अथातो ब्रह्मजिज्ञासा | BBस्_१,१.१ |

तत्राथाब्द आनन्तर्यार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः, ब्रह्मजिज्ञासायाः अनधिकार्यत्वात् / मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात् / अर्थान्तरप्रयुक्त एव श्रुत्या मङ्गलप्रयोजनो भवति / पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तर्याव्यतिरेकात् / सति चानन्तर्यार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षत एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्पूर्ववृत्तं नियमेनापेक्षते तद्वक्तव्यम् / स्वाध्यायानन्तर्यं तु समानम् /

नन्विह कर्मावबोधनार्थं विशेषः /

न / धर्मजिज्ञासायाः प्रागप्यधीतवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेः / यथाच हृदयाद्यवदानानामानन्तर्यनियमः, क्रमस्य विवक्षितत्वान्न तथेह क्रमो विवक्षितः, शेषशेषित्वे ऽधिकृताधिकारे वा प्रमाणाभावात्, धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः फलजिज्ञासस्यभेदाच्च / अभ्युदयफलं धर्मज्ञानं तच्चानुष्ठानापेक्षम् / निःश्रेयसफलं तु ब्रह्मविज्ञानं न चानुष्ठानान्तरापेक्षम् / भव्यश्च धर्मो जिज्ञास्यो न ज्ञानकाले ऽस्ति, पुरुषव्यापारतन्त्रत्वात् / इह तु भूतं ब्रह्म जिज्ञास्यं नित्यत्वान्न पुरुषव्यापारतन्त्रम् / चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च / या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वविषये नियुञ्जानैव पुरुषमवबोधयति / ब्रह्मचोदना तु पुरुषमवबोधयत्येव केवलं, अवबोधस्य चोदनाजन्यत्वान्न पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते / यथाक्षार्थसंनिकर्षेणार्थावबोधे तद्वत् / तस्मात्किमपि वक्तव्यं यदनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति /

उच्यते- नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शमदमादिसाधनसंपत्, मुमुक्षुत्वं च / तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्ध्वं च शक्यते ब्रह्मजिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये / तस्मादथाब्देन यथोक्तसाधनसंपत्त्यानन्तर्यमुपदिश्यते / अतःशब्दो हेत्वर्थः / यस्माद्वेद एवाग्निहोत्रादीनां श्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति- ऽतद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयतेऽ (छान्दो.८.१.६) इत्यादिः / तथा ब्रह्मविज्ञानादपि परं पुरुषार्थं दर्शयति- ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽ इत्यादिः (तैत्ति.२.१) तस्माद्यथोक्तसाधनसंपत्त्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या / ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा / ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं ऽजन्माद्यस्य यतःऽ इति / अत एव न ब्रह्मशब्दस्य जात्याद्यर्थान्तरमाशङ्कितव्यम् /

ब्रह्मण इति कर्मणिषष्ठी न शेषे, जिज्ञासापेक्ष्यत्वाज्जिज्ञासायाः, जिज्ञास्यान्तरानिर्देशाच्च /

ननु शेषषष्ठीपरिग्रहे ऽपि ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं न विरुध्यते, संबन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वात् / एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुत्सृज्य सामान्यद्वारेण परोक्षं कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थ प्रयासः स्यात् /

न व्यर्थः, ब्रह्माश्रिताशेषविचारप्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेन्न, प्रधानपरिग्रहे तदपेक्षितानामर्थाक्षिप्तत्वात् / ब्रह्म हि ज्ञानेनाप्तुमिष्टतमत्वात्प्रधानम् / तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाकर्मणि परिगृहीते यैर्जिज्ञासितैर्विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्यर्थाक्षिप्तान्येवेति न पृथक्सूत्रयितव्यानि / यथा राजासौ गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राज्ञो गमनमुक्तं भवति तद्वत् / श्रुत्यनुगमाच्च / ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ (तैत्ति.३.१) इत्याद्याः श्रुतयः, ऽतद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्मऽ

इति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाकर्मत्वं दर्शयन्ति / तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति / तस्माद्ब्रह्मण इति कर्मणिषष्ठी //

ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा / अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छायाः / कर्मफलविषयत्वादिच्छायाः / ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म / ब्रह्मावगतिर्हि पुरुषार्थः, निःशेषसंसारबीजाविद्याद्यनर्थनिबर्हणात् / तस्माद्ब्रह्म विजिज्ञासितव्यम् //

तत्पुनर्ब्रह्म प्रसिद्धमप्रस्द्धं वा स्यात् / यदि प्रसिद्धं न जिज्ञासितव्यम् / अथाप्रसिद्धं नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति /

उच्यते- अस्ति तावद्ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं, सर्वज्ञं, सर्वशक्तिसमन्वितम् / ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोर्ऽथाः प्रतीयन्ते, बृहतेर्धातोरर्थानुगमात् / सर्वस्यात्मत्वाच्च ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः / सर्वो ह्यात्मास्तित्वं प्रत्येति, न नाहमस्मीति / यदि हि नात्मास्तित्वप्रसिद्धिः स्यात् सर्वो लोको नाहमस्मीति प्रतीयात् / आत्मा च ब्रह्म /

यदि तर्हि लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नम् /

न / तद्विशेषं प्रति विप्रतिपत्तेः / देहमात्रं चैतन्यविशिष्टमात्मेति प्रकृता जना लौकायतिकाश्च प्रतिपन्नाः / इन्द्रियाण्येव चेतनान्यात्मेत्यपरे / मन इत्यन्ये / विज्ञानमात्रं क्षणिकमित्येके / शून्यमित्यपरे / अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता, भोक्तेत्यपरे / भोक्तैव केवलं न कर्तेत्येके / अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वाक्तिरिति केचित् / आत्मा स भोक्तुरित्यपरे / एवं बहवो विप्रतिपन्ना युक्तिवाक्यतदाभाससमाश्रयाः सन्तः / तत्राविचार्य यत्किञ्चित्प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसात्प्रतिहन्येतानर्थं चेयात् / तस्मात्ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितर्कोपकरणा निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयते

FN: अधिकरणमिति- विषयः संदेहः संगतिः पूर्वपक्षः सिद्धान्त इत्येकैकमधिकरणं पञ्चावयवं ज्ञेयम् / ततश्च ज्ञानजन्यचिकीर्षया यत्नेसति यागादिधर्मो भवति / ब्रह्मणो हि निवृत्तावरणत्वेन फलरूपत्वं तज्ज्ञानोपयोगितया चतुर्थिसमास एषितव्यः ऽचतुर्थी तदर्थेऽ इत्यादिनेति केचित् / यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह / यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यते / विप्रतिपत्तृपरिगणनम्-शून्यवादो माध्यमिकानां, क्षणिकिज्ञानवादो योगाचाराणां, ज्ञानाकारानुमेयक्षणिकबाह्यार्थवादः सौत्रान्तिकानां, क्षणिकबाह्यार्थवादो वैभाषिकाणां, देहार्थवादश्चार्वाकाणां, देहातिरिक्तदेहपरिणामवादो दिगम्बराणामित्याद्यूह्यम् /

२ जन्माद्याधिकरणम् / सू. २.

ब्रह्मजिज्ञासितव्यमित्युक्तम् / किंलक्षणं पुनस्तद्ब्रह्मेत्यत आह भगवान्सूत्रकारः-

जन्माद्यस्य यतः | BBस्_१,१.२ |

जन्मोत्पत्तिरादिरस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः / जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थः / जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेक्षं वस्तुवृत्तापेक्षं च / श्रुतिनिर्देशस्तावत् ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ (तैत्ति.३.१) इत्यस्मिन्वाक्ये जन्मस्थितिप्रलयानां क्रमदर्शनात् / वस्तुवृत्तमपि, जन्मना लब्धसत्ताकस्य धर्मिणः स्थितिप्रयसंभवात् / अस्येति प्रत्यक्षादिसंनिधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देशः / षष्ठी जन्मादिधर्मसंबन्धार्था / यत इति कारणनिर्देशः अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्यानेककर्तृभोक्तृसंयुक्तस्य प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाश्रयस्य मनसाप्यचिन्त्यरचनारूपस्य जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद्भवति तद्ब्रह्मेति वाक्यशेषः / अन्येषामपि भावविकाराणां त्रिष्वेवान्तर्भाव इति जन्मस्थितिनाशानामिह ग्रहणम् / यास्कपरिपठितानां तु ऽजायते ऽस्तिऽ इत्यादीनां ग्रहणे तेषां जगतः स्थित्काले संभाव्यमानत्वान्मूलकारणादुत्पत्तिस्थितिनाशां जगतो न गृहीताः स्युरित्याशङ्क्येत, तन्मा शङ्कीति योत्पत्तिर्ब्रह्मस्तत्रैव स्थितिः प्रलयश्च त एव गृह्यन्ते //

न यथोक्तविशेषणस्य जगतो यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्त्वान्यतः प्रधानादचेतनादणुभ्यो ऽभावात्संसारिणो वा उत्पत्त्यादि संभावयितुं शक्यम् / नच स्वभावतः, विशिष्टदेशकालनिमित्तानामिहोपादानात् / एतदेवानुमानं संसारिव्यतिरिक्तेश्वरास्तित्वादिसाधनं मन्यन्त ईश्वरकारणिनः /

नन्विहापि तदेवोपन्यस्तं जन्मादिसूत्रे /

न / वेदान्तवाक्यकुसुमग्रथनार्थत्वात्सूत्राणाम् / वेदान्तवाक्यानि हि सूत्रैरुदाहृत्य विचार्यन्ते / वाक्यार्थविचारणाध्यवसाननिवृत्ता / सत्सु तु वेदान्तवाक्येषु जगतो जन्मादिकारणवादिषु तदर्थग्रहणदार्ढायानुमानमपि वेदान्तवाक्याविरोधि प्रमाणं भवन्न निवार्यते, श्रुत्यैव च सहायत्वेन तर्कस्याभ्युपेतत्वात् / तथाहि- ऽश्रोतव्यो मन्तव्यःऽ (बृह. २.४.५) इति श्रुतिः ऽपण्डितो मेधावी गन्धारानेवोपसंपद्येतैवमेवेहाचार्यवान्पुरुषो वेदऽ (छान्दो.६.१४.२) इति च पुरुषबुद्धिसाहाय्यमात्मनोर् दायति / न धर्मजिज्ञासायामिव श्रुत्यादयो ऽनुभवादयश्च यथासंभवमिह प्रमाणं अनुभवावसानत्वाद्भूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्य / कर्तव्ये हि विषये नानुभवापेक्षास्तीति श्रुत्यादीनामेव प्रामाण्यं स्यात्पुरुषाधीनात्मलाभत्वाच्च कर्तव्यस्य / कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं लौकिकं वैदिकं च कर्म, यथाश्वेन गच्छति, पद्भ्यामन्यथा वा, न वा गच्छतीति / तथा ऽअतिरात्रे षोडशिनं गृह्णाति, नातिरात्रे षोडशिनं गृह्णातिऽ, ऽउदिते जुहोति, अनुदिते जुहोतिऽ इति विधिप्रतिषेधाश्चात्रार्थवन्तः स्युः, विकल्पोत्सर्गापवादाश्च / नतु वस्त्वेवं नैवमस्ति नास्तीति वा विकल्प्यते / विकल्पनास्तु पुरुषबुद्ध्यपेक्षाः / न वस्तुयाथात्म्यज्ञानं पुरुषबुद्ध्यपेक्षम् / किं तर्हि वस्तुतन्त्रमेव तत् / नहि स्थाणावेकस्मिस्थाणुर्वा पुरुषो ऽन्यो वेति तत्त्वज्ञानं भवति / तत्र पुरुषो ऽन्यो वेति मिथ्याज्ञानम् / स्थाणुरेवेति तत्त्वज्ञानं,वस्तुतन्त्रत्वात् / एवं भूतवस्तुविषयाणां प्रामाण्यं वस्तुतन्त्रम् / तत्रैवं सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतन्त्रमेव, भूतवस्तु विषयत्वात् /

ननु भूतवस्तुत्वे ब्रह्मणः प्रमाणान्तरविषयत्वमेवेति वेदान्तवाक्यविचारणानर्थिकैव प्राप्ता /

न / इन्द्रियाविषयत्वेन संबन्धाग्रहणात् / स्वभावतो विषयविषयाणीन्द्रियाणि, न ब्रह्मविषयाणि / सति हीन्द्रियविषयत्वे ब्रह्मण-, इदं ब्रह्मणा संबद्धं कार्यमिति गृह्येत / कार्यमात्रमेव तु गृह्यमाणं किं ब्रह्मणा संबद्धं किमन्येन केनचिद्वा संबद्धमिति न शक्यं निश्चेतुम् / तस्माजन्मादिसूत्रं नानुमानोपन्यासार्थं, किं तर्हि वेदान्तवाक्यप्रर्दानार्थम् / किं पुनस्तद्वेदान्तवाक्यं यत्सूत्रेणैह लिलक्षयिषितम् / ऽभृगुर्वै वारुणिः / वरुणं पितरमुपससार / अधीहि भगवो ब्रह्मेतिऽ / इत्युपक्रम्य- ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्ते / येन जातानि जीवन्ति / यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति / तद्विजिज्ञासस्व / तद्ब्रह्मेतिऽ / (तैत्ति. ३.१) / तस्य च निर्णयवाक्यम्- ऽआनन्दाद्ध्येव खल्विमानि भूतानि जायन्ते / आनन्देन जातानि जीवन्ति / आनन्दं प्रयन्त्यभिसंविशन्तिऽ / (तैत्ति. ३.६) अन्यान्याप्येवञ्जातीयकानि वाक्यानि नित्याशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावसर्वज्ञस्वरूपकारणविषयाण्युदाहर्तव्यानि

FN: ऽइदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्चऽ इति प्रत्यक्षम् /

३ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् / सू. ३

जगत्कारणत्वप्रर्दानेन सर्वज्ञं ब्रह्मेत्युपक्षिप्तं तदेव द्रढयन्नाह-

शास्त्रयोनित्वात् | BBस्_१,१.३ |

महत ऋग्वेदादेः शास्त्रस्यानेकविद्यास्थानोपबृंहितस्य प्रदीपवत्सर्वार्थावद्योतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणंब्रह्म / नहीदृशस्य शास्त्रस्यर्ग्वेदादिक्षणस्य सर्वज्ञगुणान्वितस्य सर्वज्ञादन्यतः संभवो ऽस्ति / यद्यद्विस्तरार्थं शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेषात्संभवति, यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेर्ज्ञेयैकदेशार्थमपि स ततो ऽप्यधिकतरविज्ञान इति प्रसिद्धं लोके / किमु वक्तव्यमनेकशाखाभेदभिन्नस्य देवतिर्यङ्मनुष्यवर्णाश्रमदिप्रविभागहेतोर् ऋग्वेदाद्याख्यस्य सर्वज्ञानाकरस्याप्रयत्नेनैव लीलान्ययेन पुरुषनिःश्वासवद्यस्मान्महतो भूताद्योनेः संभवः, ऽअस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदःऽ (बृह. २.४.१०) इत्यादिश्रुतेः / तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तिमत्त्वं चेति / अथवा यथोक्त ऋग्वेदादिशास्त्रं योनिः कारणं प्रमाणमस्य ब्रह्मणो यथावत्स्वरूपाधिगमे / शास्त्रादेव प्रणाणाज्जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्माधिगम्यत इत्यभिप्रायः / शास्त्रमुदाहृतं पूर्वसूत्रे- ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ इत्यादि /

किमर्थं तर्हीदं सूत्रं, यावता पूर्वसूत्र एवैवञ्जातीयकं शास्त्रमुदाहरता शास्त्रयोनित्वं ब्रह्मणो दर्शितम् /

उच्यते- तत्र पूर्वसूत्राक्षरेण स्पष्टं शास्त्रस्यानुपादानाज्जन्मादि केवलमनुमानमुपन्यस्तमित्याशङ्क्येत तामाशङ्कां निर्वर्तयितुमिदं सूत्रं प्रववृते शास्त्रयोनित्वादिति

FN: उपबृंहणीयाश्चत्वारो वेदाः तत्र / पुराणानि सृष्ट्यादिप्रतिपादकवाक्यानि परकृतिपुराकल्परूपानर्थवादांश्च प्राधान्येनोपबृंहयन्ति प्रसङ्गादद्वैतभागं कर्मभागं च / न्यायशास्त्रं तु प्रमाणप्रमेयलक्षणानिरूपणेन पदार्थान्विविच्य ज्ञापयदुपबृंहयति / पूर्वोत्तरमीमांसे तु तात्पर्यनिर्णयद्वारोपयुक्ते / धर्मशास्त्रं श्रुतमनुस्मृतिं वा विधिभागमुपबृंहयति / शिक्षा स्थानकरणादिनिरूपणद्वारा स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इति विध्यर्थमुपबृंहयति / कल्पास्तु प्रयोगनिरूपणार्थमुपयुक्ताः / व्याकरणं तावदस्मिन्नर्थे इदं पदं साध्विति पदार्थान्व्याकरोति / निरुक्तं तेषु तेषु पदेषु यौगिकमर्थं प्रदर्शयति / छन्दःशास्त्रं वेदगतान्गायत्र्यादिछन्दान् लक्षणमुखेन विशदयति / ज्योतिषं पौर्णमास्यां जयेद्देतामावास्यायाममावास्यया यजेतेत्यादिनोपात्तं कालविशेषं व्यवस्थापयति / तथाच तत्तद्देशव्याख्यानाय बहवो महर्षयः पुराणादिनिबन्धप्रणेतारो यत्र प्रवृत्तास्तस्य महत्त्वं व्यक्तमेव /

