Rप्_१,२.१.६ स्मृतेश् च | BBस्_१,२.६ |

स्मृतौ हृदिस्थस्य जीवाद्भेदोक्तेरन्नापि हृदिस्थो मनोमय ईश्वर इत्याह-स्मृतेश्चेति / भूतानि जीवान् / यन्त्रं शरीरम् / अत्र सूत्रकृता सत्यभेद उक्त इति भ्रान्तिनिरासायेक्षत्यधिकरणे निरस्तमपि चोद्यमुद्भाव्य निरस्यति-अत्राहेत्यादिना / त्वदुक्तरीत्या वस्तुत एकत्वमेव, भेदस्तु कल्पितः सूत्रेष्वनूद्यत इत्याह-सत्यमिति

END Bस्Rप्_१,२.१.६

START Bस्Rप्_१,२.१.७

अर्भकौस्त्वात् तद्व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवं व्योमवच् च | BBस्_१,२.७ |

अर्भकमोको यस्य सोर्ऽभकौकाः तस्य भावस्तत्त्वं तस्मादार्थिकमल्पत्वम् / अणीयानित्यल्पत्ववाचकशब्देनापि श्रुतमित्याह-स्वशब्देनेति / नायं दोष इत्युक्तं विवृणोति-न तावदिति / कथमपि / ब्रह्मभावपेक्षयापीत्यर्थः /

परिचेछेदत्यागं विना ब्रह्मत्वासंभवात् तत्त्यागे च ब्रह्मण एवोपास्यत्वमायातीति भावः / विभोः परिच्छेदोक्तौ दृष्टान्तमाह-यथा समस्येति / सर्वेश्वरस्यायोध्यायां स्थित्यपेक्षया परिच्छेदोक्तिवदल्पहृदि ध्येयत्वेन तथोक्तिरित्यर्थः / ननु किमिति हृदयभेव प्रायेणोच्यते, तत्राह-तत्रेति / हृदये परमात्मनो बुद्विवृत्तिर्ग्रहिका भवति / अत ईश्वराभिव्यक्तिस्थानत्वात्तदुक्तिरित्यर्थः / व्योमदृष्टान्तासिना शङ्कालतापि काचिच्छिन्नेत्याह-तत्र यदाशङ्क्यत इत्यादिना /

भिन्नायतनत्वे ऽपि व्योम्नः सत्यभेदाद्यभावादिति भावः

END Bस्Rप्_१,२.१.७

START Bस्Rप्_१,२.१.८

संभोगप्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्यात् | BBस्_१,२.८ |

ब्रह्मणो हार्दत्वे ऽनिष्टसंभोगापत्तेर्जीव एव हार्द उपास्य इति शङ्कां व्याचष्टे-व्योमवदिति / ब्रह्म भोक्तृ स्यात, हार्दत्वे सति चेतनत्वात्, जीवाभिन्नत्वाच्च जीववदित्युक्तं निरस्यति-न / वैशेष्यादिति / धर्माधर्मवत्त्वमुपाधिरित्यर्थः / अयमेव विशेषो वैशेष्यं / स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः / विशेषस्यातिशयार्थो वा / धर्मादेः स्वाश्रये फलहेतुत्वमतिशयः, तस्मादिति सूत्रार्थः / किञ्च विभवो बहव आत्मान इति वादिनामेकस्मिन्देहे सर्वात्मनां भोक्तृत्वप्रसङ्गः, स्वकर्मार्जित एव देहे भोग इति परिहारश्च तुल्य इति न वयं पर्यनुयोज्या इत्याह-सर्वगतेति / वस्तुतस्तेषामेव भोगसांकर्यमित्यग्रे वक्ष्यते / ब्रह्मणो जीवाभिन्नत्वं श्रुत्या निश्चित्य तेन भोक्तृत्वानुमाने उपजीव्यश्रुतिबाधमाह-यथाशास्त्रमिति / अर्थं मुखमात्रं जरत्या वृद्धायाः कामयते नाङ्गानीति सो ऽयमर्धजरतीयन्यायः / स चात्र न युक्तः / न ह्यभेदमङ्गीकृत्याभोक्तृत्वं त्यक्तुं युक्तं, श्रुत्यैवाभेद सिद्ध्यर्थं भोक्तृत्ववारणादित्याह-शास्त्रं चेति / नन्वेकत्वं मया श्रुत्या न गृहीतं, योनोपजीव्यबाधः स्यात् / किन्तु त्वदुक्त्या गृहीतमित्याशङ्क्य बिम्बप्रतिबिम्बयोः कल्पितभेदेन भोक्तृत्वाभोक्तृत्वव्यवस्थोपपत्तेरप्रयोजको हेतुरित्याह-अथागृहीतमित्यादिना / कल्पितासङ्गित्वमधिष्ठानस्य वैशेष्यमित्यस्मिन्नर्थे ऽपि सूत्रं पातयति-तदाहेति /

ब्रह्मणो हार्दत्वे बाधकाभावच्छाण्डिल्यविद्यावाक्यं ब्रह्मण्युपास्ये समन्वितमिति सिद्वम्

END Bस्Rप्_१,२.१.८

START Bस्Rप्_१,२.२.९-१०

अत्ता चराचरग्रहणात् | BBस्_१,२.९ |

प्रकरणाच् च | BBस्_१,२.१० |

अत्ताचराचरग्रहणात् /

ऽयस्य ब्रह्मक्षत्रादिजगदोदनः, मृत्युः सर्वप्राणिमारको ऽपि यस्योपसेचनमोदनसंस्कारकघृतप्रायः, सो ऽत्ता यत्र शुद्धे चिन्मात्रे ऽभेदकल्पनया वर्तते तच्छुद्वं ब्रह्म इत्था इत्थं ईश्वरस्याप्यधिष्ठानभूतं को वेद / चित्तशुद्धाद्युपायं विना को ऽपि न जानातीत्यर्थः / संशयबीजमाह-विशेषेति / ऽस त्वमग्नि प्रब्रूहिऽइत्यग्नेः, ऽयेयं प्रेते विचिकित्साऽइति जीवस्य, ऽअन्यत्र धर्मात्ऽइति ब्रह्मणः प्रश्नः / ऽलोकादिमग्निं तमुवाचऽइत्यग्नेः / ऽहन्त त इदं प्रवक्ष्यामिऽइतीतरयोः प्रतिवचनमुपलभ्यत इत्यर्थः / पूर्वत्र ब्रह्मणो भोक्तृत्वं नास्तीत्युक्तं, तदुपजीव्य पूर्वपक्षयति-किं तावदिति / अग्निप्रकरणमतीतमित्यरुचेराह-जीवो वेति / पूर्वपक्षे जीवोपास्ति:,सिद्वान्ते निर्विशेषब्रह्मज्ञानमिति फलभेदः / ओदनशब्दो भोग्यवाचीति पूर्वपक्षः / सिद्वान्तस्तु ब्रह्मक्षत्रशबेदैरूपस्थापितकार्यमात्रे गौण ओदनशब्दः / गुणश्चात्र मृत्यूपसेचनपदेन संनिधापितं प्रसिद्वौदनगतं विनाश्यत्वं गृह्यते, गौणशब्दस्य संनिहितगुणग्राहित्वात् / तथाच सर्वस्य विनाश्यत्वेन भानाल्लिङ्गादीश्वरो ऽत्तेत्याहनैष दोष इति / तस्य संनिहितत्वादिति / ऽपिप्पलं स्वाद्वत्तिऽइति भोगस्य पूर्वोक्तत्वादित्यर्थः //९

END Bस्Rप्_१,२.२.९-१०

START Bस्Rप्_१,२.३.११

गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात् | BBस्_१,२.११ |

अत्तृवाक्यानन्तरवाक्यस्यापि ज्ञेयात्मनि समन्वयमाह-गुहामिति / ऋतमवश्यंभावि कर्मफलं पिबन्तौ भुञ्जानौ, सुकृतस्य कर्मणो लोके कार्ये देहे परस्य ब्रह्मणोर्ऽधं स्थानमर्हतीति परार्धं हृदयं परमं श्रेष्ठं तस्मिन्या गुहा नभोरूपा वुद्विरूपा वा तां प्रविश्य स्थितौ छायातपवत् मिथो विरुद्वौ तौ ब्रह्मविदः कर्मिणश्च वदन्ति / त्रिर्नाचिकेतो ऽग्निश्चितो यैस्ते त्रिणाचिकेताः ते ऽपि वदन्तीत्यर्थः / नाचिकेतवाक्यानामध्ययनं, तदर्थज्ञानं, तदनुष्ठानं चेति त्रित्वं बोध्यम् / बुद्ध्यवच्छिन्नजीवस्य परमात्मनश्च प्रकृतत्वात्संशयमाह-तत्रेति / पूर्वोत्तरपक्षयोः फलं स्वयमेवाह-यदीत्यादिना / तदपि जीवस्य बुद्विवैलक्षण्यमपीत्यर्थः / मनुष्ये प्रेते मृते सति येयं विचिकित्सा संशयः परलोके भोक्तास्तीत्येके, नास्तीत्यन्ये / अतस्त्वयोपदिष्टो ऽहमेतदात्मतत्त्वं जानीयामित्यर्थः / तदपि परमात्मस्वरूपमपीत्यर्थः / उभयोर्भोक्तृत्वायोगेन संशयमाक्षिपति-अत्राहेति / छत्रिपदेन गन्तार इव पिबत्पदेनाजहल्लक्षणया प्रविष्टावुच्येते इत्याह-अत्रोच्यत इति / पानकर्तृवाचिपदेन पानानुकूलौ वा लक्ष्यावित्याह-यद्वेति / नियतपूर्वभाविकृतिमत्त्वरूपमनुकूलत्वं कर्तृकारयित्रोः साधारणम् / यः कारयति स करोत्येवेति न्यायादिति भावः / अत्र प्रकृतिर्मुख्यार्था शतृप्रत्यये लक्षणा / मिश्रास्तु कृतिः, प्रत्ययार्थो मुख्यः / प्रकृत्या त्वजहल्लक्षणया पायनं लक्ष्यमित्याहुः / पूर्वपक्षे ऽपिबन्तौऽइति कर्तृवाचिशतृप्रत्ययेन बुद्धिजीवसाधारणं कारकत्वं लक्ष्यमित्याह-बुद्वीति / एधांसि काष्ठानि पचन्तीत्याख्यातेन कारकत्वं लक्ष्यं, प्रकृतिस्तु मुख्यैवेति भावः / मुख्यपातारौ प्रसिद्वपक्षिणौ ग्राह्यावित्यत आह-न चेति / ब्रह्मक्षत्रपदस्य संनिहितमृत्युपदादनित्यवस्तुपरत्ववदिहापि पिबत्पदस्य संनिहितगुहापदाहुद्विजीवपरतेति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-किं तावदिति / गोचरः फलम् / एकस्मिञ्जातिमति कॢप्ते सजातीयमेव द्वितीयं ग्राह्यं, व्यक्तिमात्रग्रहे लाघवात् / न विजातीयं, जातिव्यक्त्युभयकल्पनागौरवात् / न चास्तु कारकत्वेन सजातीया बुद्विरेव जीवस्य द्वितीयेति वाच्यं, चेतनत्वस्य जीवस्वभावस्य कारकत्वादन्तरङ्गत्वात् / तथाच लोके द्वितीयस्यान्तरङ्गजातिमत्त्वदर्शनाज्जीवस्य द्वितीयश्चेतन एवेति सूत्रार्थमाह-संख्याश्रवणे चेति /

गुहायां बुद्वौ स्थितं, गह्वरे ऽनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं पुराणमनादिपुरुषं विदित्वा हर्षशोकौ जहाति / परमे श्रेष्ठे, व्योमन् हार्दाकाशे या गुहा बुद्धिः तस्यां निहितं ब्रह्म यो वेद सो ऽश्नुते सर्वान्कामानित्यन्वयः / अन्विच्छ विचारयेत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.३.११

START Bस्Rप्_१,२.३.१२

विशेषणाच् च | BBस्_१,२.१२ |

विशेषणं गन्तृगन्तव्यत्वादिकं लिङ्गमाह-विशेषणाच्चेति / स जीवो ऽध्वनः संसारमार्गस्य परमं पारं, किं तत्, विष्णोर्व्यापनशीलस्य परमात्मनः पदं स्वरूपमाप्नोतीत्यर्थः / दुर्दर्शं दुर्ज्ञानं, तत्र हेतुर्गूढं मायावृतं मायानुप्रविष्टं पश्चाद्गुहाहितं गुहाद्वारा गह्वरेष्ठं, एवं बहिरागतमात्मानं,

अध्यात्मयोगः स्थूलसूक्ष्मकारणदेहलयक्रमेण प्रत्यगात्मनि चित्तसमाधानं तेनाधिगमो महावाक्यजा वृत्तिस्तया विदित्वेत्यर्थः / ऋतपानमत्रे जीवानुवादेन वाक्यार्थज्ञानाय तत्पदार्थो ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्युपसंहरति-तस्मादिहेति / उक्तन्यायमतिदिशति-एष इति / द्वा द्वौ / छान्दसो द्विवचनस्याकारः /

सुपर्णाविव सहैव युज्येते नियम्यनियामकभावेनेति सयुजौ / सखायौ चेतनत्वेन तुल्यस्वभावौ / समानमेकं वृक्षं छेदनयोग्यं शरीरमाश्रित्य स्थितावित्यर्थः / गुहां प्रविष्टाविति यावत् / एतावात्मनौ, तल्लिङ्गदर्शनादित्याह-तयोरन्य इति / विशेषणाच्चेत्याह-अनन्तरे चेति / अनीशया स्वस्येश्वरत्वाप्रतीत्या देहे निमग्नः पुरुषो जीवः शोचति / निमग्नपदार्थमाह-मुह्यमान इति / नरो ऽहमिति भ्रान्त इत्यर्थः / जुष्टं ध्यानादिना सेवितं यदा ध्यानपरिपाकदशायामीशमन्यं विशिष्टरूपाद्भिन्नं शोधितचिन्मात्रं प्रत्यक्त्वेन पश्यति तदास्य महिमानं स्वरूपमेति प्राप्नोतीव / ततो वीतशोको भवतीत्यर्थः / ऽद्वा सुपर्णाऽइति वाक्यं जीवेश्वरपरं कृत्वा चिन्तितम् / अधुनाकृत्वाचिन्तामुद्धाटयति-अपर इति / अन्यथा बुद्धिविलक्षणत्वं पदलक्ष्यपरत्वेनेत्यर्थः / सत्त्वं बुद्धिरिति शङ्कते-सत्त्वशब्द इति / बुद्धिजीवौ चेत्पूर्वपक्षार्थः स्यादित्यत आहनापीति / पूर्वपक्षार्थस्तदा स्यात्, यद्यत्र बुद्धिभिन्नः संसारी प्रतिपद्येत / नह्यत्र संसारी विविक्ष्यते किन्तु शोधितस्त्वमर्थो ब्रह्मेत्यर्थः / श्रुतिस्मृतिभ्यश्चायमर्थो युक्त इति शेषः / तावता मत्रव्याख्यामात्रेण / एवमेव जीवस्य ब्रह्मात्वोक्तावेव / नाहि जीवो बुद्धिभिन्न इति विवेकमात्रेणोपसंहारो युक्तः / भेदज्ञानस्य भ्रन्तित्वाद्वैफल्याच्चेति भावः / अविद्या विदुषि किमपि स्वकार्यं नाध्वंसते न संपादयति, ज्ञानाग्निना स्वस्या एव दग्धत्वादित्यर्थः / अविद्या नागच्छतीति वार्थः / जीवस्य ब्रह्मत्वपरमिदं वाक्यमिति पक्षे शङ्कते-कथमिति / बुद्धोर्भौक्तृत्वोक्तावतात्पर्यान्नात्र युक्तिचिन्तया मनः खेदनीयमित्याह-उच्यत इति / तदर्थं ब्रह्मत्वभोधनार्थं भोक्तृत्वमुपाधिमस्तके निक्षिपतीत्यर्थः / वस्तुतो जीवस्याभोक्तृत्वे भोक्तृत्वधीः कथमित्यत आह-इदं हीति / चित्तादात्म्येन कल्पिता बुद्धिः सुखादिरूपेण परिणमते / बुद्ध्यविवेकाचिदात्मनः सुखादिरूपवृत्तिव्यक्तचैतन्यवत्त्वं भोक्तृत्वं भातीत्यर्थः / भोक्तृत्वमाविद्यकं, न वस्तुत इत्यत्र मानमाह-तथाचेति /

यत्राविद्याकाले चैतन्यं भिन्नमिव भवति तदा / द्रष्टृत्वादिकं न वस्तुनि ज्ञात इत्यर्थः / तस्मात् ऽऋतं पिबन्तौऽइति वाक्यमेव गुहाधिकरणविषय इति स्थितम्

END Bस्Rप्_१,२.३.१२

START Bस्Rप्_१,२.४.१३

अन्तर उपपत्तेः | BBस्_१,२.१३ |

अन्तर उपपत्तेः /

उपकोसलविद्यावाक्यमुदाहरति-य इति / तदक्षिस्थानमसङ्गत्वेन ब्रह्मणो ऽनुरूपं यतो ऽस्मिन्क्षिप्तं वर्त्मनी पक्ष्मणी एव गच्छतीत्यर्थः / दर्शनस्य लौकिकत्वशास्त्रीयत्वाभ्यां संशयमाह-तत्रेति / पूर्वं ऽपिबन्तौऽइति प्रथमश्रुतचेतनत्वानुसारेण चरमश्रुता गुहाप्रवेशादयो नीताः, तद्वदिहापि दृश्यत इति चाक्षुषत्वानुसारेणमृतत्वादयो ध्यानार्थं कल्पितत्वेन नेया इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-छायात्मेति / पूर्वपक्षे प्रतिबिम्बोपास्तिः, सिद्वान्ते ब्रह्मोपास्तिरिति फलम् / प्रसिद्ववदिति / चाक्षुषत्वेनेत्यर्थः / संभावनामात्रेण पक्षन्तरमाह-विज्ञानात्मन इत्यादिना / ऽमनो ब्रह्मऽइतिवत्, ऽएतद्ब्रह्मेतिऽइति वाक्यस्येतिपदशिरस्कत्वान्न स्वार्थपरत्वमिति पूर्वपक्षः / ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽइत्यत्र इतिपदस्य प्रत्ययपरत्वात्, इह च ब्रह्मेत्युवाचेत्यन्वयेन इतिपदस्योक्तिसंबन्धिनोर्ऽथपरत्वाद्वैषम्यमिति सिद्वान्तयति-परमेश्वर एवेति /

बहुप्रमाणसंवादस्तात्पर्यानुग्राहक इति न्यायानुगृहीताभ्यामात्मब्रह्मश्रुतिभ्यां दृश्यलिङ्गं बाध्यमित्याह-संयद्वामेति / वामानि कर्मफलान्येतमक्षिपुरुषमभिलक्ष्य संयन्ति उत्पद्यन्ते / सर्वफलोदयहेतुरित्यर्थः / लोकानां फलदाताप्ययमेवेत्याह-वामनीरिति / नयति फलानि लोकान्प्रापयतीत्यर्थः / भामानि भानानि नयत्ययमित्याह-भामनीरिति /

सर्वार्थप्रकाशक इत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.४.१३

START Bस्Rप्_१,२.४.१४

स्थानादिव्यपदेशाच् च | BBस्_१,२.१४ |

स्थाननामरूपाणां ध्यानार्थं श्रुत्यन्तरे ऽप्युपदेशादक्षिस्थानत्वोक्तिरत्र न दोष इति सूत्रयोजना / अनवकॢप्तिः अकॢप्तकल्पना तदा भवेत्, यद्यत्रैव निर्दिष्टं भवेदित्यन्वयः / नन्वनुचितबाहुल्योक्तिरसमाधानमित्याशङ्क्य युक्तिमाह-निर्गुणमपीति

END Bस्Rप्_१,२.४.१४

START Bस्Rप्_१,२.४.१५

सुखविशिष्टाभिधानाद् एव च | BBस्_१,२.१५ |

प्रकरणादपि ब्रह्म ग्राह्यमित्याह-सुखविशिष्टेति / ध्यानार्थं भेदकल्पनया सुखगुणविशिष्टस्य ब्रह्मणः प्रकृतस्य य एष इति सर्वनाम्नाभिधानादन्तरः परमात्मा स्यादिति सूत्रार्थः / ननु प्रकरणात्प्रबलेन दृश्यत्वलिङ्गेनोपस्थापितश्छायात्मा सर्वनामार्थ इत्यत आह-आचार्यस्त्विति / उपकोसलो नाम कश्चिद्ब्रह्मचारि जाबालस्याचार्यस्याग्नीन्द्वादशवत्सरान्परिचचार / तमनुपदिशय देशान्तरगते जाबाले गार्हपत्याद्यग्निभिर्दयया ऽप्राणो ब्रह्मऽइत्यात्मविद्यामुपदिश्योक्तम्-आचार्यस्त्विति / तवात्मविद्याफलावाप्तये मार्गमर्चिरादिकं वदिष्यतीत्यर्थः / पश्चादाचार्येणागत्य ऽय एषो ऽक्षिणिऽइत्युक्तार्चिरादिका गतिरुक्ता / तथा चाग्निभिरुक्तात्मविद्यावाक्यस्य गतिवाक्येनैकवाक्यता वाच्या, सा च सर्वनाम्ना प्रकृतात्मग्रहे निर्वहतीत्येकवाक्यतानिर्वाहकं प्रकरणं वाक्यभेदकाल्लिङ्गद्बलवदिति भावः / श्रुतिं व्यचष्टे-उच्यत इति / प्राणश्च सूत्रात्मा बृहत्त्वाद्ब्रह्मेति यत्तज्जानामि, कं विषयसुखं खं च भूताकाशं ब्रह्मत्वेन ज्ञातुं न शक्नोमीत्यर्थः / खं कथंभूतं, यत्कं तदेव खमिति सुखेन विशेषितस्य खस्य भूतत्वनिरासः / तथा कं कथंभूतं, यत्खं तदेव कमिति विभुत्वेन विशेषितस्य कस्य जन्यत्वनिरास इति व्यतिरेकमुखेनाह-तत्र खमित्यादिना / ऽआत्मविद्याऽइति श्रुतिविरोधात्प्रतीकध्यानमत्रानिष्टमिति भावः / सामय इति / आमयो दोषः साधनपारतन्त्रयानित्यत्वादिः, तत्सहित इत्यर्थः / प्रत्येकग्रहणे दोषमुक्त्वा द्वयोर्ग्रहणे फलितमाह-इतरेतरेति / विशेषितार्थकावित्यर्थः / नन्वेकं ब्रह्मैवात्र ध्येयं चेद्ब्रह्मपदान्तरं किमर्थमित्यत आह-तत्रेति / विशेषणत्वेन खस्य भूतत्वव्यावर्तकत्वेनेत्यर्थः / ब्रह्मशब्दः शिरो ययोस्तत्त्वमिति विग्रहः / अध्येयत्वे को दोषः, तत्राह-इष्टं हीति / मार्गोक्त्या सुगुणविद्यात्वावगमादिति भावः / आत्मविद्यापदेनोपसंहारादपि प्रकृतं ब्रह्मेत्याह-प्रत्येकं चेति / पृथिव्यग्निरन्नमादित्य इति मम चतस्रस्तनवो विभूतिरिति गार्हपत्य उपदिदेश / आपो दिशो नक्षत्राणि चन्द्रमा इत्यन्वाहार्यपचन उवाच / प्राण आकाशो द्यौर्विद्युदिति स्वमहिमानमाहवनीयो जगादेति विभागः / इयमस्माकमग्नीनां विद्या प्रत्येकमुक्ता / आत्मविद्या तु पूर्वमस्माभिर्मिलित्वा ऽप्राणो ब्रह्मऽइत्युक्तेत्यर्थः / उच्यतामग्निभिर्ब्रह्म, छायात्मा गुरुणोच्यतां वक्तृभेदादिति तत्राह-आचार्यस्त्विति /

एकवाक्यतानिश्चयाद्वक्तृभेदे ऽपि नार्थभेद इत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.४.१५

START Bस्Rप्_१,२.४.१६

श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच् च | BBस्_१,२.१६ |

श्रुता अनुष्ठिता उपनिषत् रहस्यं सगुणब्रह्मोपासनं येन तस्य या गतिः श्रुतौ स्मृतौ च प्रसिद्वा तस्या अत्राभिधानाल्लिङ्गदिति सूत्रार्थमाह-इतश्चेति / यस्मादृश्यते तत्तस्मादिहेत्यन्वयः / श्रुतिमाह-अथेति / देहपातानन्तरमित्यर्थः / स्वधर्मस्तपः तपोब्रह्मचर्यश्रद्धाविद्याभिरात्मानं ध्यात्वा तया ध्यानविद्ययोत्तरं देवयानमार्गं प्राप्यते नोत्तरेण पथा / आदित्यद्वारा सगुणब्रह्मस्थानं गच्छन्ति, एतद्वै ब्रह्म प्राणानां व्यष्टिसमष्टिरूपाणामायतनं लिङ्गात्मकं हिरण्यगर्भरूपं, वस्तुतस्त्वेतदमृतादिरूपं निर्गुणं सर्वाधिष्ठानम् / अतः कार्यं ब्रह्म प्राप्य तत्स्वरूपं निर्गुणं ज्ञात्वा मुच्यन्त इत्यर्थः / अग्निरेव ज्योतिर्देवता एवमहराद्या देवता एव स्मृतावुक्ताः / अस्मिन्नुपासके मृते सति यदि पुत्रादयः शव्यं शवसंस्कारादिकं कुर्वन्ति यदि च न कुर्वन्ति उभयथाप्युपास्तिमहिम्ना अर्चिरादिदेवान्क्रमेण गच्छन्ति / आर्चिषमग्निं, ततो ऽहः, अह्नः शुक्लपक्षं, तत्र उत्तरायणं, तस्मात्संवत्सरं, ततो देवलोकं, ततो वायुं, वायोरादित्यं, ततश्चन्द्रं, चन्द्राद्विद्युतं गत्वा तत्र विद्युल्लोके स्थितानुपासकानमानवः पुरुषो ब्रह्मलोकादागत्य कार्यं ब्रह्मलोकं प्रापयति / एषो ऽर्चिरादिभिर्देवैर्विशिष्टो देवपथो गन्तव्येन ब्रह्मणा योगाद्ब्रह्मपथश्च / त एतत्कार्यं ब्रह्म प्रतिपद्यमाना उपासका इमं मानवं मनोः सर्गं आवर्तं जन्ममरणावृत्तियुक्तं नावर्तन्ते नागच्छन्तीत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.४.१६

START Bस्Rप्_१,२.४.१७

अनवस्थितेर् असंभवाच् च नेतरः | BBस्_१,२.१७ |

चक्षुरासीदतीति /

उपगच्छतीत्यर्थः / अनवस्थितस्योपास्यत्वं सदा न सिद्यतीति भावः / किञ्चाव्यवधानात्स्वाक्षिस्थ उपास्यः / नच तस्य स्वचक्षुषा दर्शनं संभवतीत्याह-य एष इति / अस्तु तर्हि परेण दृश्यमानस्योपास्तिरित्यत आह-नचेति / कल्पनागौरवादित्यर्थः / युक्तिसिद्धानवस्थितत्वे श्रुतिमाह-अस्येति / छायाकरस्य बिम्बस्य नाशमदर्शनमनुसृत्यैष छायात्मा नश्यतीत्यर्थः / जीवं निरस्यति-तथेति / जात्यन्धस्याप्यहमित्यविशेषण जीवस्याभिव्यक्तेश्चक्षुरेव स्थानमित्ययुक्तमित्यर्थः / दृष्ट इति / श्रुताविति शेषः / ननु ऽचक्षोः सूर्यो अजायतऽऽसूर्यो ऽस्तमेतिऽइति वाक्यं अमरा देवा इति प्रसिद्धिबाधितमित्याशङ्क्याह-अमरत्वमपीति / भीषा भयेनास्मादीश्वराद्वायुश्चलति / अग्निश्चेन्द्रश्च स्वस्वकार्यं कुरुतः / उक्तापेक्षया पञ्चमो मृत्युः समाप्तायुषां निकटे धावतीत्यर्थः / ईश्वरपक्षे दृश्यत इत्युक्तं, तत्राह-अस्मिन्निति /

दर्शनमनुभवः / तस्यशास्त्रे श्रुतस्य शास्त्रमेव करणं कल्प्यं, संनिधानात् / तथाच शास्त्रकरणको विद्वदनुभव उपासनास्तुत्यर्थ उच्यत इत्यर्थः / तस्मादुपकोसलविद्यावाक्यमुपास्ये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,२.४.१७

START Bस्Rप्_१,२.५.१८

अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् | BBस्_१,२.१८ |

अन्तर्याम्यधिदैवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् /

बृहदारण्यकवाक्यमुदाहरति-य इति / अन्तर्यामिब्रह्मणे प्रतीयमानार्थमाह-अत्रेति / ऽयः पृथिव्याम्ऽइत्यादिना देवताः पृथिव्याद्या अधिकृत्य यमयिता श्रूयते / तथा ऽयः सर्वेषु लोकेषुऽइत्यधिलोकं, ऽयः सर्वेषु वेदेषुऽइत्यधिवेदं, ऽयः सर्वेषु यज्ञेषुऽइत्यधियज्ञं, ऽयः सर्वेषु भूतेषुऽइत्यधिभूतं, ऽयः प्राणे तिष्ठन्ऽइत्यादि ऽय आत्मानिऽइत्यन्तमध्यात्मं चेति विभागः / अशरीरस्य नियन्तृत्वसंभवासंभवाभ्यां संशयः / पूर्वत्रेश्वरस्याक्षिस्थानत्वसिद्धये पृथिव्यादिस्थाननिर्देशो दृष्टान्त उक्तः, तस्य दृष्टान्तवाक्यस्येश्वरपरत्वमत्राक्षिप्य समाधीयत इत्याक्षेपसंगतिः / अतः पूर्वफलेनास्य पलवत्त्वम् / अवान्तरफलं तु पूर्वपक्षे अनीश्वरोपास्तिः, सिद्वान्ते प्रत्यग्ब्रह्मज्ञानमिति मन्तव्यम् /

स्वयमेवारुचिं वदन्पक्षान्तरमाह-अथवेति / अनिश्चितार्थे फलाभावेनाफलस्य वेदार्थत्वायोगादिति भावः / तथाच श्रूयते वेदे / पृथिवी यस्य देवस्यायतनं शरीरं, लोक्यते ऽनेनेति लोकश्चक्षुः, ज्योतिः सर्वार्थप्रकाशकं मन इत्यर्थः / उपक्रमादिनान्तर्याम्यैक्यनिश्चयादनेकदेवपक्षो न युक्त इत्यरुचेराह-योगिनो वेति / आगन्तुकसिद्धस्यान्तर्यामित्वे ऽप्रसिद्धसाधनकल्पनागौरवान्नित्यसिद्ध एवान्तर्यामीति सिद्धान्तयति-एवं प्राप्त इति / देवतानिरासे हेत्वन्तरमाह-यं पृथिवीति / ईश्वरो न नियन्ता, अशरीरत्वात्, घटवदियुक्तं निरस्यति-नैष दोष इति / नियम्यातिरिक्तशरीरशून्यत्वं वा हेतुः, शरीरासंबन्धित्वं वा / आध्ये, स्वदेहनियन्तरि जीवे व्यभिचारः /

द्वितीयस्त्वसिद्धः, ईश्वरस्य स्वाविद्योपार्जितसर्वसंबन्धित्वादित्याह-यान्नियच्छतीति / सशरीरो नियन्तेतिलोकदृष्टिमनुसृत्यैतदुक्तम् / वस्तुतस्तु चेतनसांनिध्याज्जडस्य व्यापारो नियमनं तच्छक्तिमत्त्वं नियन्तृत्वं / तच्चाचिन्त्यमायाशक्तेश्चिदात्मनः शरीरं विनैवोपपन्नं / ननु देहनियन्तुर्जीवस्यान्यो नियन्ता चेत्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थेत्यत आह-तस्यापीति /

निरङ्कुशं सर्वनियन्तृत्वमीश्वरस्य श्रुतं, तस्य नियन्त्रन्तरानुमाने श्रुतिबाध दति नानवस्थेत्यर्थः / यद्वा ईश्वराद्भेदकल्पनया जीवस्य नियन्तृत्वोक्तेः सत्यभेदाभावान्नानवस्थेत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.५.१८

START Bस्Rप्_१,२.५.१९

न च स्मार्तम् अतद्धर्माभिलापात् | BBस्_१,२.१९ |

प्रधानं महदादिक्रमेण कथं प्रवर्तत इति तर्कस्याविषय इत्याह-अप्रतर्क्यमिति /

रूपादिहीनत्वादविज्ञेयं, सर्वतो दिक्षु प्रसुप्तमिव तिष्ठति जडत्वादित्यर्थः / अतत् अप्रधानं चेतनं, तस्य धर्माणामभिधानादिति हेत्वर्थः

END Bस्Rप्_१,२.५.१९

START Bस्Rप्_१,२.५.२०

शरीरश् चोभये ऽपि हि भेदेनैनम् अधीयते | BBस्_१,२.२० |

अत्तरसूत्रनिरस्याशङ्कामाह-यदि प्रधानमित्यादिना /

अमृतश्चेति /

विनाशिनो देहान्तरभोगानुपपत्तेरित्यर्थः / यथा देवदत्तकर्तृकगमनक्रियाया ग्रामः कर्म न देवदत्तः, तथात्मकर्तृकदर्शनादिक्रियाया अनात्मा विषयः न त्वात्मा, क्रियायाः कर्तृविषयत्वायोगादित्याह-कर्तरीति / क्रियायां गुणः कर्ता, प्रधानं कर्म, तत्रैकस्यां क्रियायामेकस्य गुणत्वप्रधानत्वयोर्विरोधान्न कर्तुः कर्मत्वमित्यर्थः / दृष्टेर्द्रष्टारमात्मानं तया दृश्यया दृष्ट्या न विषयीकुर्या इत्यादिश्रुतेश्चादृष्टत्वादिधर्माः शारीरस्येत्याह-नेति / अपिशब्दसूचितं हेतुमुक्त्वा कण्ठोक्तं हेतुमाह-अपि चोभये ऽपीति / भेदेनेति सूत्रात्तात्त्विकभेदभ्रान्तिं निरसितुं शङ्कते-कथमिति / नन्वत्रैको भोक्ता जीवः, ईश्वरस्त्वभोक्तेति न विरोध इति शङ्कते-का पुनरिति / तयोर्भेदः श्रुतिविरुद्ध इति पूर्ववाद्याह-नान्य इति / स एव श्रुत्यर्थमाह-अत्रेति / श्रुतेरर्थान्तरमाशङ्क्य निषेधति-नियन्त्रन्तरेत्यादिना / न केवलमप्रसक्तप्रतिषेधः, किन्त्वविशेषेण द्रष्ट्रन्तरनिषेधश्रुतेरन्तर्याम्यन्तरनिषेधार्थत्वे बाधश्चेत्याह-अविशेषेति / तस्मात्सूत्रे, ऽय आत्मानि तिष्ठन्ऽइति श्रुतौ च द्रष्टृभेदोक्तिरयुक्ता, ऽनान्यःऽइति वाक्यशेषे भेदनिरासादिति प्राप्ते, भेद उपाधिकल्पितः श्रुतिसूत्राभ्यामनूद्यत इति समाधत्ते-अत्रोच्यत इति / भेदः सत्यः किं न स्यादत आह-एको हीति / गौरवेण द्वयोरहन्धीगोचरत्वासंभावदेक एव तद्गोचरः / तद्गोचरस्य घटवदनात्मत्वान्नात्मभेदः सत्य इत्यर्थः / ततश्चेति / कल्पितभेदाङ्गीकाराद्भेदापेक्षं सर्वं युज्यत इत्यर्थः / तस्मादन्तर्यामिब्राह्मणं ज्ञेये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,२.५.२०

START Bस्Rप्_१,२.६.२१

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः | BBस्_१,२.२१ |

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः /

मुण्डकवाक्यमुदाहरति-अथेति / कर्म विद्यारूपापरविद्योक्त्यनन्तरं यया निर्गुणं ज्ञायते परा सोच्यते / तामैव विषयोक्त्या निर्दिशति-यत्तदिति / अद्रेश्यं अदृश्यं ज्ञानेन्द्रियैः, अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः, गोत्रं वंशः, वर्णो ब्राह्मणत्वादिजातिः, चक्षुःश्रोत्रशून्यमचक्षुःश्रोत्रं, पाणिपादशून्यमपाणिपादं, ज्ञानकर्मेन्द्रियविकलमित्यर्थः / विभुं प्रभुं, सुसूक्ष्मं दुर्ज्ञेयत्वात् / नित्याव्ययपदाभ्यां नाशापक्षययोर्निरासः / भूतानां योनिं प्रकृतिं यत्पश्यन्ति धीराः पण्डितास्तदक्षरं तद्विद्या परेत्यन्वयः / अद्रेश्यत्वादिगुणानां ब्रह्मप्रधानसाधारणत्वात्संशयः / पूर्ववद्रष्टृत्वादीनां चेतनधर्माणामत्राश्रुतेरस्तु प्रधानमिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति-तत्रेति / पूर्वपक्षे प्रधानाद्युपास्तिः, सिद्वान्ते निर्गुणधीरिति फलम् / ऊर्णनाभिर्लूताकीटः तन्तून्स्वदेहात्सृजति, उपसंहरति चेत्यर्थः / सतो जीवतः / ननु पूर्वं निरस्तं प्रधानं कथमुत्थाप्यते, तत्राह-अपिचेति / अत्र प्रधाने विरुध्यमानो ऽसंभावितो वाक्यशेषः श्रुत इति शङ्कते-ननु य इति / पञ्चम्यन्ताक्षरश्रुत्या भूतप्रकृतेः प्रत्यभिज्ञानात्प्रथमान्तपरशब्दोक्तस्य जगन्निमित्तेश्वरस्य सर्वज्ञत्वादिकमित्याह-अत्रोच्यत इति / ऽसंदिग्धे तु वाक्यशेषात्ऽइति न्यायेन सिद्धान्तयति-एवं प्राप्त इति / चेतनाचेतनत्वेन संदिग्धे भूतयोनौ ऽयः सर्वज्ञःऽइति वाक्यशेषादीश्वरत्वनिर्णय इत्ययुक्तं, वाक्यशेषे भूतयोनेः प्रत्यभिज्ञापकाभावादिति शङ्कते-नन्विति / ऽजनिकर्तृः प्रकृतिःऽइति सूत्रेण प्रकृतेरपादानसंज्ञायां पञ्चमीस्मरणादक्षरात्संभवतीति प्रकृतित्वेनोक्ताक्षरस्य भूतयोनिर्वाक्यशेषे तस्मादिति प्रकृतित्वलिङ्गेन प्रत्यभिज्ञानमस्तीति समाधत्ते-अत्रोच्यत इति / एतत्कार्यं ब्रह्म सूक्ष्मात्मकं नाम रूपं, स्थूलं ततो ऽन्नं व्रीह्यादीत्यर्थः / यदुक्तं पञ्चम्यन्ताक्षरश्रुत्या भूतयोनेः प्रत्यभिज्ञानदचेतनत्वमिति, तत्राह-अक्षरात्परत इति / नायमक्षरशब्दो भूतयोनिं परामृशति, परविद्याधिगम्यत्वेनोक्तस्याक्षरस्य भूतयोनेः ऽअक्षरं पुरुषं वेदाऽइत्यक्षरश्रुत्या वेद्यत्वलिङ्गवत्या पूर्वमेव ब्रह्मत्वेन परामर्शादित्याह-येनेति / येन ज्ञानेनाक्षरं भूतयोनिं सर्वज्ञं पुरुषं वेद तां ब्रह्मविद्यां योग्याय शिष्याय प्रब्रूयादित्युपक्रम्य ऽअप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ ऽअक्षरात्परतः परःऽइत्युच्यमानः परो भूतयोनिरिति गम्यत इत्यर्थः / तर्हि पञ्चम्यन्ताक्षरशब्दार्थः क इत्याशङ्क्याज्ञानमिति वक्ष्यत इत्याह-कथमिति / परविद्येति समाख्ययापि तद्विषयस्य ब्रह्मत्वमित्याह-अपिचेति / ननु प्रधानविद्यापि कारणविषयत्वात्परेत्यत आह-परापरविभागो इति / अनित्यफलत्वेनापरविद्यां निन्दित्वा मुक्त्यर्थिने ब्रह्मविद्यां प्रोवाचेति वाक्यशेषोक्तेरित्यर्थः / अस्तु प्रधानविद्यापि मुक्तिफलत्वेन परेत्यत आह-नचेति / ननु ऽयः सर्वज्ञःऽइत्यग्रे परविद्याविषय उच्यते, अद्रेश्यवाक्येन तु प्रधानविद्योच्यत इत्यत आह-तिस्रश्चेति / इतश्च भूतयोनेर्ब्रह्मत्वमित्याह-कस्मिन्निति / अचेतनमात्रस्यैकायतनमुपादानं तज्ज्ञानात्कार्यज्ञाने ऽपि तदकार्याणामात्मनां ज्ञानं न भवति / एवं जीवे ज्ञाते तदकार्यस्य भोग्यस्य ज्ञानं न भवतीत्यर्थः / ब्रह्मविद्याशब्दाच्च भूतयोनिर्ब्रह्मेत्याह-अपिचेति / स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्यानां प्रतिष्ठां समाप्तिभूमिं ब्रह्मविद्यामुवाच / ब्रह्मणि सर्वविद्यानां विद्याफलानां चान्तर्भावाद्ब्रह्मविद्या सर्वविद्याप्रतिष्ठा / नन्वपरविद्या परप्रकरणे किमर्थमुक्तेत्यत आह-अपरेति / प्लवन्ते गच्छन्तीति प्लवा विनाशिनः, अदृढानित्यफलसंपादनाशक्ताः, षोडशर्त्विजः पत्नीयजमानश्चेत्यष्टादश / यज्ञेन नामनिमित्तेन निरूप्यन्त इति यज्ञरूपाः / तथाहि ऋतुषु याचयन्ति यज्ञं कारयन्तीत्यृत्विजः, यजत इति यजमानः, ऽपत्युर्नो यज्ञसंयोगेऽइति सूत्रेण पतिशब्दस्य नकारो ऽन्तादेशो यज्ञसंबन्धे विहित इति पत्नी, एवमृत्विगादिनामप्रवृत्तिनिमित्तं यज्ञ इति यज्ञरूपाः / येष्ववरमनित्यफलकं कर्म श्रुत्युक्तं, एतदेव कर्म श्रेयो नान्यदात्मज्ञानमिति ये मूढास्तुष्यन्ति ते पुनः पुनर्जन्ममरणमाप्नुवन्तीत्यर्थः / तद्विज्ञानार्थं ब्रह्मविज्ञानार्थं गुरुमभिगच्छेदेवेति नियमः / ब्रह्मनिष्ठस्याप्यनधीतवेदस्य गुरुत्वं वारयति-श्रोत्रियमिति /