विस्तररूपोर्ऽथो धर्मो यस्येति विग्रहः / विस्तृतमित्यर्थः /

४ समन्वयाधिकरणम् / सू. ४

कथं पुनर्ब्रह्मणः सास्त्रप्रमाणकत्वमुच्यते, यावता, ऽ आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्ऽ / (जै.सू. १.२.१) इति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितिम् / अतो वेदान्तानामानर्थक्यं, अक्रियार्थत्वात् /

कर्तृदेवतादिप्रकाशनार्थत्वेन वा क्रियाविधिशेषत्वं, उपासनादिक्रियान्तविधानार्थत्वं वा / नहि परिनिष्ठितवस्तुप्रतिपादनं संभवति, प्रत्यक्षादिविषयत्वात्परिनिष्ठितवस्तुनः / तत्प्रतिपादने च हेयोपादेयरहिते पुरुषार्थाभावात् / अत एव ऽसो ऽरोदीत्ऽ इत्येवमादिनामानर्थक्यं मा भूदिति ऽविधिना त्वेकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थेन विधिना स्युःऽ / (जै.सू. १.२.७) इति स्तावकत्वेनार्थवत्त्वमुक्तम् / मन्त्राणां च ऽइषे त्वाऽ इत्यादीनां क्रियातत्साधनाभिधायित्वेन कर्मसमवायित्वमुक्तम् / न Dवचिदपि वेदवाक्यानां विधिसंस्पर्शमन्तरेणार्थवत्ता दृष्टोपपन्ना वा / न च परिनिष्ठिते वस्तुस्वरूपे विधिः संभवति, क्रियाविषयत्वाद्विधेः / तस्मात्कर्मापेक्षितकर्तृस्वरूपदेवतादिप्रकाशनेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानाम् / अथ प्रकरणान्तरभयान्नैतदभ्युपगम्यते तथापि स्ववाक्यगतोपासनादिकर्मपरत्वम् / तसामान्न ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वमिति प्राप्ते उच्यते-

FN: आम्नायस्येति पूर्वपक्षम् / अस्यार्थः - आम्नायस्य वेदस्य क्रियाप्रतिपादनपरत्वादतदर्थानामक्रियार्थानां ऽसो ऽरोदीऽ दित्यादिवाक्यानामानर्थकत्वं / तस्मादनित्यमनियतं वेदानां प्रामाण्यमुच्यते / तद्भूतानां क्रियार्थेन समन्वय इति सिद्धान्तः / तत्तेषु वेदवाक्येषु भूतानां सिद्दार्थप्रतिपादकवाक्यानां क्रियार्थेन क्रियाप्रतिपादकवाक्येन ऽबर्हिषि रजतं न देयं, पशुना यजेतेऽ त्यादिना सहान्वयः / तथाच निन्द्यत्वाद्यर्थपूरणेनान्वये कृते क्रियापरत्वसिद्ध्या प्रामाण्यं सिद्धम् / सिद्धवस्तुज्ञानात्फलभावादेवेत्यर्थः /

तत् तु समन्वयात् | BBस्_१,१.४ |

तु शब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः / तद्ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्ति स्थितिलयकारणं वेदान्तशास्त्रादेवावगम्यते / कथम्, समन्वयात् / सर्वेषु हि वेदान्तेषु वाक्यानि तात्पर्येणैतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वेन समनुगतानि / ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ / ऽएकमेवाद्वितायम्ऽ / (छान्दो. ६.२.१) ऽआत्मावा इदमेक एवाग्र आसीत्ऽ / (ऐत. २.१.१.१) ऽतदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम्ऽ /

ऽअयमातमा ब्रह्म सर्वानुभूःऽ / (बृह. २.५.१९) ऽब्रह्मैवेदममृतं पुरस्तात्ऽ / (मुण्ड. २.२.११) इत्यादीनि / नच तद्गतानां पदानां ब्रह्मस्वरूपविषये निश्चिते समन्वये ऽवगम्यमानेर्ऽथान्तरकल्पना युक्ता, श्रुतिहानन्यश्रुतकल्पनाप्रसङ्गात् / नच तेषां कर्तृस्वरूपप्रतिपादनपरतावसीयते, ऽतत्केन कं पयेत्ऽ (बृह. २.४.१३) इत्यादि क्रियाकारकफलनिरीकरणश्रुतेः / नच परिनिष्ठितवस्तुस्वरूपत्वे ऽपि प्रत्यक्षादिविषयत्वं ब्रह्मणः, ऽतत्त्वमसिऽ (छान्दो. ६.८.७) इति ब्रह्मात्मभावस्य शास्त्रमन्तरेणानवगम्यमानत्वात् / यत्तु हेयोपादेयरहितत्वादुपदेशानर्थक्यमिति, नैष दोषः, हेयोपादेयाशून्यब्रह्मात्मतावगमादेव सर्वक्लेशप्राहाणात्पुरुषार्थसिद्धेः / देवतादिप्रतिपादनास्य तु स्ववाक्यगतोपासनार्थत्वे ऽपि न कश्चिद्विरोधः / नतु तथा ब्रह्मण उपासनाविधिशेषित्वं संभवति, एकत्वे हेयोपादेयाशून्यतया क्रियाकारकादिद्वैतविज्ञानोपमर्देपपत्तेः / नह्येकत्वविज्ञानेनोन्मथितस्य द्वैतविज्ञानस्य पुनः संभवो ऽस्ति, येनोपासनाविधिशेषित्वं ब्रह्मणः प्रतिपद्येत / यद्यप्यन्यत्र वेदवाक्यानां वीधिसंस्पर्शमन्तरेण प्रमाणत्वं न दृष्टं, तथाप्यात्मविज्ञानस्य फलपर्यन्तत्वान्न तद्विषयस्य शास्त्रस्य प्रामाण्यं शक्यं प्रत्याख्यातुम् / न चानुमानगम्यं शास्त्रप्रामाण्यं, येनान्यत्र दृष्टं निदर्शनमपेक्षेत / तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्रप्रमाणकत्वम् / अत्रापरे प्रत्यवतिफष्ठन्ते- यद्यपि शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्म तथापि प्रतिपत्तिविधिविषयतैव शास्त्रेण ब्रह्म समर्प्यते / यथा यूपाहवहनीयादीन्यलौकिकान्यपि विधिशषतया शास्त्रेण समर्प्यन्ते तद्वत् / कुत एतत् / प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयोजनत्वाच्छास्त्रस्य / तथाहि शास्त्रतात्पर्यविद आहुः- ऽदृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ इति / ऽचोदनेति क्रियायाः प्रवर्तकं वचनम्ऽ / ऽतस्य ज्ञानमुपदेशःऽ- (जै.सू. १.१.५) ऽतद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायःऽ- (जै.सू. १.१.२५) ऽआम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानाम्-ऽ

(जै.सू. १.२.१) इतिच / अतः पुरुषं Dवचिद्विषयविशेषे प्रवर्तयत्कुतश्चिद्विषयविशेषान्निवर्तयच्चार्थवच्छास्त्रम् / तच्छेषतया चान्यदुपयुक्तम् / तत्सामान्याद्वेदान्तानामपि तथैवार्थवत्त्वं स्यात् / सति च विधिपरत्वे यथा स्वर्गादिकामस्याग्निहोत्रादिसाधनं विधीयत एवममृतत्वकामस्य ब्रह्मज्ञानं विधीयत इति युक्तम् /

नन्विह जिज्ञास्यवैलक्षण्यमुक्तम्- कर्मकाण्डे भव्यो धर्मो जिज्ञास्य इह तु भूतं नित्यनिवृत्तं ब्रह्म जिज्ञास्यमिति / तत्र धर्मज्ञानफलादनुष्ठानापेक्षाद्विलक्षणं ब्रह्मज्ञानफलं भवितुमर्हति / नार्हत्येवं भवितुम् / कार्यविधिप्रयुक्त्तस्यैव ब्रह्मणः प्रतिपाद्यमानत्वात् / ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ (बृह. २.४.५) इति / ऽय आत्मापहतपाप्मा-सो ऽन्वेव्यः स विजिज्ञासितव्यःऽ (छान्दो. ८.७.१) ऽआत्मेत्योवोपासीतऽ (बृह.१.४.७) ऽआत्मानमेव लोकमुपासतऽ (बृह. १.४.१५) / ऽब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ (मुण्ड. ३.२.९) इत्यादिविधानेषु सत्सु को ऽसावात्मा किं तद्ब्रह्म इत्याकाङ्क्षायां तत्स्वरूपसमर्पणेन सर्वे वेदान्ता उपयुक्ताः- ऽनित्यः सर्वज्ञः सर्वगतो नित्यतृप्तो नित्याशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो विज्ञानमानन्दं ब्रह्म. इत्येवमादयः / तदुपासनाच्च शास्त्रदृष्टो ऽपि मोक्षः फलं भविष्यतीति / कर्तव्यविध्यननुप्रवेशे वस्तुमात्रकथने हानोपादानसंभवात्, सप्तद्वीपा वसुमती, राजासौ गच्छतीत्यादिवाक्यवद्वेदान्तवाक्यानामानर्थक्यमेव स्यात् /

ननु वस्तुमात्रकथने ऽपि रजुरियं नायं सर्प इत्यादौ भ्रान्तिजनितभीतिनिवर्तनेनार्थवत्त्वं दृष्टं तथेहाप्यसंसार्यात्मवस्तुकथनेन संसारित्वभ्रान्तिनिवर्तनेनार्थवत्त्वं स्यात् / स्यादेतदेवं, यदि रजुस्वरूपश्रवण इव सर्पभ्रान्तिः, संसारित्वभ्रान्तिर्ब्रह्मस्वरूपश्रवणमात्रेण निवर्तेत / नतु निवर्तते, श्रुतब्रह्मणो ऽपि यथापूर्वं सुखदुःखादिसंसारिधर्मदर्शनात्, ऽश्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ (बृह. २.४.५) इति च श्रवणोत्तरकालयोर्मनननिदिध्यासनयोर्विधिर्दर्शनात् / तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयैव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यमिति /

अत्राभिधीयते- न / कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्वैलक्षण्यात् / शारीरं वाचिकं मानसं च कर्म श्रुतिस्मृतिसिद्धं धर्माख्यं, यद्विषया जिज्ञासा ऽअथातो धर्मजिज्ञासाऽ (जै.सू. १.१.१) इति सूत्रिता, अधर्मो ऽपि हिंसादिः प्रतिषेधचोदनालक्षणत्वाज्जिज्ञास्यः परिहाराय / तयोश्चोदनालक्षणयोरर्थानर्थयोर्धर्माधर्मयोः फले प्रत्यक्षे सुखदुःखे शरीरवाङ्मनोभिरेवोपभुज्यमाने विषयेन्द्रियसंयोगजन्ये ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु प्रसिद्धे / मनुष्यत्वादारभ्य ब्रह्मान्तेषु देहवत्सु सुखतारतम्यमनुश्रूयते / ततश्च तद्धेतोर्धर्मस्य तारतम्यं गम्यते / धर्मतारतम्यादधिकारितारतम्यम् / प्रसिद्धं चार्थित्वसार्मथ्यादिकृतमधिकारितारतम्यम् / तथाच यागाद्यनुष्ठायिनामेव विद्यासमाधिविशेषादुत्तरेण पथा गमनं, केवलैरिष्टापूर्तदत्तसाधनैर्धूमादिक्रमेण दक्षिणेन पथा गमनं, तत्रापि सुखतारतम्यं तत्साधनतारतम्यं च शास्त्रात् ऽयावत्संपातमुषित्वाऽ (छान्दो. ५.१०.५)

इत्यस्माद्गम्यते / तथा मनुष्यादिषु नारकस्थावरान्तेषु सुखलवश्चोदनालक्षणधर्मसाध्य एवेति गम्यते तारतम्येन वर्तमानः / तथोर्ध्वगतेष्वधोगतेषु च देहवत्सु दुःखतारतम्यर्दानात्तद्धेतोरधर्मस्य प्रतिषेधचोदनाक्षणस्य तदनुष्ठायिनां च तारतम्ये गम्यते / एवमविद्यादिदोषवतां धर्माधर्मतारतम्यनिमित्तं शरीरोपादानपूर्वकं सुखदुःखतारतम्यनिमित्तं संसाररूपं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धम् / तथाच स्मृतिः- ऽन ह वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्तिऽ इति यथावर्णितं संसाररूपमनुवदति / अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ (छान्दो. ८.१२.१) इति प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधाच्चोदनालक्षणधर्मकार्यत्वं मोक्षाख्यस्याशरीरत्वस्य प्रतिषिध्यत इति गम्यते / धर्मकार्यत्वे हि प्रियाप्रियस्पर्शनप्रतिषेधो नोपपद्यते / अशरीरत्वमेव धर्मकार्यमितिचेन्न, तस्य स्वाभाविकत्वात् / ऽअशरीरं शरीरेश्वनवस्थेष्ववस्थितम् / महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचतिऽ (काठ. १.२.२१) ऽअप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ (मुण्ड. २.१.२) ऽअसङ्गो ह्ययं पुरुषःऽ (बृह. ४.३.१५) इत्यादिश्रुतिभ्यः / अत एवानुष्ठेयकर्मफलविलक्षणं मोक्षाख्यमशरीरत्वं नित्यमिति सिद्धम् / तत्र किञ्चित्परिणामि नित्यं यस्मिन्विक्रियमाणे ऽपि तदेवेदमिति बुद्धिर्न विहन्यते / यथा पृथिव्यादिजगन्नित्यत्ववादिनाम् / यथा च सांख्यानां गुणाः / इदं तु पारमार्थिकं, कूटस्थनित्यं, व्योमवत्सर्वव्यापि, सर्वविक्रियारहितं, नित्यतृप्तं, निरवयवं, स्वयञ्ज्योतिःस्वभावम् / यत्र धर्माधर्मी सह कार्येण कालत्रयं च नोपावर्तेते / तदेदारीरत्वं मोक्षाख्यम् / ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् / अन्यत्र भूताच्च भव्याच्चऽ (क. २.१४)