कार्यमुपादानाभिन्नमित्यंशे दृष्टान्तः / सर्वसाम्ये तथाप्यनिष्टापत्तेरित्याह-अपिच स्थूला इति

END Bस्Rप्_१,२.६.२१

START Bस्Rप्_१,२.६.२२

विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ | BBस्_१,२.२२ |

विशेषणान्न जीवो भेदोक्तेर्न प्रधानमिति हेतुद्वयं विभज्य व्याचष्टे-विशिनष्टि हीत्यादिना / दिव्यो द्योतनात्मकः स्वयञ्ज्योतिः, अमूर्तः पूर्णः, पुरुषः पुरिशयः प्रत्यगात्मा, बाह्यं स्थूलमाभ्यन्तरं कारणं सूक्ष्मं ताभ्यां सहाधिष्ठानत्वेन तिष्ठतीति सबाह्याभ्यन्तरः, हि तथा श्रुतिषु प्रसिद्ध इत्यर्थः / अविद्याकृतं नामरूपात्मकं शरीरं तेन परिच्छेदो ऽल्पत्वम् / तस्य शरीरस्य धर्माज्जाड्यमूर्तत्वादीनित्यर्थः / नन्वक्षरशब्देन प्रधानोक्तावशब्दत्वं प्रधानस्य प्रतिज्ञातं बाध्येत, तत्राह-अक्षरमव्याकृतमिति / अश्नोति व्याप्नोति स्वविकारजातमित्यक्षरम् / अव्याकृतमव्यक्तम् / अनादीति यावत् / नामरापयोर्बीजमीश्वरः तस्य शक्तिरूपम् / परतन्त्रत्वादुपादानमपि शक्तिरित्युक्तम् / भूतानां सूक्ष्माः संस्कारा यत्र तद्भूतसूक्ष्मं ईश्वरश्चिन्मात्र आश्रयो यस्य तत्तथा / तस्यैव चिन्मात्रस्य जीवेश्वरभेदोपाधिभूतम् / यत्तु ईश्वर आश्रयो विषयो यस्येति नानाजीववादिनां व्याख्यानं तद्बाष्यबहिर्भूतं, ऽएतस्मिन्खल्वक्षरे गार्गि आकाश ओतश्च प्रोतश्चऽइत्योतप्रोतभावेनाव्याकृतस्य चिदाश्रयत्वश्रुतेराश्रयपदलक्षणाया निर्मूलत्वात् / नहि मूलप्रकृतेर्भेदे किञ्चिन्मानमस्ति / नच ऽइन्द्रो मायाभिःऽइति श्रुतिर्मानं, ऽअजामेकाम्ऽइत्याद्यनेकश्रुतिबलेन लाघवतर्कसहायेन तस्याः श्रुतेर्बुद्धिभेदेन मायाभेदानुवादित्वात् / तदुक्तं सुरेश्वराचार्यैः-ऽस्वतस्त्वविद्याभेदो ऽत्र मनागपि न विद्यतेऽइति / सांख्ययोगाचार्याः पुराणेतिहासकर्तारश्च मूलप्रकृत्यैक्यं वदन्ति / नन्वविद्यैक्ये बन्धमुक्तिव्यवस्था कथम् / नच व्यवस्था नास्तीति वाच्यं, श्रवणे प्रवृत्त्यादिबाधापतादिति चेत्, उच्यते-ये ह्यविद्यानानात्वमिच्छन्ति तैरपि परिणामित्वेन सांशत्वमविद्याया अङ्गीकार्यं, तथा चानर्थात्मकस्वीयसंघातात्मना परिणताविद्यांशोपहितजीवभेदाद्व्यवस्था सिध्यति / यस्य ज्ञानमन्तःकरणे जायते तस्यान्तः करणपरिणाम्यज्ञानांशनशो मुक्तिरिति / एवं च श्रोतुः स्वरूपानन्दप्राप्तिः, श्रवणादो प्रवृत्तिः, विद्वदनुभवः, जीवन्मुक्तिशास्त्रं चेति सर्वमबाधितं भवति / नचैवं नानाजीवपक्षादविशेषः, मूलप्रकृतिनानात्वाभावादित्यलम् / परत्वेहेतुः-अविकार इति / ननु सूत्रकृता श्रुतौ प्रधानाद्भेदव्यपदेश उक्तस्तत्र कथमज्ञानाद्भेदोक्तिर्व्याख्यायते, तत्राह-नात्रेति /

कार्यात्मना प्रधीयत इति प्रधानमज्ञानमेव / ततो ऽन्यस्याप्रमाणिकत्वादित्यर्थः / अतो ऽत्राज्ञानमेव भूतयोनिरिति पूर्वपक्षं कृत्वा निरस्यते / तन्निरासेनार्थात्सांख्याकल्पितप्रधाननिरास इति मन्तव्यम्

END Bस्Rप्_१,२.६.२२

START Bस्Rप्_१,२.६.२३

रूपोपन्यासाच् च | BBस्_१,२.२३ |

वृत्तिकृन्मतेनादौ सूत्रं व्याचष्टे-अपिचेत्यादिना / ऽप्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवीऽइति श्रुतिः / अग्निर्धुलोकः, ऽअसौ वाव लोको गौतमाग्निःऽइति श्रुतेः / विवृता वेदाः वागित्यन्वयः / पद्भ्यां पादावित्यर्थः / यस्येदं रूपं स एष सर्वप्राणिनामन्तरात्मेत्यर्थ / तनुमहिम्न इति / अल्पशक्तेरित्यर्थः / यथा कश्चिब्रह्मवित्स्वस्य सर्वात्मत्वप्रकटनार्थमहमन्नमिति साम गायति न त्वन्नत्वादिकमात्मनो विवक्षति, अफलत्वात्, तथेहापीत्याह-अहमन्नमिति / वृत्तिकृद्व्याख्यां दूषयति-अन्ये पुनरिति / एष सर्वभूतान्तरात्मा सूत्रात्मा एतस्माद्भूतयोनेर्जायत इति श्रुत्यन्वयेन हिरण्यगर्भस्यात्र जायमानत्वेनोपन्यासादित्यर्थः / निरदिक्षदवोचदित्यर्थः / अग्निर्द्युलोको यस्य, यस्य समिद्रूपः सूर्यः सो ऽपिद्युलोकाग्निस्तस्मादजायतेत्यर्थः / ऽतस्मादित्य एव समित्ऽइति श्रुत्यन्तरात् / अतो मध्ये ऽपि सृष्टिरेव वाच्या न रूपमिति भावः / यदुक्तम् ऽअग्निर्मूर्धाऽइत्यत्र भूतयोनेः सर्वात्मत्वं विवक्षितमिति, तत्रेत्याह-सर्वात्मत्वमपीति / ननु हिरण्यगर्भस्य जन्मान्यत्रानुक्तं कथमत्र वक्तव्यं, तत्राह-श्रुतीति / अग्रे समवर्तत जातः सन्भूतग्रामस्यैकः पतिरीश्वरप्रसादादभवत् / स सूत्रात्मा द्यामिमां पृथिवीं च स्थूलं सर्वमधारयत् / कशब्दस्य प्रजापतिसंज्ञात्वे सर्वनामत्वाभावेन स्मा इत्ययोगादेकारलोपेनैकस्मै देवाय प्राणात्मने हविषा विधेम परिचरेमेति व्याख्येयं, ऽकतम एको देव इति प्राणःऽइति श्रुतेः / यद्वा यस्मादयं जातस्तस्मा एकस्मै देवायेत्यर्थः, ऽएको देवः सर्वभूतेषु गूढःऽइति श्रुत्यन्तरात् / ननु तस्य भूतान्तरात्मत्वं कथं, तत्राह-विकारेति / पूर्वकल्पे प्रकृष्टोपासनाकर्मसमुच्चयानुष्ठानदस्मिन्कल्पे सर्वप्राणिव्यष्टिलिङ्गानां व्यापकं सर्वप्राण्यन्तर्गतं ज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणात्मकं समष्टिलिङ्गशरीरं जायते तद्रूपस्य सूत्रात्मनः सर्वभूतान्तरात्मत्वं युक्तमित्यर्थः / स्वपक्षे सूत्रार्थमाह-अस्मिन्पक्ष इति /

कर्म सफलं सर्वं श्रौतस्मार्तादिकं तपश्च पुरुष एवेति सर्वान्तरत्वरूपोपन्यासाच्च भूतयोनौ ज्ञेये वाक्यं समन्वितमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.६.२३

START Bस्Rप्_१,२.७.२४

वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् | BBस्_१,२.२४ |

वैश्वानरः /

छान्दोग्यमुदाहरति-को न इति / प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनबुडिला मिलित्वा मीमांसां चक्रुः-ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽइति / आत्मैव ब्रह्मेति ज्ञापनार्थं पदद्वयम् / ते पञ्चापि निश्चयार्थमुद्दालकमाजग्मुः / सो ऽपि सम्यङ्न वेदेति तेनोद्दालकेन सह षडप्यश्वपतिं कैकेयं राजानमागत्योचुः-आत्मानमिति / अध्येषि स्मरसि तमेव नो ब्रूहीति / राजा तु तेषां भ्रान्तिनिरासार्थं तान्प्रत्येकमपृच्छत्-ऽकं त्वमात्मानमुपाःसेऽइति / ते च प्राचीनशालादयः क्रमेण प्रत्येकमूचुः-दिवमेवाहं वैश्वानरं वेद्मि / आदित्यमेवाहं वेद्मि / वायुमेव / आकाशमेव / अप एव / पृथिवीमेवाहं वेद्मीति / ततो राजा द्युसूर्यादीनां षण्णां यथाक्रमेण सुतेजस्त्वविश्वरूपत्वपृथग्वर्त्मात्मत्वबहुलत्वरयित्वप्रतिष्ठात्वगुणान्विधाय भवन्तो यदि मामपृष्ट्वा द्युसूर्यादिषु भगवतो वैश्वानरस्याङ्गेष्वेव प्रत्येकं वैश्वानरत्वदृष्टयो भवेयुस्तदा क्रमेण मूर्धपातान्धत्वप्रमाणोत्क्रमणदेहविशीर्णत्वबस्तिभेदपादशोषा भवतां स्युरिति प्रत्येकोपासनं निन्दित्वा,

सुतेजस्त्वगुणको द्युलोको ऽस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धा, विश्वरूपत्वगुणकः सूर्यो ऽस्य चक्षुरित्येवं द्युसूर्यादीनां मूर्धादिभावमुपदिश्य समस्तवैश्वानरध्यानविधिराम्नायते-यस्त्वेतमिति / आभिमुख्येनापरोक्षतया विश्वं मिमीते जानातीत्यभिविमानः / तं सर्वज्ञं स तदुपासकः सर्वत्र भोगं भुङ्क्त इत्यर्थः / लोका भूरादयः, भूतानि शरीराणि, आत्मानो जीवा इति भेदः / सुष्ठु तेजः कान्तिर्यस्य द्युलोकस्य स सुतेजाः / विश्वानि रूपाण्यस्य सूर्यस्य, ऽएष शुक्ल एष नीलःऽइति श्रुतेः / पृथक् नानाविधं वर्त्म गमनं आत्मा स्वभावो यस्य वायोः स नानागतित्वगुणको ऽस्य प्राणः / बहुलत्वं व्यापित्वं तद्गुण आकाशो ऽस्य संदेहो देहमध्यम् / रयित्वं धनत्वं तद्गुणा आपो यस्य बस्तिर्मूत्रस्थानम् / प्रतिष्ठात्वगुणा पृथिवी तस्य पादौ / तस्य होमाधारत्वं संपादयति-उर एवेत्यादिना / पूर्वमुपक्रमस्थादृश्यत्वादिसाधारणधर्मस्य वाक्यशेषस्थसर्वज्ञात्वादिलिङ्गेन ब्रह्मनिष्ठत्वमुक्तं, तद्वदत्राप्युपक्रमस्थसाधारणवैश्वानरशब्दस्य वाक्यशेषस्थहोमाधारत्वलिङ्गेन जाठरनिष्ठत्वमिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-किन्तावदित्यादिना / पूर्वोत्तरपक्षयोर्जाठरब्रह्मणोर्ध्यानं फलम् / यदद्यते तदन्नं, येन पच्यते सो ऽयं पुरुषशरीरे ऽन्तरस्तीत्यर्थः / पक्षान्तरमाह-अग्निमात्रं वेति / विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमह्नां केतुं चिह्नं सूर्यं देवा अकृण्वन् कृतवन्तः / सूर्योदये दिनव्यवहारादित्यर्थः / स्याद्वैश्वानर इत्यनुषङ्गः / हि यस्मात्कं सुखप्रदो भुवनानां राजा वैश्वानरो ऽभिमुखा श्रीरस्येत्यभिश्रीरीश्वरः, तस्मात्तस्य वैश्वानरस्य सुमतौ वयं स्याम तस्यास्मद्विषया शुभमतिर्भवत्वित्यर्थः / पक्षत्रये ऽप्यरुचिं वदन्कल्पान्तरमाह-अथेत्यादिना / ऽआत्मा वैश्वानरःऽइति श्रुतेरित्यर्थः / केवलत्वं वैश्वानरशब्दशून्यत्वम् / अत्र जाठरो वैश्वानर इति मुख्यः पूर्वपक्षः, प्राणाग्निहोत्रहोमाधारत्वलिङ्गत् / तस्य देहव्यापित्वादात्मत्वं श्रुत्या द्युमूर्धत्वादिकल्पनया बृहत्त्वाद्ब्रह्मत्वमिति ध्येयम् / सिद्वान्तयति-तत इदमिति / साधारणश्रुत्योरूपक्रमस्थयोर्विशेषात्प्रथमश्रुतमुख्यत्रैलोक्यशरीरलिङ्गात्सर्वात्मकेश्वरपरत्वं युक्तं, न चरमश्रुतकल्पितहोमाधारत्वलिङ्गेन जाठरत्वमित्यर्थः / ननु निर्विशेषस्य कुतो विशेष इत्यत आह-अत्र हीति / अवस्थान्तरगतः त्रैलोक्यात्मना स्थित इत्यर्थः / जाठरस्यापि ध्यानार्थं विशेषकल्पनेति चेत्, न, असत्कल्पनापत्तेः / ईश्वरस्य तु उपादानत्वाद्विशेषः सन्नेव ध्यानार्थमुच्यतामित्याह-कारणत्वादिति / लिङ्गान्तराण्याह-स सर्वेष्वित्यादिना /

यथाग्नौ निक्षिप्तमिषीकातूलं दह्यते एवं हास्य विदुष इत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.७.२४

START Bस्Rप्_१,२.७.२५

स्मर्यमाणम् अनुमानं स्याद् इति | BBस्_१,२.२५ |

नन्वसदारोपेणापि स्तुतिसंभवान्न मूलश्रुत्यपेक्षेत्याशङ्क्याह-यद्यपि स्तुतिरिति / तथापीतिपदमर्थतः पठति-स्तुतित्वमपीति /

द्युमूर्धत्वादिरूपेण स्तुतिर्नरमात्रेण कर्तुमशक्या विना श्रुतिमित्यर्थः / सता रूपेण स्तुति संभवान्नासदारोप इति भावः

END Bस्Rप्_१,२.७.२५

START Bस्Rप्_१,२.७.२६

शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच् च नेति चेन् न तथा दृष्ट्युपदेशाद् असम्भवात् पुरुषमपि चैनम् अधीयते | BBस्_१,२.२६ |

शब्दादीनां गतिं वक्तुमुक्तसिद्वान्तमाक्षिप्य समाधत्ते-शब्दादिभ्य इति / ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरःऽइत्यग्निरहस्ये वैश्वानरविद्यायां श्रुतो ऽग्निशब्द ईश्वरे न संभवतीत्यन्वयः / सूत्रस्थादिशब्दार्थमाह-आदिशब्दादिति / भक्तमन्नं, होमीयं होमसाधनं, तेन प्राणाग्निहोत्रं कार्यमित्यर्थः / वाजसनेयिनामग्निरहस्ये सप्रपञ्चां वैश्वानरविद्यामुक्त्वा ऽस यो हैतमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेद स सर्वत्रान्नमत्तिऽइत्युक्तं देहान्तःस्थत्वं जाठरे संभवति, प्रसिद्धेरित्याह-तथेति / अत्र सूत्रे आदिपदेनैवान्तःप्रतिष्ठानस्य ग्रहे संभवति पृथगुक्तिः साधारणलिङ्गत्वद्योतनार्था / शब्दादिबलादिदमपि जाठरं गमयतीत्यभ्युच्चयः / यद्यपि द्युमूर्धत्वादिविशेष ईश्वरपक्षपाती होमाधारत्वादिर्जाठरपक्षपातीति प्रतिभानं समं तथापि पारमेश्वरो विशेषो जाठरे न संभवतीति बलवानित्यत आह-अथवेति / एष द्युमूर्धत्वादिनिर्देश इत्यर्थः / इमां पृथिवीं द्यामपि ते एव द्यावापृथिव्यौ रोदसी तथोर्मध्यमन्तरिक्षं च यो भूताग्निर्भानुरूपेणाततान व्याप्तवान् स ध्यातव्य इत्यर्थः / जडमात्रस्य न ध्येयत्वमित्यत आह-अथवेति / सिद्धान्तयति-न तथादृष्ट्युपदेशादितीति / परमेश्वरदृष्ट्योपास्यजाठराग्निप्रतीकवाचकाभ्यामग्निवैश्वानरशब्दाभ्यां द्युमूर्धत्वादिमानीश्वरो लक्ष्य इत्युक्त्वा कल्पान्तरमाह-अथवा जाठरेति / अस्मिन्पक्षे प्राधान्येनेश्वरोपास्यता पूर्वत्र गुणतयेति भेदः / उपाधिवाचिभ्यां पदाभ्यामुपहितो लक्ष्य इत्यर्थः / लक्षणाबीजमसंभवं व्याचष्टे-यदि चेति / पुरुषमपीत्यादिसूत्रशेषं व्याचष्टे-यदि च केवल इति / ईश्वरप्रतीकत्वोपाधित्वशून्यैत्यर्थो विवक्ष्येत तदेति शेषः / यत् यः, पुरुषः, स एषो ऽग्निर्वैश्वानरशब्दितजाठरोपाधिक इति श्रुत्यर्थः / यो वेद स सर्वत्र भुङ्क्त इत्यर्थः / पुरुषत्वं पूर्णत्वमचेतनस्य जाठरस्य नेत्युक्त्वा पाठान्तरे पुरुषविधत्वं देहाकारत्वं तस्य नेत्याह-ये त्विति / ननु जाठरस्यापि देहव्यापित्वात्तद्विधत्वं स्यादित्यत आह-पुरुषविधत्वं च प्रकरणादिति /

न देहव्यापित्वं पुरुषविधत्वं किन्तु विराड्देहाकारत्वं, अधिदैवं पुरुषविधत्वमध्यात्मं चोपासकमूर्धादिचुबुकान्तेष्वङ्गेषु संपन्नत्वमीश्वरस्य पुरुषविधत्वमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,२.७.२६

START Bस्Rप्_१,२.७.२७

अत एव न देवता भूतं च | BBस्_१,२.२७ |

ईश्वरस्याङ्गेषु संपत्तिर्वक्ष्यते / एवं जाठरं निरस्य पक्षद्वयं निरस्यति-अत एवेति / सूत्रं व्याचष्टे-यत्पुनरित्यादिना / द्युमूर्धत्वादिः, सर्वलोकफलभाक्त्वं, सर्वपाप्मप्रदाहः, आत्मब्रह्मशब्दोपक्रम उक्तहेतवः / तानेव स्मारयति-न हि भूताग्नेरित्यादिना /

ऽयो भानुनाऽइति मन्त्रेणेश्वरदृष्ट्या महिमोक्त इति भावः

END Bस्Rप्_१,२.७.२७

START Bस्Rप्_१,२.७.२८

साक्षाद् अप्य् अविरोधं जैमिनिः | BBस्_१,२.२८ |

पूर्वमग्निवैश्वानरशब्दावीश्वरलक्षकावित्युक्तम् / अधुना प्रतीकोपाधिपरीत्यागेन विराट्पुरुषाकारस्य भगवतो वैश्वानरस्याध्यात्मं मूर्धादिचुबुकान्तेषु संपाद्योपास्यत्वाङ्गीकारे ऽपि न शब्दादिविरोधः शब्दयोरीश्वरे योगवृत्त्या मुख्यत्वात्, अन्तःस्थत्वादीनां च तत्र संभवादित्याह-साक्षादपीति / साक्षात्पदस्यार्थमाह-विनैवेति / जाठराग्निसंबन्धं विनेश्वरस्योपास्यत्वे ऽपि शब्दाद्यविरोधं जैमिनिर्मन्यत इत्यर्थः / इदमन्तस्थत्वमुदरस्थत्वरूपं नोच्यते किन्तु नखादिशिखान्तावयवसमुदायात्मकपुरुषशरीरे मूर्धादिचिबुकान्ताङ्गानि वृक्षे शाखावत्प्रतिष्ठितानि, तेषु संपन्नो वैश्वानरः पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठित इत्युच्यते / अतो यथा शाखास्थस्य पक्षिणो वृक्षान्तःस्थत्वं तथा वैश्वानरस्य पुरुषान्तःस्थत्वमित्याह-न हीह पुरुषविधमित्यादिना /

अग्न्यादिशब्दस्येश्वरवाचित्वाज्जाठराग्नेरसंशब्दितत्वम् / अत्रेश्वरस्य पुरुषावयवेषु संपादनात्पुरुषविधत्वमन्तःस्थत्वं चेत्यर्थः / पक्षान्तरमाह-अथवेति / पुरुषविधत्वं पूर्ववत् / अन्तः स्थत्वं माध्यस्थ्यं साक्षित्वमित्यर्थः / एवमन्तःस्थत्वमीश्वरे व्याख्याय शब्दादीनि व्याचष्टे-निश्चिते चेति /

विश्वश्चायं नरो जीवश्च सर्वात्मत्वात् / विश्वेषां विकाराणां वा नरः कर्ता / विश्वे सर्वे नरा जीवा अस्यात्मत्वेन नियम्यत्वेन वा सन्तीति विश्वानरः / रक्ष एव राक्षस इतिवत्स्वार्थे तद्धितप्रत्ययः / ऽनरे संज्ञायांऽइति पूर्वपदस्य दीर्घता / अगिधातोर्गत्यर्थस्य निप्रत्ययान्तस्य रूपमग्निरिति / अङ्गयति गमयत्यग्रं कर्मणः फलं प्रापयतीति अग्निरग्रणीरुक्तः / अभितो ऽग इति वा अग्निः / वैश्वानरोपासकस्यातिथिभोजनात्पूर्वं प्राणाग्निहोत्रं विद्याङ्गत्वेन विहितं, तदर्थमग्नित्रेतादिकल्पनं प्रधानाविरोधेन नेतव्यमित्याह-गार्हपत्येति

END Bस्Rप्_१,२.७.२८

START Bस्Rप्_१,२.७.२९

अभिव्यक्तेर् इत्य् आश्मरथ्यः | BBस्_१,२.२९ |

मात्रां परिमाणमतिक्रान्तो ऽतिमात्रः तस्य विभोरित्यर्थः / उपासकानां कृते ऽनुग्रहाय प्रादेशमात्रो ऽभिव्यज्यते, प्रदेशेषु वा मीयते ऽभिव्यज्यत इति प्रादेशमात्रः

END Bस्Rप्_१,२.७.२९

START Bस्Rप्_१,२.७.३०

अनुस्मृतेर् बादरिः | BBस्_१,२.३० |

मतान्तरमाह-अनुस्मृतेरिति / प्रादेशेन मनसा मितः प्रादेशमात्र इत्यर्थः / यथाकथञ्चिदिति / मनःस्थं प्रादेशमात्रत्वं स्मृतिद्वारा स्मर्यमाणे कल्पितं श्रुतेरालम्बनमित्यर्थः / सूत्रस्यार्थन्तरमाह-प्रादेशेति

END Bस्Rप्_१,२.७.३०

START Bस्Rप्_१,२.७.३१

संपत्तेर् इति जैमिनिस् तथा हि दर्शयति | BBस्_१,२.३१ |

संप्रति श्रुत्युक्तां प्रादेशमात्रश्रुतेर्गतिमाह-संपत्तेरिति / ब्राह्मणं पठति-प्रादेशमात्रमिवेति / अपरिच्छिन्नमपीश्वरं प्रादेशमात्रत्वेन संपत्त्या कल्पितं सम्यग्विदितवन्तो देवास्तमेवेश्वरमभि प्रत्यक्त्वेन संपन्नाः प्राप्तवन्तः, ह वै पूर्वकाले, ततो वो युष्मभ्यं, तथा द्युप्रभृतीनवयवान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रं प्रादेशपरिमाणमनतिक्रम्य मूर्धाद्यध्यात्माङ्गेषु वैश्वानरं संपादयिष्यामीति प्राचीनशालदीन्प्रति राजा प्रतिज्ञाय स्वकीयमूर्धानमुपदिशन् करेण दर्शयन्नुवाच-एष वै मे मूर्धा भूरादींल्लोकानतीत्य उपरि तिष्ठतीत्यतिष्टासौ द्युलोको वैश्वानरः / तस्य मूर्धेति यावत् / अध्यात्ममूर्धाभेदेनाधिदैवमूर्धा संपाद्य ध्येय इत्यर्थः / एवं चक्षुरादिषूहनीयम् / स्वकीयचक्षुषी दर्शयन् ऽएष वै सुतेजाः सूर्यो वैश्वानरस्य चक्षुरित्युवाचऽ / नासिकापदेन तन्निष्ठः प्राणे लक्ष्यते तस्मिन्नाध्यात्मिकप्राणे ऽधिदैवप्राणस्य वायोर्दृष्टिमाह-नासिक इति / अत्र सर्वत्र वैश्वानरशब्दस्तदङ्गपरः / मुखस्थं मुख्यं तस्मिन्नधिदैवं बहुलाकशदृष्टिः मुखस्थलालारूपास्वप्सु रैशब्दिततदीयबस्तिस्थोदकदृष्टिः चिबुके प्रतिष्ठा पादरूपा पृथिवी द्रष्टव्या / ननु गुणावैषम्येण विद्ययोर्भेदादग्निरहस्ये श्रुत्यनुसारेण छान्दोग्यस्थप्रादेशमात्रक्षुतिः कथं व्याख्येयेत्याशङ्क्याह-यद्यपीत्यादिना / एतावताल्पवैषम्येण बहुतरप्रत्यभिज्ञासिद्धं विद्यैक्यं न हीयते / शाखाभेदे ऽपि सर्वशाखासु प्रतीयमानं वैश्वानराद्युपासनमेकमिति न्यायस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च / अतिष्ठात्वगुणश्छान्दोग्य उपसंहर्तव्यः / विश्वरूपत्वगुणश्च वाजिभिर्ग्राह्यः / तथाच द्युसूर्ययोः सुतेजस्त्वं सममतिष्ठात्वविश्वरूपत्वयोर्व्यवस्था / यद्वा शाखाभेदेन गुणव्यवस्थास्तु न विद्याभेद इति भावः

END Bस्Rप्_१,२.७.३१

START Bस्Rप्_१,२.७.३२

आमनन्ति चैनम् अस्मिन् | BBस्_१,२.३२ |

प्रादेशत्वस्य संपत्तिप्रयुक्तत्वे श्रुत्यन्तरं संवादयति-आमन्तीति / य एषो ऽनन्तो ऽपरिच्छिन्नः अतो ऽव्यक्तो दुर्विज्ञेयस्तं कथं जानीयामित्यत्रेः प्रश्ने याज्ञवल्क्यस्योत्तरं, स ईश्वरो ऽविमुक्ते कामादिभिर्बद्धे जीवे भेदकल्पनया प्रतिष्ठित उपास्यः / पुनरत्रिप्रश्नः स इति, उत्तरं वरणायामिति / एवं प्रश्नोत्तरे अग्रे ऽपि ज्ञेये / तत्र च श्रुतौ इमामेव भ्रूसहितां नासिकां निरुच्येति भाष्ययोजना / सर्वानिन्द्रयकृतान्दोषान्वारयतीति वरणा भ्रूः, सर्वान्दोषान्नाशयतीति नासी नासिकेति निर्वचनं श्रुतम् / नासाभ्रुवोर्जीवद्वारेश्वरस्थानत्वध्यानात्पापवारकत्वमिति मन्तव्यम् / तयोर्मध्ये ऽपि विशिष्य जीवस्य स्थानं पृच्छति कतमदिति, भ्रुवोरित्युत्तरम् / प्राणस्येति पाठे ऽपि घ्राणस्येत्यर्थः / स एष संधिर्द्युलोकस्य स्वर्गस्य परस्य च ब्रह्मलोकस्य संधित्वेन ध्येय इत्याह-स एष इति / आभिमुख्येनाहं ब्रह्मेति विमीयते ज्ञायते इत्यभिविमानः प्रत्यगात्मा / अभिगतश्चासौ विमानश्च, सर्वस्वरूपत्वे सत्यानन्त्यात् / मानमत्र परिमाणम् / अभिविमिमीते निर्मिमीते / तस्माद्वैश्वानरवाक्यमुपास्ये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,२.७.३२

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दानन्दभगवत्पादकृतौ श्रीमच्छारीरकमीमांसाव्याख्यायां भाष्यरत्नप्रभायां प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः

इति प्रथमाध्यायस्य उपास्यब्रह्मवाचकास्पष्टश्रुतिसमन्वयाख्यो द्वितीयः पादः //

प्रथमाध्याये तृतीयः पादः /

द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात्

द्युभ्वोतभूमपदमक्षरमीक्षणीयं श्रीराममल्पह्रदि भान्तमधीशितारम् /

इन्द्रादिवेद्यमखिलस्य च शासितारं ज्योतिर्नभः पदमनिद्रमजं भजे ऽहम्

START Bस्Rप्_१,३.१.१

द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् | BBस्_१,३.१ |

एवं रूढिपदबहुलानां प्रायेण सविशेषवाक्यानां समन्वयो द्वितीयपादे दर्शितः / अधुना यौगिकपदबहुलानां निर्विशेषप्रधानानां वाक्यानां समन्वयं वक्तुं तृतीयः पाद आरभ्यते / अतो ऽत्राधिकरणानां श्रुत्यध्यायपादसंगतयः / तत्र पूर्वमुपक्रमस्थसाधारणशब्दस्य वाक्यशेषस्थद्युमूर्धत्वादिना ब्रह्मपरत्वमुक्तं, तद्वदत्राप्युपक्रमस्थसाधारणायतनत्वस्य वाक्यशेषस्थसेतुश्रुत्या वस्तुतः परिच्छिन्ने प्रधानादौ व्यवस्थेति दृष्टान्तलक्षणाधिकरणसंगतिः / पूर्वपक्षे प्रधानाद्युपास्तिः, सिद्वान्ते निर्विशेषब्रह्मधीरिति फलम् / मुण्डकवाक्यमुदाहरति-इदमिति / यस्मिन् लोकत्रयात्मा विराट्, प्राणैः सर्वैः सह मनः सूत्रात्मकं, चकारादव्याकृतं कारणमोतं कल्पितं तदपवादेन तमेवाधिष्ठानात्मानं प्रत्यगभिन्नं जानथ श्रवणादिना / अन्या अनात्मवाचो विमुञ्चथ विशेषेण निःशेषं त्यजथ / एष वाग्विमोकपूर्वकात्मसाक्षात्कारो ऽमृतस्य मोक्षस्यासारापारदुर्वारसंसारवारिधेः परपारस्य सेतुरिव सेतुः प्रापक इति मातृवच्छ्रुतिर्मुमुक्षूनुपदिशति / तत्रायतनत्वस्य साधारणधर्मस्य दर्शनात्संशयमाह-तत्किमिति /

अमृतस्य ब्रह्मणः सेतुरिति षष्ठ्या ब्रह्मणो भिन्नत्वेन सेतोः श्रुतत्वादेषशब्दपरामृष्टं द्युभ्वाद्यायतनमब्रह्मैव सेतुरिव सेतुरित्याह-अमृतस्येति / भेदश्रवणात् सेतुरिति श्रवणच्चेत्यर्थः / तत्र भेदश्रवणं व्याख्यातम् / सेतुश्रवणं स्वयं विवृणोति-पारवानिति / अनन्तं कालतः / अपारं देशतः / जलविधारकमुख्यसेतोर्ग्रहणासंभवाद्गौणसेतुग्रहे कर्तव्ये मुख्यसेत्वविनाभूतपारवत्त्वगुणवानेव कश्चिद्ग्राह्यः / नतु मुख्यस्यानियतविधारणगुणवानीश्वर इति भावः / यथा लोके मणयः सूत्रेण ग्रथिता एवं हे गौतम, समष्टिलिङ्गात्मकवायुना स्थूलानि सर्वाणि संदृब्धानि ग्रथितानि भवन्तीति श्रुत्यर्थः / आत्मशब्दात्पक्षद्वयमयप्युक्तमित्यत आह-शारीरो वेति / सद्वितीयत्वेन सेतुशब्दोपपत्तेश्चेत्यर्थः / नन्वात्मशब्दो जीवे संभवतीत्यत आह-आत्मशब्दश्चेति / उपाधिपरिच्छिन्नस्य जीवस्य सर्ववस्तु प्रत्येकं मुख्यं नास्तीत्यर्थः / उपक्रमस्थसाधारणायतनस्य गौणसेतुत्वलिङ्गात्प्रथमश्रुतात्मश्रुत्या ब्रह्मनिश्चय इति भावः / स्वशब्दादित्यस्यार्थान्तरमाह-क्वचिच्चेति / प्रजानामूत्पत्तौ सदेव मूलं, स्थितावायतनं, लये प्रतिष्ठेति ब्रह्मवाचिसत्पदेन छान्दोग्ये ब्रह्मण आयतनत्वश्रुतेरत्रापि तथेत्यर्थः / अर्थान्तरमाह-स्वशब्देनैवेति / ऽयस्मिन् द्यौःऽइति वाक्यात्पूर्वोत्तरवाक्ययोः पुरुषब्रह्मादिशब्देन ब्रह्मसंकीर्तनान्मध्ये ऽपि ब्रह्म ग्राह्यमित्यर्थः / पुरुष इति पूर्ववाक्यं, ब्रह्मैवेत्युत्तरवाक्यं, सर्वासु दिक्षु स्थितं सर्वं ब्रह्मैवेत्यर्थः / उत्तरेणोत्तरस्यां दिशि / उदाहृतवाक्यस्य सविशेषब्रह्मपरत्वमाशङ्क्य वाक्यं व्याचष्टे-तत्रेत्यादिना / सामानाधिकरण्याद्विचित्र आत्मेति संबन्धः / यस्मिन् सर्वमोतं तमेवैकमित्येवकारैकशब्दाभ्यां निर्विशेषं ज्ञेयमित्युक्त्वा हेत्वन्तरमाह-विकारानृतेति / विकारे ऽनृते कल्पिते अभिसंधो ऽभिमानो यस्य तस्यानर्थभाक्त्वेन निन्दाश्रुतेश्च कूटस्थसत्यं ज्ञेयमित्यर्थः / कथं तर्हि सामानाधिकरण्यं, तत्राह-सर्वं ब्रह्मेति / यश्चोरः स स्थाणुरितिवत् यत्सर्वं तद्ब्रह्मेति सर्वोद्देशेन ब्रह्मत्वविधानाद्बाधनार्थं, न तु यद्ब्रह्म तत्सर्वमिति नानारसत्वार्थमित्यर्थः / तत्र नियामकमाह-स यथेति / लवणपिण्डो ऽन्तर्बहिश्च रसान्तरशून्यः सर्वो लवणैकरसो यथा, एवमरे मैत्रेयि, चिदेकरस आत्मेत्यर्थः / यद्यपि पारवत्त्वसावयवत्वादिकं मुख्यसेत्वव्यभिचारि तथापि सेतोर्जलादिबन्धनरूपं यद्विधारणं तदेव व्यभिचारित्वे ऽपि सेतुपदार्थैकदेशत्वादुणत्वेन ग्राह्यं नतु पदार्थबहिर्भूतं पारवत्त्वादिकमित्याह-अत्रोच्यत इति / दृष्टत्वात्तद्ग्रहे ऽतिप्रसङ्गमाह-नहीति / अत्र श्रुतौ परेणेति शेषः विधारणस्य शब्दार्थत्वं स्फुटयति-षिञ् इति / सिनोति बध्नातीति सेतुपदार्थैकदेशो विधारणमित्यर्थः / तथा चामृतपदस्य भावप्रधानत्वादमृतत्वस्य सेतुर्विधारकं ब्रह्म / अस्यैवामृतत्वं नान्यस्येत्यर्थः / यद्वा द्युभ्वाद्याधारो ब्रह्म न सेतुशब्दार्थः किन्त्वव्यवहितं ज्ञानमित्याह-अपर इति / फलितमाह-तत्र यदुक्तमिति /

ज्ञाने सेतौ गृहीते सतीत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.१.१

START Bस्Rप्_१,३.१.२

मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच् च | BBस्_१,३.२ |

मुक्तैरूपसृप्यं प्रत्यक्त्वेन प्राप्यं यद्ब्रह्म तस्यात्रोक्तेरिति सूत्रार्थः / मुक्तिप्रतियोगिनं बन्धं दर्शयति-देहादिष्विति /

तद्विपर्ययेणेति /

उक्तपञ्चक्लेशात्मकबन्धनिवृत्त्यात्मना स्थितमित्यर्थः / यथा नद्यो गङ्गाद्या नामरूपे विहाय समुद्रात्मना तिष्ठन्ति तथा ब्रह्मात्मविदपि संसारं विहाय परात्कारणादव्यक्तात्परं पूर्णं स्वयञ्ज्योतिरानन्दं प्रत्यक्त्वेन प्राप्य तिष्ठतीत्याह-तथा विद्वानिति / इदं प्रधानादेः किं न स्यादत आह-ब्रह्मणश्चेति / अस्य मुमुक्षोः, हृदीति पदेनात्मधर्मत्वं कामानां निरस्तम् / यदा कामनिवृत्तिरथ तदामृतो भवति;मरणहेत्वभावात् / न केवलमनर्थनिवृत्तिः किन्त्वत्र देहे तिष्ठन्नेव ब्रह्मानन्दमश्नुत इत्यर्थः / लिङ्गान्तरमाह-अपिचेति / धीरो विवेकी तमेवात्मानं विज्ञाय विशुद्दं लक्ष्यपदार्थं ज्ञात्वा वाक्यार्थज्ञानं कुर्यात् / ज्ञानार्थिनो ज्ञानप्रतिबन्धककर्मकाण्डादेर्वैमुख्यमाह-नेति /

बहूनित्युक्त्या अल्पान्वेदान्तशब्दानङ्गीकरोति / ऽअष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्थता / जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च //

ऽइत्येतानि वागिन्द्रियस्थानत्वाद्वाक्शब्देनोच्यन्ते / तेषां शोषणमात्रमनात्मशब्दोच्चारणफलं तद्वयानान्मनसो ग्लानिमात्रमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.१.२

START Bस्Rप्_१,३.१.३

नानुमानम् अतच्छब्दात् | BBस्_१,३.३ |

वैशेषिक इति /

असाधारण आत्मशब्दादिरित्यर्थः / अतच्छब्दादित्यस्यार्थान्तरमाह-तद्विपरीतस्येति /

अत एवातच्छब्दादेव

END Bस्Rप्_१,३.१.३

START Bस्Rप्_१,३.१.४

प्राणभृच् च | BBस्_१,३.४ |

प्राणाभृच्चेति / सूत्रे चकारः पूर्वसूत्रस्थनञो ऽनुषङ्गार्थः / सर्वज्ञपदसमानाधिकरणं आत्मशब्दो न जीववाचीत्यतच्छब्दस्तस्मादित्यर्थः / ननु ऽनानुमानप्राणभृतावतच्छब्दात्ऽइत्येकमेव सूत्रं किमर्थं न कृतं उभयनिरासहेतोरेकत्वादित्यत आह-पृथगिति /

योगः सूत्रम् / उत्तरसूत्रस्थहेतूनां जीवमात्रनिरासेनान्वये ऽपि सुबोधार्थं प्राणभृच्चेति पृथक्सूत्रकरणमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.१.४

START Bस्Rप्_१,३.१.५-६

भेदव्यपदेशात् | BBस्_१,३.५ |

प्रकरणात् | BBस्_१,३.६ |

तानेव हेतूनाकाङ्क्षाद्वारा व्याचष्टे--कुतश्चेत्यादिना / यद्यपि विशुद्धः प्रत्यगात्मैवात्र ज्ञेयः तथापि जीवत्वाकारेण ज्ञातुर्ज्ञेयाद्भेदान्न ज्ञेयरूपत्वमित्यर्थः / एवं च जीवत्वलिङ्गविशिष्टत्वेन जीवस्य द्युभ्वादिवाक्यर्थत्वं निरस्यते न शुद्धरूपेणेति मन्तव्यम् //५