इत्यादिश्रुतिभ्यः / अतस्तद्ब्रह्म यस्येयं जिज्ञासा प्रस्तुता, तद्यदि कर्तव्योषत्वेनोपदियेत, तेन च कर्तव्येन साध्यश्चेन्मोक्षो ऽभ्युपगम्येत, अनित्य एव स्यात् / तत्रैवं सति यथोक्तकर्मफलेष्वेव तारतम्यावस्थितेष्वनित्येषु कश्चिदतिशयो मोक्ष इति प्रसज्येत, नित्यश्च मोक्षः सर्वैर्मोक्षवादिभिरभ्युपगम्यते, अतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्तः / अपिच ऽब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ (मुण्ड. ३.२.९) ऽक्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परापरेऽ (मुण्ड. २.२.८) / ऽआनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् / न बिभेति कुतश्चयनऽ (तैत्ति. २.९) / ऽअभयं वै जनक प्राप्तो ऽसिऽ (बृह. ४.२.४) ऽतदात्मानमेवावेदेहं ब्रह्मास्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत्ऽ / (वाजसनेयब्राह्मणोप. १.४.१०) ऽतत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपयतःऽ (ई(?). ७) इत्येवमाद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्षं दर्शयन्त्यो मध्ये कार्यान्तरं वारयन्ति / तथा ऽतद्वैतत्पशयन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे ऽहं मनुरभवं सूर्यश्चऽ (बृह. १.४.१०)इति ब्रह्मदर्शनसर्वात्मभावयोर्मध्ये कर्तव्यान्तरवारणायोदाहार्यम् / यथा तिष्ठन्गायतीति तिष्ठतिगायत्ययोर्मध्ये तत्कर्तृकं कार्यान्तरं नास्तीति गम्यते / ऽत्वं हि नः पिता यो ऽस्माकमविद्यायाः परं पारं तारयसिऽ (प्र. ६.८) ऽश्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सो ऽहं भगवः शोचामि त्वं मा भगवच्छोकस्य पारं तारयतुऽ (छान्दो. ७.१.३) ऽतस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारःऽ (छान्दो. ७.२६.२) इति चैवमाद्याः श्रुतयो मोक्षप्रतिबन्धनिवृत्तिमात्रमेवात्मज्ञानस्य फलं दर्शयन्ति / तथाचार्यप्रणीतं न्यायोपबृंहितं सूत्रम्- ऽदुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गःऽ (न्या. सू. १.१.२) इति / मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानाद्भवति / नचेदं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं संपद्रूपम् / यथा ऽअनन्तं वै मनो ऽनन्ता विश्वेदेवा अनन्तमेव स तेन लोकं जयतिऽ (बृह. ३.१.९) इति / न चाध्यासरूपम् / यथा ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ (छान्दो. ३.१८.१) ऽआदित्यो ब्रह्मेत्यादेःशःऽ (छान्दो. ३.१९.१) इति च मन आदित्यादिषु ब्रह्मदृष्टध्यासः / नापि विशिष्टक्रियायोगनिमित्तं ऽवायुर्वाव संवर्गःऽ ऽप्राणो वाव संवर्गःऽ (छान्दो. ४.३.१) इतिवत् / नाष्वाज्यावेक्षणादिकर्मवत्कर्माङ्गसंस्काररूपम् / संपदादिरूपे हि ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञाने ऽभ्युपगम्यमाने ऽतत्वमसिऽ (छान्दो. ६.८.७) ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ (बृह. १४.१०) ऽअयमात्मा ब्रह्मऽ (बृह. २.५.१९) इत्येवमादीनां वाक्यानां ब्रह्मात्मैकत्ववस्तुप्रतिपादनपरः पदसमन्वयः पीड्येत / ऽभिद्यते हृदयग्रन्थिशिछद्यन्ते सर्वसंशयाःऽ (मुण्ड. २.२.८) इति चैवमादीन्यविद्यानिवृत्तिफलश्रवणान्युपरुध्येरन् / ऽब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ (मुण्ड. ३.२.९) इति चैवमादीनि तद्भावापत्तिवचनानि संपदादिपक्षे न सामञ्जस्येनोपपद्येरन् / तस्मान्न संपदादिरूपं ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानम् / अतो न पुरुषव्यापारतन्त्रा ब्रह्मविद्या / किं तर्हि प्रत्यक्षादिप्रमाणविषयवस्तुज्ञानवद्वस्तुतन्त्रा / एवंभूतस्य ब्रह्मणस्तज् ज्ञानस्य च न कयाचिद्युक्त्या शक्यः कार्यानुप्रवेशः कल्पयितुम् / नच विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशो ब्रह्मणः, ऽअन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधिऽ (केन. १.३) इति विदिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधात्, ऽयेनेदं सर्वं विजानाति तं केन विजानीयात्ऽ (बृह. २.४.१३) इति च / तथोपास्तिक्रियाकर्मत्वप्रतिषेधो ऽपि भवति- यद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते इत्यविषयत्वं ब्रह्मण उपन्यस्य, ऽतदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासतेऽ (केन. १.४) इति / अविषयत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वानुपपत्तिरितिचेत् / न / अविद्याकल्पितभेदनिवृत्तिपरत्वाच्छास्त्रस्य / नहि शास्त्रमिदन्तया विषयभूतं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषति / किं तर्हि, प्रत्यगात्मत्वेनाविषयतया प्रतिपादयविद्याकल्पितं वेद्य-वेदितृ-वेदनादिभेदमपनयति / तथाच शास्त्रम्- ऽयस्यामतं तस्य मतं, मतं यस्य न वेद सः / अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम्ऽ (केन. २.३) ऽन दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येःऽ, ऽन विज्ञातेर्विज्ञातारं विजानीयाःऽ (बृह. ३.४.२) इति चैवमादि / अतो ऽविद्याकल्पितसंसारित्वनिवर्तनेन नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्षस्यानित्यत्वदोषः / यस्य तूत्पाद्यो मोक्षस्तस्य मानसं, वाचिकं, कायिकं वा कार्यमपेक्षत इति युक्तम् / तथा विकार्यत्वे च तयोः पक्षयोर्मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्वम् / नहि दध्यादि विकार्यं, उत्पाद्यं वा धटादि, नित्यं दृष्टं लोके / नचाप्यत्वेनापि कार्यापेक्षा, स्वात्मस्वरूपत्वे सत्यनाप्यत्वात् / स्वरूपव्यतिरिक्तत्वे ऽपि ब्रह्मणो नाप्यत्वं, सर्वगतत्वेन नित्याप्तस्वरूपत्वात्सर्वेण ब्रह्मणः, आकाशस्येव / नापि संस्कार्यो मोक्षः, येन व्यापारमपेक्षेत / संस्कारो हि नाम संस्कार्यस्य गुणाधानेन वा स्याद्दोषापनयनेन वा / न तावद्गुणाधानेन संभवति, अनाधेयातिशयब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य / नापि दोषापनयनेन, नित्याशुद्धब्रह्मस्वरूपत्वान्मोक्षस्य / स्वात्मधर्म एव संस्थिरोभीतो मोक्षः क्रिययात्मनि संस्क्रियमाणे ऽभिव्यज्यते, यथाऽदर्शे निघर्षणक्रियया संस्क्रयमाणे भास्वरत्वं धर्म इतिचेत् / न /

क्रियाश्रयत्वानुपपत्तेरात्मनः / यदाश्रया क्रिया तमविकुर्वती नैवात्मानं लभते / यद्यात्मा क्रियया विक्रियेतानित्यत्वमात्मनः प्रसज्येत / ऽअविकार्यो ऽयमुच्यतेऽ इति चैवमादीनि वाक्यानि बाध्येरन् / तच्चानिष्टम् / तस्मान्न स्वाश्रया क्रियाऽत्मानः संभवति / अन्याश्रयायास्तु क्रियाया अविषयत्वान्न तयात्मा संस्क्रियते /

ननु देहाश्रयया स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिकया क्रियया देही संस्क्रियमाणो दृष्टः /

न / देहादिसंहतस्यैवाविद्यागृहीतस्यात्मानः संस्क्रियमाणत्वात् / प्रत्यक्षं हि स्नानाचमनादेर्देहसमवायित्वम् / तया देहाश्रयया तत्संहत एव कश्चिदविद्ययात्मत्वेन परिगृहीतः संस्क्रियत इति युक्तम् / यथा देहाश्रयचिकित्सानिमित्तेन धातुसाम्येन तत्संहतस्य तदभिमानिन आरोग्यफलं, अहमरोग इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते / एवं स्नानाचमनयज्ञोपवीतादिना अहं शुद्धः संस्कृत इति यत्र बुद्धिरुत्पद्यते स संस्क्रियते / स च देहेन संहत एव / तेनैव ह्यहङ्कर्त्राहंप्रत्ययविषयेण प्रत्ययिना सर्वाः क्रिया निर्वर्त्यन्ते / तत्फलं च स एवाश्नाति, ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्त्यनाश्नन्नन्यो अभिचाकाशीतिऽ (मुण्ड. ३.१.१) इति मन्त्रवर्णात् / ऽआत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणःऽ (काठ. १.३.४) इति च / तथाच ऽएको देवःसर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा / कर्माध्यक्षः सर्वभूताधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्चऽ (श्वेता. ६.११) इति / स पर्यगाच्छुक्रमकायमन्त्रणमस्त्राविरंशुद्धमपापविद्धम् / (ई(?). ८) इति च / एतौ मन्त्रावनाधेयातिशयतां नित्यशुद्धतां च ब्रह्मणो दर्शयतः / ब्रह्मभावश्च मोक्षः / तस्मान्न संस्कार्यो ऽपि मोक्षः / अतो ऽन्यन्मोक्षं प्रति क्रियानुप्रवेशद्वारं न शक्यं केनचिद्दर्शयितुम् / तस्मात् ज्ञानमेकं मुक्त्वा क्रियाया गन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यते /

ननु ज्ञानं नाम मानसी क्रिया /

न / वैलक्षण्यात् / क्रिया हि नाम सा यत्र वस्तुस्वरूपनिरपेक्षैव चोद्यते, पुरुषचित्तव्यापाराधीना च / यथा यस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां मनसा ध्यायेद्व्षट्करिष्यन् इति / ऽसंध्यां मनसा द्यायेत्ऽ (ऐ.ब्रा. ३.८.१) इति चैवमादिषु / ध्यानं चिन्तनं यद्यपि मानसं तथापि पुरुषेण कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्यं, पुरुषतन्त्रत्वात् / ज्ञानं तु प्रमाणजन्यम् / प्रमाणं च यथाभूतवस्तुविषयमतो ज्ञानं कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुमशक्यं, केवलं वस्तुतन्त्रमेव तत् / न चोदनातन्त्रम् //

नापि पुरुषतन्त्रम् / तस्मान्मानसत्वे ऽपि ज्ञानस्य महद्वैलक्षण्यम् / यथाच ऽपुरुषो वाव गौतमाग्निःऽ, ऽयोषा वाव गौतमाग्निः (छान्दो. ५.७,८.१) इत्यत्र योषित्पुरुषयोरग्निबुद्धिर्मानसी भवति / केवचोदनाजन्यत्वात्क्रियैव सा पुरुषतन्त्रा च / या तु प्रसिद्धे ऽग्नावग्निबुद्धिर्न सा चोदनातन्त्रा / नापि पुरुषतन्त्रा / किं तर्हि प्रत्यक्षवस्तुतन्त्रैवेति ज्ञानमेवैतन्न क्रिया / एवं सर्वप्रमाणविषयवस्तुषु वेदितव्यम् / तत्रैवं सति यथाभूतब्रह्मात्मविषयमपि ज्ञानं न चोदनातन्त्रम् / तद्विषये लिङागादयः श्रूयमाणा अप्यनियोज्यविषयत्वात्कुण्ठीभवन्त्युपलादिषु प्रयुक्तक्षुरतैक्ष्ण्यादिवत्, अहेयानुपादेयवस्तुविषयत्वात् / किमर्थानि तर्हि ऽआत्मा वारे द्रष्यव्यः श्रोतव्यःऽ इत्यादीनि विधिच्छायानि वचनानि / स्वाभाविकप्रवृत्तिविषयविमुखीकरणार्थानीति ब्रूमः / यो हि बहिर्मुखः प्रवर्तते पुरुषः इष्टं मे भूयाददनिष्टं माभूदिति, नच तत्रात्यन्तिकं पुरुषीर्थं लभते, तमात्यन्तिकपुरुषार्थवाञ्छिनं स्वाभाविककार्यकरणसंघातप्रवृत्तिगोचराद्विमुखीकृत्य प्रत्यगात्मस्रोतस्तया प्रवर्तयन्ति ऽआत्मा वा अरे द्रष्टव्यःऽ

इत्यादीनि / तस्यात्मान्वेषणाय प्रवृत्तस्याहेयमनुपादेयं चात्मतत्त्वमुपदिश्यते / ऽइदं सर्वं यदयमात्माऽ (बृह. २.४.६) ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् केन कं विजानीयात् वीज्ञातारमरे केन विजानीयात्ऽ (बृह. ४.५.१५) ऽअयमात्मा ब्रह्मऽ (बृह. २.५.१९) इत्यादिभिः / यदप्यकर्तव्यप्रधानमात्मज्ञानं हानायोपादानाय वा न भवतीति, तत्तथैवेत्यभ्युपगम्यते / अलङ्कारो ह्ययमस्माकं यद्ब्रह्मात्मावगतौ सत्यां सर्वकर्तव्यताहानिः कृतकृत्यता चेति / तथाच श्रुतिः- ऽआत्मानं चेद्विजानीयादयमस्तीति पूरुषः / किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनुसंज्वरेत्ऽ //

(बृह. ४.४.१२) इति / ऽएतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारतऽ / (भ.गी. १५.२०) इति स्मृतिः / तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणम् / यदपि केचिदाहुः- ऽप्रवृत्तिनिवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण केवलवस्तुवादी वेदभागो नास्तिऽ इति तन्न, औपनिषदस्य पुरुषस्य पुरुषस्यानन्यशेषत्वात् / यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधिगतः पुरुषो ऽसंसारी ब्रह्म उत्पाद्यादिचतुर्विधद्रव्यविलक्षणः स्वप्रकरणस्थो ऽनन्योशेषः, नासौ नास्ति नाधिगम्यत इति वा शक्यं वदितुम्, ऽस एष नेति नेत्यात्माऽ (बृह. ३.९.२६) इत्यामशब्दात्, आत्मनश्च प्रत्याख्यातुमशक्यत्वात्, य एव निराकर्ता तस्यैवात्मत्वात् /

नन्वात्माहंप्रत्ययविषयत्वादुपनिषत्स्वेव विज्ञायत इत्यनुपपन्नम् /

न / तत्साक्षित्वेन प्रत्युक्तत्वात् / नह्यहंप्रत्ययविषयकर्तृव्यतिरेकेण तत्साक्षी सर्वभूतस्थः सम एकः कूटस्थनित्यः पुरुषो विधिकाण्डे तर्कसमये वा केनचिदधिगतः सर्वस्यात्मा, अतः स न केनचित्प्रत्याख्यातुं शक्यो विधिशेषत्वं वा नेतुम् / अस्मत्वादेव च सर्वेषां न हेयो नाप्युपादेयः / सर्वं हि विनश्यद्विकारजातं पुरुषान्तं विनश्यति / पुरुषो विनाशहेत्वाभावादविनाशी, विक्रियाहेत्वभावाच्च, कूटस्थनित्यः, अत एव नित्याशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावः / तस्मात् ऽपुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्टा सा परा गतिःऽ (काठ. १.३.११) ऽतं त्वौपनिषदं पुरुषं पृच्छामिऽ (बृह. ३.९.२३) इति चौपनिषदत्वविशेषणं पुरुषस्योपनिषत्सु प्राधान्येन प्रकाश्यमानत्व उपपद्यते / अतो भूतवस्तुपरो वेदभागो नास्तीति वचनं साहसमात्रम् / यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमणम्- ऽदृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ इत्येवमादि, तद्धर्मजिज्ञासाविषयत्वाद्विधिप्रतिषेधाशास्त्राभिप्रायं द्रष्टव्यम् / अपिच ऽआम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतर्थानाम्ऽ इत्येतदेकान्तेनाभ्युपगच्छतां भूतोपदेशानार्थक्यप्रसङ्गः / प्रवृत्ति निवृत्तिविधितच्छेषव्यतिरेकेण भूतं चेद्वस्तूपदिशति भव्यार्थत्वेन, कूटस्थनित्यं भूतं नोपदिशतीति को हेतुः / नहि भूतमुपदिश्यमानं क्रिया भवति / अक्रियात्वे ऽपि भूतस्य क्रियासाधनत्वात्क्रियार्थं एव भूतोपदेश इति चेत् / नैष दोषः / क्रियार्थत्वे ऽपि क्रियातिवर्तनशक्तिमद्वस्तूपदिष्टमेव / क्रियार्थत्वं तु प्रयोजनं तस्य / न चैतावता वस्त्वनुपदिष्टं भवति / यदि नामोपदिष्टं किं तव तेन स्यादिति /

उच्यते- अनवगतात्मवस्तूपदेशश्च तथैव भवितुमर्हति / तदवगत्या मिथ्याज्ञानस्य संसारहेतोर्निवृत्तिः प्रयोजनं क्रियत इत्यवाशिष्टमर्थवत्त्वं क्रियासाधनवस्तूपदेशेन / अपिच ऽब्राह्मणो न हन्तव्यःऽ इति चैवमाद्या निवृत्तिरुपदिश्यते / नच सा क्रिया / नापि क्रियासाधनम् / अक्रियार्थानामुपदेशो ऽनर्थकश्चेत् ऽब्राह्मणो न हन्तव्यःऽ इत्यादिनिवृत्त्युपदेशानामानर्थक्यं प्राप्तम् / तच्चानिष्टम् / नच स्वाभावप्राप्तहन्त्यर्थानुरागेण नञः शक्यमप्राप्तक्रियार्थत्वं कल्पयितुं, हननक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यव्यतिरेकेण / नञश्चैष स्वभावो यत्स्वसंबन्धिनो ऽभावं बोधयतीति / अभावबुद्धिश्चौदासीन्यकारणम् / सा च दग्धेन्धनाग्निवत्स्वयमेवोपाशाम्यति / तस्मात्प्रसक्तक्रियानिवृत्त्यौदासीन्यमेव ऽब्राह्मणो न हन्तव्यःऽ इत्यादिषु प्रतिषेधार्थं मन्यामहे, अन्यत्र प्रजापतित्रातादिभ्यः / तस्मात्पुरुषार्थानुपयोग्युपाख्यानादिभूतार्थवादविषयमानर्थक्याभिधानं द्रष्टव्यम् / यदप्युक्तं- कर्तव्यविध्यनुप्रवेशमन्तरेण वस्तुमात्रमुच्यमानमानर्थकं स्यात् ऽसप्तद्वीपा वसुमतीऽ त्यादिवदिति, तत्परिहृतम् / रजुरियं नायं सर्प इति वस्तुमात्रकथने ऽपि प्रयोजनस्य दृष्टत्वात् /

ननु श्रुतब्रह्मणो ऽपि यथापूर्वं संसारित्वर्दानान्न रजुस्वरूपकथनवदर्थवत्त्वमित्युक्तम् /