END Bस्Rप्_१,३.१.५-६

START Bस्Rप्_१,३.१.७

स्थित्यदनाभ्यां च | BBस्_१,३.७ |

ननु स्थित्येश्वरस्यादनाजीवस्य ऽद्वा सुपर्णाऽइत्यत्रोक्तावपि ईश्वर आयतनवाक्येन किमर्थं ग्राह्य इत्यत आह-यदि चेश्वर इति / अत्र चेश्वरः शुद्धचिन्मात्रो ग्राह्यः, न सर्वज्ञत्वादिविशिष्टः, तस्यात्राप्रतिपाद्यत्वात् / तथा चाप्रतिपाद्यार्थस्याकस्मान्मध्ये वचनासंभवादाद्यवाक्येन ग्रहणं कार्यमित्यभिसंधिः / तमज्ञात्वा शङ्कते-ननु तवापीति / ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनार्थमकस्मादप्रकृतस्यापि लोकप्रसिद्धस्य जीवस्यानुवादसंभव इति परिहरति-नेति / ननु ऽद्वा सुपर्णाऽइत्यत्र बुद्धिजीवयोरुक्तेः कथमिदं सूत्रमित्यत इति-गुहामिति / स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञयोरनुवादेनैक्यं दर्शितमित्यर्थः / नन्वत्र जीवेशौ नानुवाद्यौ, पैङ्गिव्याख्याविरोधादतः सूत्रासंगतिरित्यत आह-यदापीति / तदापि सूत्रस्यासंगतिर्नास्तीत्यर्थः / अदनवाक्येन बुद्धिमनूद्य स्थितिवाक्येन बुद्ध्यादिविलक्षणशुद्धप्रत्यग्ब्रह्मणो ज्ञेयस्योक्तेर्द्युभ्वादिवाक्ये तदेव ग्राह्यं, न बुद्ध्युपहितो जीव इति सूत्रसंगतिमाह-कथमित्यादिना / नन्वत्रानुपहितो जीव उक्तो न परं ब्रह्मेत्यत आह-यस्त्विति /

पौनरुक्त्यं शङ्कते-तदेतदिति / द्युभ्वादिवाक्यस्य ब्रह्मपरत्वमित्यर्थः / समाधत्ते-प्रपञ्चार्थमिति /

सेतुशब्दव्याख्यानेन भूतयोनेः प्रत्यगात्मत्वस्फुटीकरणार्थमित्यर्थः / तस्मान्मुण्डकोपनिषद् ब्रह्मणि समन्वितेति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.१.७

START Bस्Rप्_१,३.२.८

भूमा संप्रसादाद् अध्युपदेशात् | BBस्_१,३.८ |

भूमा /

छान्दोग्यमुदाहरति-इदमिति / नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्, तस्मान्निरतिशयसुखार्थिना भूमैव विचार्य इति नारदं प्रति सनत्कुमारेणोक्ते सति नारदो ब्रूते-भूमानमिति / भूम्नो लक्षणमद्वितीयत्वमाह-यत्रेति / भूमलक्षणं परिच्छिन्नलक्षणोक्त्या स्फुटयति-अथेति / अत्र संशयबीजं प्रश्नपूर्वकमाह-कुत इत्यादिना / बहोर्भाव इति विग्रहे ऽपृथ्वादिभ्या इमनिच्ऽइतीमन्प्रत्यये कृते ऽबहोर्लोपो भू च बहोःऽइति सूत्रेण बहोः परस्येमनिच्प्रत्ययस्यादेरिकारस्य लेपः स्यात्, बहोः स्थाने भूरित्यादेशश्च स्यादित्युक्तेर्भूमन्निति शब्दो निष्पन्नः / तस्य भावार्थकेमन्प्रत्ययान्तत्वाद्बहुत्वं वाच्यम् / तत्किन्धर्मिकमित्याकाङ्क्षायां संनिहितप्रकरणस्थः प्राणो धर्मो भाति / वाक्योपक्रमस्थ आत्मापि स्वप्रतिपादनापेक्षो धर्मित्वेन भातीति संनिहितव्यवहितप्रकरणाभ्यां संशय इत्यर्थः / पूर्वमात्मशब्दात् द्युभ्वाद्यायतनं ब्रह्मेत्युक्तं, तदयुक्तं, ऽतरति शोकमात्मवित्ऽइत्यब्रह्मण्यप्यात्मशब्दप्रयोगादित्याक्षेपसंगत्या पूर्वपक्ष्यति-प्राणो भूमेति / धर्मधर्मिणोरभेदात्सामानाधिकरण्यं दृष्टव्यम् / पूर्वोत्तरपक्षयोः प्राणोपास्तिः ब्रह्मज्ञानं च फलं क्रमेण मन्तव्यम् / अत्राध्याये भूयः प्रश्नोत्तरभेदादर्थभेदो दृश्यते / भूमा तु प्राणात्परं भूयःप्रक्षं विनैवोक्तलिङ्गेन प्राणादभिन्न इत्याह-कस्मादित्यादिना / प्राणाद्भूय इति न दृश्यत इति पूर्वेण संबन्धः / ननु ऽएष तु वा अतिवदतिऽइति तुशब्देन प्राणप्रकरणविच्छेदान्न प्राणो भूमेत्यत आह-प्राणमेवेति / नामाद्यशान्तानुपास्यानतीत्य प्राणं श्रेष्ठं वदतीत्यतिवादि प्राणविद् तं प्रति अतिवाद्यसीति केनचित्प्रश्ने कृते अस्मीति ब्रूयात्, नाहमतिवादीत्यपह्नवं न कुर्यादित्युक्तम् / प्राणविदमेष इति परामृश्य सत्यवचनध्यानमननश्रद्धादिधर्मपरम्परां विधाय भूमोपदेशान्न प्रकरणविच्छेदः / तुशब्दो नामाद्युपासकस्यातिवादित्वनिरासार्थ इत्यर्थः / भूम्नो लक्षणवचनं सुखत्वममृतत्वं च प्राणे प्रश्नपूर्वकं योजयतिकथं पुनरित्यादिना / प्राणग्रस्तेषु प्राणे लीनेषु न शृणोति सुषुप्तपुरुष इति शेषः / ऽगार्हपत्यो ह वा एषो ऽपानो व्यानो ऽन्वाहार्यपचन आहवनीयः प्राणःऽइति श्रुतेः प्राणा अग्नय इह पुरे शरीरे जाग्रति सव्यापारा एव तिष्ठन्तीत्यर्थः / देवो जीवः / अथ तदा स्वप्नादर्शनकाले सुखश्रवणात्प्राणस्य सुखत्वमविरुद्धमित्यन्वयः / आत्मपदेनोपक्रमविरोधं परिहरति-प्राण एवेति / प्राणस्यात्मत्वं कथमित्याशङ्क्य श्रुतत्वादित्याह-तथा हीति / सर्वं समर्पितमिति च सर्वाधिष्ठानं प्राणं स्वीकरोति श्रुतिरित्यन्वयः अत आत्मत्वं मुख्यार्थं दर्शयति-संप्रसाद इति / स वा एष एतस्मिन्संप्रसादे स्थित्वा पुनराद्रवतीति प्रयोगाच्च / तत्पदं सुषुप्तिवाचकमित्याह-बृहदिति / वाच्यार्थसंबन्धात्प्राणो लक्ष्य इत्याह-तस्यां चेति / अत्र सूत्र इत्यर्थः / भूमा प्राणाद्भिन्नो ऽत्राध्याये, तस्मादूर्ध्वमुपदिष्टत्वात्, नामादेरूर्ध्वमुपदिष्टवागादिवदित्यर्थः / विपक्षहेतूच्छेदं बाधकमाह-प्राण एव चेदिति / स्वस्यैव स्वस्मादूर्ध्वमुपदिष्टत्वमयुक्तं, नामादिष्वदृष्टं चेत्यर्थः / हेत्वसिद्धिं शङ्कते-नन्विहेति / प्रकृतप्राणवित्परामर्शक एषशब्दो न भवति, तस्य यच्छब्दपरतन्त्रत्वेन सत्यवादजिवाचित्वात् / अतः प्राणप्रकरणं विच्छिन्नमिति हेतुसिद्विरित्याह-अत्रोच्यत इति / सत्येनातिवादित्वं विशेषः, तद्वतो य एष इत्युक्तेर्न पूर्वानुकर्ष इत्यर्थः / य एष प्राणविदतिवदतीत्यनूद्य स सत्यं वदेदिति विधानान्न प्राणप्रकरणविच्छेद इति दृष्टान्तेन शङ्कते-नन्विति / सत्यशब्दो ह्यबाधिते रूढो ब्रह्मवाचकः, तदन्यस्य मिथ्यात्वात् / सत्यवचने त्वबाधितार्थसंबन्धाल्लाक्षणिक इति नात्र लक्ष्यवचनविधिरित्याह-नेति ब्रूम इति / किञ्च सत्येन ब्रह्मणातिवदतीति तृतीयाश्रुत्या ब्रह्मकरणकमतिवादित्वं श्रुतं, तस्य प्रकरणाद्बाधो न युक्त इत्याह-श्रुत्या हीत्यादिना / अत्रेति / सत्यवाक्य इत्यर्थः / एवं सत्येनेति श्रुत्या प्रकरणं बाध्यमित्युक्त्वा तुशब्देनापि बाध्यमाह-प्रकृतेति / विजिज्ञास्यत्वलिङ्गाच्च पूर्वोक्ताद्भिन्नमित्याह-सत्यं त्वेवेति / प्रकरणविच्छेदे दृष्टान्तमाह-तस्मादिति / श्रुतिलिङ्गबलादेतत्सत्यं प्रकृतात्प्राणात्प्राधान्येन भिन्नं दृष्टव्यमित्यर्थः / एवमतिवादित्वस्य ब्रह्मसंबन्धोक्त्या प्राणलिङ्गत्वं निरस्तम् / यत्तु प्रश्नं विनोक्तत्वलिङ्गाद्भूमा प्राण इति, तन्न, तस्याप्रयोजकत्वादित्याह-न चेति / प्रश्नभेदादर्थभेद इति न नियमः, एकस्यात्मनो मैत्रेय्या बहुशः पृष्टत्वात् / प्रश्नं विनोक्तचातुर्वेदस्य प्रकृतैकवेदाद्भिन्नत्वदर्शनाच्चेत्यर्थः / तत्र यथा चतुर्वेदत्वस्य प्रकृतासंबन्धादर्थभेदः, एवमिहापीति स्फुटयति-तत्रेत्यदिना / सत्यपदेन प्राणोक्तिरित्यत आह-तत्र सत्यमिति / विज्ञानं निदिध्यासनम् / आदिपदान्मननश्रद्धाश्रवणमनःशुद्धिनिष्टातद्धेतुकर्माणि गृह्यन्ते / इमान्यति श्रवणादीनि ज्ञेयस्य सत्यस्य ब्रह्मत्वे लिङ्गानि / एवं श्रुतिलिङ्गैः प्राणस्यावान्तरप्रकरणं बाधित्वा प्रस्तुतं सत्यं ब्रह्म भूमपदोक्तबहुत्वधर्मीत्याह-तत्र यदिति / किञ्च ऽसंनिहितादपि व्यवहितं साकाङ्क्षं बलीयःऽइति न्यायेन संनिहितं निराकाङ्क्षं प्राणं दृष्ट्वा वाक्योपक्रमस्थ आत्मा स्वप्रतिपादनाय भूमवाक्यापेक्ष इह भूमा ग्राह्य इत्याह-एवं चेति / किञ्च शोकस्य पारमित्युपक्रम्य तमसः पारमित्युपसंहारात्, शोकस्य मूलोच्छेदं विना तरणायोगाच्च, शोकपदेन मूलतमो गृह्यते / तन्निवर्तकज्ञानगम्यत्वलिङ्गादात्मा ब्रह्मेत्याह-न चान्यत्रेति / ब्राह्मणमात्मायत्तत्वं प्राणस्य वदतीति संबन्धः / नन्विदं चरमं ब्राह्मणं ब्रह्मपरमस्तु, ततः प्रागुक्तो भूमा प्राण इति शङ्कते-प्रकरणान्त इति / तच्छब्देन भूमानुकर्षान्मैवमित्याह-नेति

END Bस्Rप्_१,३.२.८

START Bस्Rप्_१,३.२.९

धर्मोपपत्तेश् च | BBस्_१,३.९ |

भूम्नो ब्रह्मत्वे लिङ्गान्तरमाह-धर्मेति / सूत्रम् / यदुक्तं भूम्नो लक्षणं सुखत्वममृतत्वं च प्राणेषु योज्यमिति तदनूद्य विघटयति-यो ऽप्यसावित्यादिना / सति बुद्ध्याद्युपाधावात्मनो द्रष्टृत्वादिः, तदभावे सुषुप्तौ तदभाव इत्यसङ्गत्वज्ञानार्थं प्रश्नोपनिषदि ऽन शृणोति न पश्यतिऽइति परमात्मानं प्रकृत्योक्तम् / तथा तत्रैवात्मनः सुखत्वमुक्तं न प्राणस्य / यतः श्रुत्यन्तरमात्मन एव सुखत्वमाह तस्मादित्यर्थः / आमयो नाशादिदोषः तत्सहितं सामयम् / आर्तं नश्वरम् / ऽस एवाधस्तात् स उपरिष्टात्ऽइति सर्वगतत्वं, ऽस एवेदं सर्वम्ऽइति सर्वात्मत्वं च श्रुतं, तस्माद्भूमाध्यायो निर्गुणे समन्वित इति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.२.९

START Bस्Rप्_१,३.३.१०

अक्षरम् अम्बरान्तधृतेः | BBस्_१,३.१० |

अक्षरमम्बरान्तधृतेः /

बृहदारण्यकं पठति-कस्मिन्न्विति / यद्भूतं भवच्च भविष्यच्च तत्सर्वं कस्मिन्नोतमिति गार्ग्या पृष्ठेन मुनिना याज्ञवल्क्येनाव्याकृताकाशः कार्यमात्राश्रय उक्तः / आकाशः कस्मिन्नोत इति द्वितीयप्रश्ने स मुनिरुवाच, तदव्याकृतस्याधिकरणमेतदक्षरमस्थूलादिरूपमित्यर्थः / उभयत्राक्षरशब्दप्रयोगात्संशयः / यथा सत्यशब्दो ब्रह्मणि रूढ इति ब्रह्म भूमेत्युक्तं तथाक्षरशब्दो वर्णे रूढ इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षः / तत्र ओङ्कारोपास्तिः फलं, सिद्धान्ते निर्गुणब्रह्मधीरिति विवेकः / ननु न क्षरतीत्यचलत्वानाशित्वयोगाद्ब्रह्मण्यप्यक्षरशब्दो मुख्य इत्यत आह-प्रसिद्ध्यतिक्रमस्येति / ऽरूढर्योगमपहरतिऽइति न्यायादित्यर्थः / वर्णस्य ओङ्कारस्य सर्वाश्रयत्वं कथमित्याशङ्क्य ध्यानार्थमिदं यथा श्रुत्यन्तरे सर्वात्मत्वमित्याह-ओङ्कार इति / प्रश्नप्रतिवचनाभ्यामाकाशान्तजगदाधारत्वे तात्पर्यनिश्चयान्न ध्यानार्थता, अतस्तल्लिङ्गबलाद्रूढिं बाधित्वा योगवृत्तिर्ग्राह्येति सिद्वान्तयति-एवमित्यादिना

END Bस्Rप्_१,३.३.१०

START Bस्Rप्_१,३.३.११

सा च प्रशासनात् | BBस्_१,३.११ |

आकाशं भूतं कृत्वा शङ्कते -स्यादेतदिति / चेतनकर्तृकशिक्षाया अत्र श्रुतेर्मैवमित्याह-सा चेति / सूत्रं व्याचष्टे-सा चेति /

चकार आकाशस्य भूतत्वनिरासार्थः / भूताकाशस्य कार्यन्तःपातिनः श्रुतसर्वकार्याश्रयत्वायोगादव्याकृतमज्ञानमेवाकाशः प्रधानशब्दित इति तदाश्रयत्वाच्चाक्षरं न प्रधानमित्यर्थः / विधृतौ विषयत्वेन धृतौ

END Bस्Rप्_१,३.३.११

START Bस्Rप्_१,३.३.१२

अन्यभावव्यावृत्तेश्च | BBस्_१,३.१२ |

प्रश्नपूर्वकं सूत्रं व्याकरोति-किमिदमिति / घटत्वाद्वयावृत्तिरिति भ्रान्तिं निरस्यति-एतदिति / अम्बरान्तस्याधारमक्षरं श्रुतिरचेतनत्वाद्व्यावर्तयतीत्यर्तः / जीवनिरासपरत्वेनापि सूत्रं योजयति-तथेति / अन्यभावो भेदस्तन्निषेधादिति सूत्रार्थः / तर्हि शोधितो जीव एवाक्षरं न पर इत्यत आह-नहीति /

शोधिते जीवत्वं नास्तीत्यर्थः / तस्माद्गार्गिब्राह्मणं निर्गुणाक्षरे समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.३.१२

START Bस्Rप्_१,३.४.१३

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः | BBस्_१,३.१३ |

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः /

प्रश्नोपनिषदमूदाहरति-एतदिति / पिप्पलादो गुरुः सत्यकामेन पृष्टो ब्रूते, हे सत्यकाम, परं निर्गुणमपरं सगुणं ब्रह्मैतदेव यो ऽयं ओङ्कारः / स हि प्रतिमेव विष्णोस्तस्य प्रतीकः / तस्मात्प्रणवं ब्रह्मात्मना विद्वानेतेनैव ओङ्कारध्यानेनायतनेन प्राप्तिसाधनेन यथाध्यानं परमपरं वान्वेति प्राप्नोतीति प्रकृत्य मध्ये एकमात्रद्विमात्रोङ्कारयोर्ध्यानमुक्त्वा ब्रवीति-यः पुनरिति / इत्थंभावे तृतीया, ब्रह्मोङ्कारयोरभेदोपक्रमात् / यो ह्यकारादिमात्रात्रये एकस्या मात्राया अकारस्य ऋष्यादिकं जाग्रदादिविभूतिं च जानाति तेन सम्यग्ज्ञाता एका मात्रा यस्योङ्कारस्य स एकमात्रः / एवं मात्राद्वयस्य सम्यग्विभूतिज्ञाने द्विमात्रस्तथा त्रिमात्रः / तमोङ्कारं पुरुषं यो ऽभिध्यायीत स ओङ्कारविभूतित्वेन ध्यातैः सामभिः सूर्यद्वारा ब्रह्मलोकं गत्वा परमात्मानं पुरुषमीक्षत इत्यर्थः / संशयं तद्बीजं चाह-किमित्यादिना / अस्मिन् त्रिमात्रवाक्य इत्यर्थः / पूर्वत्र पूर्वपक्षत्वेनोक्ते ओङ्कारे बुद्धिस्थं ध्यातव्यं निश्चीयत इति प्रसङ्गसंगतिः / यद्वा पूर्वत्र वर्णे रूढस्याक्षरशब्दस्य लिङ्गाद्ब्रह्मणि वृत्तिरुक्ता, तद्वदत्रापि ब्रह्मलोकप्राप्तिलिङ्गत्परशब्दस्य हिरण्यगर्भे वृत्तिरिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-तत्रापरमिति / कार्यपरब्रह्मणोरूपास्तिरूभयत्र फलम् / स उपासकः / सूर्ये संपन्नः प्रविष्टः ननु वसुदान ईश्वर इति ध्यानाद्विन्दते वस्वित्यल्पमपि फलं ब्रह्मोपासकस्य श्रुतमित्यत आह-नहीति / अन्यत्र तथात्वे ऽपि अत्र परवित्परमपरविदपरमन्वेतीत्युपक्रमात्परविदो ऽपरप्राप्तिरयुक्ता, उपक्रमविरोधात् / न चात्र परप्राप्तिरेवोक्तेति वाच्यं, परस्य सर्वगतत्वादत्रैव प्राप्तिसंभवेन सूर्यद्वारा गतिवैयर्थ्यात् / तस्मादुपक्रमानुगृहीतादपरप्राप्तिरूपाल्लिङ्गात्परं पुरुषमिति परश्रुतिर्बाध्येत्यर्थः / परश्रुतेर्गतिं पृच्छति-नन्विति / पिण्डः स्थूलो विराट् तदपेक्षया सूत्रस्य परत्वमिति समाध्यर्थः / सूत्रे सशब्द ईश्वरपर इति प्रतिज्ञतत्वेन तं व्याचष्टे-परमेवेति / स उपासक एतस्माद्विरण्यगर्भात्परं पुरुषं ब्रह्माहमितीक्षत इत्यर्थः / नन्वीक्षणविषयो ऽप्यपरोस्तु, तत्राह-तत्राभिध्यायतेरिति / नन्वीक्षणं प्रमात्वाद्विषयसत्यतामपेक्षत इति भवतु सत्यः पर ईक्षणीयः / ध्यातव्यस्त्वसत्यो ऽपरः किं न स्यादित्यत आह-स एवेति / श्रुतिभ्यां प्रत्यभिज्ञानात्स एवायमिति सौत्रः सशब्दो व्याख्यातः अत्रैवं सूत्रयोजना-ओङ्कारे यो ध्येयः स पर एवात्मा, वाक्यशेषे ईक्षणीयत्वोक्तेः / अत्र च श्रुतिप्रत्यभिज्ञानात्स एवायमिति / ननु शब्दभेदान्न प्रत्यभिज्ञेति शङ्कते-नन्विति / परात्पर इति शब्दभेदमङ्गीकृत्य श्रुतिभ्यामुक्तप्रत्यभिज्ञाया अविरोधमाह-अत्रेति / ननु ऽएतस्माज्जीवधनात्परात्ऽइत्येतत्पदेनोपक्रान्तध्यातव्यपरामर्शादीक्षणीयः / परात्मा ध्येयादन्य इत्यत आह-न चात्रेति / ध्यानस्य तत्फलेक्षणस्य च लोके समानविषयत्वाद्ध्येय एवेक्षणीयः / एवं चोपक्रमोपसंहारयोरेकवाक्यता भवतीति भावः / ऽस सामभिरून्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽऽस एतस्माज्जीवघनात्ऽइत्येतत्पदेन संनिहिततरो ब्रह्मलोकस्वामी परामृश्यत इति प्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे-कस्तर्हीत्यादिना / ऽमूर्तौ घनःऽइति सूत्रादिति भावः / सैन्धवखिल्यो लवणपिण्डः /

खिल्यवदल्पो भावः परिच्छेदो यस्य स खिल्यभावः / एतत्पदेन ब्रह्मलोको वा परामृश्यत इत्याह-अपर इति / जीवघनशब्दस्य ब्रह्मलोके लक्षणां दर्शयति-जीवानां हीति / व्यष्टिकरणाभिमानिनां जीवानां घनः संघातो यस्मिन्सर्वकरणाभिमानिनि स जीवघनः तत्स्वामिकत्वात्परंपरासंबन्धेन लोको लक्ष्य इत्यर्थः / तस्मात्परः सर्वलोकातीतः शुद्ध इत्यर्थः / परपुरुषशब्दस्य परमात्मनि मुख्यत्वाच्च स एव ध्येय इत्याह-परमिति / यस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् स एवं मुख्यः परः न तु पिण्डात्परः सूत्रात्मेत्यर्थः / किञ्च परशब्देनोपक्रमे निश्चितं परं ब्रह्मैवात्र वाक्यशेषे ध्यातव्यमित्याह-परं चापरं चेति / पापनिवृत्तिलिङ्गाचेत्याह-यथेति / पादोदरः सर्पः / ओङ्कारे परब्रह्मोपासनया सूर्यद्वारा ब्रह्मलोकं गत्वा परब्रह्मेक्षित्वा तदेव शान्तमभयं परं प्राप्नोतीत्यविरोधमाह-अत्रोच्यत इति /

एवमेकवाक्यतासमर्थनप्रकरणानुगृहीतपरपुरुषश्रुतिभ्यां परब्रह्मप्रत्यभिज्ञया ब्रह्मलोकप्राप्तिलिङ्गं बाधित्वा वाक्यं प्रणवध्येये ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.४.१३

START Bस्Rप्_१,३.५.१४

दहर उत्तरेभ्यः | BBस्_१,३.१४ |

दहर उत्तरेभ्यः /

छन्दोग्यमुदाहरति-अथेति / भूमविद्यानन्तरं दहरविद्याप्रारम्भार्थो ऽथशब्दः / ब्रह्मणो ऽभिव्यक्तिस्थानत्वाद्ब्रह्मपुरं शरीरम् / अस्मिन् यत्प्रसिद्धं दहरमल्पं हृत्पद्मं तस्मिन्हृदये यदन्तराकाशशब्दितं ब्रह्म तदन्वेष्टव्यं विचार्य ज्ञेयमित्यर्थः / अत्राकाशो जिज्ञास्यः, तदन्तःस्थं वेति प्रथमं संशयः कल्प्यः / तत्र यद्याकाशस्तदा संशयद्वयम् / तत्राकाशशब्दादेकं संशयमुक्त्वा ब्रह्मपुरशब्दात्संशयान्तरमाह-तथा ब्रह्मपुरमितीति / अत्र शब्दे / जीवस्य ब्रह्मणो वा पुरमिति संशयः / तत्र तस्मिन्संशये सतीति योजना / परपुरुषशब्दस्य ब्रह्मणि मुख्यत्वाद्ब्रह्म ध्येयमित्युक्तम् / तथेहाप्याकाशपदस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाशो ध्येय इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-तत्राकाशेत्यादिना / दहरवाक्यस्यानन्तरप्रजापतिवाक्यस्य च सगुणे निर्गुणे च समन्वयोक्तेः श्रुत्यादिसंगतयः / पूर्वपक्षे भूताकाशाद्युपास्तिः, सिद्धान्ते सगुणब्रह्मोपास्त्या निर्गुणधीरिति फलभेदः / नच ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽइत्यनेनास्य पुनरुक्तता शङ्कनीया / अत्र तस्मिन् ऽयदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्ऽइत्याकाशान्तः स्थस्यान्वेष्टव्यत्वादिलिङ्गन्वयेन दहराकाशस्य ब्रह्मत्वे स्पष्टलिङ्गाभावात् / ननु भूताकाशस्याल्पत्वं कथं, एकस्योपमानत्वमुपमेयत्वं च कथं, ऽउभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहिते / उभावग्निश्च वायुश्चऽइत्यादिना श्रुतसर्वाश्रयत्वं च कथमित्याशङ्क्य क्रमेण परिहरति-तस्येत्यादिना / हृदयापेक्षया अल्पत्वं, ध्यानार्थं कल्पितभेदात्सादृश्यं, स्वत एकत्वात्सर्वाश्रयत्वमित्यर्थः / ननु ऽएष आत्माऽइत्यात्मशब्दो भूते न युक्त इत्यरूचेराह-अथवेति / भक्त्येति / चैतन्यगुणयोगेनेत्यर्थः / मुख्यं ब्रह्म गृह्यतामित्यत आह-न हीति / अस्तु पुरस्वामीजीवः, हृदयस्थाकाशस्तु ब्रह्मेत्यत आह-तत्रेति / पुरस्वामिन एव तदन्तःस्थत्वसंभवान्नान्यापेक्षेत्यर्थः / व्यापिनो ऽन्तःस्थत्वं कथमित्यत आह-मन इति / आकाशपदेन दहरमनुकृष्योक्तोपमादिकं ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यतीत्याह-आकाशेति / ननु जीवस्याकाशपदार्थत्वमयुक्तमित्याशङ्क्य तर्हि भूताकाश एव दहरो ऽस्तु तस्मिन्नन्तःस्थं किञ्चिद्ध्येयमिति पक्षान्तरमाह-न चात्रेति / परमान्तःस्थं वस्तु, तद्विशेषणत्वेनाधारत्वेन दहराकाशस्य तच्छब्देनोपादानादित्यर्थः /

यद्वा अन्वेष्यत्वादिलिङ्गाद्दहरस्य ब्रह्मत्वनिश्चयात् ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽइत्यनेन गतार्थत्वमिति शङ्कात्र निरसनीया / अन्वेष्यत्वादेः परविशेणत्वेन ग्रहणाद्दरहस्य ब्रह्मत्वे लिङ्गं नास्तीत्यर्थः / अपहतपाप्मत्वादिलिङ्गोपेतात्मकश्रुत्या केवलाकाशश्रुतिर्बाध्येति सिद्धान्तयति-परमेश्वर इत्यादिना / आकाशस्याक्षेपपूर्वकमिति संबन्धः / तमाचार्यं प्रति यदि ब्रूयुः, हृदयमेव तावदल्पं तत्रत्याकाशो ऽल्पतरः किं तदत्राल्पे विद्यते यद्विचार्या ज्ञेयमिति, तदा स आचार्यो ब्रूयादाकाशस्याल्पतानिवृत्तिमित्यर्थः / वाक्यस्य तात्पर्यमाह-तत्रेति / निवर्तयति / आचार्य इति शेषः / नन्वाकाशशब्देन रूढ्या भूताकाशस्य भानात्कथं तन्निवृत्तिरित्याशङ्क्याह-यद्यपीति / ननु ऽरामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिवऽइत्यभेदे ऽप्युपमा दृष्टेतिचेत्, न अभेदे सादृश्यस्यानन्वयेन युद्धस्य निरूपमत्वे तात्पर्यादयमनन्वयालङ्कार इति काव्यविदः / पूर्वोक्तमनूद्य निरस्यति-नन्वित्यादिना / ऽसीताश्लिष्ट इवाभाति कोदण्डप्रभया युतःऽइत्यादौ प्रभायोगसीताश्लेषरूपविशेषणभेदाद्भेदाश्रयणमेकस्यैव श्रीरामस्योपमानोपमेयभावसिद्ध्यर्थमगत्य कृतमित्यनुदाहरणं द्रष्टव्यम् / नैवमत्राश्रयणं युक्तम् / वाक्यस्याल्पत्वनिवृत्तिपरत्वेन गतिसद्भावात् / किञ्च हार्दाकाशस्यान्तरत्वात्यागे अल्पत्वेन व्यापकबाह्याकाशसादृश्यं न युक्तमित्याह-अपिचेति / आन्तरत्वत्यागे तु अत्यन्ताभेदान्न सादृश्यमिति भावः / ननु हार्दाकाशस्याल्पत्वनिवृत्तौ तावत्त्वे च तात्पर्यं किं न स्यादित्यत आह-उभयेति / अतो ऽल्पावनिवृत्तावेव तात्पर्यमिति भावः / एवमाकाशोपमितत्वाद्दहराकाशो न भूतमित्युक्तम् / सर्वाश्रयत्वादिलिङ्गेभ्यश्च तथेत्याह-नचेत्यादिना / विगता जिघत्सा जग्धुमिच्छा यस्य सो ऽयं विजिघत्सः / बुभुक्षाशून्य इत्यर्थः /

प्रथमश्रुतब्रह्मशब्देन तत्सापेक्षचरमश्रुतषष्ठीविभक्त्यर्थः संबन्धो नेयः, न तु ब्रह्मणः पुरमिति षष्ठ्यर्थः स्वस्वामिभावो ग्राह्यः ऽनिरपेक्षेण तत्सापेक्षं बाध्यम्ऽइति न्यायादित्याह-अत्र ब्रूम इति / शरीरस्य ब्रह्मण तदुपलब्धिस्थानत्वरूपे संबन्धे मानमाह-स इति / पूर्षु शरीरेषु, पुरि हृदये शय इति पुरुष इत्यन्वयः / ननु ब्रह्मशब्दस्य जीवे ऽप्यन्नादिना शरीरवृद्धिहेतौ मुख्यत्वान्न षष्ठ्यर्थः कथञ्चिन्नेय इत्यत आह-अथवेति / बृंहयति देहमिति ब्रह्म जीवः तत्स्वामिके पुरे हृदयं ब्रह्मवेश्म भवतु, राजपुरे मैत्रसद्भवदित्यर्थः / अनन्तफललिङ्गादपि दहरः परमात्मेत्याह-तद्यथेति / अथ कर्मफलाद्वौराग्यानन्तरमिह जीवदशायामात्मानं दहरं तदाश्रितांश्च सत्यकामादिगुणान् आचार्योपदेशमनुविद्य ध्यानेनानुभूय ये परलोकं गच्छन्ति तेषां सर्वलोकेष्वनन्तमैश्वर्यं स्वेच्छया संचलनादिकं भवतीत्यर्थः / दहरे उक्तलिङ्गान्यन्यथासिद्धानि तेषां तदन्तःस्थगुणत्वादियुक्तं स्मारयित्वा दूषयति-यदपीत्यादिना / उत्तरत्राकाशस्वरूपप्रतिपादनान्यथानुपपत्त्या पूर्वं तस्यान्वेष्यत्वादिकमित्यत्रान्यथोपपत्तिं शङ्कते नन्विति / एतत् आकाशस्वरूपम् / आक्षेपबीजमाकाशस्याल्पत्वमुपमया निरस्यान्तःस्थवस्तूक्तेस्तदन्तःस्थमेव ध्येयमित्यर्थः / तर्हि जगदेव ध्येयं स्यादित्याह-नैतदेवमिति / अस्तु को दोषः, तत्राह-तत्रेति / सर्वनामभ्यां दहराकाशमाकृष्यात्मत्वादिगुणानुक्त्वा गुणैः सह तस्यैव ध्येयत्वं वाक्यशेषो ब्रूते तद्विरोध इत्यर्थः / ऽतस्मिन् यदन्तःऽइति तत्पदेन व्यवहितमपि हृदयं योग्यतया ग्राह्यमित्याह-तस्मादिति / यद्वा आकाशस्तस्मिन् यदन्तस्तदुभयमन्वेष्टव्यमिति योजनां सूचयति-सहान्तःस्थैरिति

END Bस्Rप्_१,३.५.१४

START Bस्Rप्_१,३.५.१५

गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च | BBस्_१,३.१५ |

दहराकाशस्य ब्रह्मत्वे हेत्वान्तरमाह-गतीति / प्रजा जीवा एतं हृदयस्थं दहरं ब्रह्मस्वरूपं लोकमहरहः प्रत्यहं स्वापे गच्छन्त्यस्तदात्मना स्थिता अप्यनृताज्ञानेनावृतास्तं न जानन्ति अतः पुनरुत्तिष्ठन्तीत्यर्थः / नन्वेतत्पदपरामृष्टदहरस्य स्वापे जीवगम्यत्वे ऽपि ब्रह्मत्वे किमायातमित्यशङ्क्य ऽतथा हि दृष्टम्ऽइति व्याचष्टे-तथा हीति / लोके ऽपि दृष्टमित्यर्थान्तरमाह-लोके ऽपीति / गतिलिङ्गं व्याख्याय शब्दं व्याचष्टे-तथेति / जीवभूताकाशयोर्ब्रह्मलोकशब्दस्याप्रसिद्धेरिति भावः / ब्रह्मण्यपि तस्याप्रसिद्धिं शङ्कते-नन्विति / निषादस्थपतिन्यायेन समाधत्ते-गमयेदिति / षष्ठे चिन्तितम्-स्वपतिर्निषादः, शब्दसामर्थ्यात् / रौद्रीमिष्टिं विधाय ऽएतया निषादस्थपतिं याजयेत्ऽइत्याम्नायते / तत्र निषादानां स्थपतिः स्वामीति षष्ठीसमासेन त्रैवर्णिको ग्राह्यः, अग्निविद्यादिसामर्थ्यात् / न तु निषादश्चासौ स्थपतिरिति कर्मधारयेण निषादो ग्राह्यः, असामर्थ्यादिति प्राप्ते सिद्धान्तः / निषाद एव स्थपतिः स्यात्, निषादशब्दस्य निषादे शक्तत्वात्,

तस्याश्रुतषष्ठ्यर्थसंबन्धलक्षकत्वल्पनायोगात् श्रुतद्वितीयाविभक्तेः पूर्वपदसंबन्धकल्पनायां लाघवात्, अतो निषादस्येष्टिसामर्थ्यमात्रं कल्प्यमिति / तद्ब्रह्मलोकशब्दे कर्मधारय इत्यर्थः / कर्मधारये लिङ्गं चास्तीति व्याचष्टे-एतदेवेति /

सूत्रे चकार उक्तन्यायसमुच्चयार्थः

END Bस्Rप्_१,३.५.१५

START Bस्Rप्_१,३.५.१६

धृतेश् च महिम्नो ऽस्यास्मिन्न् उपलब्धेः | BBस्_१,३.१६ |

सर्वजगद्धारणलिङ्गाच्च दहरः पर इत्याह-धृतेरिति / नन्वथशब्दाद्दहरप्रकरणं विच्छिद्य श्रुता धृतिर्न दहरलिङ्गमिति शङ्कते-कथमिति / ऽय आत्माऽइति प्रकृताकर्षादथशब्दो दहरस्य धृतिगुणविधिप्रारम्भार्थ इत्याह-दहरो ऽस्मिन्नित्यादिना / श्रुतौ विधृतिशब्दः कर्तृवाचित्वात् क्तिजन्तः / सूत्रे तु महिमशब्दसामानाधिकरण्याद्धृतिशब्दः क्तिन्नन्तो विधारणं ब्रूते, ऽस्त्रियां क्तिन्ऽइति भावे क्तिनो विधानादिति विभागः / सेतुरसंकरहेतुः, विधृतिस्तु स्थितिहेतुरित्यपौनरुक्त्यमाह-यथोदकेति / सूत्रं योजयति-एवमिहेति / धृतेश्च दहरः परः अस्य धृतिरूपस्य नियमनस्य च महिम्नो ऽस्मिन्परमात्मन्येव श्रुत्यन्तर उपलब्धेरिति सूत्रार्थः / धृतेश्चेति चकारात्सेतुपदोक्तनियामकत्वलिङ्गं ग्राह्यम् / तत्र नियमने श्रुत्यन्तरोपलब्धिमाह-एतस्येति / धृतौ तमाह-तथेति

END Bस्Rप्_१,३.५.१६

START Bस्Rप्_१,३.५.१७

प्रसिद्धेश् च | BBस्_१,३.१७ |

आ समन्तात्काशते दीप्यत इति स्वयञ्ज्योतिषि ब्रह्मण्याकाशशब्दस्य विभुत्वगुणतो वा प्रसिद्धिः प्रयोगप्राचुर्यम्

END Bस्Rप्_१,३.५.१७

START Bस्Rप्_१,३.५.१८

इतरपरामर्शात् स इति चेन् नासंभवात् | BBस्_१,३.१८ |

यदि ऽएष आत्मापहतपाप्माऽइत्यादिवाक्यशेषबलेन दहरः परस्तर्हि जीवो ऽपीत्याशङ्क्य निषेधति-इतरेति / जीवस्यापि वाक्यशेषमाह-अथेति / दहरोक्त्यनन्तरं मुक्तोपसृप्यं शुद्धं ब्रह्मोच्यते / य एष संप्रसादो जीवो ऽस्मात्कार्यकरणसंघातात्सम्यगुत्थाय आत्मानं तस्माद्विविच्य विविक्तमात्मानं स्वेन ब्रह्मरूपेणाभिनिष्पद्य साक्षात्कृत्य तदेव प्रत्यक्परं ज्योतिरूपसंपद्यते प्राप्नोतीति व्याख्येयम् /

यथा मुखं व्यादाय स्वपितीति वाक्यं सुप्त्वा मुखं व्यादत्ते इति व्याख्यायते तद्वत् / ज्योतिषो ऽनात्मत्वं निरस्यति-एष इति / ऽसंप्रसादे रत्वाचरित्वाऽइति श्रुत्यन्तरम् / अवस्थावदुत्थानमपि जीवस्य लिङ्गमित्याह-तथेति / तदाश्रितस्य तस्मात्समुत्थाने दृष्टान्तः-यथेति / ननु क्वाप्याकाशशब्दो जीवे न दृष्ट इत्याशङ्क्योक्तावस्थोत्थानलिङ्गबलात्कल्प्य इत्याह-यथा चेति / नियामकाभावाज्जीवो दहरः किं न स्यादिति प्राप्ते नियामकमाह-नैतदित्यादिना / दहरे श्रुतधर्माणामसंभवान्न जीवो दहर इत्यर्थः / तर्हि पुनरुक्तिः, तत्राह-अतिरेकेति / उत्तराच्चेत्याधिकाशङ्कानिरासार्थमित्यर्थः / का तर्हि जीवपरामर्शस्य गतिः, तत्राह-पठिष्यतीति /

जीवस्य स्वापस्थानभूतब्रह्मज्ञानार्थो ऽयं परामर्श इति वक्ष्यते

END Bस्Rप्_१,३.५.१८

START Bस्Rप्_१,३.५.१९

उत्तराच् चेद् आविर्भूतस्वरूपस् तु | BBस्_१,३.१९ |

असंभावादिति हेतोरसिद्धिमाशङ्क्य परिहरति-उत्तराच्चेदिति / सूत्रनिराकृताया जीवाशङ्कायाः प्रजापतिवाक्यबलात्पुनः समुत्थानं क्रियते / तत्र जीवस्यैवापहतपाप्मत्वादिग्रहणेनासंभवासिद्धेरित्यर्थः / कथं तत्र जीवोक्तिः, तत्राह-तत्रेत्यादिना / यद्यप्युपक्रमे जीवशब्दो नास्ति तथाप्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमुपक्रम्य तस्य जाग्रदाद्यवस्थात्रयोपन्यासादवस्थालिङ्गेन जीवनिश्चयात्तस्यैव ते गुणाः संभवन्तीति समुदायार्थः / इन्द्रं प्रजापतिर्बूते-य एष इति / प्राधान्यादक्षिग्रहणं सर्वैरिन्द्रियैर्विषयदर्शनरूपजाग्रदवस्थापन्नमित्याह-द्रष्टारमि ति / महीयमानः वासनामयैर्विषयैः पूज्यमान इति स्वप्नपर्याये, यद्यत्रेति सुषुप्तिपर्याये च जीवमेव प्रजापतिर्व्याचष्ट इत्यन्वयः / तत्र काले तदेतत्स्वपनं यथा स्यात्तथा सुप्तः, सम्यक् अस्तो निरस्तः करणग्रामो यस्य स समस्तः, अत एवोपहृतकरणत्वात्तत्कृतकालुष्यहीनः संप्रसन्नः, स्वप्नं प्रपञ्चमज्ञानमात्रत्वेन विलापयति अतो ऽज्ञानसत्त्वात् मुक्ताद्विलक्षणः प्राज्ञ एष स्वचैतन्येन कारणशरीरसाक्षी तस्य साक्ष्यस्य सत्तास्फूर्तिप्रदत्वादात्मेत्यर्थः / चतुर्थपर्याये ब्रह्मोक्तेस्तस्यैवापहतपाप्मत्वादिगुणा इत्याशङ्क्य तस्यापि पर्यायस्य जीवत्वमाह-नाहेति / अहेति निपातः खेदार्थे / खिद्यमानो हीन्द्र उवाच, न खलु सुप्तः पुमानयं संप्रति सुषुप्त्यवस्थायामयं देवदत्तो ऽहमित्येवमात्मानं जानाति / नो एव नैवेमानि भूतानि जानाति किन्तु विनाशमेव प्राप्तो भवति, नाहमत्र भोग्यं पश्यामीति दोषमुपलभ्य पुनः प्रजापतिमुपससार / तं दोषं श्रुत्वा प्रजापतिराह-एतमिति / एतस्मात्प्रकृतादात्मनो ऽन्यत्रान्यं न व्याख्यास्यामीत्युपक्रम्य ऽमघवन्मर्त्यं वा इदं शरीरम्ऽइति निन्दापूर्वकं जीवमेव दर्शयतीत्यर्थः / तस्मात् प्रजापतिवाक्यात् / अतः संभवासिद्धेः / सिद्धान्तयति-तं प्रतीति / अवस्थात्रयशोधनेनाविर्भूतत्वं शोधितत्वमर्थस्य वाक्योत्थवृत्त्याभिव्यक्तत्वमित्यर्थः / तर्हि सूत्रे पुंलिङ्गेन जीवोक्तिः कथं, ज्ञानेन जीवत्वस्य निवृत्तत्वादित्यत आह-भूतपूर्वेति / ज्ञानात्पूर्वमविद्यातत्कार्यप्रतिबिम्बितत्वरूपं जीवत्वमभूदिति कृत्वा ज्ञानानन्तरं ब्रह्मरूपो ऽपि जीवनाम्नोच्यत इत्यर्थः / विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयपर्यायचतुष्टयात्मकप्रजापतिवाक्यस्य तात्पर्यमाह-एतदिति / जन्मानाशवत्त्वात् / प्रतिबिम्बवद्बिम्बदेहो नात्मेति ज्ञापनार्थं प्रजापतिरिनिन्द्रविरोचनौ प्रत्युवाच, उदशराव आत्मानमवेक्ष्य यदात्मनो रूपं न विजानीथस्तन्मे ब्रूतमित्यादि ब्राह्मणेनेत्याह-उदशरावेति /

उदकपूर्णे शरावे प्रतिबिम्बात्मानं देहं दृष्ट्वा स्वस्याज्ञातं यत्तन्मह्यं वाच्यमित्युक्तश्रुत्यर्थः / व्युत्थाप्य विचार्य / अभिनिष्पद्यत इत्यत्रैतदुक्तं भवतीति संबन्धः / किमुक्तमित्यत आह-यदस्येति / जीवत्वरूपेण जीवं न व्याचष्टे लोकसिद्धत्वात् किन्तु तमनूद्य परस्परव्यभिचारिणीभ्यो ऽवस्थाभ्यो विविच्य ब्रह्मस्वरूपं बोधयति, अतो यद्ब्रह्म तदेवापहतपाप्मत्वादिधर्मकं न जीव इत्युक्तं भवति, शोधितस्य ब्रह्मभेदेन तद्धर्मोक्तेरित्यर्थः / एवमवस्थोपन्यासस्य विवेकार्थत्वान्न जीवलिङ्गत्वं, ऽएतदमृतमभयमेतब्रह्मऽइति लिङ्गोपेतश्रुतिविरोधादितिमन्तव्यम् / ननु जीवत्वब्रह्मत्वविरुद्धधर्मवतोः कथमभेदः, तत्राह-तदेवेति / अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जीवत्वस्याविद्याकल्पितत्वादविरोध इति मत्वा दृष्टान्तेनान्वयमाह-यावदिति / व्यतिरेकमाह-यदेति / अविद्यायां सत्यां जीवत्वं, वाक्योत्थप्रभोधात्तन्निवृत्तौ तन्निवृत्तिरित्याविद्यकं तदित्यर्थः / संसारित्वस्य कल्पितत्वे सिद्धं निगमयति-तदेव चास्येति / ऽसमुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽइति श्रुतिं व्याख्यातुमाक्षिपति-कथं पुनरित्यादिना / कूटस्थनित्यस्य स्वरूपमित्यन्वयः / मनःसङ्गिनो हि क्रियया मलनाशादभिव्यक्तिर्न तु कूटस्थस्यासङ्गिन इत्याह-सुवर्णेति / द्रव्यान्तरं पार्थिवो मलः / अभिभूतेत्यस्य व्याख्यानमनभिव्यक्तेति / असाधारणो भास्वरत्वादिः / अभिभावकः सौरालोकः / जीवस्वरूपस्याभिभवे बाधकमाह-दृष्टेति / ऽविज्ञानघन एवऽइति श्रुत्या चिन्मात्रस्तावदात्मा / तच्चैतन्यं चक्षुरादिजन्यवृत्तिव्यक्तं दृष्ट्यादिपदवाच्यं सत् व्यवहाराङ्गं जीवस्य स्वरूपं भवतीति तस्याभिभूतत्वे दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत / हेत्वभावाद्व्यवहारो न स्यादित्यर्थ / अज्ञस्यापि स्वरूपं वृत्तिषु व्यक्तमित्यङ्गीकार्यं, व्यवहारदर्शनादित्याह-तच्चेति / अन्यथेत्युक्तं स्फुटयति-तच्चेदिति /

स्वरूपं चेज्ज्ञानिन एव व्यञ्ज्येत ज्ञानात्पूर्वं व्यवहारोच्छित्तिरित्यर्थः / अतः सदैव व्यक्तस्वरूपत्वादित्यर्थः / सदा वृत्तिषु व्यक्तस्य वस्तुतो ऽसङ्गस्यात्मन आविद्यकदेहाद्यविवेकरूपस्य मलसङ्गस्य सत्त्वात्तद्विवेकापेक्षया समुत्थानादिश्रुतिरित्युत्तरमाह-अत्रेति / वेदना हर्षशोकादिः / अविविक्तमिवेति तादात्म्यस्य सङ्गस्य कल्पितत्वमुक्तम् / तत्र कल्पितसङ्गे दृष्टान्तः-यथेति /

श्रुतिकृतमिति /

त्वंपदार्थश्रुत्या ऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽइत्याद्यया सिद्धमित्यर्थः / प्राणादिभिन्नशुद्धत्वंपदार्थज्ञानस्य वाक्यार्थसाक्षात्कारः फलमित्याह-केवलेति / सशरीरत्वस्य सत्यत्वात्समुत्थानमुत्क्रान्तिरिति व्याख्येयं न विवेक इत्याशङ्क्याह-तथा विवेकेति / उक्तश्रुत्यनुसारेणेत्यर्थः / शरीरेष्वशरीरमवस्थितमिति श्रुतेरविवेकमात्रकल्पितं सशरीरत्वम् / अतो विवेक एव समुत्थानमित्यर्थः / ननु स्वकर्मार्जिते शरीरे भोगस्यापरिहार्यत्वात्कथं जीवत एव स्वरूपाविर्भाव इत्यत आह-शरीरस्थो ऽपीति / अशरीरत्ववच्छरीरस्थस्यापि बन्धाभावस्मृतेर्जीवतो मुक्तिर्युक्तेत्यर्थः / अविरुद्धे श्रुत्यर्थे सूत्रशेषो युक्त इत्याह-तस्मादिति / अन्यादृशौ सत्यावित्यर्थः / ज्ञानाज्ञानकृतावाविर्भावतिरोभावाविति स्थिते भेदो ऽप्यंशांशित्वकृतो निरस्त इत्याह-एवमिति / अंशादिशून्यत्वमसङ्गत्वम् / आत्मा द्रव्यत्वव्याप्यजातिशून्यः विभुत्वात्, व्योमवदित्यात्मैक्यसिद्धेर्भेदो मिथ्येत्यर्थः / प्रजापतिवाक्याच्च भेदो मिथ्येत्याकाङ्क्षापूर्वकमाह--कुतश्चेत्यादिना / एतद्भेदस्य सत्यत्वमेव नास्तीति कुत इत्यन्वयः छायायां ब्रह्मदृष्टिपरमिदं वाक्यं नाभेदपरमित्यत आह-नापीति / यस्य ज्ञानात्कृतकृत्यता सर्वकामप्राप्तिस्तमात्मानमन्विच्छाव इति प्रवृत्तयोरिन्द्रविरोचनयोर्यद्यनात्मच्छायां प्रजापतिर्ब्रूयात्तदा मृषावादि स्यादित्यर्थः / प्रथमवत् द्वितीयादिपर्याये व्यावृत्तास्ववस्थासु उनुस्यूतात्मा ब्रह्मत्वेनोक्त इत्याह-तथेति / अवस्थाभेदे ऽपयनुस्यूतौ युक्तिमाह-किञ्चेति / सुषुप्तौ ज्ञातुर्व्यावृत्तिमाशङ्क्याह-तथा तृतीय इति / सषुप्तौ निर्विकल्पज्ञानरूप आत्मास्तीयत्र बृहदारण्यकश्रुतिमाह-नहीति / बुद्धेः साक्षिणो नाशो नास्ति, नाशकाभावादित्यर्थः / एतमवस्थाभिरसङ्गत्वेनोक्त आत्मैव तुरीये ऽपि ब्रह्मत्वेनोक्त इत्याह-तथेति / श्रुतेरेकदेशिव्याख्यां दूषयति-केचित्त्विति / जीवपरयोर्भदादिति भावः / श्रुतिबाधान्मैवमित्याह-तेषामिति / संनिहितो जीव एव सर्वनामार्थ इत्यर्थः / उक्तस्य पुनरुक्तौ भूय इति युज्यते / तव तु उपक्रान्तपरमात्मनश्चतुर्थ एवोक्तेस्तद्बाद इत्याह-भूय इति / लोकसिद्धजीवानुवादेन ब्रह्मत्वं बोध्यत इति स्वमतमुपसंहरति-तस्मादिति / व्याख्यानान्तरसंभवादित्यर्थः / विलयनं शोधनम् / विद्यया महावाक्येनेति यावत् / ये तु संसारं सत्यमिच्छन्ति तेषामिदं शारीरकमेवोत्तरमित्याह-अपरे त्वित्यादिना / शारीरकस्यार्थं संक्षेपणोपदिशति-एक एवेति / अविद्यामाययोर्भेदं निरसितुं सामानाधिकरण्यं, आवरणविक्षेपशक्तिरूपशब्दप्रवृत्तिनिमित्तभेदात् सहप्रयोगः / ब्रह्मैवाविद्यया संसरति न ततो ऽन्यो जीव इति शारीरकार्थ इत्यर्थः / तर्हि सूत्रकारः किमिति भेदं ब्रूते, तत्राह-यस्त्त्विति / परमात्मनो ऽसंसारित्वसिद्यर्थं जीवाद्भेदं द्रढयति / तस्यासंसारित्वनिश्चयाभावे तदभेदोक्तावपि जीवस्य संसारित्वानपायादित्यर्थः / अधिष्ठानस्य कल्पिताद्भेदे ऽपि कल्पितस्याधिष्ठानान्न पृथक्सत्त्वमित्याह-जीवस्य त्विति / कल्पितभेदानुवादस्य फलमाह-एवं हीति / सूत्रेष्वभेदो नोक्त इति भ्रान्तिं निरस्यति-प्रतिपाद्यमिति / आत्मेति तूपगच्छन्तीत्यादिसूत्राण्यादिपदार्थः / नन्वद्वैतस्य शास्त्रार्थत्वे द्वैतापेक्षविधिविरोधः तत्राह-वर्णितश्चेति /

अद्वैतमजानतः कल्पितद्वैताश्रया विधयो न विदुष इति सर्वमुपपन्नमित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.५.१९

START Bस्Rप्_१,३.५.२०

अन्यार्थश् च परामर्शः | BBस्_१,३.२० |

एवं प्रजापतिवाक्ये जीवानुवादेन ब्रह्मण एवापहतपाप्मत्वाद्युक्तेर्जीवे तदसंभवान्न जीवो दहर इत्युक्तम् / तर्हि जीवपरामर्शस्य का गतिरित्यत आह-अन्यार्थश्चेति / सूत्रं व्याचष्टे-अथेत्यादिना / प्रकृते दहरे विशेषो गुणस्तदुपदेशो ऽपि नेत्यर्थः / तत्र दहरवाक्यशेषरूपं संप्रसादवाक्यमाशङ्कापूर्वकं दहरब्रह्मपरत्वेन व्याचष्टे-कथमित्यादिना

END Bस्Rप्_१,३.५.२०

START Bस्Rप्_१,३.५.२१

अल्पश्रुतेर् इति चेत् तद् उक्तम् | BBस्_१,३.२१ |

उपास्यत्वादल्पत्वमुक्तमिति व्याख्याय श्रुत्या निरस्तमित्यर्थान्तरमाह-श्रुत्यैव चेदमिति /

एवं दहरवाक्यं प्रजापतिवाक्यं च सगुणे निर्गुणे च समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.५.२१

START Bस्Rप्_१,३.६.२२

अनुकृतेस् तस्य च | BBस्_१,३.२२ |

अनुकृतेस्तस्य च / मुण्डकवाक्यमुदाहरति-न तत्रेति / तस्मिन् ब्रह्मणि विषये न भाति, तं न भासयतीति यावत् / यदा चन्द्रभास्करादिर्न भासयति तदा अल्पदीप्तेरग्नेः का कथेत्याह-कुत इति / किञ्च सर्वस्य सूर्यादेस्तद्भास्यत्वान्न तद्भासकत्वमित्याह-तमेवेति / अनुगमनवदनुमानं स्वगतमिति शङ्कां निरस्यति-तस्येति / तत्रेति सप्तम्याः सति विषये च साधारण्यात्संशयमाह-तत्रेति / पूर्वत्रात्मश्रुत्यादिबलादाकाशशब्दस्य रूढित्यागादीश्वरे वृत्तिराश्रिता / तथेहापि सतिसप्तमीबलाद्वर्तमानार्थत्यागेन यस्मिन्सति सूर्यादयो न भास्यन्ति स तेजोविशेष उपास्य इति भविष्यदर्थे वृत्तिराश्रयणीया / अधुना भासमाने सूर्यादौ न भातीति विरोधादिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-तेजोधातुरिति / तेजोधानं, निर्गुणस्वयञ्ज्योतिरात्मज्ञानमित्युभयत्र फलम् / तेजोधातुत्वे लिङ्गमाह-तेजोधातूनामिति / यत्तेजसो ऽभिभावकं तत्तेज इति व्याप्तिमाह-तेजःस्वभावकमिति / यस्मिन्सति यन्न भाति तदनु तद्भातीति विरुद्धमित्यत आह-अनुभानमिति / ततो निकृष्टभानं विवक्षितमिति भावः / मुख्यसंभवे विवक्षानुपपत्तेः मुख्यानुभानलिङ्गात्सर्वभासकः परमात्मा स्वप्रकाशको ऽत्र ग्राह्य इति सिद्धान्तमाह-प्राज्ञ इति / प्राज्ञत्वं स्वप्रकाशकत्वं भासकत्वार्थमुक्तम् / तत्र श्रुतिमाह-भारूप इति / मानाभावाच्च तेजोधातुर्ना ग्राह्य इत्याह-न त्विति / किञ्च सूर्यादयस्तेजोन्तरभानमनु न भान्ति, तेजस्त्वात्, प्रदीपवदित्याह-समत्वाच्चेति / यो ऽयमनुकरोति स तज्जातीय इति नियमो नास्तीत्याह-नायमेकान्त इति / पौनरुक्त्यमाशङ्क्योक्तानुवादपूर्वकं सूत्रोक्तं हेत्वन्तरं व्याचष्टे-अनुकृतेरिति / ऽतमेव भान्तम्ऽइत्येवकारोक्तं तद्भानं विना सर्वस्य पृथग्भानाभावरूपमनुभानमनुकृतेरित्यनेनोक्तम्-तस्य चेति / सर्वभासकत्वमुक्तमित्यपौनरुक्त्यमित्यर्थः / आत्मनः सूर्यादिभासकत्वं श्रुत्यन्तरप्रसिद्धमविरुद्धं चेत्याह-तद्देवा इति / सर्वशब्दः प्रकृतसूर्यादिवाचकत्वेन व्याख्यातः / संप्रति तस्यासंकुचद्वृत्तितां मत्वार्थान्तरमाह-अथवेति / तत्रेति सर्वनामश्रुत्या प्रकृतं ब्रह्म ग्राह्यमित्याह-न तत्र सूर्य इति / किञ्च स्पष्टब्रह्मपरपूर्वमन्त्राकाङ्क्षापूरकत्वादयं मन्त्रो ब्रह्मपर इत्याह-अनन्तरं चेति / हिरण्मये ज्योतिर्मये अन्नमयाद्यपेक्षया परे कोशे आनन्दमयाख्ये पुच्छशब्दितं ब्रह्म विरजं आगन्तुकमलशून्यं, निष्कलं निरवयवं, शुभ्रं नैसर्गिकमलशून्यं, सूर्यादिसाक्षिभूतं ब्रह्मवित्प्रसिद्धमित्यर्थः / सतिसप्तमीपक्षमनुवदति-यदपीति / सूर्याद्यभिभावकतेजोधातौ प्रामाणिके तस्येह ग्रहणशङ्का स्यात्, न तत्र प्रमाणमस्तीत्याह-तत्रेति / सिद्धान्ते तत्रेति वाक्यार्थः कथमित्याशङ्क्याह-ब्रह्मण्यपीति / सतिसप्तमीपक्षे न भातीति श्रुतं वर्तमानत्वं त्यक्त्वा तस्मिन्सति न भास्यन्तीत्यश्रुतभविष्यत्त्वं कल्पनीयं प्रत्यक्षविरोधनिरासाय / विषयसप्तमीपक्षे तु न भासयतीत्यश्रुतणिजध्याहारमात्रं कल्प्यं न श्रुतत्याग इति लाघवं, अतो ब्रह्मणि विषये सूर्यादेर्भासकत्वनिषेधेन ब्रह्मभास्यत्वमुच्यत इत्यर्थः / येनान्याभास्यत्वेन हेतुना सूर्यादयस्तस्मिन्ब्रह्मणि विषये भासकाः स्युस्तथा तु ब्रह्मान्येन नोपलभ्यते स्वप्रकाशत्वादिति योजना / उक्तमेव श्रुत्यन्तरेण द्रढयति-ब्रह्मेति /

स्वप्रकाशत्वे ऽन्याभास्यत्वे च श्रुतिद्वयम् / ग्रहणायोग्यत्वादग्राह्य इत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.६.२२

START Bस्Rप्_१,३.६.२३

अपि च स्मर्यते | BBस्_१,३.२३ |

णिजध्याहारपक्षे स्मृतिबलमप्यस्तीत्याह-अपिचेति / सूत्रं व्याचष्टे-अपिचेति /

अभास्यत्वे सर्वभासकत्वे च श्लोकद्वयं द्रष्टव्यम् / तस्मादनुभानमन्त्रो ब्रह्मणि समन्वित इति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.६.२३

START Bस्Rप्_१,३.७.२४

शब्दाद् एव प्रमितः | BBस्_१,३.२४ |

शब्दादेव प्रमितः /

काठकवाक्यं पठति-अङ्गुष्ठेति / पुरुषः पूर्णो ऽप्यात्मनि देहमध्ये अङ्गुष्ठमात्रे हृदये तिष्ठतीत्यङ्गुष्ठमात्र इत्युच्यते, तस्यैव परमात्मत्ववादिवाक्यान्तरमाह-तथेति / अधूमकमिति पठनीयम् / यो ऽङ्गुष्ठमात्रो जीवः स वस्तुतो निर्धूमज्योतिर्वन्निर्मलप्रकाशरूप इति तमर्थं संशोध्य तस्य ब्रह्मत्वमाह-ईशान इति / तस्याद्वितीयत्वमाह-स एवेति / कालत्रये ऽपि स एवास्ति नान्यत्किञ्चित् / यन्नचिकेतसा पृष्टं ब्रह्म तदेतदेवेत्यर्थः / परिमाणेशानशब्दाभ्यां संशयमाह-तत्रेति / यथानुभानादिलिङ्गात् णिजध्याहरेण सूर्याद्यगोचरो ब्रह्मेत्युक्तं तथा प्रथमश्रुतपरिमाणलिङ्गाज्जीवप्रतीतावीशानो ऽस्मीति ध्यायेदिति विध्यध्याहरेण ध्यानपरं वाक्यमिति पूर्वपक्षयति-तत्र परिमाणेति / पूर्वपक्षे ब्रह्मदृष्ट्या जीवोपास्तिः, सिद्धान्ते तु प्रत्यग्ब्रह्मैक्यज्ञानं फलमिति मन्तव्यम् / आयामो दैध्यं, विस्तारो महत्त्वमिति भेदः / कयाचिदिति / अङ्गुष्ठमात्रहृदयस्य विज्ञानशब्दितबुद्यभेदाध्यासकल्पनयेत्यर्थः / स्मृतिसंवादादप्यङ्गुष्ठमात्रो जीवैत्याह-स्मृतेश्चेति / अथ मरणानन्तरं यमपाशौर्बद्धं कर्मवशं प्राप्तमित्यर्थः / तत्रापीश्वरः किं न स्यादित्यत आह--नहीति / ऽप्रभवति संयमने ममापि विष्णुःऽइति यमस्येश्वरनियम्यत्वस्मरणादिति भावः / भूतभव्यस्वेत्युपपदाद्बाधकाभावाच्च ईशान इतीशत्वशब्दान्निरङ्कुशमीशिता भातीति श्रुत्या लिङ्गं बाध्यामिति सिद्धान्तयति-परमात्मैवेति / प्रकरणाच्च ब्रह्मपरमिदं वाक्यमित्याह-एतदिति / शब्दो वाक्यं लिङ्गाद्दुर्बलमित्याशङ्क्याह-शब्दादिति

END Bस्Rप्_१,३.७.२४

START Bस्Rप्_१,३.७.२५

हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् | BBस्_१,३.२५ |

करः सकनिष्ठो ऽरत्रिः / मुख्याङ्गुष्ठमात्रो जीवो गृह्यतां किं गौणग्रहणेनेत्यत आह-न चान्य इति / सति संभवे मुख्यग्रहो न्याय्यः / अत्र तु श्रुतिविरोधादसंभव इति गौणग्रह इत्यर्थ / मनुष्यानेवेति / त्रैवर्णिकानेवेत्यर्थः / शक्तत्वादित्यनेन पश्चादीनां देवानामृषीणां चाधिकारो वारितः /

तत्र पश्वादीनां शास्त्रार्थज्ञानादिसामग्र्यभावात्कर्मण्यशक्तिः / इन्द्रादेः स्वदेवताके कर्मणि स्वोद्देशेन द्रव्यत्यागायोगादशक्तिः /

ऋषीणामार्षेयवरणे ऋष्यन्तराभावादशक्तिः / अर्थित्वादित्यनेन निष्कामानां मुमुक्षूणां स्थावराणां चाधिकारो वारितः / तत्र मुमुक्षूणां शुद्यर्थित्वे नित्यादिष्वधिकारो न काम्येषु / शुद्धचित्तानां मोक्षार्थित्वे श्रवणादिषु व्यञ्जकेष्वधिकारो न कर्मस्विति मन्तव्यम् / शूद्रस्याधिकारं निरस्यति-अपर्युदस्तत्वादिति / शूद्रो ऽयज्ञे ऽवनकॢप्तःऽइति पर्युदासात्, उपनयीत तमध्यापयीत इति शास्त्राच्च न शूद्रस्य वैदिके कर्मण्यधिकारः / तस्यैकजातित्वस्मृतेरूपनयनप्रयुक्तद्विजातित्वाभावेन वेदाध्ययनाभावात् / अत्रापेक्षितो न्यायः षष्ठाध्याये वर्णित इत्याह-वर्णितमिति / ऽस्वर्गकामो यजेतऽइत्यादिशास्त्रस्याविशेषण सर्वान्फलार्थिनः प्रति प्रवृत्तत्वात्, प्राणिमात्रस्य सुखार्थित्वाच्च फलार्थे कर्मणि पश्वादीनामप्यधिकार इत्याशङ्क्योक्तरित्यातेषां शक्तत्वाद्यभावात्स्वर्गकामपदं मनुष्यपरतया संकोच्य मनुष्याधिकारत्वे स्थापिते चतुर्वर्ण्याधिकारित्वमाशङ्क्य ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीत ग्रीष्मे राजन्यः शरदि वैश्यःऽइति त्रयाणामेवाग्निसंबन्धश्चवणात्तेषामेवाधिकार इति वर्णितमित्यर्थः / अस्तु, प्रस्तुते किमायातं, तत्राह-मनुष्याणां चेति / प्रायेण सप्तवितस्तिपरिमितो मनुष्यदेहैत्यर्थः / एवमङ्गुष्ठशब्दो हृत्परिमाणवाचकस्तत्रस्थं ब्रह्म लक्षयतीत्युक्तम् / संप्रति तच्छब्देनाङ्गुष्ठमात्रं जीवमनूद्यायमीशान इति ब्रह्माभेदो बोध्य इति वक्तुमनुवदति-यदपीति / प्रतिपाद्याभेदविरोधादनुवाद्याङ्गुष्ठमात्रत्वं बाध्यं, तात्पर्यार्थस्य बलवत्त्वादित्याह-तदीति / क्वचित्ऽअस्थूलम्ऽइत्यादौ / क्वचित्ऽतत्त्वमसिऽइत्यादौ / [ननु परमात्मनो ऽङ्गुष्ठपरिमाणत्वं न संभवतीति सूत्रकारेण हृदयापेक्षमङ्गुष्ठमात्रत्वमुक्तं,

द्विविधेत्यादिभाष्यात्तु जीवमुद्दिश्य ब्रह्मत्वबोधनमिति प्रतीयत इति सूत्रार्थास्पर्शित्वाद्भाष्यमनुपपन्नमिति चेत्, न, भाष्यतात्पर्यानभिज्ञानात् / कठवल्लीवाक्यस्यावान्तरतात्पर्यमेकं महातात्पर्यं चैकम् / तत्रावान्तरतात्पर्यमुपास्ये ब्रह्मणि, महातात्पर्यं च ज्ञेये ब्रह्मणि / अत एव भाष्यकारैर्वाक्यद्वयोपन्यासःकृतः / अत एवोपासनाफलं कठवल्ल्यामेव-ऽशतं चैका च हृदयस्य नाड्यःऽइत्यादिना बोधितम् / अत एव चतुर्थाध्याये द्वितीयचरणे ऽतदोकःऽइति सूत्रे हार्दविद्यां प्रकृत्य समामनन्ति इति भाष्यकारैः प्रथमवाक्यस्य उपास्ये ब्रह्मणि तात्पर्यमिति प्रकटीकृतम् / इत्थं चात्रत्यभाष्यं महातात्पर्याभिप्रायकमिति द्रष्टव्यम् / रामानुजभाष्यकृता तु पूर्वपक्षो ऽस्मद्भाष्यतात्पर्याज्ञानेनैव कृत इत्यवधेयम् / एकत्वार्थे वाक्यशेषमनुकूलयति-एतमिति /

श्रुतिर्यमो वा द्रष्टव्यः / तं जीवं प्रवृहेत्पृथक्कुर्यात्, धैर्येण बलवदिन्द्रियनिग्रहादिना, तं विविक्तमात्मानं शुक्लं स्वप्रकाशममृतं कूटस्थं ब्रह्म जानीयादित्यर्थः / तस्मात्कठवाक्यं प्रत्यग्ब्रह्मणि ज्ञेये समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.७.२५

START Bस्Rप्_१,३.८.२६

तदुपर्य् अपि बादरायणः संभवात् | BBस्_१,३.२६ |

शास्त्रस्य मनुष्याधिकारत्वे देवादीनां ब्रह्मविद्यायमाप्यनधिकारः स्यादित्याशङ्क्याह-तदुपर्यपि बादरायणः संभवात् / ननु समन्वयाध्याये ऽधिकारचिन्ता न संगतेत्यत आह-उङ्गुष्ठेति / स्मृतस्योपेक्षानर्हत्वं प्रसङ्गः / अत्र मनुष्याधिकारत्वोक्त्या स्मृतानां देवादिनां वेदान्तश्रवणादावधिकारो ऽस्ति न वेति संदेहे भोगासक्तानां वैराग्याद्यसंभवान्नेति प्राप्ते सिद्धान्तमाह-बाढमिति / एवमधिकारविचारात्मकाधिकरणद्वयस्य प्रसङ्गिकी संगतिः / अत्र पूर्वपक्षे देवादिनां ज्ञानानधिकाराद्देवत्वप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तिफलासु दहराद्युपासनासु क्रममुक्त्यर्थिनां मनुष्याणामप्रवृत्तिः फलं, सिद्धान्ते तु प्रवृत्तिः / उपासनाभिर्देवत्वं प्राप्तानां श्रवणादिना ज्ञानान्मुक्तिसंभवादिति सफलो ऽयं विचारः ननु भोगासक्तानां तेषां मोक्षार्थित्वाभावान्नाधिकार इत्यत आह-अर्थित्वं तावदिति / विकारत्वेनानृतविषयसुखस्य क्षयासूयादिदोषद्दष्ट्या निरतिशयसुखमोक्षार्थित्वं सत्त्वप्रकृतीनां देवानां संभवतीत्यर्थः / नन्विन्द्राय स्वाहेत्यादौ चतुर्थ्यन्तशब्दातिरिक्ता विग्रहवती देवता नास्ति, शब्दस्य चासामर्थ्यान्नाधिकार इत्यत आह--तथेति / अर्थित्ववदित्यर्थः / अपर्युदस्तत्वमाह-नचतेषामिति / ऽशूद्रो यज्ञे ऽनवल्कृप्तःऽइतिवद्देवादीनां विद्याधिकारनिषेधो नास्तीत्यर्थः / ननु विग्रहवत्त्वेन दृष्टसामर्थ्ये सत्यप्युपनयनाभावाच्छास्त्रीयं सामर्थ्यं नास्तीत्यत आह-न चेति / जन्मान्तराध्ययनबलात्स्वयमेव प्रतिभाताः स्मृता वेदा येषां ते तथा तद्भावादित्यर्थः / बालादिषु प्रविष्टपिशाचादीनां वेदोद्घोषदर्शनाद्देवयोनीनां जन्मान्तरस्मरणमस्तीति स्मृतवेदान्तानामर्थविचारो युक्त इत्यर्थः / देवानामृषीणां च विद्याधिकारे कारणमर्थित्वादिकमुक्त्वा श्रौतं गुरुकुलवासादिलिङ्गमाह-अपिचेति / ननु ब्रह्मविद्या देवादीन्नाधिकरोति, वेदार्थत्वात्, अग्निहोत्रवदित्यत आह-यदपीति / देवानां कर्मसु नाधिकारः,

देवतान्तराणामुद्देश्यानामभावादिति प्रथमसूत्रार्थः / ऋषीणामनधिकारः, ऋष्यन्तराभावादृषियुक्ते कर्मण्यशक्तेरिति द्वितीयसूत्रार्थः / असामर्थ्यमुपाधिरिति परिहरति-न तदिति / असामर्थ्यरूपं कारणमित्यर्थः / न ह्यस्ति येनासामर्थ्यं स्यादिति शेषः / ऽतद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणाम्ऽइतिवाक्यबाधो ऽप्यनुमानस्य द्रष्टव्यः / ननु देवादीन्प्रत्यङ्कुष्ठमात्रश्रुतिः कथं,

तेषां महादेहत्वेन हृदयस्यास्मदङ्गुष्ठमात्रत्वाभावात् / अतः श्रुतिषु तेषां नाधिकार इत्यत आह-देवाद्यधिकारे ऽपीति

END Bस्Rप्_१,३.८.२६

START Bस्Rप्_१,३.८.२७

विरोधः कर्मणीति चेन् नानेकप्रतिपत्तेर् दर्शनात् | BBस्_१,३.२७ |

ननु मन्त्रादीनां प्रतीयमानविग्रहवत्त्वे तात्पर्यं कल्पयित्वा देवादीनामधिकार उक्तः, स चायुक्तः, अन्यपराणां तेषां प्रत्यक्षादिविरोधेन स्वार्थे तात्पर्यकल्पनानुपपत्तेरित्याक्षिप्य सूत्रचतुष्टयेन परिहरति-विरोधःकर्मणीत्यादिना / वर्ण्येत, तर्हीति शेषः / स्वरूपं विग्रहः / अभ्युपगमे प्रत्यक्षेण देवता दृश्येत, नच दृश्यते, अतो योग्यानुपलब्ध्या देवताया विग्रहवत्या अभावात्संप्रदानकारकाभावेन कर्मनिष्पत्तिर्न स्यादित्याह-तदा चेति / विग्रहस्याङ्गत्वमुपलब्धिबाधितं युक्त्या च न संभवतीत्याह-न चेति / तस्मादर्थोपहितशब्द एव देवता, तस्या अचेतनत्वान्न विद्याधिकार इति शङ्कार्थः / परिहरति-नायमिति / एकस्यापि देवस्य योगबलादनेकदेहप्राप्तिः श्रुतिस्मृतिदर्शनात्संभवति / अतो न कर्मणि विरोध इति व्याचष्टे-कस्मादित्यादिना / वैश्वदेवशस्त्रे शस्यमानदेवाः कतीति शाकल्येन पृष्टो याज्ञवल्क्यो निविदा ऽत्रयश्चऽइत्यादिरूपयोत्तरं ददौ / निविन्नाम शस्यमानदेवसंख्यावाचकः शब्दः / षडधिकानि त्रीणि शतानि त्रीणि सहस्राणीति संख्योक्तौ संख्येयस्वरूपप्रश्ने, महिमानो विभूतयः सर्वे देवा एषां त्रयस्त्रिंशद्देवानामतो ऽष्टौ वसव एकादश रुद्रा द्वादशादित्या इन्द्रः प्रजापतिश्चेति त्रयस्त्रिंशदेवास्ते ऽपि षण्णामग्निपृथिवीवाय्वन्तरिक्षादित्यदिवां महिमानस्ते ऽपि षट्सु देवेष्वन्तर्भवन्ति / षट् देवास्त्रिषु लोकेषु त्रयश्च द्वयोरन्नप्राणयोर्द्वै च एकस्मिन्प्राणे हिरण्यगर्भे ऽन्तर्भवत इति दर्शितमित्यर्थः / त्रयस्त्रिंशतो ऽपि देवानामिति संबन्धः / दर्शनं श्रौतं व्याख्याय स्मार्तं व्याचष्टे-तथा स्मृतिरिति /

बलं योगसिद्धिम् / ऽअणिमा महिमा चैव लघिमा प्राप्तिरीशिता / प्राकाम्यं च वशित्वं च यत्रकामावसायिता //

ऽइत्यष्टैश्वर्याणि / क्षणेन अणुर्महान् लघुर्गुरुश्च भवति योगी / अङ्गुल्या चन्द्रस्पर्शः प्राप्तिः / ईशिता सृष्टिशक्तिः / प्राकाम्यं इच्छानाभिघातः / वशित्वं नियमनशक्तिः / संकल्पमात्रादिष्टलाभो यत्रकामावसायितेति भेदः / अजानसिद्धानां जन्मना सिद्धानामित्यर्थः / फलितमाह-अनेकेति / अनेकेषु कर्मस्वेकस्य प्रतिपत्तिरङ्गभावः / तस्य लोके दर्शनादिति वक्तुं व्यतिरेकमाह-क्वचिदेक इति / प्रकृतोपयुक्तमन्वयदृष्टान्तमाह-क्वचिच्चेति

END Bस्Rप्_१,३.८.२७

START Bस्Rप्_१,३.८.२८

शब्द इति चेन् नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् | BBस्_१,३.२८ |

कर्मण्यविरोधमङ्गीकृत्य शब्दप्रामाण्यविरोधमाशङ्क्य परिहरति / शब्द इति चेदिति / मा प्रसञ्जि प्रसक्तो मा भून्नामेत्यर्थः / औत्पत्तिकसूत्रे शब्दार्थयोरनाद्योः संबन्धस्यानादित्वाद्वेदस्य स्वार्थे मानान्तरानपेक्षत्वेन प्रामाण्यमुक्तम् / इदानीमनित्यविग्रहव्यक्त्यभ्युपगमे तत्संबन्धस्याप्यनित्यत्वान्मानान्तरेण व्यक्तिं ज्ञात्वा शब्दस्य संकेतः पुंसा कर्तव्य इति मानान्तरापेक्षत्वात्प्रामाण्यस्य विरोधः स्यादित्याह-कथमित्यादिना / किं शब्दानामनित्यतया संबन्धस्य कार्यत्वमापद्यते, उतार्थानामनित्यतया / नाद्य इत्याह-नायमपीति / कर्मण्यविरोधवदित्यपेरर्थः / देवादिव्यक्तिहेतुत्वेन प्रागेव शब्दानां सत्त्वान्नानित्यत्वमिति भावः / अत्र पूर्वापरविरोधं शङ्कते-नन्विति / शब्दस्य निमित्तत्वेन ब्रह्मसहकारित्वादविरोध इत्याशङ्क्य द्वितीयं कल्पमुत्थापयति-अपिचेति / अनित्यत्वं सादित्वम् / व्यक्तिरूपार्थानामनित्यतया शब्दानां संबन्धस्यानित्यत्वं दुर्वारं, तस्मात्पौरुषेयसंबन्धसापेक्षत्वात्प्रामाण्यविरोध इत्यर्थः / नच व्यक्तिनामनित्यत्वे ऽपि घटत्वादिजातिसमवायवच्छब्दसंबन्धो ऽपि नित्यः स्यादिति वाच्यं, उभयाश्रितसंबन्धस्यान्यतराभावे स्थित्ययोगेन दृष्टान्तासिद्वेरिति भावः / यथा गोत्वादयो गवादिशब्दवाच्यास्तथा वसुत्वाद्याकृतयो वस्वादिशब्दार्था न व्यक्त्य इति परिहरति-नेत्यादिना / शब्दानां तदर्थानां जातीनां च नित्यत्वात्तत्संबन्धो ऽपि नित्य इति प्रतिपादयति-नहीत्यादिना / व्यक्तिनामानन्त्यादिति / नच गोत्वावच्छेदेन व्यक्तिषु शक्तिः सुग्रहेति वाच्यं,

सामान्यस्याप्रत्यासत्तित्वेन सर्वव्यक्त्युपस्थित्यभावात्, गोत्वं शक्यतावच्छेदकमिति ग्रहापेक्षया गोत्वं शक्यमिति लाघवात्, निरूढाजहल्लक्षणया व्यक्तेर्लाभेनान्यलभ्यत्वाभावाच्चेति भावः / यद्वा केवल व्यक्तिषु शक्तिरत्र निरस्यते, अनुपपत्तिज्ञानं, विनैव व्यक्तेः शब्दशक्त्यायत्तजातिज्ञानविषयत्वेनोभयशक्तेरावश्यकत्वात् / तथाच नित्यजातितादात्म्येन व्यक्तेरनादित्वात्तत्संबन्धो ऽप्यनादिः, सत्कार्यवादात् / अत एव वाक्यवृत्तौ तत्त्वमस्यादिवाक्ये भागलक्षणोक्ता युज्यते, केवलसामान्यस्य वाच्यत्वे ऽखण्डार्थस्य वाच्यैकदेशत्वाभावात् / ऽअतःप्रभवात्ऽइति सूत्रस्वारस्याच्च केवलव्यक्तिशक्तिनिरास इति गम्यते / केवलव्यक्तिवचनाः खलु डित्थादिशब्दा अर्थानन्तरभाविनः सांकेतिकाः गवादिशब्दास्तु व्यक्तिप्रभवहेतुत्वेन प्रागेवसन्धीति न व्यक्तिमात्रवचनाः सांकेतिकाः किन्तु स्थूलसूक्ष्मभावेनानुस्यूतव्यक्त्यविनाभूतसामान्यवचना इति मन्तव्यम् / न चेन्द्रादिव्यक्तेरेकत्वेन जात्यभावादाकाशशब्दवदिन्द्रचन्द्रादिशब्दः केवलव्यक्तिवचना इति सांप्रतम् /