अत्रोच्यते- नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वं शक्यं दर्शयितुं व वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मभावविरोधात् / नहि शरीराद्यात्माभिमानिनो दुःखभयादिमत्त्वं दृष्टमिति तस्यैव वेदप्रमाणजनितब्रह्मात्मावगमे तदभिमाननिवृत्तौ तदेव मिथ्याज्ञाननिमित्तं दुःखभयादिमत्त्वं भवतीति शक्यं कल्पयितुम् / नहि धनिनो गृहस्थस्य धनाभिमानिनो धनापहारनिमित्तं दुःखं दृष्टमिति तस्यैव प्रव्रजितस्य धनाभिमानरहितस्य तदेव धनापह्रनिमित्तं दुःखं भवति / नच कुण्डलिनः कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं दृष्टमिति तस्यैव कुण्डलवियुक्तस्य कुण्डलित्वाभिमाननिमित्तं सुखं भवति / तदुक्तं श्रुत्या- ऽआरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ (छान्दो. ८.१२.१) इति / शरीरे पतिते ऽशरीरत्वं स्यात्, न जीवत इति चेन्न, सशरीरत्वस्य मिथ्याज्ञाननिमित्तत्त्वात् / न ह्यात्मनः शरीरात्माभिमानलक्षणं मिथ्याज्ञानं मुक्त्वान्यतः सशरीरत्वं शक्यं कल्पयितुम् / नित्यमशरीरत्वमकर्मनिमित्तत्त्वादित्यवोचाम / तत्कृतधर्माधर्मनिमित्तं सशरीरत्वमिति चेन्न, शरीरसंबन्धस्यासिद्धत्वाद्धर्माधर्मयोरात्मकृतत्वासिद्धेः / शरीरसंबन्धस्य धर्माधर्मयोस्तत्कृतत्वस्य चेतरेतराश्रयत्वप्रसङ्गादन्धपरम्परैषानादित्वकल्पना /

क्रियासमवायाभावाच्चाम्तनः कर्तृत्वानुपपत्तेः / संनिधानमात्रेण राजप्रभृतीनां दृष्टं कर्तव्यमिति चेन्न, धनदानाद्युपार्जितभृत्यसंबन्धत्वात्तेषां कर्तृत्वोपपत्तेः / न त्वात्मनो धनदानादिवच्छरीरादिभिः स्वस्वामिसंबन्धनिमित्तं किञ्चिच्छक्यं कल्पयितुम् / मिथ्याभिमानस्तु प्रत्यक्षः संबन्धहेतुः / एतेन यजमानत्वमात्मनो व्याख्यातम् / अत्राहुः- देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मन आत्मीये देहादावभिमानो गौणो न मिथ्येति चेन्न, प्रसिद्धवस्तुभेदस्य गौणत्वमुख्यत्वप्रसिद्धेः / यस्य हि प्रसिद्धो वस्तुभेदः, यथा केसरादिमानाकृतिविशेषो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां सिंहशब्दप्रत्ययभाङ्मुख्यो ऽन्यः प्रसिद्धः ततश्चान्यः पुरुषः प्रायिकैः क्रौर्यशौर्यादिभिः सिंहगुणैः संपन्नः सिद्धः, तस्य पुरुषे सिंहशब्दप्रत्ययौ गौणौ भवतो नाप्रसिद्धवस्तुभेदस्य / तस्य त्वन्यत्रान्यशब्दप्रत्ययौ भ्रान्तिनिमित्तावेव भवतो न गौणौ / यथा मन्दान्धकारे स्थाणुरयमित्यगृह्यमाणविशेषे पुरुषशब्दप्रत्ययौ स्थाणुविषयौ, यथावा शुक्तिकायामकस्माद्रजतमिति निश्चितौ शब्दप्रत्ययौ, तद्वद्देहादिसंघाते ऽहमिति निरुपचारेण शब्दप्रत्ययावात्मानात्माविवेकेनोत्पद्यमानौ कथं गौणौ शक्यौ वदितुम् / आत्मानात्मविवेकिनामपि पण्डितानामजाविपालानामिवाविविक्तौ शब्दप्रत्ययौ भवतः / तस्माद्देहादिव्यतिरिक्तात्मास्तित्ववादिनां देहादावहंप्रत्ययो मिथ्यैव न गौणः / तस्मान्मिथ्याप्रत्ययनिमित्तत्वात्सशरीरत्वस्य, सिद्धं जीवतो ऽपि विदुषो ऽशरीरत्वम् / तथाच ब्रह्मविद्विषया श्रुतिः- ऽ तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेते / अथायमशरीरो ऽमृतः प्राणो ब्रह्मैव तेज एवऽ (बृह. ४.४.७) इति / ऽसचक्षुरचक्षुरिव सकर्णो ऽकर्ण इव सवागवागिव समना अमना इव सप्राणो ऽप्राण इवऽ इति च / स्मृतिरपि च- ऽस्थितप्रज्ञस्यका भाषाऽ (भ.गी. २.५४) इत्याद्या स्थितप्रज्ञलक्षणान्याचक्षाणा विदुषः सर्वप्रवृत्त्यसंबन्धं दर्शयति / तस्मान्नावगतब्रह्मात्मभावस्य यथापूर्वं संसारित्वम् / यस्य तु यथापूर्वं संसारित्वं नासाववगतब्रह्मात्मभाव इत्यनवद्यम् / यत्पुनरुक्तं श्रवणात्पराचीनयोर्मनननिदिध्यासनयोर्दर्शनाद्वधिशेषत्वं ब्रह्मणो न स्वरूपपर्यवसायित्वमिति /

न / अवगत्यर्थत्वान्मनननिदिध्यासनयोः / यदि ह्यवगतं ब्रह्मान्यत्र विनियुज्येत भवेत्तदा विधिशेषित्वम् / नतु तदस्ति, मनननिदिध्यासनयोरपि श्रवणवदवगत्यर्थत्वात् / तस्मान्न प्रतपत्तिविधिविषयतया शास्त्रप्रमाणकत्वं ब्रह्मणः संभवतीत्यतः स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्रप्रमाणकं वेदान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् / एवञ्च सति ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽ इति तद्विषयः पृथक्शास्त्रमारम्भ उपपद्यते / प्रतिपत्तिविधिपरत्वे हि ऽअथातो धर्मजिज्ञासेऽत्येवारब्धत्वान्न पृथक्शास्त्रमारभ्येत / आरभ्यमाणं चैवमारभ्येत - ऽअथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासेतिऽ ऽ अथातः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासाऽ (जै. ४.१.१) इतिवत् / ब्रह्मात्मैक्यावगतिस्त्वप्रतिज्ञातेति तदर्थो युक्तः शास्त्रारम्भः- ऽअथातो ब्रह्मजिज्ञासाऽ इति /

तस्मादहं ब्रह्मास्मीत्येतदवसाना एव सर्वे विषयः सर्वाणि चेतराणि प्रमाणानि / नह्यहेयानुपादेयाद्वैतात्मावगतौ निर्विषयाण्यप्रमातृकाणि च प्रमाणानि भवितुमर्हन्तीति / अपिचाहुः- ऽगौणमिथ्यात्मनो ऽसत्त्वे पुत्रदेहादिबाधनात् / सद्ब्रह्मात्माहमित्येवं बोधे कार्यं कथं भवेत् //

अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्प्राक्प्रमातृत्वमात्मनः / अन्विष्टः स्यात्प्रमातैव पाप्मदोषादिवर्जितः //

देहात्मप्रत्ययो यद्वत्प्रमाणत्वेन कल्पितः / लौकिकं तद्वदेवेदं प्रमाणं त्वाऽत्मनिश्चयात्ऽ

इति

इति चतुःसूत्री समाप्ता /

FN: पूर्वपक्षिणा क्रियाशेषतया ब्रह्म प्रतिपाद्यत इत्युक्तं तद्व्यावृत्त्यर्थमिति भावः /

पूर्णतया जुहूद्वारा क्रतुशेषतावादात्मनो ऽपि ज्ञानद्वारा कर्मशेषत्वात्तदर्था वेदान्तास्तद्विधिशेषा भविष्यन्तीत्याशङ्क्याह तत्केनेति /

प्रतिपत्तिकर्म प्रधानकर्मशेषाङ्गं / यथ प्रधानचरुहोमोत्तरं तेनैव द्रव्येण स्विष्टकृद्बलिदानादि / यथावा श्राद्धे पिण्डप्रदानपूजोत्तरं पिण्डानां गङ्गादिप्रवाहे प्रक्षेपः /

अनुनप्रवेशो ऽसंबन्धः /

प्रतिपत्तेर्विधिर्नियोगस्तस्य विषयभूतां प्रतिपत्तिप्रत्यवच्छेदकत्वेम विषयतयेत्यर्थः /

अग्न्यादिदेवतोद्देशेन पुरोडाशादिद्रव्योत्सर्गो यागः /

अशरीरं विदेहं, प्रियाप्रिये सुखदुःखे /

कृताकृतादिति / कृतात् कार्यात्, अकृतात् कारणात् / तत् ब्रह्म, अवेत् विदितवत् / वल्कलादिवच्चित्तरञ्जको रागादिकषायो मृदितः क्षालितः विनाशितो यस्य ज्ञानवैराग्याभ्यासक्षारजलेन तस्मै / अध्यासः शास्त्रतो ऽतस्मिंस्तद्धीः / आदेश उपदेशः / प्रलयकाले वायुरग्न्यादीन्संवृणोति संहरतीति संवर्गः, स्वापकाले प्राणो वागादीन्संहरतीति संहारक्रियायोगात्संवर्गः / तत् विदिताज्ज्ञानविषयादन्यद्भिन्नम् / अथो अपि अविदितादज्ञानविषयादपि अधि अन्यत् / यद्वाचा शब्देनानभ्युदितमप्रकाशितं, येन भ्मणा सा वागभ्यद्यते प्रकाश्यते / ऽनिवृत्तिविषयत्वात्ऽ भा.पा. / स्वात्मनो धर्मानाश्रयत्वे ऽपि नित्यो धर्मो मोक्षाख्यो भविष्यतीत्यभिप्रायेण धर्मशब्दः, स्वरूपपरो वा / अन्यो जीवात्मा / पिप्पलङ्कर्मफलम् / अभिचाकशीति प्रकाशते / कर्माध्यक्षः कर्मफलप्रदाता /

शुक्रमिति बाह्याशुद्धिविरह उक्तः / अव्रणमस्नाविरमित्येव कायनिषेधे सिद्धे पुनस्तन्निषेधो लीलाधृतविषण्वादिविग्रहस्याप्यनृतताप्रतिपादनार्थः / तथाच - ऽमाया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद / सर्वभूतगुणैर्युक्तं मैवं मां द्रष्टुमर्हसीऽ ति / शरीरोपादानभूताविद्याराहित्याय शुद्धमिति / तन्निमित्तराहित्यायापापविद्धमिति /

अत्रानुप्रवेशः संबन्धः /

मयेदं कार्यमित्यवगतिमान् हि नियोज्यो भवति / कृतिसाध्यश्च विधिविषयो भवति / ज्ञानस्य च कृत्यसाध्यत्वान्नोभयमात्मज्ञानं भवतीति भावः / विधिच्छायानि प्रसिद्धयागादिविधितुल्यानि / प्रत्यगात्मनि स्रोतश्चित्तवृत्तिप्रवाहः / ऽकृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव तुष्यतिऽ पञ्च. / अनुसंज्वरेत् शरीरं परितप्यमानमनुतप्येत / प्रमाप्रमारूपधीमात्रविषयः प्रतिपत्तिशब्दः / आ. / ऽयच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह / यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति भण्यतेऽ इति / अहंप्रत्ययविषय औपनिषदः पुरुषः / अहंप्रत्ययविषयो यः कर्ता कार्यकरणसंघातोपहितो जीवात्मा तद्व्यतिरेकेण / ऽइत्येवमाद्याऽ भा.पा. /

बटोर्व्रतमित्युपक्रान्तं ऽनेक्षेतोद्यन्तमादित्यंऽ इत्यादि प्रजापतिव्रतम् / विध्यनुप्रवेशो विधिसंबन्धः / कूटस्थस्य कृत्ययोगान्न कर्तृत्वमित्यर्थः / शब्दः शाब्दवोधश्चेत्यर्थः / निरुपचारेण गुणज्ञानंविना / श्रवणमननकुशलतामात्रेण पण्डितानां अनुत्पन्नसाक्षात्काराणामितियावत् / अहिनिर्ल्वयनी सर्पत्वक् वल्मीकादौ प्रत्यस्ता निक्षिप्ता मृता सर्पेण त्यक्ताभिमाना वर्तत एवमित्याद्यूह्यम् / ब्रह्मसाक्षात्कारो ऽवगतिस्तदर्थत्वात् / विधिशेषत्वेन ब्रह्मार्पणे ऽपि / अथात इति तृतीये श्रुत्यादिभिः शेषशेषित्वे सिद्धे सत्यनन्तरं शेषिणैव शेषस्य प्रयुक्तिसंभवात्कोनाम क्रतवे कोवा पुरुषार्तायेति जिज्ञासा प्रवृत्ता चतुर्थादौ /

तस्मात् ज्ञानस्य प्रमेयप्रमातृबाधकत्वाभावात् / गौमेति / पुत्रदारादिष्वात्माभिमानो गौणः तत्र भेदानुभवात् / देहेन्द्रियादिषप त्वभेदानुभवान्न गौणः किन्तु मिथ्या / तदुभयात्मनो ऽसत्वे पुत्रदेहादिबाधनात्- गौणात्मनो ऽसत्वे पुत्रकलत्रादिबाधनं, मिथ्यात्मनो ऽसत्वे देहेन्द्रियादिबाधनं च / तथाच लोकयात्रकार्यं सद्ब्रह्माहमिति बोधकार्यं- अद्वैतसाक्षात्कारश्च कथं भवेत् / अन्वेष्टव्यात्मविज्ञानात्- ऽय आत्मापहतपाप्माऽ, सो ऽन्वेष्टव्यः इति तद्विज्ञानात्पूर्वमात्मनो मातृत्वं प्रमाप्रमेयप्रमाणविभागश्च / तेन तदभावे कार्यं नोत्पद्यत इत्यर्थः / आत्मनिश्चयात् आब्रह्मस्वरूपसाक्षात्कारादित्यर्थः /

५ ईक्षत्यधिकरणम् / सू. ५ - ११

एवं तावद्वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मात्मावगतिप्रयोजनानां ब्रह्मात्मनि तात्पर्येण समन्वितानामन्तरेणापि कार्यानुप्रवेशं, ब्रह्मणि पर्यवसानमुक्तम् / ब्रह्म च सर्वज्ञं सर्वशक्ति जगदुत्पत्तिस्थितिनाशकारणमित्युक्तम् / सांख्यादयस्तु परिनिष्ठितं वस्तु प्रमाणान्तरगम्यमेवेति मन्यमानाः प्रधानादीनि कारणान्तराण्यनुमिमानास्तत्परतयैव वेदान्तवाक्यानि योजयन्ति / सर्वेष्वेव वेदान्तवाक्येषु सृष्टिविषयेष्वनुमानेनैव कार्येण कारणं लिलक्षयिषितम् / प्रधानपुरुषसंयोगा नित्यानुमेया इति सांख्या मन्यन्ते / काणादास्त्वेतेभ्य एव वाक्येभ्य ईश्वरं निमित्तकारणमनुमिमते अणूंश्च समवायिकारणम् / एवमन्ये ऽपि तार्किका वाक्याभासयुक्त्याभासावष्टम्भाः पूर्वपक्षवादिन इहोत्तिष्टन्ते / तत्र पदवाक्यप्रमाणज्ञेनाचार्येण वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मावगतिपरत्वदर्शनाय वाक्याभासयुक्ताभासविप्रतिपत्तयः पूर्वपक्षीकृत्य निराक्रियन्ते / तत्र सांख्याः प्रधानं त्रिगुणमचेतनं जगतः कारणमिति मन्यमाना आहुः- यानि वेदान्तवाक्यानि सर्वज्ञस्य सर्वशक्तेर्ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं दर्शयन्तीत्यवोचस्तानि प्रधानकारणपक्षे ऽपि योजयितुं शक्यन्ते / सर्वशक्तित्वं तावत्प्रधानस्यापि स्वविकारविषयमुपपद्यते / एवं सर्वज्ञत्वमप्युपपद्यते / कथम् / यत्तु ज्ञानं मन्यसे स सत्त्वधर्मः , ऽसत्त्वात्संजायते ज्ञानम्ऽ (गी. १४.१७) इति स्मृतेः / तेन च सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन कार्यकारणवन्तः पुरुषाः सर्वज्ञा योगिनः प्रसिद्धाः / सत्त्वस्य हि निरतिशयोत्कर्षे सर्वज्ञत्वं प्रसिद्धम् / न केवलस्याकार्यकारणस्य पुरुषोपलब्धिमात्रस्य सर्वज्ञत्वं किञ्चिज्ज्ञत्वं वा कल्पयितुं शक्यम् / त्रिगुणत्वात्तु प्रधानस्य सर्वज्ञानकारणभूतं सत्त्वं प्रधानावस्थायामपि विद्यत इति प्रधानस्याचेतनस्यैव सतः सर्वज्ञत्वमुपचर्यते / वेदान्तवाक्येष्ववश्यं च त्वयापि सर्वज्ञं ब्रह्माभ्युपगच्छता सर्वज्ञानाक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमुपगन्तव्यम् / नहि सर्वविषयं ज्ञानं कुर्वदेव ब्रह्म वर्तते / तथाहि- ज्ञानस्य नित्यत्वे ज्ञानक्रियां प्रति स्वातन्त्र्यं ब्रह्मणो हीयेत / अथानित्यं तदिति ज्ञानक्रियाया उपरमेतापि ब्रह्म, तदा सर्वज्ञानाक्तिमत्त्वेनैव सर्वज्ञत्वमापतति / अपिच प्रागुत्पत्तेः सर्वकारकाशून्यं ब्रह्मेष्यते त्वया / नच ज्ञानसाधनानां शरीरेन्द्रियादीनामभावे ज्ञानोत्पत्तिः कस्यचिदुपपन्ना / अपिच प्रधानस्यनेकात्मकस्य परिणामासंभवात्कारणत्वोपपत्तिर्मृदादिवत्, नासंहतस्यैकात्मकस्य ब्रह्मण इत्येवं प्राप्तं इदं सूत्रमारभ्यते-