अतीतानागतव्यक्तिभेदेन जात्युपपत्तेरित्यलं प्रपञ्चेन / दृष्टान्तमुपसंहृत्य दार्ष्टान्तिकमाह-व्यक्तिष्वित्यादिनाआकृतिर्जातिः / ननु का सा व्यक्तिः, यदनुगतेन्द्रत्वादिजातिः शब्दार्थः स्यादित्यत आह-आकृतिविशेषस्त्विति / ऽवज्रहस्तःपुरन्दरःऽइत्यादिभ्य इत्यर्थः / इन्द्रादिशब्दानां जातिरिन्द्रादिषु प्रवृत्तिनिमित्तमित्युक्त्वा उपाधिनिमित्तमाह-स्थानेति / व्यक्तिप्रलये ऽपि स्थानस्य स्थायित्वाच्छब्दार्थसंबन्धनित्यतेत्यत आह-ततश्चेति / उक्तं पूर्वापरविरोधं परिहरति-नचेति / शब्दो निमित्तमित्यविरोधं मत्वा सूत्रशेषमवतारयति-कथं पुनरिति / स्मृत्या स्वप्रामाण्यार्थं मूलश्रुतिरनुमीयत इत्यनुमानं स्मृतिः / ऽएते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः / विश्वान्यस्याभिसौभगा / ऽइत्येतन्मन्त्रस्थैः पदैः स्मृत्वा ब्रह्मा देवादीनसृजत् / तत्रैत इति पदं सर्वनामत्वाद्देवानां स्मारकम् / असृग्रुधिरं तत्प्रधाने देहे रमन्त इति असृग्रा मनुष्याः / चन्द्रस्थानां पितृणां इन्दुशब्दः स्मारकः / पवित्रं सोमं स्वान्तस्तिरस्कुर्वतां ग्रहाणां तिरः पवित्रशब्दः / ऋचो ऽश्रुवतां स्तोत्राणां गीतिरूपाणामाशुशब्दः / ऽऋच्यध्यूढं सामऽइति श्रुतेः / स्तोत्रानन्तरं प्रयोगं विशतां शास्त्राणां विश्वशब्दः / सर्वत्र सौभाग्ययुक्तानामभिसौभगशब्दःस्मारक इति छन्दोगब्राह्मणवाक्यार्थः / स प्रजापतिर्मनसा वाचं त्रयीं मिथुनं समभवत् मनोवाग्रूपं मिथुनं संभावितवान् / मनसा त्रयीप्रकाशितां सृष्टिमालोचितवानित्यर्थः / ऽरश्मिरित्येवादित्यमसृजतऽइत्यादिश्रुतिरादिशब्दार्थः / संप्रदायो गुरुशिष्यपरम्पराध्ययनम् / संस्था अवस्थाः / या प्रजापतिसृष्टिः सा शब्दपूर्विका, सृष्टित्वात्, प्रत्यक्षघटादिवदिति प्रत्यक्षानुमानाभ्यामित्यस्यार्तान्तरमाह-अपिचेति / अतः प्रभवत्वप्रसङ्गाच्छब्दस्वरूपं वक्तुमुक्तमाक्षिपति-किमात्मकमिति / वर्णरूपं तदतिरिक्तस्फोटरूपं वेति किंशब्दार्थः / तत्र वर्णानामनित्यत्वात्स्फोटस्य चासत्त्वान्न जगद्धेतुत्वमित्याक्षेपे द्वितीयपक्षं वैयाकरणो गृह्णाति-स्फोटमिति / स्फुट्यते वर्णैर्व्यज्यत इति स्फोटोवर्णाभिव्यङ्ग्योर्ऽथस्तस्य व्यञ्जको गवादिशब्दो नित्यस्तमभिप्रेत्येदमुच्यत इति पूर्वेणान्वयः / स एवाद्यपक्षं दूषयति-वर्णेति / सो ऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञया वर्णनित्यत्वसिद्धेर्नानुपपत्तिरित्यत आह-उत्पन्नेति / तारत्वमन्द्रत्वादिविरुद्धधर्मवत्त्वेन तारो गकारो मन्द्रो गकार इति प्रतीयमानगकारस्य भेदानुमानात्प्रत्यभिज्ञागत्वजातिविषयेत्यर्थः / ननु विरुद्धधर्मज्ञानं ध्वन्युपाधिकं भ्रम इत्यत आह-नचेति / तथाच वर्णानामनित्यत्वान्न जगद्धेतुत्वमिति भावः किञ्च तेषामर्थबोधकत्वायोगात्स्फोटो ऽङ्गीकार्य इत्याह-नच वर्णेभ्य इत्यादिना / व्यभिचारादेकस्माद्वर्णादर्थप्रतीत्यदर्शनात्, वर्णान्तरवैयर्थ्यप्रसङ्गाच्चेत्यर्थः / तर्हि वर्णानां समुदायो बोधक इत्याशङ्क्य क्षणिकानां स नास्तीत्याह-नचेति / वर्णानां स्वतः साहित्याभावे ऽपि संस्कारलक्षणापूर्वद्वारा साहित्यमाग्नेयादियागानामिवेति शङ्कते-पूर्वेति / किमयं संस्कारो वर्णैर्जनितो ऽपूर्वाख्यः कश्चित्, उत वर्णानुभवजनितो भावनाख्यः / नाद्यः, मानाभावात् / किञ्चायमज्ञातो ज्ञातो वार्थधीहेतुः / नाद्य इत्याह-तन्नेति / संस्कारसहितः शब्दो ज्ञात एवार्थधीहेतुः, संबन्धग्रहणमपेक्ष्य बोधकत्वात्, धूमादिवदित्यर्थः / द्वितीये किं प्रत्यक्षेण ज्ञात उत कार्यलिङ्गेन / नाद्य इत्याह-नचेति / द्वितीयं शङ्कते-कार्येति / कार्यमर्थधीस्तस्यां जातायां संस्कारप्रत्ययः तस्मिञ्जाते सेति परस्पराश्रयेण दूषयति-नेति / पदार्थस्मरणस्यापि पदज्ञानान्तरभावित्वात्तेन संस्कारसहितान्त्यवर्णात्मकपदस्य ज्ञानं न युक्तमित्यक्षरार्थः / अपिशब्दः परस्पराश्रयद्योतनार्थः / एतेन भावानासंस्कारपक्षो ऽपि निरस्तः / तस्य वर्णस्मृतिमात्रहेतुत्वेनार्थधीहेतुत्वायोगात् / न चान्त्यवर्णसाहित्यादर्थधीहेतुत्वं, केवलसंस्कारस्य तु वर्णस्मृतिहेतुत्वमिति वाच्यं, अर्थधीपूर्वकाले भावनाया ज्ञानाभावेनार्थधीहेतुत्वायोगात् / नच वर्णस्मरणेनानुमिता सा अन्त्यवर्णसहितार्थधीहेतुरिति वाच्यं, तत्कार्यस्य क्रमिकस्य वर्णस्मरणस्याप्यन्त्यवर्णानुभवानन्तरभावित्वेन तेनानुमितभावनानामन्त्यवर्णसाहित्याभावादिति भावः / वर्णानामर्थबोधकत्वसंभवे फलमाह-तस्मादिति / स्फोटे ऽपि किं मानमित्याशङ्क्यैकं पदमिति प्रत्यक्षप्रमाणमित्याह-स चेति / यथा रत्नतत्त्वं बहुभिश्चाक्षुषप्रत्ययैः स्फुटं भासते तथा गवादिपदस्फोटो गकारद्येकैकवर्णकृतप्रत्ययैः स्फोटविषयैराहिताः संस्कारा बीजं यस्मिन् चित्ते तस्मिन् अन्त्यवर्णकृतप्रत्ययेन जनितः परिपाको ऽन्त्यः संस्कारोयस्मिंस्तस्मिन्प्रत्ययिनि चित्ते एकं गौरितिपदमिति प्रत्ययः प्रत्यक्षस्तद्विषयतया स्पष्टमवभासत इत्यर्थः / अनेन वर्णान्वयव्यतिरेकयोः स्फोटज्ञाने ऽन्यथासिद्धिः / नचैकस्माद्वर्णात्सम्यक् स्फोटाभिव्यक्तिः, येन वर्णान्तरवैयर्थ्यं किन्तु रत्नवद्बहुप्रत्ययसंस्कृते चित्ते सम्यक्स्फोटाभिव्यक्तिरित्युक्तं भवति / नन्वेकपदमेकं वाक्यमिति प्रत्ययः पदवाक्यस्फोटयोर्न प्रमाणं, तस्य वर्णसमूहालम्बनस्मृतित्वादित्याशङ्क्य निषेधति-न चेति / स्फोटस्य जगद्धेतुत्वार्थं नित्यत्वमाह-तस्य चेति / ननु तदेवेदं पदमिति प्रत्यभिज्ञा भ्रमः, उदात्तादिभेदप्रत्ययादित्यत आह-भेदेति / आचार्यसंप्रदायोक्तिपूर्वकं सिद्धान्तयति-वर्णा एवेति / वर्णातिरिक्तस्फोटात्मकशब्दस्यानुभवानारोहादित्यर्थः / सादृश्यदोषादियं भ्रान्तिरिति शङ्कते-सादृश्यादिति / वपनानन्तरं त एवेमे केशा इति धीर्भ्रान्तिरिति युक्तं, भेदधीविरोधात् / स एवायं वर्ण इति धीस्तु प्रमैव, बाधकाभावादित्याह-नेति / गोत्वादिप्रत्यभिज्ञावद्वर्णेषु प्रत्यभिज्ञा गवादिविषयेति शङ्कते-प्रत्यभिज्ञानमिति / व्यक्तिभेदे सिद्धे प्रत्यभिज्ञाया जातिविषयत्वं स्यात्,

यत्त्वया पीतं जलं तदेव मया पीतमित्यादौ / न तथेह व्यक्तिभेदः सिद्ध इति परिहरति-न / व्यक्तीति / न त्वेतदिति / व्यक्त्यन्यत्वज्ञानमित्यर्थः / उदात्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वाद्व्यक्तिभेदो ऽनुमानसिद्ध इत्यनुवदति-नन्विति / भेदप्रत्ययस्य कुम्भकूपाकाशभेदप्रत्ययवदौपाधिकभेदविषयत्वादन्यथासिद्धेरनन्यथासिद्धव्यक्त्यैक्यप्रत्यभिज्ञया निरपेक्षस्वरूपालम्बनया बाध इत्युत्तरमाह-अत्रेति / ताल्वादिदेशैः कोष्ठस्थवायुसंयोगविभागाभ्यां विचित्राभ्यां व्यङ्ग्यत्वाद्वर्णेषु वैचित्र्यधीरित्यर्थः / कल्पनागौरवाच्च वर्णेषु स्वतो भेदो नास्तीत्याह-अपिचेति / अनन्ता गकारादिव्यक्तयस्तासु प्रत्यभिज्ञानार्थं गत्वादिजातयस्तासु चोदात्तत्वादिभेदस्यौपाधिकत्वमिति कल्पनाद्वरं वर्णव्यक्तिभेदमात्रस्यौपाधिकत्वकल्पनमिति व्यक्त्यानन्त्यस्य जातीनां च कल्पनमयुक्तमित्यर्थः / ननु भेदस्य बाधकाभावान्नौपाधिकत्वमित्यत आह-एष इति / अस्तु तर्हि प्रत्ययद्वयप्रामाण्याय भेदाभेदयोः सत्यत्वं, तत्राह-कथं हीति / उभयोरेकत्वविरोधाद्भेद औपाधिक एवेत्यर्थः / ननु वायुसंयोगादेरतीन्द्रियत्वान्न तद्गतवैचित्र्यस्योदात्तत्वादेर्वर्णेषु प्रत्यक्षारोपः संभवतीत्यरुचिं वदिष्यन्स्वमतमाह-अथवेति / ध्वनिधर्मा उदात्तत्वादयो ध्वन्यभेदाध्यासाद्वर्णेषु भान्तीत्यर्थः / प्रश्नपूर्वकं ध्वनिस्वरूपमाह-क इति / अवतरति स ध्वनिरिति शेषः / वर्णातिरिक्तः शब्दो ध्वनिरित्यर्थः / समीपं गतस्य पुंसस्तारत्वमन्दत्वादिधर्मान्स्वगतान्वर्णेषु स एवारोपयतीत्याह-प्रत्यासीदतश्चेति / आदिपदं विवृणोति-तदिति / नन्वव्यक्तवर्ण एव ध्वनिर्नातिरिक्त इत्यत आह-वर्णानामिति / प्रत्युच्चारणं वर्णा अनुवर्तन्ते ध्वनिर्व्यावर्तत इति भेद इत्यर्थः / अन्यथा वाचिके जपे वर्णेष्वव्यक्तेषु ध्वनिबुद्धिः स्यात्,

दुन्दुभ्यादिध्वनौ शब्दत्वमात्रेण गृह्यमाणे अयमव्यक्तो वर्ण इति धीः स्यादिति मन्तव्यम् / एवं ध्वन्युपाधिकत्वे स्वमते गुणं वदन्वायूपाधिकत्वे पूर्वोक्तामरुचिं दर्शयति-एवञ्चेत्यादिना / अस्तु को दोषः, तत्राह-संयोगेति / वायुसंयोगादेरश्रावणत्वादित्यर्थः / तस्मात् श्रावणध्वनिरेवोदात्तत्वाद्यारोपोपाधिरिति भावः / एवं विरुद्धधर्मकध्वनीनां भेदे ऽपि न तेष्वनुगता वर्णा भिद्यन्त इत्युक्तम् / तदेव दृष्टान्तेन द्रढयति-अपिचेति / यथा खण्डमुण्डादिविरुद्धानेकव्यक्तिष्वभिन्नं गोत्वं तथा ध्वनिषु वर्णा अभिन्ना एवेत्यर्थः / उदात्तादिर्ध्वनिस्तद्भेदेन हेतुना वर्णानामपीति योजना / प्रत्यभिज्ञाविरोधादित्यक्षरार्थः / यद्वा उदात्तत्वादिभेदविशिष्टतया प्रत्यभिज्ञायमानत्वाद्वर्णानां भेद इत्याशङ्कां दृष्टान्तेन निरस्यति-अपिचेति / वर्णानां स्थायित्वं प्रसाध्य तेषामेव वाचकत्वं वक्तुं स्फोटं विघटयति-वर्णेभ्यश्चेति / कल्पनामसहमान आशङ्कते-नेति / चक्षुषा दर्पणयुक्तायां बुद्धौ मुखवच्छ्रोत्रेण वर्णयुक्तायां बुद्धौ विनैव हेत्वन्तरं स्फोटः प्रत्यक्ष इत्याह-झटितीति / यस्यां संविदि योर्ऽथो भासते सा तत्र प्रमाणम् / एकपदमिति बुद्धौ वर्णा एव स्फुरन्ति नातिरिक्तस्फोट इति न सा स्फोटे प्रमाणमित्याह--न /

अस्या अपीत्यादिना /

ननु गोपदबुद्धेः स्फोटो विषयो गकारादीनां तु व्यञ्जकत्वादनुवृत्तिरित्यत आह--यदि हीति /

व्यङ्ग्यवह्निबुद्धौ व्यञ्जकधूमानुवृत्तेरदर्शनादित्यर्थः / वर्णसमूहालम्बनत्वोपपत्तैर्न स्फोटः कल्पनीयः, पदार्थान्तरकल्पनागौरवादित्याह-तस्मादिति / अनेकस्याप्यौपाधिकमेकत्वं युक्तमित्याह-संभवतीति / ननु तत्रैकदेशादिरूपाधिरस्ति, प्रकृते क उपाधिरित्यत आह--या त्विति / एकार्थे शक्तमेकं पदं, प्रधानार्थ एकस्मिन् तात्पर्यवदेकं वाक्यमित्येकार्थसंबन्धादेकत्वोपचार इत्यर्थः / न चैकपदत्वे ज्ञाते एकार्थज्ञानं, अस्मिञ्ज्ञाते तदित्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम्, उत्तमवृद्धोक्तानाम् वर्णानां क्रमेणान्त्यवर्णश्रवणानन्तरं बालस्यैकस्मृत्यारूढानां मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्त्यादिलिङ्गानुमितैकार्थधीहेतुत्वनिश्चये सत्येकपदवाक्यत्वनिश्चयात् / वर्णसाम्ये ऽपि पदभेददृष्टेर्वर्णातिरिक्तं पदं स्फोटाख्यमङ्गीकार्यमिति शङ्कते-अत्राहेति / कर्मभेदाद्वर्णेष्वेव पदभेददृष्टिरिति परिहरति-अत्रेति / ननु नित्यविभूनां वर्णानां कथं क्रमः कथं वा पदत्वज्ञानेनार्थधीहेतुत्वं, तत्राह-वृद्धेति / व्युत्पत्तिदशायामुच्चारणक्रमेणोपलब्धिक्रममुपलभ्यमानवर्णेष्वारोप्यैते वर्णा एतत्क्रमैतत्संख्यावन्त एतदर्थशक्ता इति गृहीताः सन्तः श्रोतुः प्रवृत्तिकाले तथैव स्मृत्यारूढाः स्वस्वार्थं बोधयन्तीत्यर्थः / स्थायिवर्णवादमुपसंहरति-वर्णेति / दृष्टं वर्णानामर्थबोधकत्वम्, अदृष्टः स्फोटः / संप्रति वर्णानामस्थिरत्वमङ्गीकृत्य प्रौढिवादेन स्फोटं विघटयति-अथापीति / स्थिराणि गत्यादिसामान्यानि क्रमविशेषवन्ति गृहीतसंगतिकान्यर्थबोधकानीति कॢप्तेषु सामान्येषु प्रक्रिया संचारयितव्या न त्वकॢप्तः स्फोटः कल्पनीय इत्यर्थः / वर्णानां स्थायित्ववाचकत्वयोः सिद्धौ फलितमाह-ततश्चेति

END Bस्Rप्_१,३.८.२८

START Bस्Rप्_१,३.८.२९

अत एव च नित्यत्वम् | BBस्_१,३.२९ |

पूर्वतन्त्रवृत्तानुवादपूर्वकं सूत्रं व्याचष्टे-कर्तुरित्यादिना /

पूर्वतन्त्रसिद्धमेव वेदस्य नित्यत्वं देवादिव्यक्तिसृष्टौ तद्वाचकशब्दस्यापि सृष्टेरसिद्धमित्याशङ्क्य नित्याकृतिवाचकाच्छब्दाद्व्यक्तिजन्मोक्त्या सांकेतिकत्वं निरस्य वेदो ऽवान्तरप्रलयावस्थायी जागद्धेतुत्वादीश्वरवादित्यनुमानेन द्रढयतीत्यर्थः / यज्ञेन पूर्वसुकृतेन वाचो वेदस्य लाभयोग्यतां प्राप्ताः सन्तो याज्ञिकास्तामृषिषु स्थितां लब्धवन्त इति मन्त्रार्थः / अनुविन्नामुपलब्धाम् / पूर्वमवान्तरकल्पादौ

END Bस्Rप्_१,३.८.२९

START Bस्Rप्_१,३.८.३०

समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च | BBस्_१,३.३० |

ननु महाप्रलये जातेरप्यसत्त्वाच्छब्दार्थसंबन्धानित्यत्वमित्याशङ्क्याह-समानेति / सूत्रनिरस्यां शङ्कामाह-अथापीति / व्यक्तिसंतत्या जातीनामवान्तरप्रलये सत्त्वात्संबन्धस्तिष्ठति, व्यवहाराविच्छेदाज्ज्ञायते चेति वेदस्यानपेक्षत्वेन प्रामाण्ये न कश्चिद्विरोधः स्यात् / निर्लेपलये तु संबन्धनाशात् पुनः सृष्टौ केनचित्पुंसा संकेतः कर्तव्य इति पुरुषबुद्धिसापेक्षत्वेन वेदस्याप्रामाण्यं, अध्यापकस्याश्रयस्य नाशादाश्रितस्य तस्यानित्यत्वं च प्राप्तमित्यर्थः / महाप्रलये ऽपि निर्लेपलयो ऽसिद्धः, सत्कार्यवादात् / तथाच संस्कारात्मना शब्दार्थतत्संबन्धानां सतामेव पुनः सृष्टावभिव्यक्तेर्नानित्यत्वम् / अभिव्यक्तानां पूर्वकल्पीयनामरूपसमानत्वान्न संकेतः केनचित्कार्यः / विषमसृष्टौ हि संकेतापेक्षा न तुल्यसृष्टाविति परिहरति-तत्रेदमित्यादिना / नन्वाद्यसृष्टौ संकेतः केनचित्कार्य इत्यत आह-तदापीति / महासर्गप्रलयप्रवृत्तावपीत्यर्थः / नन्वस्त्वनादिसंसारे संबन्धस्यानादित्वं तथापि महाप्रलयव्यवधानादस्मरणे कथं वेदार्थव्यवहारः, तत्राह-अनादौ चेति / न कश्चिद्विरोधः, शब्दार्थसंबन्धस्मरणादेरिति शेषः / स्वापप्रबोधयोर्लयसर्गासिद्धिमाशङ्क्य श्रुतिमाह-स्वापेति / अथ तदा सुषुप्तौ प्राणे परमात्मनि जीव एकीभवति एनं प्राणं स जीवः तदैतीति शेषः / एतस्मात्प्रात्मनः / आयतनं गोलकम् / आनन्तर्ये पञ्चमी इत्याद्या द्रष्टव्या /

स्वप्नवत्कल्पितस्याज्ञातसत्त्वाभावात् दर्शनं सृष्टिः अदर्शनं लय इति दृष्टिसृष्टिपक्षः श्रुत्यभिप्रेत इति भावः / दृष्टान्तवैषम्यमाशङ्क्य परिहरति-स्यादित्यादिना / अविरुद्धमनुसन्धानादिकमिति शेषः / हिरण्यगर्भादयः पूर्वकल्पानुसंधानशून्यः / संसारित्वात्, अस्मादादिवादित्याशङ्क्याह-यद्यपीति / इति यद्यपि तथापि न प्राकृतवदिति योजना / ज्ञानादेर्निकर्षवदुत्कर्षो ऽप्यङ्गीकार्यः, बाधाभावादिति न्यायानुगृहीतश्रुत्यादिभिः सामान्यतो दृष्टानुमानं बाध्यमित्याह-यथा हीत्यादिना / ननु तथापि पूर्वकल्पेश्वराणां मुक्तत्वादस्मिन्कल्पे को ऽनुसंधातेत्यत आह-ततश्चेति / ज्ञानाद्युत्कर्षादित्यर्थः / मुक्तेभ्यो ऽन्ये ऽनुसंधातार इति भावः / परमेश्वरानुगृहीतानां ज्ञानातिशये पूर्वोक्तश्रुतिस्मृतिवादानाह-तथा चेति / पूर्वं कल्पादौ सृजति तस्मै ब्रह्मणे प्रहिणोति गमयति तस्य बुद्धौ वेदानाविर्भावयति यस्तं देवं स्वात्माकारं महावाक्योत्थबुद्धौ प्रकाशमानं शरणं परममभयस्थानं निःश्रेयसरूपमहं प्रपद्य इत्यर्थः / न केवलमेकस्यैव ज्ञानातिशयः किन्तु बहूनां शाखाद्रष्टृणामिति विश्वासार्थमाह-स्मरन्तीति / ऋग्वेदो दशमण्डलावयवास्तत्र भवा ऋचो दाशतम्यः / वेदान्तरे ऽपि काण्डसूक्तमन्त्राणां द्रष्टारो बौधायनादिभिः स्मृता इत्याह-प्रतीति / किञ्च मन्त्राणामृष्यादिज्ञानावश्यकत्वज्ञापिका श्रुतिर्मन्त्रदृगृषीणां ज्ञानातिशयं दर्शयतीत्याह-श्रुतिरपीति / आर्षेय ऋषियोगः, छन्दो गायत्र्यादि, दैवतमग्न्यादि, ब्राह्मणं विनियोगः, एतान्यविदितानि यस्मिन्मन्त्रे तेनेत्यर्थः / स्थाणुं स्थावरं, गर्तं नरकम् / तथाच ज्ञानाधिकैः कल्पान्तरितं वेदं स्मृत्वा व्यवहारस्य प्रवर्तितत्वाद्वेदस्यानादित्वमनपेक्षत्वं चाविरूद्धमिति भावः / अधुना समाननामरूपत्वं प्रपञ्चयति-प्राणिनां चेति / ततः किं, तत्राह-दृष्टेति / ऐहिकामुष्मिकविषयसुखरागकृतर्मस्य फलं पश्वादिकं दृष्टपश्वादिसदृश्यमिति युक्तं, विसदृशे कामाभावेन हेत्वभावात् / तथा दृष्टदुःखद्वेषकृताधर्मफलं दृष्टसदृशदुःखमेव न सुखं, कृतहान्यादिदोषापत्तेरित्यर्थः / तर्कितेर्ऽथे मानमाह-स्मृतिश्चेति / उत्तरसृष्टिः पूर्वसृष्टिसजातीया, कर्मफलत्वात्, पूर्वसृष्टिवदित्यनुमानं चशब्दार्थः / तेषां प्राणिनां मध्ये तान्येव तज्जातीयान्येव / तानि दर्शयन् तत्प्राप्तौ हेतुमाह-हिंस्रेति / कर्मणि विहितनिषिद्धत्वाकारेणापूर्वं, क्रियात्वेन संस्कारं च जनयन्ति / तत्रापूर्वात्फलं भुङ्क्ते, संस्कारभावितत्वात्पुनस्तज्जातीयानि करोतीत्यर्थः / संस्कारे लिङ्गमाह-तस्मादिति / संस्कारवशादेव पुण्यं पापं वा रोचते / अतो ऽभिरुचिलिङ्गात्पुण्यापुण्यसंस्कारो ऽनुमेयः / स एव स्वभावः प्रकृतिर्वासनेति च गीयते / एवं कर्मणां सृष्टिसादृश्यमुक्त्वा स्वोपादाने लीनकार्यसंस्काररूपशक्तिबलादपि सादृश्यमाह-प्रलीयमानमिति / इतरथा निःसंस्कारप्रलये जगद्वैचित्र्यस्याकस्मिकत्वं स्यादित्यर्थः / ननु जगद्वैचित्र्यकारिण्यो ऽन्याः शक्तयः कल्प्यन्तां, तत्राह-नचेति / अविद्यायां लीनकार्यात्मकसंस्कारादन्याः शक्तयो न कल्प्याः मनाभावाद्रौरवाच्च / स्वोपादाने लीनकार्यरूपा शक्तिस्तु ऽमहान् न्यग्रोधस्तिष्ठतिऽ ऽश्रद्धत्स्व सोम्यऽइतिश्रुतिसिद्धा, अतो ऽविद्यातत्कार्यादन्याः शक्तयो न सन्ति आत्माविद्यैव तच्छक्तिरिति सिद्धान्त इत्यर्थः / निमित्तेष्वप्युपादनस्थं कार्यमेवाविद्याघटनया शक्तिरन्या वेत्यनाग्रहः / उपादाने कार्यसंस्कारसिद्धेः फलमाह ततश्चेति / यथा सुप्तोत्थितस्य पूर्वचक्षुर्जातीयमेव चक्षुर्जायते तच्च पूर्वरूपजातीयमेव रूपं गृह्णाति न रसादिकं, एवं भोग्य लोका भोगाश्रयाः प्राणिनिकाया भोगहेतुकर्माणि संस्कारबलात्पूर्वलोकादितुल्यान्येवेति नियम इत्यर्थः / निकायाः समूहाः / दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्क्यमाह-न हीति / यथा षष्ठेन्द्रियस्य मनसो ऽसाधारणविषयो नास्ति, सुकादेः साक्षिवेद्यत्वात्, तथा व्यवहारान्यथात्वमसदित्यर्थः / षष्ठमिन्द्रियं तद्विषयश्चासन्निति वार्थः / उक्तार्थं संक्षिपति-अतश्चेति / व्यवहारसाम्यात्संभवाच्च व्यवह्रियमाणा व्यक्तयः समाना एवेत्यर्थः / सूत्रे योजयति-समानेत्यादिना / भाविदृष्ट्या यजमानो ऽग्निः अन्नादो ऽरग्निरहं स्यामिति कामयित्वा कृत्तिकानक्षत्राभिमानिदेवायाग्नये अष्टसु कपालेषु पचनीयं हविर्निरुप्तवानित्यर्थः / नक्षत्रव्यक्तिवहुत्वाद्बहुवचनम् / झ्र्ननु यजमानो ऽग्निर्भावी उद्देश्याग्निना समाननामरूपः कल्पान्तरे भवति / एवं ऽरुद्रो वा अकामयतऽऽविष्णुर्वा अकामयतऽइत्यत्रापि तथा वक्तव्यं, तदयुक्तम् / न ह्यग्नेरिव विष्णुरुद्रयोरधिकारिपुरुषत्वं, तयोर्जगत्कारणत्वश्रवणात् / ऽएक एव रुद्रो नऽइति / ऽएको विष्णुःऽइत्यादि श्रुतिस्मृतिविरोधादितिटस्मृतौ वेदेष्विति विषयसप्तमी / शर्वर्यन्ते प्रलयान्ते / ऋतूनां वसन्तादीनां लिङ्गानि नवपल्लवादिनि / पर्यये घटीयन्त्रवदावृत्तौ / भावाः पदार्थाः तुल्या इति शेषः / तस्माज्जन्मनाशवद्विग्रहाङ्गीकारे ऽपि कर्मणि शब्दे च विरोधाभावाद्देवानामस्ति विद्याधिकार इति स्थितम्

END Bस्Rप्_१,३.८.३०

START Bस्Rप्_१,३.८.३१

मध्वादिष्व् असंभवाद् अनधिकारं जैमिनिः | BBस्_१,३.३१ |

आक्षिपति-मध्वादिष्विति / ब्रह्मविद्या देवादीन्नाधिकरोति, विद्यात्वात्, मध्वादिविद्यावदित्यर्थः //

दृष्टान्तं विवृणोति-कथमित्यादिना / द्युलोकाख्यवंशदण्डे अन्तरिक्षरूपे मध्वपूपे स्थित आदित्यो देवानां मोदनान्मध्विव मध्वित्यारोप्य ध्यानं कार्यम् / तत्रादित्यस्याधिकारो न युक्तः, ध्यातृध्येयभेदाभावादित्याह-देवादिष्विति / अस्तु वस्वादीनां तत्राधिकार इत्याशङ्क्य तेषामपि तत्र ध्येयत्वात्प्राप्यत्वाच्च न ध्यातृत्वमित्याह-पुनश्चेति /

चतुर्वेदोक्तकर्माणि प्रणवश्चेति पञ्च कुसुमानि, तेभ्यः सोमाज्यादिद्रव्याणि हुतानि लोहितशुक्लकृष्णपरः कृष्णगोप्याख्यानि पञ्चामृतानि तत्तन्मन्त्रभागैः प्रागाद्यूर्ध्वान्तरपञ्चादिगवस्थिताभिरादित्यरश्मिनाडीभिर्मध्वपूपस्थितच्छिद्ररूपाभिरादित्यमण्डलमानीतानि यशस्तेजैन्द्रियवीर्यान्नात्मना परिणतानि पञ्चदिक्षु स्थितैर्वस्वादिभिरूपजीव्यानीति ध्यायतो वस्वादिप्राप्तिरुक्तेत्यर्थः / सूत्रस्थादिपदार्थमाह-तथाग्निरिति / आकाशब्रह्मणश्चत्वारः पादाः, द्वौ कर्णौ, द्वे नेत्रे, द्वे नासिके, एका वागिति सप्तस्विन्द्रियेषु शिरश्चमसतीरस्थेषु सप्तर्षिध्यानं कार्यमित्याह-तथेमावेवेति /

अथ दक्षिणः कर्णः गौतमः, वामो भारद्वाजः, एवं दक्षिणनेत्रनासिके विश्वामित्रवसिष्ठौ, वामे जमदग्निकश्यपौ, वागत्रिरित्यर्थः / अत्र ऋषीणां ध्येयत्वान्नाधिकारः

END Bस्Rप्_१,३.८.३१

START Bस्Rप्_१,३.८.३२

ज्योतिषि भावाच् च | BBस्_१,३.३२ |

किञ्च विग्रहाभावाद्देवादीनां न क्वाप्यधिकार इत्याह-ज्योतिषि भावाच्चेति / आदित्यः सूर्यश्चन्द्रः शुक्रो ऽङ्गारक इत्यादिशब्दानां ज्योतिःपिण्डेषु प्रयोगस्य भावात्सत्त्वान्न विग्रहवान्देवः कश्चिदस्तीत्यर्थः / ऽआदित्यः पुरस्तादुदेता पश्चादस्तमेताऽइति मधुविद्यावाक्यशेषे ज्योतिष्येवादित्यशब्दः प्रसिद्धः / तर्हि ज्योतिःपिण्डानामेवाधिकारो ऽस्तु, तत्राह-न चेति / अग्न्यादीनामधिकारमाशङ्क्याह-एतेनेति / अग्निर्वायुर्भूमिरित्यादिशब्दानामचेतनवाचित्वेनेत्यर्थः / सिद्धान्ती शङ्कते-स्यादेतदित्यादिना / ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽइत्यादयो मन्त्राः / ऽसो ऽरोदीत्ऽइत्यादयोर्ऽथवादाः / ऽइष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः / ऽ ऽते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं सर्वकामफलैः शुभैः / ऽइत्यादीतिहासपुराणानि / लोके ऽपि यमं दण्डहस्तं लिखन्ति, इन्द्रं वज्रहस्तमिति विग्रहादिपञ्चकसद्भावाधनधिकारदोषो नास्तीत्यर्थः / विग्रहो हविषां भोग ऐश्वर्यं च प्रसन्नता / फलप्रदानमित्येतत्पञ्चकं विग्रहादिकम् //

ऽमानाभावादेतन्नास्तीति दूषयति-नेत्यादिना / न चात्रेति / विग्रहादावित्यर्थः / आर्थवादा मन्त्रा वा मूलमित्याशङ्क्याह-अर्थवादा इत्यादिना /

व्रीह्यादिवद्प्रयोगविधिगृहीता मन्त्राः प्रयोगसंबन्द्धाभिधानार्था नाज्ञातविग्रहादिपरा इति मीमांसका आचक्षत इत्यर्थः / तस्मात् विग्रहाभावादित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.८.३२

START Bस्Rप्_१,३.८.३३

भावं तु बादरायणो ऽस्ति हि | BBस्_१,३.३३ |

सूत्राभ्यां प्राप्तं पूर्वपक्षं निरस्यति-तुशब्द इत्यादिना / ब्रह्मविद्या देवादीन्नाधिकरोति, विद्यात्वात्, मध्वादिविद्यावदिति उक्तहेतुरप्रयोजक इत्याह-यद्यपीति / दर्शादिकं, न ब्राह्मणमधिकरोति, कर्मत्वात्, राजसूयादिवदिति आभाससाम्यं विद्यात्वहेतोराह-नचेति / यत्र यस्याधिकारः संभवति स तत्राधिकारीति न्यायस्तुल्य इत्यर्थः / यतः सर्वेषां सर्वत्राधिकारो न संभवति ततो न चापोद्येतत्यन्वयः / तद्ब्रह्म यो यो देवादीनां मध्ये प्रत्यक्त्वेनाबुध्यत स तद्ब्रह्माभवदित्यर्थः / ते ह देवा ऊचुरन्योन्यं, तत इन्द्रविरोचनौ सुरासुरराजौ प्रजापतिं ब्रह्मविद्याप्रदं जग्मतुरिति च लिङ्गमस्तीत्यर्थः / किमत्र ब्रह्मामृतमिति गन्धर्वप्रश्ने याज्ञवल्क्य उवाच तमिति मोक्षधर्मेषु श्रुतं देवादीनामधिकारलिङ्गमित्याह-स्मार्तमिति / यथा बालानां गोलकेषु चक्षुरादिपदप्रयोगे ऽपि शास्त्रज्ञैर्गोलकातिरिक्तेन्द्रियाणि स्वीक्रियन्ते, यथा ज्योतिरादौ सूर्यादिशब्दप्रयोगे ऽपि विग्रहवद्देवता स्वीकार्या इत्याह-ज्योतिरादीति / तथा चेतनत्वेन व्यवहारादित्यर्थः / एकस्य जडचेतनोभयरूपत्वं कथं, तत्राह-अस्तिहीति / तथाहि विग्रहवत्तया देवव्यवहारःश्रूयते / सुब्रह्मण्य उद्गातृगणस्थ ऋत्विक् तत्संबन्धी योर्ऽथवादः ऽइन्द्र, अगच्छऽइत्यादिः / तत्र मेधातिथेर्मेष, इतीन्द्रसंबोधनं श्रुतं, तद्व्याचष्टे-मेवेति / मुनिं मेषो भूत्वा जहारेति ज्ञापनार्थं मेष, इतीन्द्रसंबोधनमित्यर्थः / यदुक्तमादित्यादयो मृदादिवदचेतना एवेति, तन्न, सर्वत्र जडजडांशद्वयसत्त्वादित्याह-मृदिति / आदित्यादौ को जडभागः कश्चेतनांश इति, तत्राह-ज्योतिरादेस्त्विति / मन्त्रादिकं पदशक्त्या भासमानविग्रहादौ स्वार्थे न प्रमाणं, अन्यपरत्वात्, विषं भुङ्क्ष्वेति वाक्यवदित्याह-यदपीति / अन्यपरादपि वाक्याद्बाधाभावे स्वार्थो ग्राह्य इत्याह-अत्र ब्रूम इति / तात्पर्यशून्ये ऽप्यर्थे प्रत्ययमात्रेणास्तित्वमुदाहरति-तथाहीति / तृणादौ प्रत्ययो ऽस्ति विग्रहादौ स नास्तीति वैषम्यं शङ्कते-अत्राहेति /

विध्युद्देशो विधिवाक्यं, तदेकवाक्यतया प्रशस्तो विधिरित्येवार्थवादेषु प्रत्ययः / वृत्तान्तो भूतार्थः / विग्रहादिः तद्विषयः प्रत्ययो नास्तीत्यर्थः / नन्ववान्तरवाक्येन विग्रहादिप्रत्ययो ऽस्त्वित्यत आह-नहीति / सुरापानप्रत्ययो ऽपि स्यादिति भावः / पदैकवाक्यत्ववाक्यैकवाक्यत्ववैषम्यान्मैवमित्याह-अत्रोच्यत इति / नञ्पदमेकं यदा सुरां पिबेदिति पदाभ्यामन्वेति तदा पदैकवाक्यमेकमेवार्थानुभवं करोति नतु पदद्वयं पृथक्सुरापानं बोधयति, तस्य विधौ निषेधानुपपत्तेर्वाक्यार्थानुभवं प्रत्यद्वारत्वात् / अर्थवादस्तु भूतार्थसंसर्गं स्तुतिद्वारं बोधयन्विधिना वाक्यैकवाक्यतां भजत इत्यस्ति विग्रहाद्यनुभव इत्यर्थः / नन्वर्थवादस्थपदानामवान्तरसंसर्गबोधकत्वं विना साक्षादेव विध्यन्वयो ऽस्तु तत्राह-यथा हीति / साक्षादन्वयायोगं दर्शयति-न हीति /

अर्थवादात्सर्वत्र स्वार्थग्रहणमाशङ्क्यार्थवादान्विभजते-तद्यत्रेति / तत्तत्रार्थवादेषु यत्र ऽअग्निर्हिमस्य भेषजम्ऽइत्यादावित्यर्थः / ऽआदित्यो यूपःऽइत्यभेदो बाधित इति तेजस्वित्वादिगुणवादः / यत्र ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽइत्यादौ मानान्तरसंवादविसंवादौ न स्तस्तत्र भूतार्थवाद इत्यर्थः / इति विमृश्येत्यध्याहारः / विग्रहार्तवादः स्वार्थे ऽपि तात्पर्यवान्ऽअन्यपरत्वे सत्यज्ञाताबाधितार्थकशब्दत्वात्, प्रयाजादिवाक्यवदिति न्यायं मन्त्रेष्वतिदिशति-एतेनेति / वेदान्तानुवादगुणवादानां निरासाय हेतौ पदानि / न चोभ्यपरत्वे वाक्यभेदः, अवान्तरार्थस्य महावाक्यार्थत्वादिति भावः / विध्यनुपपत्त्यापि स्वर्गवद्देवताविग्रहो ऽङ्गीकार्य इत्याह-अपिचेति / ननु क्लेशात्मके कर्मणि विधिः फलं विनानुपपन्न इति भवतु ऽयन्न दुःखेन संभिन्नम्ऽइत्यर्थवादसिद्धः स्वर्गो विधिप्रमाणकः / विग्रहं विना विधेः कानुपपत्तिः, तामाह-न हीति / उद्दिश्य त्यागानुपपत्त्या चेतस्यारोहो ऽङ्गीकार्य इत्यत्र श्रुतिमप्याह-यस्या इति / अतश्चेतस्यारोहार्थं विग्रह एष्टव्यः / किञ्च कर्मप्रकरणपाठाद्विग्रहप्रमितिः प्रयाजवत्कर्माङ्गत्वेनाङ्गीकार्या, तां विना कर्मापूर्वासिद्धेः / किञ्च सुप्रसन्नविग्रहवद्देवतां त्यक्त्वा शब्दमात्रं देवतेति भक्तिरयुक्तेत्याह-नच शब्देति / न चाकृतिमात्रं शब्दशक्यमस्तु किं विग्रहेणेति वाच्यं, निर्व्यक्त्याकृत्ययोगात् / अतः शब्दस्यार्थाकाङ्क्षायां मन्त्रादिप्रमितविग्रहो ऽङ्गीकार्य इत्याह-तत्रेति / एवं मन्त्रार्थवादमूलकमितिहासादिकमपि विग्रहे मानमित्याह-इतिहासेति / प्रमाणत्वेन संभवदित्यर्थः / व्यासादीनां योगिनां देवतादिप्रत्यक्षमपीतिहासादेर्मूलमित्याह-प्रत्यक्षेति / व्यासादयो देवादिप्रत्यक्षशून्याः, प्राणित्वात्, अस्मद्वदित्यनुमानमतिप्रसङ्गेन दूषयति-यस्त्वित्यादिना / सर्वं घटाभिन्नं, वस्तुत्वात्, घटवदिति जगद्वैचित्र्यं नास्तीत्यपि स ब्रूयात् /

तथा क्षत्रियाभावं वर्णाश्रमाभावं वर्णाश्रमाद्यव्यवस्थां च ब्रूयात्, निरङ्कुशबुद्धित्वात् / तथाच राजसूयादिशास्त्रस्य कृतादियुगधर्मव्यवस्थाशास्त्रस्य बाध इत्यर्थः / योगसूत्रार्थादपि देवादिप्रत्यक्षसिद्धिरित्याह-अपिचेति / मन्त्रजपाद्देवतासांनिध्यं तत्संभाषणं चेति सूत्रार्थः / योगमहात्म्यस्य श्रुतिस्मृतिसिद्धत्वाद्योगिनामस्ति देवादिप्रत्यक्षमित्याह-योग इति / पादतलादाजानोर्जानोरानाभेर्नाभेराग्रीवं ग्रीवायाश्चाकेशप्ररोहं ततश्चब्रह्मरन्ध्रं पृथिव्यादिपञ्चके समुत्थिते धारणया जिते योगगुणे चाणिमादिके प्रवृत्ते योगाभिव्यक्तं तेजोमयं शरीरं प्राप्तस्य योगिनो न रोगादिस्पर्श इत्यर्थः / चित्रकारादिप्रसिद्धिरपि विग्रहे मानमित्याह-लोकेति / अधिकरणार्थमुपसंहरति-तस्मादिति / चिन्तायाः फलमाह-क्रमेति /

एकमेव देवादीनां ब्रह्मविद्याधिकारे सत्येव देवत्यप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तिफलान्युपासनानि युज्यन्ते / देवानामनधिकारे ज्ञानाभावात्क्रममुक्त्यर्थिनामुपासनेषु प्रवृत्तिर्न स्यात्, अतो ऽधिकारनिर्णयात्प्रवृत्तिसिद्धिरिति भावः

END Bस्Rप्_१,३.८.३३

START Bस्Rप्_१,३.९.३४

शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि | BBस्_१,३.३४ |

शुगस्य-सूच्यते हि /

पूर्वेणास्य दृष्टान्तसंगतिमाह-यथेति /

पूर्वत्र देवादीनामधिकारसिध्यर्यं मन्त्रादीनां भूतार्थे विग्रहादौ समन्वयोक्त्या वेदान्तानामपि भूतार्थे ब्रह्मणि समन्वयो दृढीकृतः / अत्रापि शूद्रशब्दस्य श्रौतस्य क्षत्रिये समन्वयोक्त्या स दृढीक्रियत इत्यधिकरणद्वयस्य प्रासङ्गिकस्यास्मिन्समन्वयाध्याये ऽन्तर्भाव इति मन्तव्यम् / पूर्वपक्षे शूद्रस्यापि द्विजवद्वेदान्तश्रवणे प्रवृत्तिः, सिद्धान्ते तदभाव इति फलम् //

अत्र वेदान्तविचारो विषयः, स किं शूद्रमधिकीरोति न वेति संभवासंभवाभ्यां संदेहे पूर्वपक्षमाह-तत्र शूद्रस्यापीत्यादिना / तस्मादनग्नित्वादनवल्कृप्तो ऽसमर्थः / विद्यार्थिनि शूद्रशब्दप्रयोगाल्लिङ्गादपि शूद्रस्याधिकार इत्याह-भवतिचेति / जानश्रुतिः किल षट् शतानि गवां रथं च रैकाय गुरवे निवेद्य मां शिक्षयेत्युवाच / ततो रैको विधुरः कन्यार्थी सन्निदमुवाच / अहेति निपातः खेदार्थः / हारेण निष्केण युक्त इत्वा गन्ता रथो हारेत्वा स च गोभिः सह हे शूद्र, तवैवास्तु किमल्पेनानेन मम गार्हस्थ्यानुपयोगिनेति भावः / अर्थित्वादिसंभवे श्रेयःसाधने प्रवृत्तिरुचिता स्वाभाविकत्वादिति न्यायोपेताल्लिङ्गादित्याह-तस्मादिति / सूत्राद्बहिरेव सिद्धान्तयति-न शूद्रस्याधिकार इत्यादिना / आपाततो विदितो वेदार्थो येन तस्येत्यर्थः / अध्ययनविधिना संस्कृतो वेदस्तदुत्थमापातज्ञानं च वेदार्थविचारेषु शास्त्रीयं सामर्थ्यं तदभावाच्छूद्रस्यार्थित्वादिसंभवन्यायासिद्धेर्नास्ति वेदान्तविचाराधिकार इत्यर्थः / यद्वाध्ययनसंस्कृतेन वेदेन विदितो निश्चितो वेदार्थो येन तस्य वेदार्थेषु विधिष्वधिकारो नान्यस्य, अनधीतवेदस्यापि वेदार्थानुष्ठानाधिकारे ऽध्ययनविधिवैयर्थ्यापातात् / अतः फलपर्यन्तब्रह्मविद्यासाधनेषु श्रवणादिविधिषु शूद्रस्यानधिकार इत्यर्थः / अधीतवेदार्थज्ञानवत्त्वरूपस्याध्ययनविधिलभ्यस्य सामर्थ्यस्याभावादिति न्यायस्य तुल्यत्वात्, यज्ञपदं वेदार्थापलक्षणार्थमित्याह-न्यायस्य साधारणत्वादिति / तस्माच्छूद्र इति तच्छब्दपरामृष्टन्यायस्य यज्ञब्रह्मविद्ययोस्तुल्यत्वादित्यर्थः / पूर्वोक्तं लिङ्गं दूषयति-यदिति / असामर्थ्यन्यायेनार्थित्वादिसंभवन्यायस्य निरस्तत्वादित्यर्थः / ननु ऽनिषादस्थपतिं याजयेत्ऽइत्यत्राध्ययनाभावो ऽपि निषादशब्दान्निषादस्येष्टाविव शूद्रशब्दाच्छूद्रस्य विद्यायामधिकारो ऽस्त्वित्याशङ्क्य संवर्गविद्यायामधिकारमङ्गीकरोति-काममिति / तद्विषयत्वात्तत्र श्रुतत्वादित्यर्थः / वस्तुतस्तु विधिवाक्यस्थत्वान्निषादशब्दो ऽप्यधिकारिसमर्पकः, शूद्रशब्दस्तु विद्याविधिपरार्थवादस्थो नाधिकारिणं बोधयति, असामर्थ्यन्यायविरोधेनान्यपरशब्दस्य स्वार्थबोधित्वासंभवादिति मत्वाङ्गीकारं त्यजति-अर्थवादेति / तर्हि शूद्रशब्दस्यात्र श्रुतस्य कोर्ऽथ इत्याशङ्क्य सूत्रेणार्थमाह-शक्यते चेत्यादिना / जानश्रुतिर्नाम राजा निदाघसमये रात्रौ प्रासादतले सुष्वाप, तदा तदीयान्नदानादिगुणगणतोषिता ऋषयो ऽस्य हितार्थं हंसा भूत्वा मालारूपेण तस्योपर्याजग्मुः, तेषु पाश्चात्यो हंसो ऽग्रेसरं हंसमुवाच, भो भो भद्राक्ष, किं न पश्यसि जानश्रुतेरस्य तेजः स्वर्गं व्याप्य स्थितं, तत्त्वां धक्ष्यति न गच्छेति / तमग्रेसर उवाच, कमप्येनं वराकं विद्याहीनं सन्तम्, अरे, सयुग्वानं युग्व गन्त्री शकटी तया सह स्थितं रैक्वमिवैतद्वचनमात्थ / रैक्वस्य हि ब्रह्मिष्ठस्य तेजो दुरतिक्रमं नास्यानात्मज्ञस्येत्यर्थः / अस्मद्वचनखिन्नो राजा शकटलिङ्गेन रैकं ज्ञात्वा विद्यावान्भविष्यतीति हंसानामभिप्रायः / कं उ अरे इति पदच्छेदः / उशब्दो ऽप्यर्थः / तेषां हंसानामनादरवाक्यश्रवणादस्य राज्ञः शुगुत्पन्ना, सा शूद्रशब्देन रैक्वेण सूच्यते हीति सूत्रान्वयः / श्रुतयौगिकार्थलाभे सति अनन्वितरूढ्यर्थस्त्याज्य इति न्यायद्योतनार्थो हिशब्दः / तदाद्रवणात् तया शुचा आद्रवणात् / शूद्रः शोकं प्राप्तवान् / शुचा वा कर्त्र्या राजाभिदुद्रुवे प्राप्तः / शुचा वा करणेन रैक्वं गतवानित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.९.३४

START Bस्Rप्_१,३.९.३५

क्षत्रियत्वगतेश् चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् | BBस्_१,३.३५ |

शूद्रशब्दस्य यौगिकत्वे लिङ्गमाह-क्षत्रियत्वेति / संवर्गविद्याविध्यनन्तरमर्थवाद आरभ्यते /

शुनकस्यापत्यं कपिगोत्रं पुरोहितमभिप्रतारिनामकं राजानं च कक्षसेनस्यापत्यं सूदेन परिविष्यमाणौ तौ भोक्तुमुपविष्टौ बटुर्भिक्षितवानित्यर्थः / नन्वस्य चैत्ररथित्वं न श्रुतमित्यत आह-चैत्ररथित्वं चेति / एतेन द्विरात्रेणेति छान्दोग्यश्रुत्यैव पूर्वं चित्ररथस्य कापेययोग उक्तः / अभिप्रतारिणो ऽपि तद्योगाच्चित्ररथवंश्यत्वं निश्चीयते / राजवंश्यानां हि प्रायेण पुरोहितवंश्या याजका भवन्तीत्यर्थः / नन्वस्त्वभिप्रतारिणश्चैत्ररथित्वं, तावता कथं क्षत्रियत्वं, तत्राह-तस्मादिति /

चित्ररथादित्यर्थः / क्षत्ता सूतस्तस्य रैक्वान्वेषणाय प्रेषणं अन्नगोदानादिकं च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वे लिङ्गम्

END Bस्Rप्_१,३.९.३५

START Bस्Rप्_१,३.९.३६

संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच् च | BBस्_१,३.३६ |

अत्र शूद्रशब्दो यौगिक एवेति न शूद्रस्याधिकार इति स्थितम् / तत्र लिङ्गान्तरमाह-संस्कारेति / उपनयनं वेदग्रहणाङ्गं शूद्रस्य नास्तीति पूर्वमुक्तम् / इह विद्याग्रहणाङ्गस्योपनयनसंस्कारस्य सर्वत्र परामर्शाच्छूद्रस्य तदभावान्न विद्याधिकारः इत्युच्यते / भाष्ये आदिपदेनाध्ययनगुरुशुश्रूषादयो गृह्यन्ते / तं शिष्यमाचार्य उपनीतवानित्यर्थः / नारदो ऽपि विद्यार्थी मन्त्रमुच्चारयन्सनत्कुमारमुपगत इत्याह-अधीति / उपदिशेति यावत् / ब्रह्मपरा वेदपारगाः सगुणब्रह्मनिष्ठाः परं निर्गुणं ब्रह्मान्वेषमाणा एष पिप्पलादस्तज्जिज्ञासितं सर्वं वक्ष्यतीति निश्चित्य ते भरद्वाजादयः षड् ऋषयस्तमुपगता इत्यर्थः / ननु वैश्वानरविद्यायामृषीन्राजानुपनीयैव विद्यामुवाचेति श्रुतेरनुपनीतस्याप्यस्ति विद्याधिकार इत्यत आह-तान्हेति /

ते ह समित्पाणयः पूर्वाह्ने प्रतिचक्रमिर इति पूर्ववाक्ये ब्राह्मणा उपनयनार्थमागता इति उपनयनप्राप्तिं दर्शयित्वा निषिध्यते / हीनवर्णेनोत्तमवर्णानुपनीयैवोपदेष्टव्या इत्याचारज्ञापनार्थमित्यर्थः / एकजातिरनुपनीतः / पातकमभक्ष्यभक्षणकृतम्

END Bस्Rप्_१,३.९.३६

START Bस्Rप्_१,३.९.३७

तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः | BBस्_१,३.३७ |

सत्यकामः किलमृतपितृको जबालां मातरमपृच्छत्, किङ्गोत्रो ऽहमिति / तं मातोवाच भर्तृसेवाव्यग्रतयाहमपि तव पितुर्गोत्रं न जानामि, जबाला तु नामाहमस्मि सत्यकामो नाम त्वमसीति एतावज्जानामीति / ततः स जाबालो गौतममागत्य तेन किङ्गोत्रो ऽसीति पृष्ट उवाच, नाहं गोत्रं वेद्मि न माता वेत्ति परन्तु मे मात्रा कथितं, उपनयनार्थमाचार्यं गत्वा सत्यकामो जाबालो ऽस्मीति ब्रूहीति / अनेन सत्यवचनेन तस्य शूद्रत्वाभावो निर्धारितः / अब्राह्मण एतत्सत्यं विविच्य वक्तुं, नार्हतीति निर्धार्य, हे सोम्य, सत्यात्त्वं नागाः सत्यं न त्यक्तवानसि, अतस्त्वामुपनेष्ये, तदर्थं समिधमाहरेति गौतमस्य प्रवृत्तेश्च लिङ्गान्न शूद्रस्याधिकार इत्याह-तदभावेति

END Bस्Rप्_१,३.९.३७

START Bस्Rप्_१,३.९.३८

श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश् च | BBस्_१,३.३८ |

स्मृत्या श्रवणादिनिषेधाच्च नाधिकार इत्याह-श्रवणेति / अस्य शूद्रस्य द्विजैः पठ्यमानं वेदं प्रमादाच्छृण्वतः सीसलाक्षाभ्यां तप्ताभ्यां श्रोत्रद्वयपूरणं प्रायश्चित्तं कार्यमित्यर्थः / पद्यु पादयुक्तं संचरिष्णुरूपमिति यावत् / भवति च / स्मृतिरिति शेषः / मतिर्वेदार्थज्ञानम् / दानं नित्यं निषिध्यते शूद्रस्य / नैमित्तिकं तु दानमस्त्येव / यदुक्तं विदुरादीनां ज्ञानित्वं दृष्टमिति, तत्राह-येषामिति /

सिद्धानां सिद्धेर्दुरपह्नवत्वे ऽपि साधकैः शूद्रैः कथं ज्ञानं लब्धव्यमित्यत आह-श्रावयेदिति

END Bस्Rप्_१,३.९.३८

START Bस्Rप्_१,३.१०.३९

कम्पनात् | BBस्_१,३.३९ |

कम्पनात् /

अस्यापि प्रासङ्गिकत्वमाशङ्क्यमाह-अवसित इति / समाप्त इत्यर्थः / काठकं पठति-यदिदमिति / सर्वं जगत्प्राणान्निःसृतं उत्पन्नं प्राणे चिदात्मनि प्रेरके सति एजति चेष्टते, तच्च प्राणाख्यं कारणं महद्ब्रह्म विभेत्यस्मादिति भयम् / तस्मिन् भयहेतुत्वे दृष्टान्तमाह-वज्रमिति / यथोद्यतं वज्रं भयं तथेत्यर्थः / य एतत्प्राणाख्यं ब्रह्म निर्विशेषं विदुस्ते मुक्ता भवन्तीत्याह-य इति / नन्वस्मिन्सूत्रे कथमिदं वाक्यमुदाहृतमित्यत आह-एतदिति / एजत्यर्थस्य कम्पनस्य सूत्रितत्वादेजतिपदयुक्तं वाक्यमुदाहृतमित्यर्थः / प्रासङ्गिकाधिकारचिन्तयास्य संगतिर्नापेक्षितेति ऽशब्दादेव प्रमितःऽइत्यनेनोच्यते / तत्राङ्गुष्ठवाक्ये जीवानुवादो ब्रह्मैक्यज्ञानार्थ इत्युक्तं, न तथेह प्राणानुवाद ऐक्यज्ञानार्थः संभवति, प्राणस्य स्वरूपेण कल्पितस्यैक्यायोगात् / अतः प्राणोपास्तिपरं वाक्यमिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति-प्रसिद्धेः पञ्चवृत्तिरिति / ननु ऽअत एव प्राणःऽइत्यादौ ब्रह्मणि लिङ्गात्प्राणश्रुतिर्नीता, अत्रापि सर्वचेष्टाभयहेतुत्वं ब्रह्मलिङ्गमस्तीति नास्ति पूर्वपक्षावसरो गतार्थत्वादिति, अत आह-वायोश्चेति / प्रतिष्ठाय स्थितिं लब्ध्वा प्राणे वायौ निमित्ते जगच्चलतीति प्रसिद्धम् / अतः स्पष्टं ब्रह्मलिङ्गं नास्तीति भावः / वज्रलिङ्गच्च वायुरित्याह-वाय्विति / व्यष्टिर्विशेषः / समष्टिः सामान्यम् / सूद्बद्वहिरेव सिद्धान्तं प्रतिजानीते-ब्रह्मैवेति / पूर्वोत्तरवाक्यैकवाक्यतानुगृहीतं सर्वाश्रयत्वं लिङ्गं वाक्यभेदकप्राणश्रुतेर्बाधकमित्याह-पूर्वत्रेत्यादिना /

शुक्रं स्वप्रकाशम् / तदु नात्येति ब्रह्मानाश्रितः को ऽपि लोको नास्त्येवेत्युकारार्थः / सौत्रं लिङ्गं व्याचष्टे-एजयितृत्वमिति / सवायुकस्य सर्वस्य कम्पनश्रवणादपि प्राणः परमात्मैवेत्यर्थः / ब्रह्मणि वज्रशब्दः कथमित्याशङ्क्य गौण इत्याह-वज्रशब्द इति / बृहदारण्यके ऽवायुरेव व्यष्टिःऽइत्यत्र ऽअपपुनर्मृत्युम्ऽइत्यपमृत्युजयरूपमापेक्षिकममृतत्वमुच्यते न मुख्यामृतत्वम्, तत्रैव वायूपास्तिप्रकरणं समाप्य ऽअथ हैनमुषस्तः पप्रच्छऽइति ज्ञेयात्मानमुक्त्वा वाय्वादेर्नाशित्वोक्तेरित्याह-यत्तु वाय्वित्यादिना /

तस्मात्काठकवाक्यं ज्ञेये समन्वितविति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.१०.३९

START Bस्Rप्_१,३.११.४०

ज्योतिर् दर्शनात् | BBस्_१,३.४० |

ज्योतिर्दर्शनात् /

छान्दोग्ये प्रजापतिविद्यावाक्यमाह-एष इति / परञ्ज्योतिः श्रुतिभ्यां संशयमाह-तत्रेति / घटादिविषयावरकतमोनाशकं सौरमित्यर्थः पूर्वत्र ब्रह्मप्रकरणस्यानुग्राहकः सर्वशब्दसंकोचाद्ययोगो ऽस्तीति प्राणश्रुतिर्ब्रह्मणि नीता / न तथात्र ऽय आत्मापहतपाप्माऽइति प्रकरणस्यानुग्राहकं पश्याम इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षमाह-प्रसिद्धमेवेत्यादिना / पूर्वपक्षे सूर्योपास्तिः, सिद्धान्ते ब्रह्मज्ञानान्मुक्तिरिति फलम् / ननु ज्योतिरधिकरणे ज्योतिःशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तेरुक्तत्वात्कथं पूर्वपक्ष इत्यत आह-ज्योतिरिति / तत्र गायत्रीवाक्ये प्रकृतब्रह्मपरामर्शकयच्छब्दसामानाधिकरण्याज्ज्योतिःशब्दस्य स्वार्थत्यागः कृतः, तथात्र स्वार्थत्यागे हेत्वदर्शनात्पूर्वपक्ष इत्यर्थः / ज्योतिःश्रुतेरनुग्राहकत्वेनार्चिरादिमार्गस्थत्वं लिङ्गमाह-तथाचेति / ऽता वा एता हृदयस्य नाड्यःऽइति कण्डिकया नाडीनां रश्मीनां च मिथः संश्लेषमुक्त्वा अथ संज्ञालोपानन्तरं यत्र काले एतन्मरणं यथा स्यात्तथोत्क्रामति अथ तदा एतैर्नाडीसंश्लिष्टरश्मिभिरूर्ध्वः सन्नुपरि गच्छति, गत्वादित्यं ब्रह्मलोकद्वारभूतं गचछतीत्यभिहितं, तथैवात्रापि शरीरात्समुत्थाय मृत्वा परं ज्योतिरादित्याख्यमुपसंपद्य तद्द्वारा ब्रह्मलोकं गत्वा स्वस्वरूपेणाभिनिष्पद्यत इति वक्तव्यम् / समुत्थायोपसंपद्येति क्त्वाश्रुतिभ्यां ज्योतिषो ऽर्चिरादिमार्गस्थत्वभानादित्यर्थः / अतो मार्गस्थसूर्योपास्त्या क्रममुक्तिपरं वाक्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तयति-एवमिति / व्याख्येयत्वेनोपक्रान्त आत्मैवात्र ज्योतिःशब्देन व्याख्येन इति ज्योतिर्वाक्येनैकवाक्यताप्रयोजकप्रकरणानुगृहीतोत्तमरपुरुषश्रुत्या वाक्यभेदकज्योतिःश्रुतिर्बाध्येति भावः / अशरीरत्वफललिङ्गाच्च ब्रह्मैव ज्योतिर्न सूर्य इत्याह-अशरीरमिति / नच सूर्यप्राप्त्या क्रमेणाशरीरत्वं स्यादिति वाच्यं, परत्वेन विशेषितस्य ज्योतिष एव स उत्तम इति परामर्शेनाशरीरत्वनिश्चयादित्याह-परमिति / पूर्वोक्तलिङ्गं दूषयति-यत्त्विति /

नाडीखण्डे दहरोपासकस्य या सूर्यप्राप्तिरुक्ता स न मोक्ष इति युक्ता सूर्योक्तिः, अत्र तु प्रजापतिवाक्ये निर्गुणविद्यायामर्चिरादिगतिस्थसूर्यस्यानन्वयादनर्थकत्वात् श्रुतिव्यत्यासेन स्वरूपं साक्षात्कृत्य परं ज्योतिस्तदेवोपसंपद्यत इति व्याख्येयमिति भावः

END Bस्Rप्_१,३.११.४०

START Bस्Rप्_१,३.१२.४१

आकाशो ऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् | BBस्_१,३.४१ |

आकाशो व्यपदेशात् /

छान्दोग्यमुदाहरतिआकाश इति / यथोपक्रमबलाज्ज्योतिःश्रुतिबाधस्तथाकाशोपक्रमाद्ब्रह्मादिशब्दबाध इति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-भूतेति / श्रुतैर्गुणैराकाशोपास्तिर्निर्गुणब्रह्मज्ञानं चेत्युभयत्र फलम् / ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽ

इत्यनेन पौनरुक्त्यमाशङ्क्य तद्वदत्र स्पष्टलिङ्गाश्रवणादिति परिहरति-स्रष्टृत्वादेश्चेति / वै नामेति प्रसिद्धिलिङ्गस्याकाशश्रुतेश्च वाक्यशेषगताभ्यां ब्रह्मात्मश्रुतिभ्यामनेकलिङ्गोपेताभ्यां बाधो युक्तः / यत्र बहुप्रमाणसंवादस्तत्र वाक्यस्य तात्पर्यमिति निर्णयादिति सिद्धान्तयति-परमेवेत्यादिना / नामरूपे शब्दर्थौ तदन्तःपातिनस्तद्भिन्नत्वे तत्कर्तृत्वं चायुक्तमित्यर्थः / नामादिकर्तृत्वं न ब्रह्मलिङ्गं, जीवस्थत्वादिति शङ्कते-नन्विति / ऽअनेन जीवेनऽइत्यत्र जीवस्य ब्रह्मभेदेन तत्कर्तृत्वमुच्यते साक्षादयोगादिति परिहरति-बाढमिति / यच्चोक्तं स्पष्टं लिङ्गं नास्तीति, तत्राह-नामेति / तर्हि पुनरुक्तिः, तत्राह-आकाशेति /

तस्यैव साधको ऽयं विचारः / अत्राकाशशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तिं सिद्धवत्कृत्य तत्र संशयादिप्रवृत्तेरुक्तत्वादिति न पौनरुक्त्यमिति भावः

END Bस्Rप्_१,३.१२.४१

START Bस्Rप्_१,३.१३.४२

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर् भेदेन | BBस्_१,३.४२ |

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन /

अहन्धीगम्येषु कतम आत्मेति जनकप्रश्ने याज्ञवल्क्य आह-यो ऽयमिति / विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयस्तत्प्रायः / सप्तमी व्यतिरेकार्था / प्राणबुद्धिभ्यां भिन्न इत्यर्थः / वृत्तेरज्ञानाच्च भेदमाह-अन्तर्ज्योतिरिति / पुरुषः पूर्ण इत्यर्थः / उभयलिङ्गानां दर्शनात्संशयमाह-तत्किमिति / पूर्वत्र नामरूपाभ्यां भेदोक्तेराकाशो ब्रह्मेत्युक्तं, तदयुक्तं, ऽप्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तःऽइत्यभिन्ने ऽपि जीवात्मनि भेदोक्तिवदौपचारिकभेदोक्तिसंभवादित्याक्षेपसंगतिः / पूर्वपक्षे कर्मकर्तृजीवस्तुतिः, सिद्धान्ते जीवानुवादेन ततः कल्पितभेदभिन्नस्य प्राज्ञस्य परमात्मनः स्वरूपैक्यप्रमितिरिति फलम् / बुद्धान्तो जाग्रदवस्था / आदिमध्यावसानेषु जीवोक्तेर्जीवस्तावकमिदं वाक्यमिति प्राप्ते सिद्धान्तयति-परमेश्वरेत्यादिना / वाक्यस्य जीवस्तावकत्वे जीवाद्भेदेन प्राज्ञस्याज्ञातस्योत्तरोक्तिरसंगता स्यात्,

अतो ज्ञाताज्ञातसंनिपाते ज्ञातानुवादेनाज्ञातं प्रतिपादनीयं, ऽअपूर्वे वाक्यतात्पर्यम्ऽइति न्यायादिति सिद्धान्ततात्पर्यम् / पुरुषः शरीरं प्राज्ञो जीव इति भ्रान्तिं वारयति-तत्र पुरुष इत्यादिना / देहस्य वेदनाप्रसक्तेर्निषेधायोगात्पुरुषो जीव एव, प्राज्ञस्तु रूढ्या पर एवेत्यर्थः / अन्वारूढो ऽधिष्ठितः / उत्सर्जन् घोराञ्शब्दान्मुञ्चन् / बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्माध्यायतीव चलन्त्यां चलतीव / वस्तुतः सर्वविक्रियाशून्य इत्युक्तेर्न संसारिणि तात्पर्यमित्याह-यत इति / उपक्रमवदुपसंहारवाक्ये ऽप्यैक्यं विविक्षितमित्याह-तथेति / व्याचष्टे-यो ऽयमिति / अवस्थोपन्यासस्य त्वमर्थशुद्धिद्वारैक्यपरत्वान्न जीवलिङ्गत्वमित्याह-यतो न बुद्धान्तेति / प्रश्नोत्तराभ्यामसंसारित्वं गम्यत इत्याह-यदत ऊर्ध्वमिति / कामादिविवेकानन्तरमित्यर्थः / भवतीति चेति / यद्यस्माद्वक्ति तस्मादवगम्यत इति योजना / तेनावस्थाधर्मेणानन्वागतो ऽस्पृष्टो भवति, असङ्गत्वात् / सुषुप्तावप्यात्मतत्त्वं पुण्यपापाभ्यामस्पृष्टं भवति / हि यस्मादात्मा सुषुप्तौ सर्वशोकातीतः तस्माधृदयस्यैव सर्वे शोका इति श्रुत्यर्थः

END Bस्Rप्_१,३.१३.४२

START Bस्Rप्_१,३.१३.४३

पत्यादिशब्देभ्यः | BBस्_१,३.४३ |

वाक्यस्य ब्रह्मात्मैक्यपरत्वे हेत्वन्तरमाह-पत्यादीति / सूत्रं व्याचष्टे-इतश्चेति / वशी स्वतन्त्रः / अपराधीन इति यावत् / ईशानो नियमनशक्तिमान् / शक्तेः कार्यमाधिपत्यमिति भेदः / तस्माच्छोधितत्वमर्थैक्ये षष्ठाध्यायसमन्वय इति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,३.१३.४३

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाव्याख्यायां भाष्यरत्नप्रभायां प्रथमाध्याये तृतीयः पादः

// इति प्रथमाध्यायस्य ज्ञेयब्रह्मप्रतिपादकास्पष्टश्रुतिसमन्वयाख्यस्तृतीयः पादः //

प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः /

अव्यक्तेशमजं पञ्चजनाधारं च कारणम् / वेदितन्यं प्रियं वन्दे प्रकृतिं पुरुषं परम्

START Bस्Rप्_१,४.१.१

आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीर-रूपक-विन्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च | BBस्_१,४.१ |

अस्मिन्पादे ऽधिकरणत्रयस्येक्षत्यधिकरणेन संगतिं वक्तुं वृत्तमनुवदति-ब्रह्मेति / तदशब्दत्वेन / प्रधानस्य वैदिकशब्दशून्यत्वेनेत्यर्थः / ईक्षत्यधिकरणे गतिसामान्यमशब्दत्वं च प्रतिज्ञातम्, तत्र ब्रह्मणि वेदान्तानां गतिसामान्यं प्रपञ्चितं, अधुना प्रधानस्याशब्दत्वमसिद्धमित्याशङ्क्य निरूप्यत इत्याक्षेपसंगतिः / तेनाशब्दत्वनिरूपणेन ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयो दृढीकृतो भवतीत्यध्यायसंगतिरप्यधिकरणत्रयस्य ज्ञेया / अत्राव्यक्तपदं विषयः / तत्किं प्रधानपरं पूर्वोक्तशरीरपरं वेति स्मृतिप्रकरणाभ्यां संशये पूर्वमप्रसिद्धब्रह्मपरत्वं यथा षष्ठाध्यायस्य दर्शितं तद्वदव्यक्तपदमप्रिद्धप्रधानपरमिति पूर्वपक्षयति-आनुमानिकमिति / अपिशब्दाद्ब्रह्माङ्गीकारेणायमशब्दत्वाक्षेप इति सूचयति / तथा च ब्रह्मप्रधानयोर्विकल्पेन कारणत्वात् ब्रह्मण्येव वेदान्तानां समन्वय इति नियमासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते नियमसिद्धिरिति विवेकः / पदविचारत्वादधिकरणानामेतत्पादसंगतिर्बोध्या / स्मार्तक्रमरूढिभ्यामव्यक्तशब्दः प्रधानपरः शब्दस्पर्शादिशून्यत्वेन योगसंभवाच्चेत्याह-शब्दादीति / प्रधानस्य वैदिकशब्दवाच्यत्वे का क्षतिरित्यत आह-तदेवेति / ऽअजामेकाम्ऽइत्याद्या श्रुतिः / ऽहेतुः प्रकृतिरुच्यतेऽइत्याद्या स्मृतिः / ऽयदल्पं तज्जडप्रकृतिकम्ऽइति न्यायः / ततो ब्रह्मैव कारणमिति मतक्षतिरिति भावः / सूत्रे नञर्थं वदन्सिद्धान्तयति-नैतदिति / प्रधानं वैदिकं नेत्यत्र तात्पर्याभावं हेतुमाह-नहीति / ननु प्रधानस्यात्र प्रत्यभिज्ञानाद्वैदिकत्वमित्यत आह-न ह्यत्रेति / ननु शब्दप्रत्यभिज्ञायामर्थो ऽपि प्रत्यभिज्ञायत इत्याशङ्क्य यौगिकाच्छब्दासति नियामके नार्थविशेषधीरित्याह-स चेति / रूढ्या तद्धीरित्याशङ्क्य रूढिः किं लौकिकी स्मार्ता वा / नाद्य इत्याह-न चेति / द्वितीयंप्रत्याह-या त्विति / पुरुषसंकेतो नानादिवेदार्थनिर्णयहेतुः, पुंमतेर्विचित्रत्वादित्यर्थः / यत्तु स्मार्तक्रमप्रत्यभिज्ञया क्रमिकार्थः स्मार्त एवेति, तत्राह-नच क्रमेति / स्थानात्तद्रूपप्रत्यभिज्ञानाशङ्क्यामसतीत्यन्वयान्नञो व्यत्यासेनातद्रूपस्य तद्रूपविरुद्धस्य प्रत्यभिज्ञाने सतीत्यर्थः / पूर्वज्ञातरूपार्थस्य स्थाने तद्विरुद्धार्थज्ञाने सति तस्य धीर्नास्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह-न हीति / प्रकृते नास्ति विरुद्धज्ञानमित्याशङ्क्य प्रकरणाच्छरीरज्ञानमस्तीत्याह-प्रकरणेति / शरीरमेव रूपकेण रथसादृश्येन विन्यस्तं शरीररूपकविन्यस्तं, तस्य पूर्ववाक्ये आत्मबुद्ध्योर्मध्यस्थानपठितस्यात्रापि मध्यस्थेनाव्यक्तशब्देन ग्रहणान्न प्रधानस्य वैदिकत्वमिति सूत्रार्थः / स्मार्तक्रमः किमिति त्यक्तव्य इत्याशङ्क्य श्रौतक्रमस्य प्रकरणाद्यनुग्रहेण बलवत्त्वादित्याह-कुत इत्यादिना / तदुभयं विवृणोति-तथा हीति / रूपककॢप्तिः सादृश्यकल्पना / प्रग्रहो ऽश्वरशना / यदा बुद्धिसारथिर्विवेकी तदा मनसेन्द्रियहयान्विषमविषयमार्गादाकर्षति / यद्यविवेकी तदा मनोरशनाबद्धांस्तान् प्रवर्तयतीति मनसः प्रग्रहत्वं युक्तम् / तेषु हयेषु / गोचरान् मार्गान् / ननु स्वतश्चिदात्मनो भोगसंभवात् किं रथादिनेत्यत आह-आत्मेति / आत्मा देहः, देहादिसङ्ककल्पनया भोक्तृत्वं न स्वतो ऽसङ्गत्वादित्यर्थः / अधुना रथादिभिर्गन्तव्यं वदन्नाकाङ्क्षापूर्वकमुत्तरवाक्यमाह-तैश्चेत्यादिना / शरीरस्य प्रकृतत्वे ऽप्यव्यक्तपदेन प्रधानं गृह्यतामित्यत आह-तत्र य एवेति / एवं प्रकरणं शोधयित्वा शरीरस्य परिशेषतामानयति-तत्रेन्द्रियेत्यादिना / अर्थानां पूर्वमनुक्तिशङ्कां वारयन् परत्वमुपपादयति-अर्था इति / गृह्णन्ति पुरुषपशुं बध्नन्तीति ग्रहा इन्द्रियाणि / तेषां ग्रहत्वं विषयाधीनम् / असति विषये तेषामकिञ्चित्करत्वात् / ततो ग्रहेभ्यः श्रेष्ठा अतिग्रहा विषया इति बृहदारण्यके श्रवणात् / परत्वं श्रैष्ठ्याभिप्रायं, न त्वान्तरत्वेनेति भावः / सविकल्पकं ज्ञानं मनः, निर्विकल्पकं निश्चयात्मिका बुद्धिः, आत्मशब्दात् स एव बुद्धेः परः, प्रत्यभिज्ञायत इति शेषः / हिरण्यगर्भाभेदेन ब्रह्मादिपदवेद्या समष्टिबुद्धिर्महानित्याह-अथवेति / मननशक्तिः, व्यापिनी, भाविनिश्चयः, ब्रह्मा आत्मा, भोग्यवर्गाश्रयः, तात्कालिकनिश्चयः, कीर्तिशक्तिः, नियमनशक्तिः, त्रैकालनिश्चयः, संविदभिव्यञ्जिका चिदध्यस्तातीतसर्वार्थग्रहिणी समष्टिबुद्धिरित्यर्थः / हिरण्यगर्भस्येयं बुद्धिरस्तीत्यत्र श्रुतिमाह-य इति / नन्वप्रकृता सा कथमुच्यते, तदुक्तौ च प्रधानेन किमपराद्धमित्यत आह-सा चेति / हिरुक्पृथक् / पूर्वं व्यष्टिबुद्ध्यभेदेनोक्तात्र ततो भेदेन परत्वमुच्यत इत्यर्थः / तर्हि रथरथिनौ द्वौ परिशिष्टौ स्यातां, नेत्याह-एतस्मिंस्त्विति / अतो रथ एव परिशिष्ट इत्याह-तदेवमिति / तेषु पूर्वोक्तेषु षट्पदार्थेष्वित्यर्थः / परिशेषस्य फलमाह-इतराणीति / वेदो यमो वेति शेषः / दर्शयति चेति सूत्रभागो व्याख्यातः / किञ्च ब्रह्मात्मैकत्वपरत्वे ग्रन्थे भेदवादिनां प्रधानस्यावकाशो नास्तीत्याह-शरीरेत्यादिना / भोगो वेदना / काठकग्रन्थस्यैक्यतात्पर्ये गूढत्वज्ञेयत्वज्ञानहेतुयोगविधये लिङ्गानि सन्तीत्याह-तथा चैष इत्यादिना /

अग्र्या समाधिपरिपाकजा / वागित्यत्र द्वितीयालोपश्छान्दसः, मनसीति दैघ्यं च

END Bस्Rप्_१,४.१.१

START Bस्Rप्_१,४.१.२

सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् | BBस्_१,४.२ |

शङ्कोत्तरत्वेन सूत्रं व्याचष्टे-उक्तमेतदित्यादिना / कार्यकारणयोरभेदान्मूलप्रकृतिवाचकाव्यक्तशब्देन विकारो लक्ष्यत इत्यर्थः / गोभिर्गोविकारैः पयोभिर्मत्सरं सोमं श्रीणीत / मिश्रितं कुर्यादिति यावत् / ऽश्रीञ् पाकेऽइति धातोर्लोटि मध्यमपुरुषबहुवचनमेतत् / अव्यक्तात्मना कार्यस्याव्यक्तशब्दयोग्यत्वे मानमाह-श्रुतिश्चेति /

तर्हि प्रागवस्थायामिदं जगदव्याकृतमासीत् ह किलेत्यर्थः / बीजरूपा शक्तिः संस्कारस्तदवस्थम्

END Bस्Rप्_१,४.१.२

START Bस्Rप्_१,४.१.३

तदधीनत्वाद् अर्थवत् | BBस्_१,४.३ |

अपसिद्धान्तशङ्कोत्तरत्वेन सूत्रं व्याचष्टे-अत्राहेत्यादिना / तर्हि तदा / एवं सति सूक्ष्मशब्दितप्रागवस्थाभ्युपगमे सति / ईश्वरे कल्पिता तन्नियम्येत्यङ्गीकारान्नापसिद्धान्त इत्याह-अत्रोच्यत इत्यादिना / कूटस्थब्रह्मणः स्रष्टृत्वसिद्ध्यर्थमविद्या स्वीकार्येत्युक्तम् / बन्धमुक्तिव्यवस्थार्थमपि सा स्वीकार्येत्याह-मुक्तानामिति / यन्नाशान्मुक्तिः सा स्वीकार्या, तां विनैव सृष्टौ मुक्तानां पुनर्बन्धापत्तेरित्यर्थः / तस्याः परपरिकल्पितसत्यस्वततन्त्रप्रधानाद्वैलक्षण्यमाह-अविद्येत्यादि ना / मायामयी प्रसिद्धमायोपमिता / लोके मायाविनो मायावत्परतन्त्रेत्यर्थः / जीवभेदोपाधित्वेनापि सा स्वीकार्येत्याह-महासुषुप्तिरिति / बुद्ध्याद्युपाधिभेदाज्जीवा इति बहूक्तिः / अविद्यायां श्रुतिमप्याह-तदेतदिति / आकाशहेतुत्वादाकाशः /

ज्ञानं विनान्ताभावादक्षरम् / विचित्रकारित्वान्मायेति भेदः / इदानीमविद्याया ब्रह्मभेदान्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यत्वेनाव्यक्तशब्दार्हत्वमाह-अव्यक्तेति / तस्य महतः परत्वं कथमित्यत आह-तदितमिति / यदा बुद्धिर्महांस्तदा तद्धेतुत्वात्परत्वमित्युक्तमित्यन्वयः / प्रतिबिम्बस्योपाधिपरतन्त्रत्वादुपाधेः प्रतिबिम्बात्परत्वमाह-यदा त्विति / हेतुं स्फुटयति-अविद्येति / अव्यक्तस्य परत्वे ऽपि शरीरस्य किं जातं, तदाह-तच्चेति / नन्विन्द्रियादीनामप्यव्यक्ताभेदादव्यक्तत्वं परत्वं च किमिति नोच्यते, तत्राह-सत्यपीति / सूत्रद्वयस्य वृत्तिकृद्ध्याख्यानमुत्थापयति-अन्ये त्विति / पञ्चीकृतभूतानां सूक्ष्मा अवयवाः स्थूलदेहारम्भकाः / सूक्ष्मशरीरं प्रतिजीवं लिङ्गस्याश्रयत्वेन नियतमस्तीति वक्ष्यते / देहान्तरप्राप्तौ तेन युक्तो गच्छति परलोकमित्यर्थः / कथं तस्य महतो जीवात्परत्वमित्याशङ्क्य द्वितीयसूत्रं व्याचष्टे-तदधीनत्वाच्चेति /

अर्थवदिति /

सूत्रस्थदृष्टान्तमाह-यथेति / तद्ध्याख्यानं दूषयति-तैरिति / अव्यक्तपदबलात् प्रकृतमपि स्थूलं त्यज्यत इति शङ्कते-आम्नातस्येति / एकार्थबोधकानां शब्दानां मिथ आकाङ्क्षयैकस्यां बुद्धावारूढत्वमेकवाक्यता / तव मते तस्या अभावात्कुतोर्ऽथबोध इति समाधत्ते-नेति / तां विनाप्यर्थथीः किं न स्यादित्यत आह-नहीति / शरीरशब्देन रूढ्या स्थूलं प्रकृतं तस्य हानिरप्रकृतस्य भूतसूक्ष्मस्याव्यक्तपदेन ग्रहणमन्याय्यं स्यादित्यर्थः / अस्त्वेकवाक्यतेत्यत आह-न चेति / ततः किं तत्राह-तत्रेति / आकाङ्क्षया वाक्यैकवाक्यत्वे सति प्रकृतं शरीरद्वयमव्यक्तपदेन ग्राह्यम् / आकाङ्क्षायास्तुल्यत्वादिति भावः / अनात्मनिश्चयः शुद्धिः, तदर्थं सूक्ष्ममेवाकाङ्क्षितं ग्राह्यम्;तस्य सूक्ष्मत्वेनात्माभेदेन गृहीतस्य दुःशोधत्वात् / स्थूलस्य दृष्टदौर्गन्ध्यादिना लशुनादिवदनात्मत्वधीवैराग्ययोः सुलभत्वादिति शङ्कते-न चेति / दृष्टा बीभत्सा घृणा यस्मिन् तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः / दूषयति-यत इति / वैराग्यायशुद्धिरत्र न विवक्षिता, विध्यभावात्, किन्तु वैष्णवं परमं पदं विवक्षितमिति तद्दर्शनार्थं प्रकृतं स्थूलमेवाव्यक्तपदेन ग्राह्यमिति भावः / किञ्च सूक्ष्मस्य लिङ्गान्तःपातिन इन्द्रियादिग्रहणेनैव ग्रहणान्न पृथगव्यक्तशरीरपदाभ्यां ग्रहः / अभ्युपेत्याह-सर्वथेति / स्थूलस्य सूक्ष्मस्य वा ग्रहे ऽपीत्यर्थः / तथा नामेति / सूक्ष्ममेवाव्यक्तमस्त्वित्यर्थः

END Bस्Rप्_१,४.१.३

START Bस्Rप्_१,४.१.४

ज्ञेयत्वावचनाच् च | BBस्_१,४.४ |

अत्राव्यक्तं प्रधानं नेत्यत्र हेत्वन्तरार्थं सूत्रम्-ज्ञेयत्वेति / सत्त्वादिगुणरूपात्प्रधानात् पुरुषस्यान्तरं भेदस्तज्ज्ञानादित्यर्थः / नहि शक्यमिति च वदद्भिः प्रधानं ज्ञेयत्वेन स्मर्यत इति संबन्धः / न केवलं भेदप्रतियोगित्वेन प्रधानस्य ज्ञेयत्वं तैरिष्टं किन्तु तस्योपासनयाणिमादिप्राप्तये ऽपीत्याह-क्वचिच्चेति /

ज्ञानविध्यभावे ऽप्यव्यक्तपदजन्यज्ञानगम्यत्वमार्थिकं ज्ञेयत्वमस्तीत्यत आह-न चानुपदिष्टमिति / उपदिष्टं हि ज्ञानं फलवदिति ज्ञातुं शक्यं निष्फलस्योपदेशायोगादव्यक्तस्य च ज्ञानानुपदेशात्फलवज्ज्ञानगम्यत्वासिद्धिरित्यर्थः / फलितमाह-तस्मादिति / सांख्येष्टसफलज्ञानगम्यत्वावचनाच्चेत्यर्थः / ननु शरीरस्यापि ज्ञेयत्वानुक्तेः कथमिह ग्रहणं, तत्राह-अस्माकं त्विति /