FN: कार्यसंबन्धंविनापि अनुमेया इति / बुद्धौ यः प्रतिबिम्बः स तादृशबिम्बपूर्वकः प्रतिबिम्बत्वात् / दर्पणे मुखाभासादित्यनुमानम् / व्याकरणमीमांसान्यायाः पदवाक्यप्रमाणानि / वाक्याभासेषु युक्त्याभासेषु च विप्रतिपत्तिर्येषां ते / ज्ञानक्रियांप्रति ज्ञाधात्वर्थंप्रति, स्वातन्त्र्यं कर्तृत्वम् / आदिपदेन ज्ञेयज्ञात्रादिसंग्रहः / प्रधानादेः कारणत्वं तर्कपादे युक्तिभिर्निरस्यति / ब्रह्मणः कारणत्वं स्मृतिपादे समर्थ्यते /

ईक्षतेर् नाशब्दम् | BBस्_१,१.५ |

न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानं जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेष्वाश्रयितुम् / अशब्दं हि तत् / कथमशब्दत्वं, ईक्षतेः- ईक्षितृत्वश्रवणात्कारणस्य / कथम् / एवंहि श्रूयते- ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्ऽ / (छान्दो. ६.२.१) इत्युपक्रम्य ऽतदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति तत्तेजो ऽसृजतऽ (छान्दो. ६.२.३) इति / तत्रेदंशब्दवाच्यं नामरूपव्याकृतं जगत्प्रागुत्पत्तेः सदात्मनावधार्य तस्यैव प्रकृतस्य सच्छब्दवाच्यस्येक्षणपूर्वकं तेजःप्रभृतेः स्रष्टृत्वं दर्शयति / तथान्यत्र- ऽआत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् / नान्यत्किञ्चन मिषत् / स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति / स इमांलोकानसृजतऽ (ऐत. १.१.१) इतीक्षापूर्विकामेव सृष्टिमाचष्टे / Dवचिच्च षोडषकलं पुरुषं प्रस्तुत्याह- ऽस ईक्षाञ्चक्रे / स प्राणमसृजतऽ (प्रश्न. ६.३) इति / ईक्षतेरिति च धात्वर्थनिर्देशो ऽभिप्रेतः, यजतेरितिवत् / न धातुनिर्देशः / तेन ऽयः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः / तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं न जायतेऽ (मुण्ड. १.१.९) इत्येवमादीन्यपि सर्वज्ञेश्वरकारणपराणि वाक्यानुदाहर्तव्यानि / यत्तूक्तं सत्त्वधर्मेण ज्ञानेन सर्वज्ञं प्रधानं भविष्यतीति, तन्नोपपद्यते / नहि प्रधानावस्थायां गुणसाम्यात्सत्त्वधर्मो ज्ञानं संभवति /

ननूक्तं सर्वज्ञानशक्तिमत्त्वेन सर्वज्ञं भविष्यतीति / तदपि नोपपद्यते / यदि गुणसाम्ये सति सत्त्वव्यपाश्रयां ज्ञानाक्तिमाश्रित्य सर्वज्ञं प्रधानमुच्येत कामं रजस्तमोव्यपाश्रयामपि ज्ञानप्रतिबन्धकशक्तिमाश्रित्य किञ्चिज्ज्ञमुच्येत / अपिच नासाक्षिका सत्त्ववृत्तिर्जानातिनाभिधीयेते / न चाचेतनस्य प्रधानस्य साक्षित्वमस्ति / तस्मादनुपपन्नं प्रधानस्य सर्वज्ञत्वम् / योगिनां तु चेतनत्वात्सत्त्वोत्कर्षनिमित्तं सर्वज्ञत्वमुपपन्नमित्यनुदाहरणम् / अथ पुनः साक्षिनिमित्तमीक्षितृत्वं कल्प्येत, यथाग्निनिमित्तमयःपिण्डादेर्दग्धृत्वम् / तथासति यन्निमित्तमीक्षितृत्वं प्रधानस्य तदेव सर्वज्ञं मुख्यं ब्रह्म जगतः कारणमिति युक्तम् / यत्पुनरुक्तं ब्रह्मणो ऽपि न मुख्यं सर्वज्ञत्वमुपपद्यते, नित्यज्ञानक्रियत्वे ज्ञानक्रियांप्रति स्वातन्त्र्यासंभवादिति /

अत्रोच्यते- इदं तावद्भवान्प्रष्टव्यः, कथं नित्यज्ञानक्रियत्वे सर्वज्ञत्वहानिरिति / यस्य हि सर्वविषयावभासनक्षमं ज्ञानं नित्यमस्ति सो ऽसर्वज्ञ इति विप्रतिषिद्धम् / अनित्यत्वे हि ज्ञानस्य कदाचिज्जानाति कदाचिन्नजानातीत्यसर्वज्ञत्वमपि स्यात् / नासौ ज्ञाननित्यत्वे दोषो ऽस्ति ज्ञाननित्यत्वे ज्ञानविषयः स्वातन्त्र्यव्यपदेशो नोपपद्यत इति चेन्न, प्रततौष्ण्यप्रकाशे ऽपि सवितरि दहति प्रकाशयतीति स्वातन्त्र्यव्यपदेशदर्शनात् /

ननु सवितुर्दाह्यप्रकाशसंयोगे सति दहति प्रकाशयतीति व्यपदेशः स्यात्, नतु ब्रह्मणः प्रागुत्पत्तेर्ज्ञानकर्मसंयोगो ऽस्तीति विषमो दृष्टान्तः /

न / असत्यपि कर्मणि सविता प्रकाशत इति कर्तृत्वव्यपदेशदर्शनात् / एवमसत्यपि ज्ञानकर्मणि ब्रह्मणः ऽतदैक्षतऽ इति कर्तृत्वव्यपदेशोपपत्तेर्न वैषम्यम् / कर्मापेक्षायां तु ब्रह्मणीक्षितृत्वश्रुतयः सुतरामुपपन्नाः / किं पुनस्तत्कर्म, यत्प्रागुत्पत्तेरीश्वरज्ञानस्य विषयो भवतीति / तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे अव्याकृते व्याचिकीर्षिते इति ब्रूमः / यत्प्रसादाद्धि योगिनामप्यतीतानागतविषयं प्रत्यक्षं ज्ञानमिच्छन्ति योगशास्त्रविदः, किमु वक्तव्यं तस्य नित्यसिद्धस्येश्वरस्य सृष्टिस्थितिसंहृतिविषयं नित्यज्ञानं भवतीति / यदप्युक्तं प्रागुत्पत्तेर्ब्रह्मणः शरीरादिसंबन्धमन्तरेणेक्षितृत्वमनुपपन्नमिति, न तच्चोद्यमवतरति, सवितृप्रकाशवद्ब्रह्मणो ज्ञानस्वरूपनित्यत्वे ज्ञानसाधनापेक्षानुपपत्तेः / अपिचाविद्यादिमतः संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिः स्यान्न ज्ञानप्रतिबन्धकारणरहितस्येश्वरस्य / मन्त्रौ चेमावीश्वरस्य शरीराद्यनपेक्षतामनावरणज्ञानतां च दर्शयतः- ऽन तस्य कार्यं करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते / परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया चऽ (श्वेता. ६.८) इति / ऽअपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः / स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम्ऽ (श्वेता. ३.१९) इति च /

ननु नास्ति तावज् ज्ञानप्रतिबन्धकारणवानीश्वरादन्यः संसारी, ऽनान्यो ऽस्ती द्रष्टा नान्यो ऽतो ऽस्ती विज्ञाताऽ (बृह. ३.७.२३) इति श्रुतेः / तत्र किमिदमुच्यते संसारिणः शरीराद्यपेक्षा ज्ञानोत्पत्तिर्नेश्वरस्येति /

अत्रोच्यते - सत्यं, नेश्वरादन्यः संसारी / तथापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्ध इत्यत एव, घटकरकगिरिगुहाद्युपाधिसंबन्ध इव व्योम्नः / तत्कृतश्च शब्दप्रत्ययव्यवहारो लोकस्य दृष्टो घटच्छिद्रं करकादिच्छिद्रमित्यादिराकाशाव्यतिरेके ऽपि तत्कृता चाकाशे घटाकाशादिभेदमिथ्याबुद्धिर्दृष्टा / तथेहापि देहादिसंघातोपाधिसंबन्धाविवेककृतेश्वरसंसारिभेदमिथ्याबुद्धिः / दृश्यते चात्मन एव सतो देहादिसंघाते ऽनात्मन्यात्मत्वाभिनिवेशो मिथ्याबुद्धिमात्रेण पूर्वेण / सति चैवं संसारित्वे देहाद्यपेक्षमीक्षितृत्वमुपपन्नं संसारिणः / यदप्युक्तं प्रधानस्यानेकात्मकत्वान्मृदादिवत्कारणत्वोपपत्तिर्नासंहतस्य ब्रह्मण इति, तत्प्रधानस्याशब्दत्वेनैव प्रत्युक्तम् / यथा तु तर्केणापि ब्रह्मण एव कारणत्वं निर्वोढुं शक्यते न प्रधानादीनां तथा प्रपञ्चयिष्यति- ऽन विलक्षणत्वादस्यऽ- (ब्र. २.१.४) इत्येवमादिना

अत्राह- यदुक्तं नाचेतनं प्रधानं जगत्कारणमीक्षितृत्वादिति तदन्यथाप्युपपद्यते, अचेतने ऽपि चेतनवदुपचारदर्शनात् / यथा प्रत्यासन्नपतनतां नद्याः कूलस्यालक्ष्य कूलं पिपातिषतीत्यचेतने ऽपि कूले चेतनवदुपचारो दृष्टः, तद्वदचेतनो ऽपि प्रधाने प्रत्यासन्नसर्गे चेतनवदुपचारो भविष्यति ऽतदैक्षतऽ इति / यथा लोके कश्चिच्चेतनः स्नात्वा भुक्त्वा चापराह्ने ग्रामं रथेन गमिष्यामीतीक्षित्वानन्तरं तथैव नियमेन प्रवर्तते, तथा प्रधानमपि महदाद्याकारेण नियमेन प्रवर्तते / तस्माच्चेतनवदुपचर्यते / कस्मात्पुनः कारणाद्विहाय मुख्यमीक्षितृत्वमौपचारिकं कल्प्यते, ऽतत्तेज ऐक्षतऽ, ऽता आप ऐक्षन्तऽ (छान्दो. ६.२.३,४) इति चाचेतनयोरप्यप्तेजसोश्चेतनवदुपचारदर्शनात् / तस्मात्कर्तृकमपीक्षणमौपचारिकमिति गम्यते, ऽउपचारप्राये वचनात्ऽ इति / एवं प्राप्त इदं सूत्रमारभ्यते-

FN: सामान्यतः सर्वे जानातीति सर्वज्ञः / तत्तद्विशेषधर्मघटादिपुरस्कारेण सर्वे वेत्तीति सर्ववित् / एतद्ब्रह्म जायमानं हिरण्यगर्भाख्यं कार्यम् / सांख्यीयं स्वमतसमाधानमुपन्यस्य दूषयति- यत्तूक्तमिति / अचेतनस्याज्ञातृत्वं तच्छब्दार्थः / सेश्वरसांख्यमतमाह- अथेति / प्रततेत्यस्य संततेत्यर्थः / असत्यपि अविवक्षितेपि / प्रकृत्यर्थवत्प्रत्ययार्थस्यापि बाधाभावात्सुतरामित्युक्तम् / कार्यं शरीरम्, करणमिन्द्रियजातम् / अभिनिवेशो मिथ्याभिमानः /

गौणश्चेन्नात्मशब्दात् | BBस्_१,१.६ |

यदुक्तं प्रधानमचेतनं सच्छब्दवाच्यं तस्मिन्नौपचारिक ईक्षतिः, अप्तेजसोरिवेति, तदसत् / कस्मात्, आत्मशब्दात् / ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ इत्युपक्रम्य ऽतदैक्षत तत्तेजो ऽसृजतऽ (छान्दो. ६.२.१,३) इति च तेजो ऽबन्नानां सृष्टिमुक्त्वा तदेव प्रकृतं सदीक्षितृ, तानि च तेजो ऽबन्नानि, देवताशब्देन परामृश्याह- ऽसेयं देवतैक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रवश्य नामरूपे व्याकरवाणिऽ (छान्दो. ६.३.२) इति / तत्र यदि प्रधानमचेतनं गुणवृत्त्येक्षितृ कल्प्येत तदेव प्रकृतत्वात्सेयं देवतेति परामृश्येत / न तदा देवता जीवात्मशब्देनाभिदध्यात् / जीवो हि नाम चेतनः शरीराध्यक्षः प्राणानां धारयिता, तत्प्रसिद्धेर्निर्वचनाच्च / स कथमचेतनस्य प्रधानस्यात्मा भवेत् / आत्मा हि नाम स्वरूपम् / नाचेतनस्य प्रधानस्य चेतनो जीवः स्वरूपं भवितुमर्हति / अथ तु चेतनं ब्रह्म मुख्यमीक्षितृ परिगृह्यते तस्य जीवविषय आत्मशब्दप्रयोग उपपद्यते / तथा ऽस य एषो ऽणिमैतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतोऽ (छान्दो. ६.१४.३) इत्यत्र ऽस आत्माऽ इति प्रकृतं सदणिमानमात्मानमात्मशब्देनोपदिश्य ऽतत्त्वमसि श्वेतकेतोऽ इति चेतनस्य श्वेतकेतोरात्मत्वेनोपदिशति, अप्तेजसोस्तु विषयत्वादचेतनत्वं, नामरूपव्याकरणादौ च प्रयोज्यत्वेनैव निर्देशात्, नचात्मशब्दवत्किञ्चिन्मुख्यत्वे कारणमस्तीति युक्तं कूलवद्गौणत्वमीक्षितृत्वस्य / तयोरपि च सदधिष्ठितत्वापेक्षमेवेक्षितृत्वम् / सतस्त्वात्मशब्दान्न गौणमीक्षितृत्वमित्युक्तम्

अथोच्येताचेतने ऽपि प्रधाने भवत्यात्माब्दः, आत्मनः सर्वार्थकारित्वात्, यथा राज्ञः सर्वार्थकारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्दो ममात्मा भद्रसेन इति / प्रधानं हि पुरुषस्यात्मनो भोगापवर्गो कुर्वदुपकरोति, राज्ञ इव भृत्यः संधिविग्रहादिषु वर्तमानः / अथवैक एवात्मशब्दश्चेतनाचेतनविषयो भविष्यति,

भूतात्मेन्द्रियात्मेति च प्रयोगदर्शनात् / यथैक एव ज्योतिःशब्दः क्रतुज्वलनविषयः / तत्र कुत एतदात्मशब्दादीक्षतेरगौणत्वमित्यत उत्तरं पठति-

FN: अनेन पूर्वसृष्ट्यनुभूतेन प्राणधृतिहेतुनामात्मना सद्रूपेण यथोक्ता देवताः सर्गानन्तरं प्रविश्य नाम रूपं चेति विस्पष्टमासमन्तात्करवाणीति परा देवतेक्षितवतीत्यर्थः / कूलस्य गुणवृत्त्या पिपतिषावद्युक्तमप्तेजसोर्गौणमीक्षितृत्वमित्यर्थः /