अस्मन्मते विष्णवाख्यपदस्यैकस्यैव ज्ञेयत्वात्तद्दर्शनार्थमव्यक्तपदेन शरीरोपन्यासो युक्त इत्यर्थः / साधारणशब्दमात्रान्न प्रधानस्य प्रत्यभिज्ञा स्मार्तलिङ्गस्यानुक्त्या नियामकाभावादिति तात्पर्यम्

END Bस्Rप्_१,४.१.४

START Bस्Rप्_१,४.१.५

वदतीति चेन् न प्राज्ञो हि प्रकरणात् | BBस्_१,४.५ |

लिङ्गोक्तिमाशङ्क्य निषेधति-वदतीति चेदिति /

अत्र हि तादृशमेव निर्दिष्टमित्यन्वयः / स्पष्टमन्यत्

END Bस्Rप्_१,४.१.५

START Bस्Rप्_१,४.१.६

त्रयाणाम् एव चैवम् उपन्यासः प्रश्नश् च | BBस्_१,४.६ |

किञ्चात्र कठवल्ल्यां प्रधानस्य प्रश्नोत्तरयोरसत्त्वान्न ग्रहणमित्याह-त्रयाणामिति / मृत्युना नचिकेतसं प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्वेत्युक्तेः त्रयाणामेव प्रश्नो नचिकेतसा कृतः / उपन्यासश्च मृत्युना कृतः / नान्यस्येत्यर्थः / प्रश्नत्रयं क्रमेण पठति-तत्र तावदिति / हे मृत्यो, स मह्यं दत्तवरस्त्वं स्वर्गहेतुमग्नि स्मरसि / प्रेते मृते / देहादन्यो ऽस्ति न वेति संशयो ऽस्ति / अत एतदात्मतत्त्वमसंदिग्धं जानीयामित्यर्थः / क्रमेणोत्तरत्रयमाह-प्रतिवचनमपीति / लोकहेतुविराडात्मनोपास्यत्वाल्लोकादिश्चित्यो ऽग्निस्तं मृत्युरुवाच नचिकेतसे / याः स्वरूपतो यावतीः संख्यातो यथा वा क्रमेणाग्निश्चीयते तत्सर्वमुवाचेत्यर्थः / हन्तेदानीं ब्रह्म वक्ष्यामीति ब्रह्मवाक्येन जीवप्रश्नाद्व्यवहितनमपि ऽयथा च मरणं प्राप्यऽइत्यादि वाक्यं जीवविषयमुत्तरं, योग्यत्वादित्यर्थः / वाक्यार्थस्तु आत्मा मरणं प्राप्य यथा भवति तथा वक्ष्यामीति / प्रतिज्ञातमाह-योनिमिति / चराचरदेहप्राप्तौ निमित्तमाह-यथेति / श्रुतमुपासनम् / सूत्रे आद्यश्चकारो यत इत्यर्थः / एवं च त्रयाणामेवोपन्यासः प्रश्नश्च यतः अतो न प्रधानमव्यक्तमिति योजना / उक्तार्थे सूत्रमाक्षिपति-अत्राहेति / एकः प्रश्नः द्वौ प्रश्नौ वेति पक्षद्वये फलितं पृच्छति-किञ्चात इति / सप्तम्यर्थे तसिः / अत्र च पक्षद्वये ऽपि किमित्यर्थः / प्रश्नैक्ये सूत्रासंगतिः भेदे प्रधानस्य श्रौतत्वसिद्धिरिति पूर्ववाद्याह-स एवेत्यादिना / प्रश्नैक्यपक्षमादाय सिद्धान्त्याह-अत्रोच्यत इति / येन प्रधानसिद्धिः स्यादिति शेषः / चतुर्थप्रश्नकल्पने वरत्रित्वोपक्रमविरोधः स्यादिति विवृणोति-वरेत्यादिना / वरप्रदानमुपक्रमो यस्याः सा / प्रहिताय यमलोकं प्रति प्रेषिताय / इतः पुनः मर्त्यलोकं प्राप्तस्य मम पिता यथापूर्वं सुमनाः स्यादिति प्रथमं वव्रे / ननु द्वितीयवरो जीवविद्या तृतीयो ब्रह्मविद्येति प्रश्नभेदः किं न स्यादित्यत आह-येयमिति / प्रेते इत्युपक्रम्य तृतीयत्वोक्तिलिङ्गाज्जीवात्मविद्यैव तृतीयो वर इत्यर्थः / एवं वाक्योपक्रमे सति प्रश्नान्तरं न युक्तमित्याह-तत्रेति / मरणधर्माद्यस्पर्शलिङ्गाभ्यां प्रष्टव्ययोर्जीवेश्वरयोर्भेदात् प्रश्नभेदसिद्धेर्वाक्यबाधो युक्त इति शङ्कते-नन्वित्यादिना / गोचरत्वादाश्रयत्वात् / न केवलं प्रष्टव्यभेदात् प्रश्नभेदः किन्तु प्रश्नवाक्ययोः सादृश्याभावादपीत्याह-प्रश्नच्छायेति / प्रष्टव्यभेदो ऽसिद्ध इति परिहरति-नेत्यादिना / किञ्च ब्रह्माप्रश्ने जन्मादिनिषेधेन जीवस्वरूपं वदन् यमस्तयोरैक्यं सूचयतीत्याह-इह चान्यत्रेति / तन्निषेधवाक्ये शिवोक्तिरसिद्धेत्यत आह-सतीति / भागी युक्तः / तस्मादविद्यया जीवस्य प्राप्तजन्मादिनिषेधेन स्वरूपमुक्तमित्यर्थः / किञ्च जीवो ब्रह्माभिन्नः, मोक्षहेतुज्ञानविषयत्वात्, ब्रह्मवदित्याह-तथा स्वप्नेति / अन्तो ऽवस्था / येन साक्षिणा प्रमाता पश्यति तामात्मानमिति संबन्धः / हेतोरप्रयोजकत्वमाशङ्कय ऽतमेव विदित्वाऽइति श्रुतिविरोधमाह-प्राज्ञेति / किञ्चाभेदमुक्त्वा भेदस्य निन्दितत्वादभेद एव सत्य इत्याह-तथेति / इह देहे यच्चैतन्यं तदेवामुत्र सूर्यादौ / एवमिहाखण्डैकरसे ब्रह्मणि यो नानेव मिथ्याभेदं पश्यति स भेददर्शी मरणान्मरणं प्राप्नोति संसारभयान्न मुच्यत इत्यर्थः / किञ्च जीवप्रश्नानन्तरं ऽतं दुर्दर्शम्ऽइति यदुत्तरमुवाच तेनाप्युत्तरेणाभेदो गम्यत इति संबन्धः / प्रष्टृप्रश्नयोः प्रशंसयापि लिङ्गेन पृष्टस्य दौर्लभ्यद्योतनाद्ब्रह्मत्वसिद्धिरित्याह-अन्यं वरमित्यादिना / पुत्रादिकं वृणीष्वेत्युक्ते ऽपि विषयांस्तुच्छीकृत्यात्मज्ञानान्न चचाल ऽनान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीतेऽइति श्रवणात् / तदा संतुष्टो यमः ऽअन्यच्छ्रेयो ऽन्यदुतैव प्रेयःऽइति भोगापवर्गमार्गयोर्वैलक्षण्यं प्रतिज्ञाय ऽदूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्याऽइति दर्शितवानित्यर्थः / प्रेयः प्रियतमं स्वर्गादिकं, विषूची विरुद्धफले, अविद्या कर्म, विद्या तत्त्वधीः / विद्याभीप्सिनं विद्यार्थिनं त्वामहं मन्ये, यतः त्वा त्वां बहवो ऽपि कामाः पुत्रादयो मया दीयमाना दुर्लभा अपि नालोलुपन्त लोभवन्तं न कृतवन्त इति प्रष्टारं स्तुत्वा प्रश्नमपि ऽत्वादृङ्गो भूयान्नचिकेतः प्रष्टाऽइति स्तुवन्नित्यक्षरार्थः / इयं प्रशंसा प्रश्नभेदपक्षे न घटत इत्याह-यत्प्रश्नेति / यत्प्रश्नेन स्तुतिं लब्धवांस्तं प्रश्नं विहाय यद्यन्यमेवोत्थापयेत् तर्ह्यनवसरे स्तुतीः कृता स्यादित्यर्थः / तस्मादिति / प्रष्टव्यभेदाभावादित्यर्थः / प्रश्नवाक्यव्यक्त्योः सादृश्याभावात् प्रश्नभेद इत्युक्तं निरस्यति-यत्त्वित्यादिना / धर्माद्याश्रयस्य जीवस्य ब्रह्मत्वं कथमित्यत आह-यावदिति / अविद्यानाशानन्तरं ब्रह्मत्वं चेदागन्तुकमनित्यं च स्यादित्यत आह-न चाविद्यावत्त्व इति / जीवस्य ब्रह्मत्वे स्वाभाविके सति ब्रह्मप्रश्नस्य यदुत्तरं तज्जीवप्रश्नस्यापि भवतीति लाभं दर्शयति-ततश्च न जायत इति / जीवब्रह्मैक्ये ऽत्रयाणाम्-ऽइति सूत्रं कथमित्यत आह-सूत्रं त्विति / कल्पितभेदात्प्रश्नभेदकल्पनेत्याह-ततश्चेति /

परमात्मनः सकाशात्प्रधानस्य वैषम्यमनात्मत्वेन तृतीयवरान्तर्भावायोगादिति भावः

END Bस्Rप्_१,४.१.६

START Bस्Rप्_१,४.१.७

महद्वच् च | BBस्_१,४.७ |

श्रौतो ऽव्यक्तशब्दो न सांख्यासाधारणतत्त्वगोचरः, वैदिकशब्दत्वात्, महच्छब्दवदित्याह-महद्वच्चेति / सूत्रं व्याचष्टे-यथेत्यादिना / न चाकाशादिशब्दे व्यभिचारः, आकाशादेर्मतान्तरसाधारणत्वेन सांख्यासाधारणत्वासिद्धेः साध्यस्यापि सत्त्वादिति मन्तव्यम् / सत्तामात्रे / सत्त्वप्रधानप्रकृतेराद्यपरिणामे / निर्विकल्पकबुद्धावित्यर्थः / आत्मा महानित्यात्मशब्दप्रयोगात्, तं मत्वा न शोचति, ऽतमसः परस्तादिऽत्यादिना शोकात्ययतमः परत्वादिभ्यश्च महच्छब्दः सांख्यतत्त्वं नाभिधत्त इति संबन्धः / अधिकरणार्थमुपसंहरति-अतश्चेति

END Bस्Rप्_१,४.१.७

START Bस्Rप्_१,४.२.८

चमसवदविशेषात् | BBस्_१,४.८ |

चमसवदविशेषात् /

अत्राजापदं विषयः, तत्किं प्रधानपरं मायापरं वेति रूढ्यर्थासंभवात्संशये पूर्वत्राव्यक्तशब्दमात्रेण प्रधानस्याप्रत्यभिज्ञायामप्यत्र त्रिगुणत्वादिलिङ्गोपेतादजापदात्प्रत्यभिज्ञास्तीति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयति-पुनरपीति / फलं पूर्वपक्षे ब्रह्मणि समन्वयासिद्धिः, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति पूर्ववद्द्रष्टव्यम् / रागहेतुत्वादिगुणयोगात् लोहितादिशब्दै रजादिगुणलाभे ऽपि कथं प्रधानलाभः, तत्राह-तेषां साम्येति / अवयवाः प्रधानस्य रजादयस्तेषां धर्मा रञ्जकत्वादयः तैर्निमित्तैर्लोहितादिशब्दैः प्रधानमुच्यत इत्यर्थः / गुणाभेदात्प्रधानलाभ इति भावः / तत्राजाशब्दं योजयति-नेति / ऽरूढिर्योगमपहरतिऽइति न्यायेन शङ्कते-नन्विति / रूढ्यसंभवाद्योग आश्रयणीय इत्याह-बाढमिति / अजाशब्दितप्रकृतित्वपुरुषभेदलिङ्गाभ्यामपि प्रधानप्रत्यभिज्ञेत्याह-सा चेत्यादिना / प्रजायन्त इति प्रजा महदादयः / त्रैगुण्यं सुखदुःखमोहाः / अनुशयनं विवृणोति-तामेवाविद्ययेति / अविवेकेनेत्यर्थः / विषयधीर्भोगः / गुणभिन्नात्मख्यातिरपवर्गः / सिद्धान्तयति-एवं प्राप्त इति / मायादावपि साधारणान्मन्त्राद्विशेषार्थग्रहो न युक्तः, विशेषग्रहहेतोः प्रकरणादेरभावादिति हेतुं व्याख्याय दृष्टान्तं व्याचष्टे-चमसवदिति /

सर्वत्र गिरिगुहादावपि

END Bस्Rप्_१,४.२.८

START Bस्Rप्_१,४.२.९

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्य् अधीयत एके | BBस्_१,४.९ |

उत्तरसूत्रव्यावर्त्यां शङ्कामाह-तत्र त्विदमिति / चतुर्विधस्येति / जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जरूपस्येत्यर्थ / स्मृत्युक्ता कुतो न ग्राह्येति शङ्कते-कस्मादिति / श्रुतेः श्रुत्यन्तरादर्थग्रहो युक्तः, साजात्यान्मूलानपेक्षत्वाच्चेत्याह-तथा हीति / शाखिनश्चन्दोगाः / किञ्च लोहितादिशब्दैरपि द्रव्यलक्षणा न्याय्या अव्यवधानात् न तु रञ्जनीयत्वादिगुणव्यवहिता सत्त्वादिगुणलक्षणेत्याह-लोहितादीनां चेति / ननु शाखान्तरेण शाखान्तरस्थमन्त्रस्य निर्णयः कथमित्यत आह-असंदिग्धेनेति / सर्वशाखाप्रत्ययन्यादिति भावः / यथा शाखान्तरवाक्यान्न प्रधानग्रहस्तथेहापि श्वेताश्वतरोपनिषदि मायाप्रकरणान्न तद्ब्रह्म इत्याह-तथेति / सृष्ट्यादौ किंसहायं ब्रह्मेति विमृश्यते / ब्रह्मवादिनो ध्यानाख्ययोगेन परमात्मानमनुप्रविष्टाः सन्तः तत्रैव देवस्यात्मभूतामैक्येनाध्यस्तां शक्तिं परतन्त्रां मायां सत्त्वादिगुणवतीं ब्रह्मणः सहायमपश्यन्नित्यन्वयः / मायाया एकत्वे ऽपि तदंशानां जीवोपाधीनां तत्तसंघातयोनीनामविद्याख्यानां भेदाद्वीप्सा / अव्याकृते अनभिव्यक्ते नामरूपे यस्यां सा / अनेन ऽतद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्ऽइति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धिरुक्ता / तस्यां शक्तौ व्यक्ताव्यक्तकार्यलिङ्गकानुमानं सूययति-नामेति / मायाया रोहितादिरूपवत्त्वं कथमित्यत आह-तस्या इति /

विषय आश्रयः

END Bस्Rप्_१,४.२.९

START Bस्Rप्_१,४.२.१०

कल्पनोपदेशाच् च मध्वादिवदविरोधः | BBस्_१,४.१० |

एवं प्रकरणबलान्मायैवाजेति भाष्यकृन्मतम् / छान्दोग्यश्रुत्या तेजो ऽबन्नलक्षणावान्तरप्रकृतिरजेति सूत्रकृन्मतेनोत्तरसूत्रव्यावर्त्यं शङ्कते-कथमिति / किं तेजोबन्नेत्वजाशब्दो रूढो, न जायत इति यौगिको वा / नाद्यः, तेष्वजात्वजातेरसत्त्वादित्याह-यावतेति / यत इत्यर्थः / अतो न रूढ इति शेषः / न द्वितीय इत्याह-नचेति / जातिर्जन्म / अजातिरजन्म / लौकिकाजाशब्दसादृश्यकल्पनया तेजो ऽबन्नानामजात्वोपदेशाद्गौणो ऽयं शब्द इति परिहरति-कल्पनेति / अनियमो यदृच्छा / बर्करो बालपशुः / यदुक्तं जीवभेदेन प्रधानवादप्रत्यभिज्ञेति, तन्नेत्याह-न चेदमिति / व्यवस्थार्थो भेदो ऽप्यर्थात्प्रतिपाद्यत इत्याह-प्रसिद्धं त्विति / सत्य एव प्रसिद्ध इत्यत आह-भेदस्त्विति / कल्पनोपदेशे दृष्टान्तं व्याचष्टे-मध्विति / नच योगस्य मुख्यवृत्तित्वात्तेन प्रधानग्रहो न्याय्य इति वाच्यं,

रूढार्थानपेक्षाद्योगात्तदाश्रितगुणलक्षणाया बलीयस्त्वात् / गुणवृत्तौ हि रूढिराश्रिता भवति / तथाच रोहितादिशब्दसमभिव्याहारानुगृहीतया रूढ्याश्रितया गुणवृत्त्या प्रधाने योगं बाधित्वावान्तरप्रकृतिरजाशब्देन ग्राह्य, यथा मध्वादिशब्दैः प्रसिद्धमध्वाद्याश्रितगुणलक्षणय आदित्यादयो गृह्यन्ते तद्वत् / तस्मादशब्दं प्रधानमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,४.२.१०

START Bस्Rप्_१,४.३.११

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावाद् अतिरेकाच् च | BBस्_१,४.११ |

न संख्योपसंग्रहात् /

पञ्चजनशब्दः सांख्यतत्त्वपरो ऽन्यपरो वेति योगरूढ्योरनिश्चयात् संशये यथा तत्त्वविद्याधिकारे छागायां तात्पर्याभावादजापदे रूढित्यागस्तथा पञ्चमनुष्येषु तात्पर्याभावात्पञ्चजनशब्देन रूढिं त्यक्त्वा तत्त्वानि ग्राह्याणीतिदृष्टान्तसंगतिं सूचयन् मन्त्रमुदाहृत्य पूर्वपक्षयति-एवमित्यादिना / फलं पूर्ववत् / प्राणचक्षुःश्रोत्रान्नमनांसि वाक्यशेषस्थाः पञ्चजनाः पञ्च / तत्र चत्वारः सूत्रं अन्नं विराट् तयोः कारणमव्याकृतमाकाशश्च यस्मिन्नध्यस्तास्तमेवात्मानममृतं ब्रह्म मन्ये / तस्मान्मननात् विद्वानहममृतो ऽस्मीति मन्त्रदृशो वचनम् / नन्वस्तु पञ्चत्वशिष्टेषु पञ्चजनेषु पुनः पञ्चत्वान्वयात् पञ्चविंशतिसंख्याप्रतीतिः, तावता कथं सांख्यतत्त्वग्रह इत्याशङ्क्य संख्याया धर्म्याकाङ्क्षायां तत्त्वानि ग्राह्याणीत्याह-तथेति / जगतो मूलभूता प्रकृतिस्त्रिगुणात्मकं प्रधानमनादित्वादविकृतिः / कस्यचित्कार्यं न भवतीत्यर्थः / महदहङ्कारपञ्चतन्मत्रणीति सप्त प्रकृतयो विकृतयश्च / तत्र महान्प्रधानस्य विकृतिरहङ्कारस्य प्रकृतिः / अहङ्कारस्तामसः पञ्चतन्मात्राणां शब्दादीनां प्रकृतिः, सात्त्विक एकादशेन्द्रियाणाम् / पञ्च तन्मात्राश्च पञ्चानां स्थूलभूतानामाकाशादीनां प्रकृतयः पञ्च स्थूलभूतान्येकादशेन्द्रियाणि चेति षोडशसंख्याको गणो विकार एव न प्रकृतिः, तत्त्वान्तरोपादानत्वाभावात् / पुरुषस्तूदासीन इति सांख्यकारिकार्थः / संख्यया तत्त्वानामुपसंहग्रहात् शब्दवत्त्वमिति प्राप्ते सिद्धान्तयति-नेति / नानात्वमिष्टमित्यत आह-नैषामिति / पञ्च्सु पञ्चसु साधारणस्येतरपञ्चकाद्ध्यावृत्तस्य धर्मस्याभावो ऽत्र नानात्वं विवक्षितमित्यर्थः / यद्यपि ज्ञानकर्मेन्द्रियेषु दशसु ज्ञानकरणत्वं कर्मकरणत्वं च पञ्चकद्वये ऽस्ति, पञ्चतन्मात्रासु पञ्चसु स्थूलप्रकृतित्वं च, तथापि यस्मिन्नित्यात्मन आकाशस्य च पृथगुक्तेः सत्त्वरजस्तमोमहदहङ्काराः पञ्च कर्तव्याः, मनश्चत्वारि भूतानि च पञ्च / अस्मिन् पञ्चकद्वये मिथो ऽनुवृत्तेतरपञ्चकव्यावृत्तधर्मो नास्तीत्यभिप्रायः / मास्त्वित्यत आह-येनेति / धर्मेणेत्यर्थः / तदेत स्फुटयति-नहीति / महासांख्यायामवान्तरसंख्याः प्रविशन्ति, यथा द्वावश्विनौ सप्तर्षयो ऽष्टौ वसवश्चेति सप्तदशेत्यत्राश्वित्वादिकमादाय द्वित्वादयः प्रविशन्तिः / नान्यथेत्यर्थः / पञ्चशब्दद्वयेन स्ववाच्यन्यूनसंख्याद्वारेण तद्व्याप्या महासंख्यैव लक्ष्यत इति सदृष्टान्तं शङ्कते-अथेति / मुख्यार्थस्य वक्ष्यमाणत्वाल्लक्षणा न युक्तेति परिहरति-तदपि नेति / पञ्चजनशब्दयोरसमासमङ्गीकृत्य पञ्चविंशतिसंख्याप्रतीनिर्निरस्ता / संप्रति समासनिश्चयान्न तत्प्रतीरित्याह-परश्चेति / समासे हेतुमाह-पारिभाषिकेणेति / अयमर्थः-अस्मिन्मन्त्रे प्रथमःपञ्चशब्द आद्युदात्तः / द्वितीयः सर्वानुदात्तः / जनशब्दश्चान्तोदात्तः / तथाच न द्वितीयपञ्चशब्दजनशब्दयोः समासं विनान्त्यस्याकारस्योदात्तत्वं पूर्वेषामनुदात्ततत्वं च घटते ऽसमासस्यऽइति सूत्रेण समासस्यान्तोदात्तविधानात् / ऽअनुदात्तं पदमेकवर्जम्ऽइति च सूत्रेण यस्मिन्पदे उदात्तः स्वरितो वा यस्य वर्णस्य विधीयते तमेकं वर्जयित्वावशिष्टं तत्पदमनुदात्तं भवतीति विधानादेव मान्त्रिकान्तोदात्तस्वरेणैकपदत्वनिश्चयः भाषिकाख्ये तु शतपथब्रह्मणस्वरविधायकग्रन्थे ऽस्वरितो ऽनुदात्तो वाऽइति सूत्रेण यो मन्त्रदशायामनुदात्तः स्वरितो वा स ब्राह्मणदशायामुदात्तो भवतीत्यपवाद आश्रितः / तथा चान्त्यादाकारात्पूर्वेषामनुदात्तानामुदात्तत्वं ब्रह्मणावस्थायां प्राप्तं, ऽउदात्तमनुदात्तमन्त्यम्ऽइति सूत्रेण मन्त्र दशायामुदात्तस्यानन्त्यस्य परलग्नतयोच्चार्यमाणस्यानुदात्तत्वं विहितं, तथा चान्त्यनकारादुपरितन आकार आकाशश्चेत्यनेन श्लिष्टतया पठ्यमानो ऽनुदात्तो भवति, अयमन्तानुदात्तस्वरः पारिभाषिकस्तेन ब्राह्मणस्वरेणैकपदत्वं निश्चीयत इति / प्रकटार्थकारैस्तु पाठकप्रसिद्धो ऽन्तोदात्तस्वरः पारिभाषिक इति व्याख्यातम् / तद्व्याख्यानं कल्पतरूकारैर्दूषितम् / अन्तानुदात्तं हि समाम्नातारः पञ्चजनशब्दमधीयत इति पाठकप्रसिद्धिरसिद्धेति / तथा च पञ्च पञ्चजना इति मान्त्रिकान्तोदात्तः स्वरः, यस्मिन् पञ्च पञ्चजना इत्यन्तानुदात्तो ब्राह्नस्वर इति विभागः / उभयथाप्यैकपद्यात् समाससिद्धिरिति /

तैत्तिरीयकप्रयोगादप्येकपदत्वमित्याह-प्रयोगान्तरे चेति / आज्य, त्वा त्वां पञ्चानां पञ्चजनानां देवविशेषाणां यन्त्राय धर्त्राय गृह्णामि इत्याज्यग्रहणमन्त्रशेषः / देवतानां कर्मणि यन्त्रदवस्थितं शरीरं तदेव धर्त्रं इहामित्रभोगाधारं, तस्मै तस्यावैकल्यार्थमिति यजमानोक्तिः / अस्तु समासस्ततः किमित्यत आह-समत्तत्वाच्चेति / आवृतिर्वीप्सा तदभावे पञ्चकद्वयाग्रहणात्पञ्चविंशतिसंख्याप्रतीतिरसिद्धेति भावः / जनपञ्चकमेकं पञ्चकानां पञ्चकं द्वितीयमिति पञ्चकद्वयं तस्य पञ्चपञ्चेति ग्रहणं नेत्यक्षरार्थः / किञ्चासमासपक्षे ऽपि किं पञ्चशब्दद्वयोक्तयोः पञ्चत्वयोः परस्परान्वयः, किं वा तयोः शुद्धजनैरन्वयः, अथवा पञ्चत्वविशिष्टैर्जनैरपरपञ्चत्वस्यान्वयः / नाद्य इत्याह-नच पञ्चसंख्याया इति / विशेषणमन्वयः / अनन्वये हेतुमाह-उपसर्जनस्येति / अप्रधानानां सर्वेषां प्रधानेनैव विशेष्येणैवान्वयो वाच्यः / गुणानां परस्परान्वयो वाक्यभेदापातादित्यर्थः / द्वितीये दशसंख्याप्रतीतिः स्यान्न पञ्चविंशतिसंख्याप्रतीतिः / तृतीयमुत्थापयति-नन्विति / पञ्चत्वविशिष्टेषु पञ्चत्वान्तरान्वये विशेषणीभूतपञ्चत्वे ऽपि पञ्चत्वान्वयात् पञ्चविंशतित्वप्रतीतिरित्यर्थः / दृष्टान्तवैषम्येण परिहरति-नेति ब्रूम इति / पञ्चानां पूलानां समाहारा इत्यत्र ऽसंख्यापूर्वो द्विगुःऽइति समासो विहितः / ततो ऽद्विगोःऽइति सूत्रेण ङीपो विधानात् समाहारप्रतीतौ समाहाराः कतीत्याकाङ्क्षायां सत्यां पञ्चेतिपदान्तरान्वयो युक्तः / पञ्चजना इत्यत्र तु ङीबन्तत्वाभावेन समाहारस्याप्रतीतेः जनानां चादित एव पञ्चत्वोपादानात्संख्याकाङ्क्षाया असत्त्वात्पञ्चेति पदान्तरं नान्वेति / आकाङ्क्षाधीनत्वादन्वयस्येत्यर्थः / भेदो विशेषणम् / ननु जनानां निराकाङ्क्षत्वे ऽपि तद्विशेषणीभूतपञ्चत्वानि कतीत्याकाङ्क्षायां पञ्चत्वान्तरं विशेषणं भवत्वित्याशङ्कते-भवदपीति / नोपसर्जनस्योपसर्जनान्तरेणान्वयः किन्तु प्रधानेनैवेति नोपसर्जन्यायविरोध उक्त इति परिहरति-तत्र चेति / एवं नानाभावादिति व्याख्यायातिरेकाच्चेति व्याचष्टे-अतिरेकाच्चेत्यादिना / अतिरेक आधिक्यम् / जनशब्दितपञ्चविंशतितत्त्वेषु आत्मान्तर्भूतो न वा / नाद्य इत्युक्त्वा द्वितीये दोषमाह-अर्थान्तरेति / तथाकाशं विकल्प्य दूषयति-तथेति / उक्तो दोषः संख्याधिक्यम् / पञ्चविंशतिजना आत्माकाशौ चेति सप्तविंशतिसंख्या स्यादित्यर्थः / नच सत्त्वरजस्तमसां पृथग्गणनया सेष्टेति वाच्यम्, आकाशस्य पृथगुक्तिवैयर्थ्यात्, यस्मिन्नित्यात्मनि तत्त्वानां प्रतिष्ठोक्तिविरोधात्तव मते स्वतन्त्रप्रधानस्यैवानाधारत्वात्, ऽनेह नानास्तिऽइति वाक्यशेषविरोधाच्च तव सत्यद्वैतवादित्वात् / किं च पञ्चविंशतिसंख्याप्रतीतावपि न सांख्यतत्त्वानां ग्रहणमित्याह-कथं चेति / किं जनशब्दात्तत्त्वग्रहः उत संख्ययेति कथंशब्दार्थः / नाद्य इत्याह-जनेति / न द्वितीय इत्याह-अर्थान्तरेति / किं तदर्थान्तरं यदर्थकमिदं वाक्यमिति पृच्छति-कथमिति / पञ्च च ते जनाश्चेति कर्मधारयादिसमासान्तरात्संज्ञासमासस्याप्तोक्त्या बलवत्त्वं तावदाह-उच्यत इति /

विग्वाचिनः संख्यावाचिनश्च शब्दाः संज्ञायां गम्यमानायां सुबन्तेतोत्तरपदेन समस्यन्ते / यथा दक्षिणाग्निः सप्तर्षय इत्यादि / अयं च समासस्तत्पुरुषभेदः

END Bस्Rप्_१,४.३.११

START Bस्Rप्_१,४.३.१२

प्राणादयो वाक्यशेषात् | BBस्_१,४.१२ |

पञ्चजनशब्दस्य संज्ञात्वमुक्त्वा संज्ञिकथनार्थं सूत्रं गृह्णाति-के पुनस्त इति / श्रुतौ उतशब्दो ऽप्यर्थः / ये प्राणादिप्रेरकं तत्साक्षिणमात्मानं विदुस्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः / पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिषु कया वृत्त्या प्रयोग इति शङ्कते-कथं पुनरिति / यथा तव तत्त्वेषु जनशब्दस्य लक्षणय प्रयोगस्तथा मम प्राणादिषु पञ्चजनशब्दस्य लक्षणयेत्याह-तत्त्वेष्विति / तर्हि रूढ्यतिक्रमसाम्यात्तत्त्वान्येव ग्राह्याणीत्यत आह-समाने त्विति / संनिहितसजातीयानपेक्षश्रुतिस्था एव ग्राह्याः / न तु व्यवहितविजातीयसापेक्षस्मृतिस्था इत्यर्थः / लक्षणाबीजं संबन्धमाह-जनेति / जनः पञ्चजन इति पर्यायः / पुरुषमित्रादिशब्दवच्च पञ्चजनशब्दस्य प्राणादिलक्षकत्वं युक्तमित्याह-जनवचनश्चेति / ननु जायन्त इति जना महदादयः, जनकत्वाज्जनः प्रधानमिति योगसंभवे किमिति रूढिमाश्रित्य लक्षणाप्रयास इत्यत आह-समासेति / यथा अश्वकर्णशब्दस्य वर्णसमुदायस्य वृक्षे रूढिरेवं पञ्चजनशब्दस्य रूढिरेव नावयवशक्त्यात्मको योग इत्यर्थः / पूर्वकालिकप्रयोगाभावान्न रूढिरित्याक्षिपति-कथमिति / ऽस्युः पुमांसः पञ्चजनाःऽइत्यमरकोशादौ प्रयोगो ऽस्त्येव, तदभावमङ्गीकृत्याप्याह-शक्येति / जनसंबन्धाच्चेति पूर्वभाष्ये नरेषु पञ्चजनशब्दस्य रूढिमाश्रित्य प्राणादिषु लक्षणोक्ता / इह तु प्रौढिवादेन प्राणादिषु रूढिरुच्यत इति मन्तव्यम् / संगृहीतं विवृणोति-प्रसिद्धेत्यादिना / ऽउद्भिदा यजेत पशुकामःऽइत्यत्रोद्भित्पदं विधेयगुणार्थकं कर्मनामधेयं वेति संशये खनित्रादावुद्भित्पदस्य प्रसिद्धेर्यागनामत्वे प्रसिद्धिविरोधाज्ज्योतिष्टोमे गुणविधिरिति प्राप्ते राद्धान्तः-यजेत यागेनेष्टं भावयेदित्यर्थः / ततश्टोद्भिदेत्यप्रसिद्धस्य तृतीयान्तस्य यागेनेत्यनेन प्रसिद्धार्थकेन सामानाधिकरण्येन तन्नामत्वं निश्चीयते, उद्भिनत्ति पशून्साधयतीति प्रसिद्धेरविरोधादपेरकृतज्योतिष्टोमे गुणविध्ययोगात्, तद्विधौ चोद्भिदाख्यगुणवता यागेनेति मत्वर्थसंबन्धलक्षणाप्रसङ्गाच्चेति कर्मनामैवोद्भित्पदम् / तथा छिनत्तीति प्रसिद्धार्थच्छेदनयोग्यार्थकशब्दसमभिव्याहाराद्दारुविशेषो यूपशब्दार्थः करोतीति समभिव्याहाराद्वेदिशब्दार्थः संस्कारयोग्यस्थण्डिलविशेष इति गम्यते / तथा प्रसिद्धार्तकप्राणादिशब्दसमभिव्याहारात् पञ्चजनशब्दः प्राणाद्यर्थक इति निश्चीयत इत्यर्थः / एकदेशिनां मतद्वयमाह-कैश्चिदित्यादिना / शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो निषादः / श्रुत्या पञ्चजनशब्दस्यार्थान्तरमाह-क्वचिच्चेति / पाञ्चजन्यया प्रजया विशतीति विट् तया विशापुरुषरूपयेन्द्रस्याह्वानार्थं घोषाः सृष्टा इति यत्तद्युक्तं, घोषातिरेकेणेन्द्राह्वानायोगादिति श्रुत्यनुसारेण प्रजामात्रग्रहे ऽपि न विरोध इत्यर्थः / सूत्रविरोधमाशङ्क्याह-आचार्यस्त्विति /

अतः सांख्यतत्त्वातिरिक्तयत्किञ्चित्परतया पञ्चजनशब्दव्याख्यायामविरोध इति भावः

END Bस्Rप्_१,४.३.१२

START Bस्Rप्_१,४.३.१३

ज्योतिषैकेषाम् असत्यन्ने | BBस्_१,४.१३ |

शङ्कोत्तरत्वेन सूत्रं गृह्णाति-भवेयुरिति / ज्योतिषां सूर्यादीनां ज्योतिस्तद्ब्रह्म देवा उपासत इत्यर्थः / नन्विदं षष्ठ्यन्तज्योतिःपदोक्तं सूर्यादिकं ज्योतिः शाखाद्वये ऽप्यस्ति, तत्काण्वानां पञचत्वपूरणाय गृह्यते नान्येषामिति विकल्पो न युक्त इति शङ्कते-कथं पुनरिति / आकाङ्क्षाविशेषाद्विकल्पो युक्त इत्याह सिद्धान्ती-अपेक्षेति / यथा अतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति न गृह्णाति इति वाक्यभेदाद्विकल्पस्तद्वच्छाखाभेदेनान्नपाठापाठाभ्यां ज्योतिषो विकल्प इत्यर्थः / ननु क्रियायां विकल्पो युक्तो न वस्तुनीति चेत् / सत्यम् / अत्रापि शाखामेदेन सान्ना ज्योतिःसहिता वा पञ्च प्राणादयो यत्र प्रतिष्ठितास्तन्मनसानुद्रष्टव्यमिति ध्यानक्रियायां विकल्पोपपत्तिरित्यनवद्यम् / उक्तं प्रधानस्याशब्दत्वमुपसंहरति-तदेवमिति / तथापि स्मृतियुक्तिभ्यां प्रधानमेव जगत्कारणमित्यत आह-स्मृतीति

END Bस्Rप्_१,४.३.१३

START Bस्Rप्_१,४.४.१४

कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः | BBस्_१,४.१४ |

कारणत्वेन चाकाशादिषु तथव्यपदिष्टोक्तेः /

पूर्वग्रन्थेनास्य संगतिं वक्तुं वृत्तमनुवदति-प्रतिपादितमिति / अधिकरणत्रयेण प्रधानस्याश्रौतत्वोक्त्या जगत्कारणत्वलक्षणेन ब्रह्मण एव बुद्धिस्थता, तस्मिन्नेव बुद्धिस्थे निर्विशेषे ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वय इति साधितं पूर्वसूत्रसंदर्भेण / तत्र लक्षणसमन्वययोरसिद्धिरेव, श्रुतीनां विरोधदर्शनादित्याक्षेपरूपां तेनास्य संगतिमाह-तत्रेति / न चाविरोधचिन्ताया द्वितीयाध्याये संगतिर्नास्मिन्नध्याय इति वाच्यं, सिद्धे समन्वये स्मृत्यादिमानान्तरविरोधनिरासस्य द्वितीयाध्यायार्थत्वात्, तत्पदवाच्यजगत्कारणवादिश्रुतीनां मिथो विरोधाद्वाच्यार्थानिर्णयेन लक्ष्ये समन्वयासिद्धौ प्राप्तायां तत्साधकाविरोधचिन्ताया अत्रैव संगतत्वात् / न चैवं सृष्टिश्रुतीनामप्यविरोधो ऽत्रैव चिन्तनीय इति वाच्यम्, स्वप्नवत्कल्पितसृष्टौ विरोधस्यैवाभावात् / किमर्थं तर्हि द्वितीये तच्चिन्तनं, स्थूलबुद्धिसमाधानार्थमिति ब्रूमः / इह तु सूक्ष्मदृशां वाक्यार्थे समन्वयज्ञानाय तत्पदार्थश्रुतिविरोधः परिह्रियते / तद्यपि त्वंपदार्थश्रुतिविरोधो ऽत्र परिहर्तव्यः तथापि प्रथमसूत्रेण बन्धमिथ्यात्वसूचनादविरोधः सिद्धः / प्रपञ्चस्तु स्थूलबुद्धिसमाधनप्रसङ्गेन भविष्यतीति मन्यते सूत्रकारः / अत्र जगत्कारणश्रुतयो विषयः / ताः किं ब्रह्मणि मानं न वेति संशये ऽन्नज्योतिषोः संख्यादृष्टिक्रियायां विकल्पे ऽपि कारणे वस्तुन्यसद्वा सद्वा कारणमित्यादिविकल्पासंभवादप्रामाण्यमिति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षयन्नुक्ताक्षेपं विवृणोति-प्रतिवेदान्तमित्यादिना / वेदान्तानां समन्वयसाधनाच्छ्रुत्यध्यायसंगतिः / असदादिपदानां सत्कारणे समन्वयोक्तेः पादसंगतिः / पूर्वपक्षे समन्वयासिद्धिः फलं, सिद्धान्ते तत्सिद्धिरिति विवेकः / क्रमाक्रमाभ्यां सृष्टिविरोधं तावद्दर्शयति-तथाहि क्वचिदित्यादिना / स परमात्मा लोकानसृजत / अंमयशरीरप्रचुरस्वर्गलोको ऽम्भः शब्दार्थः / सूर्यरश्मिमव्याप्तो ऽन्तरिक्षलोको मरीचयः / मरो मर्त्यलोकः / अब्बहुलाः पाताललोका आप इति श्रुत्यर्थः /

सृष्टिविरोधमुक्त्वा कारणविरोधमाह-तथेति / असदनभिव्यक्तनामरूपात्मकं कारणं, ततः कारणात्सदभिव्यक्तम् / एतत्तुल्यार्थं छान्दोग्यवाक्यमाह-असदेवेति / किं शून्यमेव, नेत्याह-तत्सदिति / अबाधितं ब्रह्मैवासीदित्यर्थः / तद्ब्रह्मात्मना स्थितं जगत्सृष्टिकाले सम्यगभिव्यक्तमभवत् / प्रक्रिया सृष्टिः / तत्तत्र कारणे / एके बाह्याः / तेषां मतं श्रुतिरेव दूषयति-कुत इति / कुत एवंपदयोरर्थमाह-कथमिति / स्वतमाह-सदिति / तदिदं जगद्ध किल तर्हि प्राक्काले ऽव्याकृतं कारणात्मकामासीत् / श्रुतीनां विरोधमुपसंहरति-एवमिति / किमत्र न्याय्यमित्याशङ्क्य मानान्तरसिद्धप्रधानलक्षकत्वं वेदान्तानां न्याय्यमित्याह-स्मृतीति / तत्र सृष्टौ विरोधमङ्गीकृत्य स्रष्टरि विरोधं परिहरति-सत्यपीति / आकाशादिषु ब्रह्मणः कारणत्वे विरोधो नैवास्तीति प्रतिज्ञायां हेतुमाह-कुत इति / यथाभूतत्वमेवाह-सर्वज्ञ इति / कारणस्य सर्वज्ञत्वादिकं प्रतिवेदान्तं दृश्यत इत्याह-तद्यथेत्यादिना / तद्विषयेण ब्रह्मविषयेण / चेतनं सर्वज्ञम् / ऽतदात्मानं स्वयमकुरुतऽइति श्रुतेरपरप्रयोज्यत्वम् / ऽतस्माद्वा एतस्मादात्मनःऽइति प्रत्यगात्मत्वम् / स्वस्य बहुरूपत्वकामनया स्थितिकाले ऽप्यद्वितीयत्वम् / यथा तैत्तिरीयके सर्वज्ञत्वादिकं कारणस्य तथा छान्दोग्यादावपि दृश्यत इत्याह-तदत्र यल्लक्षणमिति / मिषत्सव्यापारम् / अविगीतार्थत्वादविरुद्धार्थकत्वात् कारणे नास्ति विप्रतिपत्तिरिति शेषः / तथापि कार्ये विरोधात्कारणे ऽपि विरोधः स्यादित्याशङ्क्य निषेधति-कार्यविषयं त्वित्यादिना / स्वप्नसृष्टीनां प्रत्यहमन्यथात्वेन सो ऽहमिति प्रत्यभिज्ञायमाने द्रष्टर्यपि नानात्वं प्रसज्येतेत्याह-अतिप्रसङ्गादिति / सृष्टिविरोधमङ्गीकृत्य स्रष्टरि न विरोध इत्युक्तम् / अधुनाङ्गीकारं ज्यजति-समाधास्यति चेति / किमर्थं तर्हि श्रुतयः सृष्टिमन्यथान्यथा वदन्तीत्याशङ्क्य सृष्टावतात्पर्यज्ञापनायेत्याह-भवेदित्यादिना / अतात्पर्यार्थविरोधो न दोषायेत्यतात्पर्यं साधयति-नहीति / फलवद्ब्रह्मवाक्यशेषत्वेन सृष्टिवाक्यानामर्थवत्त्वसंभवान्न स्वार्थे पृथक्फलं कल्प्यं, वाक्यभेदापत्तेरित्याह-नच कल्पयितुमिति / न्यायादेकवाक्यत्वं सिद्धं श्रुतिरपि दर्शयतीत्याह-दर्शयति चेति / शुङ्गेन कार्येण लिङ्गेन कारणब्रह्मज्ञानार्थत्वं सृष्टिश्रुतीनामुक्त्वा कारणस्याद्वयत्वज्ञानं फलान्तमाह-मृदादीति / एवं निष्फलायामन्यार्थायां सृष्टौ तात्पर्याभावाद्विरोधो न दोष इत्यत्र वृद्धसंमतिमाह-तथाचेति / अन्यथान्यथेति वीप्सा द्रष्टव्या / अवताराय ब्रह्माधिजन्मने / अतस्तदन्यथात्वे ऽपि ब्रह्मणि न भेदः / ज्ञेये न विगानमित्यर्थः / ब्रह्मज्ञानस्य सृष्टिशेषित्वमुक्तं, तन्निर्वाहाय तस्य फलमाह-ब्रह्मेति /