तन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात् | BBस्_१,१.७ |

न प्रधानमचेतनमात्मशब्दालम्बनं भवितुमर्हति, ऽस आत्माऽ इति प्रकृतं सदणिमानमादाय ऽतत्त्वमसि श्वेतकेतोऽ इति चेतनस्य श्वेतकेतोर्मोक्षयितव्यस्य तन्निष्ठमुपदिश्य ऽआचार्यवान्पुरुषो वेदऽ ऽतस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये ऽथ संपत्स्येऽ (छान्दो. ६.१४.२) इति मोक्षोपदेशात् / यदि ह्यचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यं तदसीति ग्राहयेन्मुमुक्षुं चेतनं सन्तमचेतनो ऽसीति तदा विपरीतवादी शास्त्रं पुरुषस्यानर्थायेत्यप्रमाणं स्यात् / नतु निर्देषं शास्त्रमप्रमाणं कल्पयितुं युक्तम् / यदि चाज्ञस्य सतो मुमुक्षोरचेतनमनात्मानमात्मेत्युपदिशेत्प्रमाणभूतं शास्त्रं स श्रद्धधानतयान्धगोलाङ्गूलन्यायेन तदात्मदृष्टिं न परित्यजेत्, तद्व्यतिरिक्तं चात्मानं न प्रतिपद्येत, तथा सति पुरुषार्थाद्विहन्येतानर्थं न ऋच्छेत् / तस्माद्यथा स्वर्गाद्यर्थिनो ऽग्निहोत्रादिसाधनं यथाभूतमुपदिशति तथा मुमुक्षोरपि ऽस आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतोऽ इति यथाभूतमेवात्मानमुपदुशतीति युक्तम् / एवञ्च सति तप्तपरशुग्रहणमोक्षदृष्टान्तेन सत्याभिसन्धस्य मोक्षोपदेश उपपद्यते / अन्यथा ह्यमुख्ये सदात्मतत्त्वोपदेशे ऽअहमुक्थमस्मीति विद्यात्ऽ (ऐ. आर. २.१.२.६) इतिवत्संपन्मात्रमिदमनित्यफलं स्यात् / तत्र मोक्षोपदेशो नोपपद्येत / तस्मान्न सदणिमन्यात्मशब्दस्य गौणत्वम् / भृत्ये तु स्वामिभृत्यभेदस्य प्रत्यक्षत्वादुपपन्नो गौण आत्मशब्दो ममात्मा भद्रसेन इति / अपिच Dवचिद्गौणः शब्दो दृष्ट इति नैतावता शब्दप्रमाणकेर्ऽथो गौणी कल्पना न्याय्या, सर्वत्रानाश्वासप्रसङ्गात् / यत्तूक्तं चेतनाचेतनयोः साधारण आत्माब्दः क्रतुज्वलनयोरिव ज्योतिःशब्द इति, तन्न, अनेकार्थत्वास्यान्याय्यत्वात् / तस्माच्चेतनविषय एव मुख्य आत्मशब्दश्चेतनत्वोपचाराद्भूतादिषु प्रयुज्यते भूतात्मेन्द्रियात्मेति च / साधारणत्वे ऽप्यात्मशब्दस्य न प्रकरणमुपपदं वा किञ्चिन्निश्चायकमन्तरेणान्यतरवृत्तिता निर्धारयितुं शक्यते / नचात्राचेतनस्य निश्चायकं किञ्चित्कारणमस्ति / प्रकृतं तु सदीक्षितृ, संनिहितश्चेतनः श्वेतकेतुः नहि चेतनस्य श्वेतकेतोरचेतन आत्मा संभवतीत्यवोचाम / तस्माच्चेतनविषय इहात्मशब्द इति निश्चीयते / ज्योतिःशब्दो ऽपि लौकिकेन प्रयोगेण ज्वलन एव रूढोर्ऽथवादकल्पितेन तु ज्वलनसादृश्येन क्रतौ प्रवृत्त इत्यदृष्टान्तः / अथवा पूर्वसूत्र एवात्मशब्दं निरस्तसमस्तगौणत्वसाधारणत्वशङ्कतया व्याख्याय ततः स्वतन्त्र एव प्रधानकारणनिराकरणहेतुर्व्याख्येयः ऽतन्निष्ठस्य मोक्षोपदेशात्ऽ इति / तस्मान्नाचेतनं प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्

FN: अत्रोत्तमपुरुषस्तूभयत्र प्रथमपुरुषे छान्दसवत् / तदा चेतनं सन्तं मुमुक्षुमचेतनो ऽसीतिब्रुवच्छास्त्रं विपरीतवादिभूत्वा पुंसो ऽनर्थायेतिकृत्वा स्यादप्रमाणमिति योजना / अत्र विहतिर्मुक्तिभाक्त्वाभावः / ऽयथा सत्याभिसंधस्तप्तं परशुं स न दह्यते ऽथ मुच्यतेऽ इति / उक्थं प्राणः / महावाक्योत्थं ज्ञानमिदमुच्यते /

कुतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम् /

हेयत्वावचनाच्च | BBस्_१,१.८ |

यद्यानात्मैव प्रधानं सच्छब्दवाच्यं ऽस आत्मा तत्त्वमसिऽ इतीहोपदिष्टं स्यात्स तदुपदेशश्रवणादनात्मज्ञतया तन्निष्ठो मा भूदिति मुख्यमात्मानमुपदिदिक्षुस्तस्य हेयत्वं ब्रूयात् / यथारुन्धतीं दिदर्शयिषुस्तत्समीपस्थां स्थूलां ताराममुख्यां प्रथममरुन्धतिति ग्राहयित्वा तां प्रत्याख्याय पश्चादरुन्धतीमेव ग्राहयति तद्वन्नायमात्मेति ब्रूयात् / नचैवमवोचत् / सन्मात्रात्मावगतिनिष्ठैव हि षष्ठप्रपाठकपरिसमाप्तिर्दृश्यते / चशब्दः

[प्रतिज्ञाविरोधात् | BBस्_१,१.८अ |]

प्रतिज्ञाविरोधाभ्युच्चयप्रदर्शनार्थः / सत्यपि हेयत्ववचने प्रतिज्ञाविरोधः प्रसज्येत / कारणविज्ञानाद्धि सर्वं विज्ञातमिति प्रतिज्ञातम् / ऽउत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातमिति कथं नु भगवः स आदेशो भवतीति यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽ / ऽएवं सोम्य स आदेशो भवतिऽ (छान्दो. ६.१.१,३) इति वाक्योपक्रमे श्रवणात् / नच सच्छब्दवाच्ये प्रधाने भोग्यवर्गकारणे हेयत्वेनाहेयत्वेन वा विज्ञाते भोक्तृवर्गो विज्ञातो भवति, अप्रधानविकारत्वाद्भोक्तृवर्गस्य / तस्मान्न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्

कुतश्च न प्रधानं सच्छब्दवाच्यम्-

हे श्वेतकेतो, उत अपि आदिस्यत इत्यादेशस्तं शास्त्राचार्योक्तिगम्यं वस्त्वप्राक्ष्यः पृष्टवानस्याचार्यम् / वाचारभ्यमाणमुच्चार्यमाणं नामधेयमेव विकारो न तु घटशरावादिनामातिरिक्तो मृदि विकारो वस्तुतो ऽस्ति परमार्थतो मृत्तिकैव तु सत्यं वस्त्वस्तीति /

स्वाप्ययात् | BBस्_१,१.९ |

तदेव सच्छब्दवाच्यं कारणं प्रकृत्य श्रूयते- ऽयत्रैतत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सोम्य तदा संपन्नो भवति स्वमपीतो भवति तस्मादेनं स्वपितीत्याचक्षते स्वं ह्यपीतो भवतिऽ (छान्दो. ६.८.१) इति / एषा श्रुतिः स्वपितीत्येतत्पुरुषस्य लोकप्रसिद्धं नाम निर्वक्ति / स्वशब्देनेहात्मोच्यते / यः प्रकृतः सच्छब्दवाच्यस्तमपीतो भवत्यपिगतो भवतीत्यर्थः / अपिपूर्वस्यैतेर्लर्यार्थत्वं प्रसिद्धं, प्रभवाप्ययावित्युत्पत्तिप्रलययोः प्रयोगदर्शनात् / मनःप्रचारोपाधिविशेषसंबन्धादिन्द्रियार्थान्गृह्यंस्तद्विशेषापन्नो जीवो जागर्ति / तद्वासनाविशिष्टः स्वप्नान्पश्यन्मनःशब्दवाच्यो भवति / स उपाधिद्वयोपरमे सुषुप्तावस्थामुपाधिकृतविशेषाभावात्स्वात्मनि प्रलीन इवेति ऽस्वं ह्यपीतो भवतिऽ इत्युच्यते / यथा हृदयशब्दनिर्वचनं श्रुत्वा दर्शितम्- ऽस वा एष आत्मा हृदि तस्यैतदेव निरुक्तं हृद्ययमिति तस्माधृदयमितिऽ (छान्दो. ८.३.३) इति / यथावाशनायोदन्याशब्दप्रवृत्तिमूलं दर्शयति श्रुतिः- ऽआप एव तदशितं नयन्तेऽ ऽतेज एव तत्पीतं नयन्तेऽ (छा. ६. ८. ३,५) इति च / एवं स्वमात्मानं सच्छब्दवाच्यमपीतो भवतीतीममर्थं स्वपितिनामनिर्वचनेन दर्शयति / नच चेतन आत्माचेतनं प्रधानं स्वरूपत्वेन प्रतिपद्येत / यदि पुनः प्रधानमेवात्मीयात्वात्स्वाशब्देनैवोच्येत, एवमपि चेतनो ऽचेतनमप्येतीति विरुद्धमापद्येत / श्रुत्यन्तरं च - ऽप्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम्ऽ / (बृह. ४.३.२१) इति सुषुप्तावस्थायां चेतने ऽप्ययं दर्शयति / अतो यस्मिन्नप्ययः सर्वेषां चेतनानां तच्चेतनं सच्छब्दवाच्यं जगतः कारणं न प्रधानम्

FN: यत्र सुप्तौ पुंसः स्वपितीत्येतन्नाम भवति तदा पुरुषः सता संपन्नस्तेनैकीभूत इति योजना /

कुतश्च न प्रधानं जगतः कारणम्-

गतिसामान्यात् | BBस्_१,१.१० |

यदि तार्किकसमय इव वेदान्तेष्वपि भिन्ना कारणावगतिरभविष्यत्क्वचिच्चेतनं ब्रह्म जगतः कारणं Dवचिदन्यदेवेति, ततः कदाचित्प्रधानकारणवादानुरोधेनापीक्षत्यादिश्रवणमकल्पयिष्यत् / नत्वेतदस्ति / समानैव हि सर्वेषु वेदान्तेषु चेतनकारणावगतिः / ऽयथाग्नेर्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाःऽ (कौ. ३.३) इति / ऽतस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतःऽ (तै. २.१) इति / ऽआत्मत एवेदं सर्वम्ऽ (छान्दो. ७.२६.१) इति / ऽआत्मन एष प्राणो जायतेऽ (प्र. ३.३) इति चात्मनः कारणत्वं दर्शयन्ति सर्वे वेदान्ताः /

आत्मशब्दश्च चेतनवचन इत्यवोचाम / महच्च प्रामाण्यकारणमेतद्यद्वेदान्तवाक्यानां चेतनकारणत्वे समानगतित्वं, चक्षुरादीनामिव रूपादिषु / अतो गतिसामान्यात्सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणम्

FN: गतिरवगतिः / विप्रतिष्ठेरन् नानागतित्वेन दिशो दशापि प्रसृताः स्युरित्यर्थः / अज्ञातज्ञापकत्वं प्रामाण्यम् /

कुतश्च सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणम्-

श्रुतत्वाच् च | BBस्_१,१.११ |

स्वशब्देनैव च सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रूयते श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि सर्वज्ञमीश्वरं प्रकृत्य ऽस कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिज्जनिता न चाधिपःऽ (श्वे. ६.९) इति / तस्मात् सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणं, नाचेतनं प्रधानमन्यद्वेति सिद्धम्

FN: कारणाधिपा जीवस्तेषामधिपः / वस्तुतन्त्रं भवेज्ज्ञानं कर्मतन्त्रमुपासनम् / आविस्तरामतिशयेन प्रकटम् /

६ आनन्दमयाधिकरणम् / सू. १२-१९

ऽजन्माद्यस्य यतःऽ इत्यारभ्य ऽश्रुतत्वाच्चऽ इत्येवमन्तैः सूत्रैर्यान्युदाहृतानि वेदान्तवाक्यानि तेषां सर्वज्ञः सर्वशक्तिरीश्वरो जगतो जन्मस्थितिलयकारणमित्येतस्यार्थस्य प्रतिपादकत्वं न्यायपूर्वकं प्रतिपादितम् / गतिसामान्योपन्यासेन च सर्वे वेदान्ताश्चेतनकारणवादिन इति व्याख्यातम् / अतः परस्य ग्रन्थस्य किमुत्थानमिति / उच्यते- द्विरूपं हि ब्रह्मावगम्यते, नामरूपविकारभेदोपाधिविशिष्टं, तद्विपरीतं च सर्वोपाधिविवर्जितम् / ऽयत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृह. ४.५.१५) ऽयत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पं वो वै भूमा तदमृतमथ यदल्पं तन्मर्त्यम्ऽ (छान्दो. ७.२४.१) ऽसर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्तेऽ (तै.आ. ३.१२.७) ऽनिष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् / अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानलम्ऽ (श्वे. ६.१९) ऽनेति नेतिऽ (बृ. २.३.६) इति ऽअस्थूलमनणुऽ (बृ. ३.८.८) ऽन्यूनमन्यत्स्थानं संपूर्णमन्यत्ऽ इति चैवं सहस्रशो विद्याविद्याविषयभेदेन ब्रह्मणो द्विरूपतां दर्शयन्ति वाक्यानि / तत्राविद्यावस्थायां ब्रह्मण उपास्योपासकादिक्षणः सर्वो व्यवहारः / तत्र कानिचिद्ब्रह्मण उपासनान्यभ्युदयार्थानि, कानिचित्क्रममुक्त्यर्थानि, कानिचित्कर्मसमृद्ध्यर्थानि / तेषां गुणविशेषोपाधिभेदेन भेदः / एक एव तु परमात्मेश्वरस्तैस्तैर्गुणविशेषैर्विशिष्ट उपास्यो यद्यपि भवति तथापि यथागुणोपासनमेव फलानि भिद्यन्ते / ऽतं यथा यथोपासते तदेव भवतिऽ इति श्रुतेः, ऽयथाक्रतुरस्मिंलोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवतिऽ (छा. ३.१४.१) इति च / स्मृतेश्च- ऽयं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् / तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः //ऽ (गी. ८.६) इति / यद्यप्येक आत्मा सर्वभूतेषु स्थावरजङ्गमेषु गूढस्तथापि चित्तोपाधिविशेषतारतम्यादात्मनः कूटस्थनित्यस्यैकरूपस्याप्युत्तरोत्तरमाविष्कृतस्य तारतम्यमैश्वर्यशक्तिविशेषैः श्रूयते- ऽतस्य य आत्मानमाविस्तरां वेदऽ (ऐ.आ. २.३.२.१) इत्यत्र / स्मृतावपि- ऽयद्यद्विभूतिमत्सर्वं श्रीमदूर्जितमेव वा / तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेज्ॐऽशसंभवम् /ऽ (गी. १०.४१) इति / यत्र यत्र विभूत्याद्यतिशयः स स ईश्वर इत्युपास्यतया चोद्यते / एवमिहाप्यादित्यमण्डले हिरण्मयः पुरुषः सर्वपाप्मोदयलिङ्गात्पर एवेति वक्ष्यति / एवं ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽ (ब्र. १.१.२२) इत्यादिषु द्रष्टव्यम् / एवं सद्योमुक्तिकारणमप्यात्मज्ञानमुपाधिविशेषद्वारेणोपदिश्यमानमप्यविवक्षितोपाधिसंबन्धविशेषं परापरविषयत्वेन संदिह्यमानं वाक्यगतिपर्यालोचनया निर्णेतव्यं भवति / यथेहैव तावत् ऽआनन्दमयो ऽभ्यासात्ऽ इति / एवमेकमपि ब्रह्मापेक्षितोपाधिसंबन्धं निरस्तोपाधिसंबन्धं चोपास्यत्वेन ज्ञेयत्वेन च वेदान्तेषूपदिश्यत इति प्रदर्शयितुं परो ग्रन्थ आरभ्यते / यच्च ऽगतिसामान्यात्ऽ इत्यचेतनकारणनिराकरणमुक्तं तदपि वाक्यान्तराणि ब्रह्मविषयाणि व्याचक्षाणेन ब्रह्मविपरीतकारणनिषेधेन प्रपञ्च्यते-

आनन्दमयो ऽभ्यासात् | BBस्_१,१.१२ |

तैत्तिरीयके ऽन्नमयं, प्राणमयं, मनोमयं, विज्ञानमयं,चानुक्रम्याम्नायते- ऽतस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयात् / अन्यो ऽन्तर आत्मानन्दमयःऽ (तै. २.५) इति / तत्र संशयः- किमिहानन्दमयशब्देन परमेव ब्रह्मोच्यते यत्प्रकृतम् ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ (तै. २.१) इति, किंवान्नमयादिब्रह्मणोर्ऽथान्तरमिति / किं तावत्प्राप्तं ब्रह्मणोर्ऽथान्तरममुख्य आत्मानन्दमयः स्यात् / कस्मात् / अन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वात् / अथापि स्यात्सर्वान्तरत्वादानन्दमयो मुख्य एवात्मेति / न स्यात्प्रियाद्यवयवयोगाच्छरीरत्वश्रवणाच्च / मुख्यश्चेदात्मानन्दमयः स्यान्न प्रियादिसंस्पर्शः स्यात् / इह तु ऽतस्य प्रियमेव शिरःऽ इत्यादि श्रूयते / शारीरत्वं च श्रूयते- ऽतस्यैष एव शारीर आत्मा / यः पूर्वस्यऽ इति / तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्यैष एव शारीर आत्मा य एष आनन्दमय इत्यर्थः / नच सशरीरस्य सतः प्रियाप्रियसंस्पार्शो वारयितुं शक्यः / तस्मात्संसार्येवानन्दमय आत्मेत्यवं प्राप्त इदमुच्यते- ऽआनन्दमयो ऽभ्यासात्ऽ / पर एवात्मानन्दमयो भवितुमर्हति / कुतः / अभ्यासात् / परस्मिन्नेव ह्यात्मन्यानन्दशब्दो बहुकृत्वो ऽभ्यस्यते / आनन्दमयं प्रस्तुत्य ऽरसो वै सःऽ इति तस्यैव रसत्वमुक्त्वोच्यते- ऽरसंह्येवायं लब्ध्वाऽनन्दी भवतिऽ इति, ऽको ह्येवान्यात्कः प्राण्यात् / यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् / एष ह्येवानन्दयातिऽ / (तै. २.७) ऽसैषानन्दस्य मीमांसा भवतिऽ, ऽ एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामतिऽ, ऽआनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् न बिभेति कुतश्चनऽ (तै. २.८,९) इति / ऽआनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ (तै. ३.६) इति च / श्रुत्यन्तरे च ऽविज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ (बृ. ३.९.२८) इति ब्रह्मण्येवानन्दशब्दो दृष्टः / एवमानन्दशब्दस्य बहुकृत्वो ब्रह्मण्यभ्यासादानन्दमय आत्मा ब्रह्मेति गम्यते / यत्तूक्तमन्नमयाद्यमुख्यात्मप्रवाहपतितत्वादानन्दमयस्याप्यमुख्यत्वमिति, नासौ दोषः / आनन्दमयस्य सर्वान्तरत्वात् / मुख्यमेव ह्यात्मानमुपदिदिक्षु शास्त्रं लोकबुद्धिमनुसरत्, अन्नमयं शरीरमनात्मानमत्यन्तमूढानामात्मत्वेन प्रसिद्धमनूद्य मूषानिषिक्तद्रुतताम्रादिप्रतिमावत्ततो ऽनन्तरं ततो ऽन्तरमित्येवं पूर्वेण पूर्वेण समानमुत्तरमुत्तरमनात्मानमात्मेति ग्राहयत्, प्रतिपत्तिसौकर्यापेक्षया सर्वान्तरं मुख्यमानन्दमयमात्मानमुपदिदेशेति श्लिष्टतरम् / यथारुन्धतीनिदर्शने बर्ह्वीष्वपि तारास्वमुख्यास्वरुन्धतीषु दर्शितासु यान्त्या प्रदर्श्यते सा मुख्यैवारुन्धती भवति, एवमिहाप्यानन्दमयस्य सर्वान्तरत्वान्मुख्यमात्मत्वम् / यत्तु ब्रूषे, प्रियादीनां शिरस्त्वादिकल्पनानुपपन्ना मुख्यस्यात्मन इति, आतीतानन्तरोपाधिजनिता सा न स्वाभाविकीत्यदोषः / शारीरत्वमप्यानन्दमयस्यान्नमयादिशरीरपरम्परया प्रदर्श्यमानत्वात्, न पुनः साक्षादेव शारीरत्वं संसारिवत्, तस्मादान्दमयः पर एवात्मा

FN: तस्य निष्कलत्वश्रुत्या निरंशत्वादित्यर्थः / कोवान्याच्चलेत्, को वा विशिष्य प्राण्याज्जीवेत् / आनन्दयाति आनन्दयतीत्यर्थः / उपसंक्रमणं प्राप्तिः ब्रह्मणः स्वरूपमिति शेषः / लोकबुद्धेः स्थूलग्राहितामनुसरदित्यर्थः / इहापि अमुख्यप्रवाहे पतितस्यापि /

विकारशब्दान् नेति चेन् न प्राचुर्यात् | BBस्_१,१.१३ |

अत्राह- नानन्दमयः पर आत्मा भवितुमर्हति / कस्मात्, विकारशब्दात् / प्रकृतिवचनादयमन्यः शब्दो विकारवचनः समधिगतः, आनन्दमय इति मयटो विकार्थत्वात् / तस्मादन्नमयादिशब्दवद्विकारविषय एवानन्दमयशब्द इतिचेत्, न / प्राचुर्यार्थे ऽपि मयटः स्मरणात् / ऽतत्प्रकृतवचने मयट्ऽ (पा. ५.४.२१) इति हि प्रचुरतायामपि मयट् स्मर्यते / यथा ऽअन्नमयो यज्ञःऽ इत्यन्नप्रचुर उच्यते, एवमानन्दप्रचुरं ब्रह्मानन्दमय उच्यते / आनन्दप्रचुरत्वं च ब्रह्मणो मनुष्यत्वादारभ्योत्तरस्मिन्नुत्तरस्मिन्स्थाने शतगुण आनन्द इत्युक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य निरतिशयत्वावधारणात् / तस्मात्प्राचुर्यार्थे मयट्

तद्धेतुव्यपदेशाच् च | BBस्_१,१.१४ |

इतश्च प्राचुर्यार्थे मयट् / यस्मादानन्दहेतुत्वं ब्रह्मणो व्यपदिशति श्रुतिः- ऽएष ह्येवानन्दयातिऽ इति / आनन्दयतीत्यर्थः / यो ह्यन्यानानन्दयति स प्रचुरानन्द इति प्रसिद्धं भवति / यथा लोके यो ऽन्येषां धनिकत्वमापादयति स प्रचुरधन इति गम्यते, तद्वत् / तस्मात्प्राचुर्यार्थे ऽपि मयटः संभवादानन्दमयः पर एवात्मा

मान्त्रवर्णिकमेव च गीयते | BBस्_१,१.१५ |

इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा / यस्मात् ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽ इत्युपक्रम्य ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ (तै. २.१)

इत्यस्मिन्मन्त्रे यत्प्रकृतं ब्रह्म सत्यज्ञानानन्तविशेषणैर्निर्धरितं, यस्मादाकाशादिक्रमेण स्थावरजङ्गमानि भूतान्यजायन्त, यच्च भूतानि सृष्ट्वा तान्यनुप्रविश्य गुहायामवस्थितं, सर्वान्तरं, यस्य विज्ञानाय ऽअन्यो ऽन्तर आत्मान्यो ऽन्तर आत्माऽ इति प्रक्रान्तं तन्मान्त्रवर्णिकमेव ब्रह्मेह गीयते ऽअन्यो ऽन्तर आत्मानन्दमयःऽ (तै. २.५) इति / मन्त्रब्राह्मणयोश्चैकार्थत्वं युक्तं, अविरोधात् / अन्यथा हि प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये स्याताम् / न चान्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्यो ऽन्तर आत्माभिधीयते / एतन्निष्ठैव च ऽसैषा भार्गवी वारुणी विद्याऽ (तै. ३.६) तस्मादानन्दमयः पर एवात्मा

FN: यस्मादित्यस्य तस्मादिति व्यवहितेन संबन्धः / यन्निर्धारितं तदेवेह गीयत इति योजना / एकार्थत्वेसत्युपायोपेयत्वयोगादित्यर्थः /

नेतरो ऽनुपपत्तेः | BBस्_१,१.१६ |

इतश्चानन्दमयः पर एवात्मा / नेतरः / इतर ईश्वरादन्यः संसारी जीव इत्यर्थः / न जीव आनन्दमयशब्देनाभिधीयते / कस्मात् / अनुपपत्तेः / आनन्दमयं हि प्रकृत्य श्रूयते- ऽसो ऽकामयत / बहु स्यां प्रजायेयेति / स तपो ऽतप्यत / स तपस्तप्त्वा / इदंसर्वमसृजत / यदिदं किञ्चऽ (तै. २.६) इति / तत्र प्राक्शरीराद्युत्पत्तेरभिध्यानं सृज्यमानानां च विकाराणां स्रष्टुरव्यतिरेकः सर्वविकारसृष्टिश्च, न परस्मादात्मनो ऽन्यत्रोपपद्यते

भेदव्यपदेशाच् च | BBस्_१,१.१७ |

इतश्च नानन्दमयः संसारी / यस्मादानन्दमयाधिकारे- ऽरसो वै सः / रसंह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवतिऽ (तै. २.७) इति जीवानन्दमयौ भेदेन व्यपदिशति / नहि लब्धैव लब्धव्यो भवति / कथं तर्हि ऽआत्मान्वेष्टव्यःऽ, ऽआत्मलाभान्न परं विद्यतेऽ इति श्रुतिस्मृती, यावता न लब्धैव लब्धव्यो भवतीत्युक्तम् / बाढम् / तथाप्यात्मनो ऽप्रच्युतात्मभास्यैव सतस्तत्वानवबोधनिमित्तो देहादिष्वनात्मस्वात्मत्वनिश्चयो लौकिको दृष्टः / तेन देहादिभूतस्यात्मनो ऽप्यात्मानन्विष्टो ऽन्वेष्टव्यो ऽलब्धो लब्धव्यो ऽश्रुतः श्रोतव्यो ऽमतो मन्तव्यो ऽविज्ञातो विज्ञातव्य इत्यादिभेदव्यपदेश उपपद्यते / प्रतिषिध्यत एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात्परमेश्वरादन्यो द्रष्टा श्रोता वा ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽ (बृ. ३.७.२३) इत्यादिना / परमेश्वरस्त्वविद्याकल्पिताच्छरीरात्कर्तृभोक्तृविज्ञानात्माख्यादन्यः / यथा मायाविनश्चर्मखड्गधरात्सूत्रेणाकाशमधिरोहतः स एव मायावी परमार्थरूपो भूमिष्ठो ऽन्यः / यथावा धटाकाशादुपाधिपरिच्छिन्नादनुपाधिरपरिच्छिन्न आकाशो ऽन्यः / ईदृशं च विज्ञानात्मपरमात्मभेदमाश्रित्य ऽनेतरो ऽनुपपत्तेःऽ, ऽभेदव्यपदेशाच्चऽ इत्युक्तम्

FN: अधिकारः प्रकरणम् / स आनन्दमयो रसः सारः / अखण्डैकरसस्य / लोकादनपेतो लौकिको ऽप्रामाणिकः /

कामाच् च नानुमानापेक्षा | BBस्_१,१.१८ |

आनन्दमयाधिकारे च ऽसो ऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयऽ (तै. २.६) इति कामयितृत्वनिर्देशान्नानुमानिकमपि सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधानमानन्दमयत्वेन कारणत्वेन वापेक्षितव्यम् / ऽईक्षतेर्नाशब्दम्ऽ (ब्र. १.१.५) इति निराकृतमपि प्रधानं पूर्वसूत्रोदाहृतां कामयितृत्वश्रुतिमाश्रित्य प्रसङ्गात्पुनर्निराक्रियते गतिसामान्यप्रपञ्चनाय

अस्मिन्न् अस्य च तद्योगं शास्ति | BBस्_१,१.१९ |

इतश्च न प्रधाने जीवे वानन्दमयशब्दः / यस्मादस्मिन्नानन्दमये प्रकृत आत्मनि प्रतिबुद्धस्यास्य जीवस्य तद्योगं शास्ति / तदात्मना योगस्तद्योगः, तद्भावापत्तिः / मुक्तिरित्यर्थः / तद्योगं शास्ति शास्त्रं- ऽयदा ह्येवैष एतस्मिन्नदृश्ये ऽनात्म्ये ऽनिरुक्ते ऽनिलयने ऽभयं प्रतिष्ठां विन्दते / अथ सो ऽभयं गतो भवति / यदा ह्येवैष एतस्मिन्नुदरमन्तरं कुरुते / अथ तस्य भयं भवतिऽ (तै. २.७) इति / एतदुक्तं भवति-

यदैतस्मिन्नानन्दमये ऽल्पमप्यन्तरमतादात्म्यरूपं पश्यति तदा संसारभयान्न निवर्तते / यदा त्वेतस्मिन्नानन्दमये निरन्तरं तादात्म्येन प्रतितिष्ठति तदा संसारभयान्निवर्तत इति / तच्च परमात्मपरिग्रहे घटते, न प्रधानपरिग्रहे जीवपरिग्रहे वा / तस्मादानन्दमयः परमात्मेति स्थितम् / इदं त्विह वक्तव्यम्- ऽस वा एष पुरुषो ऽन्नरसमयःऽ / ऽतस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् / अन्यो ऽन्तर आत्मा प्राणमयःऽ तस्मात् ऽअन्यो ऽन्तर आत्मा मनोमयःऽ तस्मात् ऽअन्यो ऽन्तर आत्मा विज्ञानमयःऽ (तै. २.१,२,३,४) इति च विकारार्थे मयट्प्रवाहे सत्यानन्दमय एवाकस्मादर्धजरतीयन्यायेन कथमिव मयटः प्राचुर्यर्थात्वं ब्रह्मविषयत्वं चाश्रीयत इति / मान्त्रवर्णिकब्रह्माधिकारादिति चेत्, न / अन्नमयादीनामपि तर्हि ब्रह्मत्वप्रसङ्गः / अत्राह- युक्तमन्नमयादीनामब्रह्मत्वं, तस्मात्तस्मादान्तरस्यान्तरस्यान्यस्यान्यस्यात्मन उच्यमानत्वात् आनन्दमयात्तु न कश्चिदन्य आन्तर आत्मोच्यते, तेनानन्दमयस्य ब्रह्मत्वम्, अन्यथा प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गादिति /

अत्रोच्यते- यद्यप्यन्नमयादिभ्य इवानन्दमयादन्यो ऽन्तर आत्मेति न श्रूयते तथापि नानन्दमयस्य ब्रह्मत्वं, यत आनन्दमयं प्रकृत्य श्रूयते- ऽतस्य प्रियमेव शिरः / मोदो दक्षिणः पक्षः / प्रमोद उत्तरः पक्षः / आनन्द आत्मा / ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ (तै. २.५) इति / तत्र यद्ब्रह्म मन्त्रवर्णे प्रकृतम्- ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ इति, तदिह ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्युच्यते / तद्विजिज्ञापयिषयैवान्नमयादय आनन्दमयपर्यन्ताः पञ्च कोशाः कल्प्यन्ते / तत्र कुतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गः /

नन्वानन्दमयस्यावयवत्वेन ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्युच्यते, अन्नमयादीनामिव ऽइदं पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्यादि / तत्र कथं ब्रह्मणः स्वप्रधानत्वं शक्यं विज्ञातुम् /

प्रकृतत्वादिति ब्रूमः /

नन्वानन्दमयावयवत्वेनापि ब्रह्मणि विज्ञायमाने न प्रकृतत्वं हीयते, आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वादिति /

अत्रोच्यते- तथा सति तदेव ब्रह्मानन्दमय आत्मावयवी तदेव च ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठावयव इत्यसामञ्जस्यं स्यात् / अन्यतरपरिग्रहे तु युक्तं ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्यत्रैव ब्रह्मनिर्देश आश्रयितुं, ब्रह्मशब्दसंयोगात् / नानन्दमयवाक्ये ब्रह्मशब्दसंयोगाभावादिति / अपिच ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा इत्युक्तत्वेदमुच्यते- ऽतदप्येष श्लोको भवति / असन्नेव स भवति / असद्ब्रह्मेति वेद चेत् / अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद / सन्तमेनं ततो विदुरितिऽ (तै. २.६) अस्मिंश्च श्लोके ऽननुकृष्यानन्दमयं, ब्रह्मण एव भावाभाववेदनयोर्गुणदोषाभिधानाद्गम्यते ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्यत्र ब्रह्मण एव स्वप्रधानत्वमिति / न चानन्दमयस्यत्मनो भावाभावाशङ्का युक्ता, प्रियमोदादिविशेषस्यानन्दमयस्य सर्वलोकप्रसिद्धत्वात् / कथं पुनः स्वप्रधानं सद्ब्रह्म, आनन्दमयस्य पुच्छत्वेन निर्दिश्यते- ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इति /