मृत्युमत्येतीत्यन्वयः

END Bस्Rप्_१,४.४.१४

START Bस्Rप्_१,४.४.१५

समाकर्षात् | BBस्_१,४.१५ |

एवं सृष्टिद्वारकं विरोधमुत्सूत्रं समाधाय कारणस्य सदसत्त्वादिना साक्षाच्छ्रुतिविरोधनिरासार्थं सूत्रमादत्ते-यत्पुनरिति / यतो ऽस्तित्वलक्षणं ब्रह्म निर्धार्य तस्मिन्नेव श्लोकमुदाहरति, अतो ऽत्र श्लोके निरात्मकमसन्न श्राव्यत इति योजना / तत् तत्र सदात्मनि श्लोको मन्त्रो भवति / सदात्मसमाकर्षादतीन्द्रियार्थकासत्पदेन ब्रह्म लक्ष्यत इत्याह-तस्मादिति / नच प्रधानमेव लक्ष्यतामिति वाच्यम् / चेतनार्थकब्रह्मादिशब्दानामनेकेषां लक्षणागौरवादिति भावः / तैत्तिरीयकश्रुतौ सूत्रं योजयित्वा छान्दोग्यादौ योजयति-एषैवेति / सदेकार्थकतत्पदेन पूर्वोक्तासतः समाकर्षान्न शून्यत्वमित्यर्थः / नन्वसत्पदलक्षणा न युक्ता, श्रुतिभिरेव स्वमतभेदेनोदितानुदितहोमवद्विकल्पस्य दर्शितत्वादित्यत आह-तद्धैक इति / एके शाखिन इत्यर्थो न भवति, किन्तु अनादिसंसारचक्रस्था वेदबाह्या इत्यर्थः / शून्यनिरासेन श्रुतिभिः सद्वादस्यैवेष्टत्वात्तासां विरोधस्फूर्तिनिरासाय लक्षणा युक्तेति भावः / यदुक्तं क्वचिदकर्तृका सृष्टिः कथितेति, तन्नेत्याह-तद्धेदमिति / अध्यक्षः कर्ता / ननु कर्त्रभाव एव परामृश्यत इत्यत आह-चेतनस्य चायमिति / चक्षुर्द्रष्टा, श्रोत्रं श्रोता, मनो मन्तेत्युच्यत इत्यर्थः / आद्यकार्यं सकर्तृकं, कार्यत्वात्, घटवदित्याह-अपिचेति / अद्यत्वे इदानीम् / ननु कर्मकारकादन्यस्य कर्तुः सत्त्वे कर्मण एव कर्तृवाचिलकारो विरुद्ध इत्यत आह-व्याक्रियत इति /

अनायासेन सिद्धिमपेक्ष्य कर्मणः / कर्तृत्वमुपचर्यत इत्यर्थः / व्याक्रियते जगत्स्वयमेव निष्पन्नमिति व्याख्याय केनचिद्व्याकृतमिति व्याचष्टे-यद्वेति /

अतः श्रुतीनामविरोधात्कारणद्वारा समन्वय इति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,४.४.१५

START Bस्Rप्_१,४.५.१६

जगद्वाचित्वात् | BBस्_१,४.१६ |

जगद्वाचित्वात् /

विषयमाह-कौषीतकीति / बलाकाया अपत्यं बालाकिर्ब्राह्मणस्तं प्रति राजोवाच-यो वा इति / न केवलमादित्यादीनां कर्ता किन्तु सर्वस्य जगत इत्याह-यस्येति / एतज्जगद्यस्य कर्म / क्रियते इति व्युत्पत्त्या कार्यमित्यर्थः / कर्मेतिशब्दस्य योगरूढिभ्यां संशयमाह-तत्रेति / पूर्वत्रैकवाक्यस्थसदादिशब्दबलादसच्छब्दो नीतः / इह तु वाक्यभेदात् ऽब्रह्म ते ब्रवाणिऽइति बालाकिवाक्यस्थब्रह्मशब्देन प्राणादिशब्दो ब्रह्मपरत्वेन नेतुमाशक्य इति प्रत्युदाहरणेन पूर्वपक्षमाह--किं तावदिति / पूर्वपक्षे वाक्यस्य प्राणाद्युपास्तिपरत्वाद्ब्रह्मणि समन्वयासिद्धिः सिद्धान्ते ज्ञेये समन्वयसिद्धिरिति फलम् / अथ सुषुप्तौ / द्रष्टेति शेषः / श्रुतं पुरुषकर्तृत्वं प्राणस्य कथमित्यत आह-ये चैत इति / सूत्रात्मकप्राणस्य विकारः सूर्यादय इत्यत्र मानमाह-क्रतम इति / यस्य महिमानः सर्वे देवा इति पूर्ववाक्ये दर्शितं, अतः सर्वदेवात्मकत्वात्, स प्राणो ब्रह्म / त्यत् परोक्षम् / शास्त्रैकवेद्यत्वादित्यर्थः / पूर्वपक्षान्तरमाह-जीवो वेति / यत्कारणं यस्माज्जीवं बोधयति तस्मादस्ति सुप्तोत्थापनं जीवलिङ्गमिति योजना / तौ ह पुरुषं सुप्तमाजग्मतुः / तं राजा हे बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्नित्यामन्त्र्य संबोध्य संबोधनानभिज्ञत्वात् प्राणादेरनात्मत्वमुक्त्वा यष्ठ्याघातेनोत्थाप्य जीवं बोधितवानित्यर्थः / श्रोष्ठी प्रधानः स्वैर्भृत्यैर्ज्ञातिभिरुपहृतं भुङ्क्ते स्वाः ज्ञातयश्च तमुपजीवन्ति, एवं जीवो ऽपि आदित्यादिभिः प्रकाशादिना भोगोपकरणैर्भुङ्क्ते ते च हविर्ग्रहणादिना जीवमुपजीवन्तीत्युक्तं भोक्तृत्वं जीवलिङ्गम् / ननु ऽप्राण एवैकधा भवतिऽइति श्रुतः प्राणशब्दो जीवे कथमित्यत आह-प्राणभृत्त्वाच्चेति / सूत्राद्बहिरेव सिद्धान्तयति-एवमिति / स च बालाकिर्ब्रह्मत्वभ्रान्त्या व्यष्टिलिङ्गरूपान्पुरुषानुक्त्वा राज्ञा निरस्तस्तूष्णीं स्थितः / त्वदुक्तं ब्रह्म मृषेत्युक्त्वा राज्ञोच्यमानं ब्रह्मैवेति वक्तव्यमन्यथाराज्ञो ऽपि मृषावादित्वप्रसङ्गादित्याह-यदि सो ऽपीति / वेदितव्यो ऽपीत्यर्थः / मुख्यं पुरुषकर्तृत्वं ब्रह्मण एव लिङ्गं, प्राणजीवयोस्तन्नियम्यत्वेनास्वातन्त्र्यादित्याह-कर्तृत्वं चेति / यदुक्तं चलनादृष्टयोर्वाचकः कर्मशब्दः प्राणजीवयोरुपस्थापक इति, तन्नेत्याह-यस्येति / अनेकार्थकाच्छब्दादन्यतरार्थस्य प्रकरणादुपपदाद्वा ग्रहणं न्याय्यम् / अत्र प्रकरणोपपदयोरसत्त्वात्कस्य ग्रहणमिति संशये पुरुषकर्तृपदसांनिध्यात् क्रियत इति योगाज्जगद्ग्रहणमित्यर्थः / एतकर्मेतिप्रकृतपरामर्शात्पुरुषाः पूर्वोक्तः कर्मशब्देन निर्दिश्यन्तामित्यत आह-नापीति / पौनरुक्त्यातात्पुरुषाणां नपुंसकैकवचनेन परामर्शायोगाचेत्यर्थः /

ननु पुरुषोत्पादकस्य कर्तुर्व्यापारः करोत्यर्थं उत्पादनं तस्यफलं पुरुषजन्म तदन्यतरवाची कर्मशब्दो ऽस्त्वित्यत आह-नापीति /

कर्तृशब्देनेति /

क्रियाफलाभ्यां विना कर्तृत्वायोगात्कर्तृशब्देनैव तयोर्ग्रहणमित्यर्थः / जगतो ऽपि प्रकरणोपपदे न स्त इत्युक्तमङ्गीकरोति-सत्यमिति / प्रकरणादिकं हि सर्वनाम्नः संकोचकं, तस्मिन्नसति सामान्येन बुद्धिस्थं सर्वमेव गृह्यते / अत्र च संकोचकासत्त्वात्सर्वार्थकेन सर्वनाम्ना बुद्धिस्थस्य कार्यमात्रस्य कर्मशब्दो वाचक इत्याह-तथापीति / किञ्च जगदेकदेशोक्त्या जगत्प्रकृतमित्याह-पूर्वत्रेति / जगद्ग्रहे पुरुषाणामपि ग्रहात्पृथगुक्तिर्व्यर्थेत्यत आह-एतदुक्तमिति / स वेदितव्य इति संबन्धः / पुरुषमात्रनिरूपितं कर्तृत्वमिति भ्रान्तिनिरासार्थो वाशब्दः / ब्राह्मणा भोजयितव्याः परिव्राजकाश्चेत्यत्र यथा ब्रह्मणशब्दः परिव्राजकान्यविषयः तथात्र कर्मशब्दः पुरुषान्यजगद्वाचीत्याह-एवमिति / अस्तु जगत्कर्ता वेदितव्यः, परमेश्वरस्य किमायातमित्यत आह-परमेश्वरेति

END Bस्Rप्_१,४.५.१६

START Bस्Rप्_१,४.५.१७

जीवमुख्यप्राणलिङ्गान् नेति चेत् तद्व्याख्यातम् | BBस्_१,४.१७ |

सिद्धान्तमुक्त्वा पूर्वपक्षबीजमनूद्य दूषयति-जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति / उक्तमेव स्मारयति-त्रिविधमिति / श्रैष्ठ्यं गुणाधिक्यम्, आदिपत्यं नियन्तृत्वम् / स्वाराज्यमनियम्यत्वमिति भेदः / ऽसंभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो हि नेष्यतेऽइत्युक्तं चेत् पुनरुक्तिः स्यादिति शङ्कते-नन्वेवमिति / कर्मपदस्य रूढ्या पूर्वपक्षप्राप्तौ तन्निरासार्थमस्यारम्भो युक्त इत्याह-नेत्यादिना / प्राणशब्दजीवलिङ्गयोर्गतिमाह-प्राणशब्दो ऽपीति /

मनो जीवः

END Bस्Rप्_१,४.५.१७

START Bस्Rप्_१,४.५.१८

अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् अपि चैवम् एके | BBस्_१,४.१८ |

जीवलिङ्गेन ब्रह्मैव लक्ष्यत इत्युक्तम् / इदानीं तल्लिङ्गेन जीवोक्तिद्वारा ब्रह्म ग्राह्यमित्याह-अन्यार्थमिति / जीवपरामर्शस्य जीवाधिकरणब्रह्मज्ञानार्थत्वे प्रश्नमाह-कैष इति / हे बालाके, एतच्छयनं विशेषज्ञानाभावरूपं यथा स्यात्तथैष पुरुषः क्वाशयिष्ट / कस्मिन्नधिकरणे शयनं कृतवानित्यर्थः / एकीभावाश्रयज्ञानार्थं पृच्छति-क्व वेति / एतद्भवनमेकीभावरूपं यथा स्यात्तथा एष पुरुषः क्वाभूत्सुप्तः / केनैक्यं प्राप्नोतीति यावत् / उत्थानापादानं पृच्छति-कुत इति / एतदागमनमैक्यभ्रंशरूपं यथा स्यात्तथा पुरुषः कुत आगत इत्यर्थः / प्रश्नमुक्त्वा व्याख्यानमाह-प्रतिवचनमिति / शयनभवनयोराधार उत्थानापादनं च प्राणाशब्दितं ब्रह्मैवेत्यर्थः / उत्तरे प्राणोक्तेः प्रश्नो ऽपि प्राणविशय इत्यत आह-सुषुप्तिकाले चेति / जगद्धेतुत्व जीवैक्याभ्यां प्राणो ऽत्र ब्रह्मेत्यर्थः / जीवोक्तेरन्यार्थत्वमुपसंहरति-तस्मादिति / निःसंबोधता विशेषधीशून्यता / स्वच्छता विक्षेपमलशून्यता / भेदभ्रान्तिशून्यता स्वरूपैक्यमाह-उपाधीति / प्रश्नव्याख्यानयोर्ब्रह्मविषयत्वे शाखान्तरसंवादमाह-अपि चैवमेके शाखिन इति / ननु तत्राकाशः सुषुप्तिस्थानमुक्तं न ब्रह्मेत्यत आह-आकाशेति / उपाधिद्वारा प्रमात्रात्मजन्महेतुत्वाच्चाकाशो ब्रह्मेत्याह-सर्व इति / एवं जीवनिरासार्थकत्वेन सूत्रं व्याख्याय प्राणनिरासपरत्वेनापि व्याचष्टे-प्राणेति /

अस्मिन्वाक्ये प्राणोपदेशं ब्रह्मज्ञानार्थं मन्यते जैमिनिः, उक्तप्रश्नव्याख्यानाभ्यां वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वागमात् / अपि चैके शाखिन एवमेव प्राणातिरिक्तं जीवात्मानमामनन्तः प्राणस्य वाक्यार्थत्वं वारयन्तीति सूत्रयोजना / अतिरिक्तजीवोपदेशः प्राणनिराकरणस्याप्यभ्युच्चयो हेत्वन्तरमिति भाष्यार्थः / तस्मादिदं वाक्यं ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,४.५.१८

START Bस्Rप्_१,४.६.१९

वाक्यान्वयात् | BBस्_१,४.१९ |

वाक्यान्वयात् /

विषयवाक्यमाह-बृहदिति / प्रत्यादेरात्मशेषत्वेन प्रियत्वादात्मैव सर्विशेषी प्रियतमः, अतो ऽन्यत्परित्यज्यात्मैव द्रष्टव्यः / दर्शनार्थं श्रवणादिकं कार्यमित्यर्थः / प्रियसंसूचितेनेति / पातिजायादिभिः / प्रियैर्भोग्यैर्जीवतयानुमितेनेत्यर्थः / यथा ऽब्रह्म ते ब्रवाणिऽइत्युपक्रमबलाद्वाक्यस्य ब्रह्मपरत्वं तथात्र जीवोपक्रमादस्य वाक्यस्य जीवपरत्वमिति दृष्टान्तेन पूर्वपक्षयति-किं तावदिति / पूर्वपक्षे वाक्यस्य जीवोपास्तिपरत्वं, सिद्धान्ते ज्ञेये प्रत्यग्ब्रह्मणि समन्वय इति फलम् / इदं प्रत्यक् / महदपरिच्छिन्नम् / भूतं सत्यम् / अनन्तं नित्यम् / अपारं सर्वगतं चिदेकरसम् / एतेभ्यःकार्यकारणात्मना जायमानेभ्यो भूतेभयः साम्येनोत्थाय भूतोपाधिकं जन्मानुभूय तान्येव भूतानि नीयमानान्यनुसृत्य विनश्यति / औपाधिकमरणानन्तरं विशेषधीर्नास्तीति श्रुत्यर्थः / विज्ञातारंविज्ञानकर्तारम् / भोक्तरि ज्ञाते भोग्यं ज्ञातमित्युपचारः / मोक्षसाधनज्ञानगम्यत्वादिलिङ्गैर्वाक्यस्यान्वयाद्ब्रह्मण्येव तात्पर्यावगमाद्ब्रह्मप्रमापकत्वमिति सिद्धान्तयति-एवमिति / न वित्तेन / तत्साध्येन कर्मणेत्यर्थः / भेदनिन्दापूर्वकमभेदसाधनेनैकविज्ञानात्सर्वविज्ञानस्य समर्थनादौपचारिकत्वं न युक्तमित्याह-न चैतदौपचारिकमित्यादिना /

पराकरोति /

श्रेयोमार्गाद्भ्रंशयति / यथा दुन्दुभिशङ्खवीणाशब्दसामान्यग्रहणेनैव गृह्यमाणास्तदवान्तरविशेषाः शुक्तिग्रहणग्राह्यरजतवत् सामान्ये कल्पितास्ततो न भिद्यन्ते, एवमात्मभानभास्यं सर्वमात्ममात्रमिति निश्चितमित्याह-दुन्दुभ्यादिति / एवमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया मुख्यत्वाद्ब्रह्मनिश्चयः / सर्वस्रष्टृत्वलिङ्गादपीत्याह-अस्यमहत इति / ऋग्वेदादिकं नाम / इष्टं हुतमिति कर्म / अयं च लोकः परश्च लोक इति रूपम् / किञ्च ऽस यथा सर्वासामपां समुद्र एकायनम्ऽइति कण्डिकया सर्वप्रपञ्चस्य मुख्यलयाधारत्वमात्मनो ब्रह्मत्वे लिङ्गमित्याह-तथैवैकायनेति

END Bस्Rप्_१,४.६.१९

START Bस्Rप्_१,४.६.२०

प्रतिज्ञासिद्धेर् लिङ्गम् आश्मरथ्यः | BBस्_१,४.२० |

जीवब्रह्मणोर्भेदाभेदसत्त्वादभेदाशेनेदं जीवोपक्रमणं प्रतिज्ञासाधकमित्याश्मरथ्यमतम्

END Bस्Rप्_१,४.६.२०

START Bस्Rप्_१,४.६.२१

उत्क्रमिष्यत एवं भावाद् इत्य् औडुलोमिः | BBस्_१,४.२१ |

सत्यसंसारदशायां भेद एव, मुक्तावेवाभेद इत्यौडुलोमिमतम् / तत्र मानमाह-श्रुतिश्चेति / समुत्थानमुत्क्रान्तिः / ननु संसारस्यौपाधिकत्वात् सर्वदैवाभेद इत्याशङ्क्य दृष्टान्तबलेन संसारस्य स्वाभाविकत्वमित्याह-क्वचिच्चेति /

ऽयथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहायऽइति नदिनिदर्शनं व्याचष्टे-यथा लोके इति

END Bस्Rप्_१,४.६.२१

START Bस्Rप्_१,४.६.२२

अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः | BBस्_१,४.२२ |

सिद्धान्तमाह-अवस्थितेरिति / अत्यन्ताभेदज्ञापनार्थं जीवमुपक्रम्य द्रष्टव्यत्वादयो ब्रह्मधर्मा उक्ता इत्यर्थः / एतेन जीवलिङ्गानां ब्रह्मपरत्वकथनार्थमिदमधिकरणं न भवति, प्रतर्दनाधिकरणे कथितत्वात् / नापि जीवानुवादेन ब्रह्मप्रतिपादनार्थं, ऽसुषुप्त्युत्क्रान्त्योःऽइत्यत्र गतत्वात् / अतो व्यर्थमिदमधिकरणमिति निरस्तम् / जीवोद्देशेन ब्रह्मत्वप्रतिपादने भेदो ऽप्यावश्यक इति भेदाभेदशङ्काप्राप्तौ कल्पितभेदेनोद्देश्यत्वादिकं स्वतो ऽत्यन्ताभेद इति ज्ञापनार्थमस्यारम्भात् / ज्ञापने चात्र लिङ्गमात्मशब्देनोपक्रान्तस्य जीवस्य धर्मिणो ब्रह्मणो धर्म्यन्तरस्य ग्रहणं विनैव ब्रह्मधर्मकथनं भेदाभेदे धर्मिद्वयग्रहः स्यादिति मन्तव्यम् / धीरः सर्वज्ञः / सर्वाणि रूपाणि कार्याणि विचित्य सृष्ट्वा तेषं नामानि च कृत्वा तेषु बुद्ध्यादिषु प्रविश्याभिवदनादिकं कुर्वन् यो वर्तते तद्विद्वानिहैवामृतो भवतीति मन्त्रो ऽपि जीवपरयोरैक्यं दर्शयतीत्याह-मन्त्रेति / जीवस्य ब्रह्मविकारत्वान्नैक्यमित्यत आह-नच तेज इति / मतत्रयं विभज्य दर्शयति-काशेत्यादिना / कियानपीति / अभेदवद्भेदो ऽपीत्यर्थः / तत्रान्त्यस्य मतस्योपादेयत्वमाह-तत्र काशेति / सो ऽयं देवदत्त इतिवत्तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यः परापरयोरत्यन्ताभेदः प्रतिपादयितुमिष्टोर्ऽथः, तदनुसारित्वादित्यर्थः, ज्ञानान्मुक्तिश्रुत्यन्यथानुपपत्त्याप्ययमेव पक्ष आदेय इत्याह-एवं चेति / अत्यन्ताभेदे सतीत्यर्थः / कल्पितस्य भेदस्य ज्ञानान्निवृत्तिः संभवति न सत्यस्येत्यपि द्रष्टव्यम् / यदुक्तं नदीदृष्टान्तात्संसारः स्वाभाविक इति, तन्नेत्याह-अतश्चेति / अनामरूपब्रह्मत्वाज्जीवस्येत्यर्थः / उत्पत्तिश्रुत्या जीवस्य ब्रह्मणा भेदाभेदावित्यत आह-अत एवेति / उत्पत्तेः स्वाभाविकत्वे मुक्त्ययोगादेवेत्यर्थः / अत्र पूर्वपक्षे बीजत्रयमुक्तं जीवेनोपक्रमः परस्यैव समुत्थानश्रुत्या जीवाभेदाभिधानं विज्ञातृशब्दश्चेति / तत्राद्यं बीजं त्रिसूत्र्या निरस्तम् / संप्रति द्वितीयमनूद्य तथैव निराचष्टे-यदप्युक्तमित्यादिना / आत्मज्ञानात्सर्वविज्ञानं यत्प्रतिज्ञातं तत्र हेतुः ऽइदं सर्वं यदयमात्माऽइत्यव्यतिरेक उक्तस्तस्य प्रतिपादनात्तदेव प्रतिज्ञातमुपपादितमिति योजना / एकस्मात्प्रसवो यस्य, एकस्मिन्प्रलयो यस्य तद्भावादित्यर्थः / समुत्थानमभेदाभिधानमिति यावत् / जन्मानाशावुक्तौ नाभेद इत्याक्षिप्य परिहरति-नन्वित्यादिना / मृतस्य संज्ञा नास्तीति वाक्ये ऽत्रैव मां मोहितवानसि ज्ञानरूपस्यात्मनो ज्ञानाभावे नाशप्रसङ्गादिति मैत्रेय्योक्तो मुनिराह-न वा अरे इति / मोहं मोहकरं वाक्यम्, अविनाशी नाशहेतुशून्यः, अत उच्छित्तिधर्मा नाशवान्न भवतीत्यनुच्छित्तिधर्मेत्यर्थः / तृतीयं बीजं तृतीयेन मतेनैव निरसनीयमित्याह-यदपीत्यादिना / आद्यमयद्वये ऽपि सत्यभेदाङ्गीकारात् केनेत्याक्षेपो न युक्तः / काशकृत्स्नस्य मते त्वत्यन्ताभेदाद्विज्ञानस्य कारकाभावात्स युक्त इति श्रुत्यनुसारित्वात्तन्मते मनःकल्पितं विज्ञातृत्वं मुक्ते ब्रह्मात्मनि भूतपूर्वगत्योक्तमिति परिहरणीयमित्यर्थः / किञ्च पूर्वापरपर्यालोचनया वाक्यस्य मुक्तात्मपरत्वावगमाद्विज्ञातृत्वं कल्पितमेवानूद्यत इति न तल्लिङ्गेन जीवपरत्वमित्याह-अपि चेति / आर्षेषु पक्षेषु काशकृत्स्नपक्षस्यैवादेयत्वे किं बीजं, तदाह-दर्शितमिति / अतश्चश्रुतिमत्त्वाच्च / पुनरपि श्रुतिस्मृतिमत्त्वमाह-सदेवेत्यादिना / हेतूनां भेदो न परमार्थिक इति प्रतिज्ञया संबन्धः / भेदाभेदपक्षे जीवस्य जन्मादिविकारवत्त्वात्तन्निषेधो न स्यादित्याह-स वा एष इति / भेदस्य सत्यत्वे तत्प्रमया बाधादहं ब्रह्मेति निर्वाधं ज्ञानं न स्यादित्याह-अन्यथाचेति / अभेदस्यापि सत्त्वात्प्रमेत्याशङ्क्य भेदाभेदयोर्विरोधात्संशयः स्यादित्याह-सुनिश्चितेति / मास्तु निर्बाधज्ञानमित्यत आह-निरपवादमिति / अहं ब्रह्मेत्यबाधितनिश्चयस्यैव शोकादिनिवर्तकत्वमित्यत्र स्मृतिमप्याह-स्थितेति / आत्यन्तिकैकत्वे हि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति न भेदाभेदयोरिति भावः / ननु जीवपरमात्मानौ स्वतो भिन्नौ, अपर्यायनामवत्त्वात्, स्तम्भकुम्भवदित्यत आह-स्थिते चेति / कथं तर्ह्यपर्यायनामभेद इत्याशङ्क्य जीवत्वेश्वरत्वादिनिमित्तभेदादित्याह-एको हीति / किञ्चाविद्यातज्जबुद्धिरूपायां गुहायां स्थितो जीवो भवति, तस्यामेव ब्रह्म निहितमिति श्रुतेः / स्थानैक्याज्जीव एव ब्रह्मेत्याह-नहीति / काञ्चिदेवैकामिति / जीवस्थानादन्यामित्यर्थः / नन्वेकस्यां गुहायां द्वौ किं न स्यातामित्यत आह-नचेति / स्रष्टुरेव प्रवेशेन जीवत्वान्न भेदः / नन्वत्यन्ताभेदे जीवस्य स्पष्टभानाद्ब्रह्मापि स्पष्टं स्यादतः स्पष्टत्वास्पष्टत्वाभ्यां तयोर्भेद इति चेत् / न / दर्पणे प्रतिबिम्बस्य स्फुटत्वे ऽपि बिम्बस्यास्फुटत्ववत् कल्पितभेदेन विरुद्धधर्मव्यवस्थोपपत्तेः / सत्यभेदे येषामाग्रहस्तेषां दोषमाह-ये त्विति /

सो ऽयमितिवत्तत्त्वमसीत्यकार्यकारणद्रव्यसामानाधिकरण्यादत्यन्ताभेदो वेदान्तार्थस्तद्बोध एव निःश्रेयससाधनं तस्य बाधो न युक्त इत्यर्थः / किञ्च भेदाभदवादिनो ज्ञानकर्मभ्यां कृतकं मोक्षं कल्पयन्ति, तत्रानित्यत्वं दोषः / यत्तु कृतकमपि नित्यमिति, तच्च ऽयत् क्रियासाध्यं तदनित्यम्ऽइति न्यायबाधितम् / अस्माकं त्वनर्थध्वंसस्य ज्ञानसाध्यत्वान्नित्यमुक्तात्ममात्रत्वाच्च नानित्यत्वदोष इति भावः / तस्मान्मैत्रेयीब्राह्मणं प्रत्यग्ब्रह्मणि समन्वितमिति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,४.६.२२

START Bस्Rप्_१,४.७.२३

प्रकृतिश् च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् | BBस्_१,४.२३ |

प्रकृतिश्चेति /

लक्षणसूत्रेणास्य संगतिं वक्तुं वृत्तं स्मारयति-यथेति / तत्र हि ब्रह्मणो बुद्धिस्थत्वार्थं सामान्यतो जगत्कारणत्वं लक्षणमुक्तं, तेन बुद्धिस्थे ब्रह्मणि कृतस्नवेदान्तसमन्वयं प्रतिपाद्य तत्कारणत्वं किं कर्तृत्वमात्रमुत प्रकृतित्वकर्तृत्वोभयरूपमिति / विशेषजिज्ञासायमिदमारभ्यते / तथाच सामान्यज्ञानस्य विशेषचिन्ताहेतुत्वात्तेनास्य संगतिः / यद्यपि तदानन्तर्यमस्य युक्तं तथापि निश्चिततात्पर्यैर्वेदान्तैः कर्तृमात्रेश्वरमतनिरासः सुकर इति समन्वयान्ते इदं लिखितम् / लक्षणसूत्रस्याध्यायादिसंगतत्वादस्याप्यध्यादिसंगतिः / पूर्वत्र सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया मुख्यत्वाद्वाक्यस्य जीवपरत्वं निरस्तं, तदयुक्तं, कर्त्रुपादनयोर्भेदेन प्रतिज्ञाया गौणत्वादित्याक्षिपति-तत्र निमित्तेत्यादिना / पूर्वोत्तरपक्षयोर्द्वैताद्वैतसिद्धिः फलम्-ईक्षापूर्वकेति / ईक्षणश्रुत्या कर्तृत्वं निश्चितं, तथा च ब्रह्म न प्रकृतिः, कर्तृत्वात्, यो यत्कर्ता स तत्प्रकृतिर्न, यथा घटकर्ता कुलाल इत्यर्थः / जगत् भिन्नकर्त्रुपादानकं, कार्यत्वात् घटवदित्याह-अनेकेति / ब्रह्म नोपादानं, ईश्वरत्वात्, राजादिवदित्याह-ईश्वरत्वेति / जगन्न ब्रह्मप्रकृतिकं, तद्विलक्षणत्वात्, यदित्थं तत्तथा कुलालविलक्षणघटवदित्याह-कार्यं चेति / निष्कलं निरवयवं, निष्क्रियमचलं, शान्तमपरिणामि, निरवद्यं निरस्तसमस्तदोषम् / तत्र हेतुः-निरञ्जनमिति / अञ्जनतुल्यतमःशून्यमित्यर्थः / तर्हि जगतः सदृशोपादानं किमित्यत आह-पारिशेष्यादिति / ब्रह्मनिषेधे प्रधानं परिशिष्यत इत्यभिमन्यमानः सिद्धान्तयति-प्रकृतिश्चेति / चकारान्निमित्तत्वग्रहः / एवमुभयरूपे कारणत्वे तयोरबाधो भवतीत्याह-एवमिति / कर्तृज्ञानादपि सर्वकार्यज्ञानं किं न स्यादित्यत आह-निमित्तकारणाव्यतिरेकस्त्विति / मृदादीनामुपादानानां दृष्टान्तत्वाद्दार्ष्टान्तिकस्य ब्रह्मण उपादानत्वं वाच्यमित्याह-दृष्टान्तो ऽपीति / वागारभ्यं नाममात्रं विकारो न वस्तुतो ऽस्तीति सत्यकारणज्ञानाद्विकारज्ञानं युक्तमित्यर्थः / गतिसामान्यार्थं मुण्डके ऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तावाह-तथान्यत्रापीति / बृहदारण्यके ऽपि तावाह-तथात्मनीति / घटः स्फुरतीत्यनुगतस्फुरणं प्रकृतिस्तदतिरिकेण विकारा न सन्तीति सो ऽयमर्थो यथा स्फुटः तथा दृष्टान्तः स उच्यते / हन्यमानदुन्दुभिजन्याच्छब्दसामान्याद्बाह्यान् विशेषशब्दान् सामान्यग्रहणातिरिकेण पृथग्ग्रहीतुं श्रोता न शक्नुयात् / सामान्यस्य तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातजशब्दविशेषो गृहीतो भवति, तस्य वा ग्रहणेन तदवान्तरविशेषशब्दो गृहीतो भवति / अतः शब्दसामान्यग्रहणग्रह्या विशेषाः सामान्ये कल्पिताः तद्वदात्मभानभास्या घटादय आत्मनि कल्पिता इत्यर्थः / प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधाल्लिङ्गाद्ब्रह्मणः प्रकृतित्वमुक्त्वा पञ्चमीश्रुत्याप्याह-यत इति / ऽयतो वाऽइत्यत्र श्रुतौ यत इति पञ्चमी प्रकृतौ द्रष्टव्येत्यन्वयः / जनिकर्तुर्जायमानस्य कार्यस्य प्रकृतिरपादानसंज्ञिका भवतीति सूत्रार्थः / संज्ञायाः फलं ऽअपादाने पञ्चमीऽइति सूत्रात्प्रकृतौ पञ्चमीलाभः / एवं ब्रह्मणः प्रकृतित्वं प्रसाध्य कर्तृत्वं साधयति-निमित्तत्वमिति / ब्रह्म स्वातिरिक्तकर्त्रधिष्ठेयं, प्रकृतित्वात्, मृदादिवदित्याद्यनुमानानामागमबाधकमाह-प्रागुत्पत्तेरिति / जगत्कर्तृ ब्रह्मैवेत्यत्रापि सूत्रं योजयति-अधिष्ठात्रान्तरेति

END Bस्Rप्_१,४.७.२३

START Bस्Rप्_१,४.७.२४

अभिध्योपदेशाच् च | BBस्_१,४.२४ |

एकस्योभयरूपं कारणत्वमविरुद्धमिति सूत्रचतुष्टयेन साधयति-कुतश्चेत्यादिना /

अभिध्या सृष्टिसंकल्पः

END Bस्Rप्_१,४.७.२४

START Bस्Rप्_१,४.७.२५

साक्षाच् चोभयाम्नानात् | BBस्_१,४.२५ |

अभ्युच्चयोहेत्वन्तरम् /

आकाशादेवेत्येवकारसूचितमुपादानान्तरानुपादानमग्रहणं साक्षादितिपदेन सूत्रकारो दर्शयतीति योजना

END Bस्Rप्_१,४.७.२५

START Bस्Rप्_१,४.७.२६

आत्मकृतेः परिणामात् | BBस्_१,४.२६ |

आत्मसंबन्धिनी कृतिरात्मकृतिः / संबन्धश्चात्मनः कृतिं प्रति विषयत्वमाश्रयत्वं च / ननु कृतेराश्रयःसिद्धोभवति विषयस्तु साध्य इत्येकस्योभयं विरुद्धमित्याशङ्कते-कथं पुनरिति / यथा मृदः साध्यपरिणामाभेदेन कृतिविषयत्वं तद्वदात्मन इत्याह-परिणामादिति / आत्मानमिति / अविरोध इति शेषः / सिद्धस्यापि साध्यत्वे दृष्टान्तमाह-विकारात्मनेति / ननु ब्रह्मण आत्मानमिति द्वितीयया कार्यात्मना साध्यत्वश्रुत्यास्तु प्रकृतित्वं कर्ता त्वन्यो ऽस्त्वित्यत आह-स्वयमिति चेति / ब्रह्मणः कृतिकर्मत्वोपपादनार्थं परिणामादिति पदं व्याख्यायान्यथापि व्याचष्टे-पृथक्सूत्रमिति /

मृद्घट इतिवद्ब्रह्म सच्च त्यच्चेति परिणामसामानाधिकरण्यश्रुतेर्ब्रह्मणः प्रकृतित्वमित्यर्थः / सत्प्रत्यक्षं भूतत्रयं, त्यपरोक्षं भूतद्वयं, निरुक्तं वक्तुं शक्यं घटादि, अनिरुक्तं वक्तुमशक्यं कपोतरूपादिकं च ब्रह्मैवाभवदित्यर्थः / अत्र सूत्रे परिणामशब्दः कार्यमात्रपरः, नतु सत्यकार्यात्मकपरिणामपरः, ऽतदनन्यत्वम्-ऽइति विवर्तवादस्य वक्ष्यमाणत्वात्

END Bस्Rप्_१,४.७.२६

START Bस्Rप्_१,४.७.२७

योनिश् च हि गीयते | BBस्_१,४.२७ |

योनिशब्दाच्च प्रकृतित्वमित्याह-योनिश्चेति / कर्तारं क्रियाशक्तिमन्तं, ईशं नियन्तारं, पुरुषं प्रत्यञ्चं, ब्रह्म पूर्णं, योनिं प्रकृतिं, धीरा ध्यानेन पश्यन्तीत्यर्थः / नन्वनुपादाने ऽपि स्त्रीयोनौ योनिशब्दो दृष्ट इत्यत आह-स्त्रीयोनेरिति / शोणितमवयवशब्दार्थः / योनिशब्दस्य स्थानमप्यर्थो भवति सो ऽत्र भूतयोन्यादिशब्दैर्न ग्राह्यः, उर्णनाभ्यादिप्रकृतदृष्टान्तवाक्यशेषविरोधादित्याह-क्वचिदिति / हे इन्द्र, ते तव निषदे उपवेशनाय योनिः, स्थानं मया अकारि कृतमित्यर्थः / पूर्वपक्षोक्तानुमानानि अनूद्यागमबाधमाह-यत्पुनरित्यादिना / नन्वनुमानस्य श्रुत्यनपेक्षत्वान्न तया बाध इत्यत आह-नहीति / जगत्कर्ता पक्षः श्रुत्यैव सिद्ध्यति, या कृतिः सा शरीरजन्येति व्याप्तिविरोधेन नित्यकृतिमतो ऽनुमानासंभवात् / अतः श्रौतमीश्वरं पक्षीकृत्यानुपादानत्वसाधने भवत्येवोपजीव्यया प्रकृतित्वबोधकश्रुत्या बाध इत्यर्थः / यदुक्तं विलक्षणत्वाद्ब्रह्मणो न जगदुपादानत्वमिति, तत्राह-पुनश्चेति /

ऽन विलक्षणत्वात्-ऽइत्यारभ्येत्यर्थः / अत उभयरूपं कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणमिति सिद्धाम्

END Bस्Rप्_१,४.७.२७

START Bस्Rप्_१,४.७.२८

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः | BBस्_१,४.२८ |

एतेन सर्वे व्याख्याताः /

अस्यातिदेशाधिकरणस्य तात्पर्यं वक्तुं वृत्तमनुवदति-ईक्षतेरिति / प्रधानवादस्य प्राधान्येन निराकरणे हेतूनाह-तस्य हीत्यादिना / तर्ह्यण्वादिवादा उपेक्षणीयाः, दुर्बलत्वादित्यत आह-ते ऽपि त्विति / निर्मूलास्ते कथं प्रतिपक्षा इत्यत आह-तेषामिति / तथा हि छान्दोग्ये जगत्कारणत्वज्ञापनार्थं पिता पुत्रमुवाच, आसां वटधानानां मध्ये एकां भिन्धीति / भिन्ना भगव इत्युवाच पुत्रः / पुनः पित्रा किमत्र पश्यसीत्युक्ते न किञ्चन भगव इत्याह / तत्र पित्राणिमानं न पश्यसीत्युक्तं, तथा च न किञ्चनशब्दाच्छून्यस्वभाववादौ प्रतीयेते, अणुशब्दात्परमाणुवाद इति / एवं ऽअसदेवेदमग्र आसीत्ऽ ऽअणोरणीयान्ऽइत्यादिलिङ्गं द्रष्टव्यम् / अत्राण्वादिवादाः श्रौता न वेति संशये सत्यसदण्वादिशब्दबलाच्छ्रौता इति प्राप्ते ऽतिदिशति-एतेनेति /

अस्यातिदेशत्वान्न पृथक् संगत्याद्यपेक्षा / न किञ्चनासच्छब्दयोः प्रत्यक्षायोग्यवस्तुपरत्वादाणुशब्दस्य सूक्ष्माभिप्रायत्वादशब्दत्वं, तेषां वादानां प्रधानवादवदश्रौतत्वं, ब्रह्मकारणश्रुतिबाधितत्वं च, तस्माद्ब्रह्मैव परमकारणं, तस्मिन्नैव सर्वेषां वेदान्तानां समन्वय इति सिद्धम्

END Bस्Rप्_१,४.७.२८

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीगोविन्दानन्दभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाव्याख्यायां भाष्यरत्नप्रभायां प्रथमाध्यायस्य यतुर्थः पादः

// इति प्रथमाध्याये ऽव्यक्तादिसंदिग्धपदमात्रसमन्वयाख्यश्चतुर्थः पादः //

// इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्ये समन्वयाख्यः प्रथमो ऽध्यायः //

अथ द्वितीयो ऽध्यायः /

सच्चिदानन्दरूपाय कृष्णायाक्लिष्टकारिणे / नमो वेदान्तवेद्याय गुरवे बुद्धिसाक्षिणे

सांख्यादिस्मृतियुक्तिभिर्न चलितो वेदान्तसिद्धान्तगो निर्मूलैर्विविधागमैरविदितो व्योमादिजन्माप्ययः / उत्पत्त्यन्तविवर्जितश्चितिवपुर्व्यापि च कर्तांशको लिङ्गेन प्रथितो ऽपि नामतनुकृत्तं जानकीशं भजे

START Bस्Rप्_२,१.१.१ः