नैष दोषः / पुच्छवत्पुच्छं , प्रतिष्ठा परायणमेकनीडं लौकिकस्यानन्दजातस्य ब्रह्मानन्द इत्येतदनेन विवक्ष्यते, नावयवत्वं, ऽएतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तिऽ (बृह. ४.३.३२) इति श्रुत्यन्तरात् / अपिच आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् / निर्विशेषं तु ब्रह्म वाक्यशेषे श्रूयते, वाङ्मनसयोरगोचरत्वाभिधानात्- ऽ यतो वाचो निवर्तन्ते / अप्राप्य मनसा सह / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् / न बिभेति कुतश्चनेतिऽ (तै. २.९) / अपिच आनन्दप्रचुर इत्युक्ते दुःखास्तित्वमपि गम्यते प्राचुर्यस्य लोके प्रतियोग्यल्पत्वापेक्षत्वात् / तथाच सति, ऽयत्र नान्यत्पश्ति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाऽ (छा. ७.२४.१) इति भूम्नि ब्रह्मणि तद्व्यतिरिक्ताभावश्रुतिरूपरुध्येत / प्रतिशरीरं च प्रियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम् / ब्रह्म तु न प्रतिशरीरं भिद्यते, ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ (तैत्ति. २.१) इत्यानन्तश्रुतेः, ऽएको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्माऽ (श्वे. ६.११) इति च श्रुत्यन्तरात् / नचानन्दमयस्याभ्यासः श्रूयते / प्रातिपदिकार्थमात्रमेव हि सर्वत्राभ्यस्यते- ऽरसो वै सः, रसंह्येवायं लब्ध्वानन्दी भवति, को ह्येवान्यात्कः प्राण्यात्, यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्ऽ / ऽसैषानन्दस्य मीमांसा भवतिऽ / ऽआनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चनेतिऽ (तै.२.७.८.९) ऽआनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ (तै. ६.६) इति च / यदिच आनन्दमयशब्दस्य ब्रह्मविषयत्वं निश्चितं भवेत्, तत उत्तरेष्वानन्दमात्रप्रयोगेष्वप्यानन्दमयाभ्यासः कल्प्येत / न त्वानन्दमयस्य ब्रह्मत्वमस्ति, प्रियशिरस्त्वादिभिर्हेतुभिरित्यवोचाम / तस्माच्छ्रुत्यन्तरे ऽविज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ (बृ. ३.९.२८) इत्यानन्दप्रातिपदिकस्य ब्रह्मणि प्रयोगदर्शनात्, ऽयदेष आकाश आनन्दो न स्यात्ऽ इत्यादिर्ब्रह्मविषयः प्रयोगो न त्वानन्दमयाभ्यास इत्यवगन्तव्यम् / यत्स्वयं मयडन्तस्यैवानन्दशब्दस्याभ्यासः - ऽएतमानन्दमयात्मानमुपसंक्रामतिऽ (तै. २.८) इति, न तस्य ब्रह्मविषयत्वमस्ति, विकारात्मनामेवान्नमयादीनामनात्मनामुपसंक्रमितव्यानां प्रवाहे पठितत्वात् /

नन्वानन्दमयस्योपसंक्रमितव्यस्यान्नमयादिवद्ब्रह्मत्वे सति नैव विदुषो ब्रह्मप्राप्तिफलं निर्दिष्टं भवेत् /

नैष दोषः / आनन्दमयोपसंक्रमणनिर्देशेनैव पुच्छप्रतिष्ठाभूतब्रह्मप्राप्तेः फलस्यनिर्दिष्टत्वात् / ऽतदप्येष श्लोको भवति / यतो वाचो निवर्तन्तेऽ इत्यदिना च प्रपञ्च्यमानत्वात् / या त्वानन्दमयसंनिधाने ऽसो ऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेतिऽ इयं श्रुतिरुदाहृता सा ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्यनेन संनिहिततरेण ब्रह्मणा संबध्यमाना नानन्दमयस्य ब्रह्मतां प्रतिबोधयति / तदपेक्षत्वाच्चोत्तरस्य ग्रन्थस्य ऽरसो वै सःऽ इत्यादेर्नानन्दमयविषयता /

ननु ऽसो ऽकामयतऽ इति ब्रह्मणि पुंलिङ्गनिर्देशो नोपपद्यते /

नायं दोषः / ऽतस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतःऽ इत्यत्र पुंलिङ्गेनाप्यात्मशब्देन ब्रह्मणः प्रकृतत्वात् / या तु भार्गवी वारुणी विद्या ऽआनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात्ऽ इति तस्यां मयडश्रवणात्, प्रियशिरस्त्वाद्यश्रवणाच्च युक्तमानन्दस्य ब्रह्मत्वम् / तस्मादणुमात्रमपि विशेषमनाश्रित्य न स्वत एव प्रियशिरस्त्वादि ब्रह्मण उपपद्यते / नचेह सविशेषं ब्रह्म प्रतिपिपादयिषितं, वाङ्मनसगोचरातिक्रमश्रुतेः / तस्मादन्नमयादिष्विवानन्दमये ऽपि विकारार्थ एव मयड्विज्ञेयो न प्राचुर्यार्थः / सूत्राणि त्वेवं व्याख्येयानि- ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्यत्र किमानन्दमयावयवत्वेन ब्रह्म विवक्ष्यत उत स्वप्रधानत्वेनेति / पुच्छशब्दादवयवत्वेनेति प्राप्त उच्यते- ऽआनन्दमयो ऽभ्यासात्ऽ आनन्दमय आत्मेत्यत्र ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इति स्वप्रधानमेव ब्रह्मोपदिश्यते, अभ्यसात् / ऽअसन्नेव स भवतिऽ इत्यस्मिन्निगमनाश्लोके ब्रह्मण एव केवलस्याभ्यस्यमानत्वात् / विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् / विकारशब्देनावयवशब्दो ऽभिप्रेतः / पुच्छमित्यवयवशब्दान्न स्वप्रधानत्वं ब्रह्मण इति यदुक्तं, तस्य परिहारो वक्तव्यः /

अत्रोच्यते- नायं दोषः, प्राचुर्यादप्यवयवशब्दोपपत्तेः / प्राचुर्यं प्रायापत्तिः, अवयवप्राये वचनमित्यर्थः / अन्नमयादीनां हि शिरआदिषु पुच्छान्तेववयवेःषूक्ते त्वानन्दमयस्यापि शिरआदीन्यवयवान्तराण्युक्त्वावयवप्रायापत्त्या ऽब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठाऽ इत्याह, नावयवविवक्षया / यत्कारणमभ्यासादिति स्वप्रधानत्वं ब्रह्मणः समर्थितम् / ऽतद्धेतुव्यपदेशाच्चऽ / सर्वस्य विकारजातस्य सानन्दमयस्य कारणत्वेन ब्रह्म व्यपदिश्यते- इदं सर्वमसृजत / यदिदं किञ्च (तै. २.६) इति / नच कारणं सत् ब्रह्म स्वविकारस्यानन्दमयस्य मुख्यया वृत्त्यावयव उपपद्यते / अपराण्यपि सूत्राणि यथासंभवं पुच्छवाक्यनिर्दिष्टस्यैव ब्रह्मण उपपादकानि द्रष्टव्यानि

FN: अनात्म्ये ससंबन्धितयाध्यस्तेन्द्रियजातेनापञ्चाकृतभूतकार्येणात्म्येन तादात्म्यादिहीने, अनिरुक्ते निकृष्योच्यन्त इति निरुक्तानि भूतसूक्ष्माणि तैश्चाभेदवर्जिते, निःशेषलयस्थानं निलयनं माया तच्छून्ये /

उदरमिति उत् अपि अरमल्पम् अन्तरं भेदम् / आनन्दमयात्त्विति ब्रह्मण्यान्तरत्वमश्रुतं पुच्छत्वं तु श्रुतमित्यर्थः / पुच्छमित्याधारत्वमात्रं प्रतिष्ठेति / एकनीडमधिष्ठानं सोपादानस्य जगतः / यतो यस्मात् वाचः शक्तिवृत्त्या तमप्रकाश्यैव निवर्तन्ते / प्रतियोगी विरोधी तस्यात्मत्वमपेक्षते / यथा विप्रमयो ग्राम इत्यत्र शूद्रल्पत्वम् / उपक्रमणं बाधः / उपसंक्रतिमितव्यानां विवेकेन त्याज्यानाम् / प्रायापत्तिरवयवक्रमस्य बुद्धौ प्राप्तिः /

अन्तरधिकरणम् / २०-२१

अन्तस् तद्धर्मोपदेशात् | BBस्_१,१.२० |

इदमाम्नायते- ऽअथ य एषो ऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मश्रुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्वं एव सुवर्णःऽ ऽतस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्योदिति नाम स सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेदऽ ऽइत्यधिदैवतम्ऽ ( छा. १.६.७.८) / ऽअथाध्यात्मम्ऽ ऽअथ य एषो ऽन्तरपक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ (छा. १.७.१.५) इत्यादि / तत्र संशयः- किं विद्याकर्मातिशयवशात्प्राप्तोत्कर्षः कश्चित्संसारी सूर्यमण्डले चक्षुषि चोपास्यात्वेन श्रूयते किंवा नित्यसिद्धः परमेश्वर इति / किं तावत्प्राप्तं, संसारीति / कुतः रूपवत्त्वश्रवणात् / आदित्यपुरुषे तावत् ऽहिरण्यश्मश्रुःऽ इत्यादि रूपमुदाहृतम् / अक्षिपुरुषे ऽपि तदेवातिदेशेन प्राप्यते- ऽतस्यैतस्य तदेव रूपं यदमुष्य रूपम्ऽ इति / नच परमेश्वरस्य रूपवत्त्वं युक्तम्, ऽअशब्दर्मस्पामरूपमव्ययम्ऽ (का. १.३.१५) इति श्रुतेः, आधारश्रवणाच्च- ऽय एषो ऽन्तरादित्येऽ, ऽय एषो ऽन्तरक्षिणिऽ इति / नह्यनाधारस्य स्वमहिमप्रतिष्ठस्य सर्वव्यापिनः परमेश्वरस्याधार उपदिश्येत / ऽस भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्निऽ (छा. ७.२४.१) इति / ऽआकाशवत्सर्वगतश्च नित्यःऽ इति च श्रुती भवतः /

ऐश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च / ऽ स एष ये चामुष्मात्पराञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां चऽ (छां १.६.८) इत्यादित्यपुरुषस्यैश्वर्यमर्यादा / ऽस एष ये चैतस्मादर्वाञ्चो लोकास्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां चऽ इत्यक्षिपुरुषस्य / नच परमेश्वरस्य मर्यादावदैश्वर्यं युक्तम्, ऽएष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधारण एषां लोकानामसंभेदायऽ (बृ. ४.४.२२) इत्यविशेषश्रुतेः / तस्मान्नाक्ष्यादित्ययोरन्तः परमेश्वर इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः- ऽअन्तस्तद्धर्मोपदेशात्ऽ इति, ऽय एषो ऽन्तरादित्येऽ ऽय एषो ऽन्तरक्षिणिऽ इति च श्रूयमाणः पुरुषः परमेश्वर एव, न संसारी / कुतः, तद्धर्मोपदेशात् / तस्य हि परमेश्वरस्य धर्मा इहोपदिष्टाः / तद्यथा- ऽतस्योदिति नामऽ इति श्रावयित्वा अस्यादित्यपुरुषस्य नाम ऽस एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितःऽ इति सर्वपाप्मापगमेन निर्वक्ति / तदेव च कृतनिर्वचनं नामाक्षिपुरुषस्याप्यतिदिशति- ऽयन्नाम तन्नामऽ इति / सर्वपाप्मापगमश्च परमात्मन एव श्रूयते- ऽय आत्मापहतपाप्माऽ (छां. ८.७.१) इत्यादौ / तथा चाक्षुषे पुरुषे ऽसैवर्क्तत्समास तदुक्थं तद्यजुस्तद्ब्रह्मऽ इत्यृक्समासाद्यात्मकतां निर्धारयति / सा च परमेश्वरस्योपपद्यते,

सर्वकारणत्वात्सर्वात्मकत्वोपपत्तेः / पृथिव्यग्न्याद्यात्मके चाधिदैवतं ऋक्सामे, वाक्प्राणाद्यात्मके चाध्यात्ममनुक्रम्याह- ऽतस्यर्क्च साम च गेष्णौऽ इत्यधिदैवतम् / तथाध्यात्ममपि- ऽ यावमुष्य गेष्णौ तौ गेष्णौऽ इति / तच्च सर्वात्मन एवोपपद्यते / तद्य इमे वीणायां गायन्त्येतं ते गायन्ति तस्मात्ते धनसनयःऽ (छा. १.७.६) इति च लौकिकेष्वपि गानेष्वस्यैव गीयमानत्वं दर्शयति / तच्च परमेश्वरपरिग्रहे धटते, ऽयद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा / तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेज्ॐशसंभवम् / (१०.४१) इति भगवद्गीतादर्शनात् /

लोककामेशितितृत्वमपि निरङ् कुशं श्रूयमाणं परमेश्वरं गमयति / यत्तूक्तं हिरण्यश्मश्रुत्वादिरूपश्रवणं परमेश्वरे नोपपद्यत इति, अत्र ब्रूमः- स्यात्परमेश्वरस्यापीच्छावशान्मायामयं रूपं साधकानुग्रहार्थम् / ऽमाया ह्येषा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद / सर्वभूतगुणैर्युक्तं मैवं मां ज्ञातुमर्हसिऽ इति स्मरणात् /

अपिच यत्र तु निरस्तसर्वविशेषं पारमेश्वरं रूपमुपदिश्यते, भवति तत्र शास्त्रम्- ऽशब्दर्मस्पर्शमरूपमव्ययम्ऽ इत्यादि / सर्वकारणत्त्वात्तु विकारधर्मैरपि कैश्चिद्विशिष्टः परमेश्वर उपास्यत्वेन निर्दिश्यते- ऽसर्वकर्मा सर्वकामः सर्वगन्धः सर्वरसःऽ (छां ३.१४.२) इत्यादिना / तथा हिरण्यश्मश्रुत्वादिनिर्देशो ऽपि भविष्यति / यदप्याधारश्रवणान्न परमेश्वर इति, अत्रोच्यते- स्वमहिमप्रतिष्ठस्याप्याधारविशेषोपदेश उपासनार्थो भविष्यति, सर्वगतत्वाद्ब्रह्मणो व्योमवत्सर्वान्तरत्वोपपत्तेः / ऐश्वर्यमर्यादाश्रवणमप्यध्यात्माधिदैवतविभागापेक्षमुपासनार्थमेव / तस्मात्परमेश्वर एवाक्ष्यादित्ययोरन्तरुपदिश्यते

FN: अन्तरादित्ये आदित्यमण्डलमध्ये / हिरण्मयो ज्योतिर्मयः / अप्राणखान्नखाग्रमभिव्याप्य / कपेर्मर्कटस्यासः पृष्ट(पुच्छ) भागो ऽत्यन्ततेजस्वी तत्तुल्यं पुण्डरीकं यथात्यन्तदीप्तिमत्तथास्य देवस्याक्षिणी प्रकृष्टदीप्तिमती, तस्य उदितीति उदित उद्गतः सकार्यसर्वपापास्पृष्ट इत्यर्थः / स एष इत्याधिदैविकपुरुषोक्तिः / अमुष्मादादित्यादूर्ध्वगा ये लोकास्तेषामीशिता ये च देवानां कामा भोगास्तेषां चेत्यर्थः / यौ सर्वात्मकऋक्सामात्मकौ तावमुष्यादित्यरथस्य गेष्णौ पादपर्वणी / सनिर्याञ्चायां /

भेदव्यपदेशाच् चान्यः | BBस्_१,१.२१ |

अस्ति चादित्यादिशरीराभिमानिभ्यो जीवेभ्यो ऽन्य ईश्वरो ऽन्तर्यामी, ऽय आदित्ये तिष्ठन्नादित्यान्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतःऽ (बृ. ३.७.९) इति श्रुत्यन्तरे भेदव्यपदेशात् / तत्र हि ऽआदित्यादन्तरो यमादित्यो न वेदऽ इति वेदितुरादित्याद्विज्ञानात्मनो ऽन्तर्यामी स्पष्टं निर्दिश्यते / स एवेहाप्यन्तरादित्ये पुरुषो भवितुमर्हति, श्रुतिसामान्यात् / तस्मात्परमेश्वर एवेहोपदिश्यत इति सिद्धम् /

८ आकाशाधिकरणम् / सू. २२

आकाशस् तल्लिङ्गात् | BBस्_१,१.२२ |

इदमामनन्ति- ऽअस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्ऽ (छान्दो. १.९.१) इति / तत्र संशयः- किमाकाशशब्देन परं ब्रह्माभिधीयत उत भूताकाशमिति / कुतः संशयः, उभयत्र प्रयोगदर्शनात् / भूतविशेषे तावत्सुप्रसिद्धो लोकवेदयोराकाशशब्दः / ब्रह्मण्यपि क्वचित्प्रयुज्यमानो दृश्यते / यत्र वाक्यशेषवशादसाधारणश्रवणाद्वा निर्धारितं ब्रह्म भवति, यथा- ऽयदेष आकाश आनन्दो न स्यात्ऽ (तै. २.७) इति ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्मऽ (छा. ८.१४.१) इति चैवमादौ / अतः संशयः / किं पुनरत्र युक्तं, भूताकाशमिति / कुतः, तद्धि प्रसिद्धतरेण प्रयोगेण शीघ्रं बुद्धिमारोहति / नचायमाकाशशब्द उभयोः साधारणः शक्यो विज्ञातुं, अनेकार्थत्वप्रसङ्गात् / तस्माद्ब्रह्मणि गौण आकाशशब्दो भवितुमर्हति /

विभुत्वादिभिर्हि बहुभिर्धर्मैः सदृशमाकाशेन ब्रह्म भवति / नच मुख्यसंभवे गौणोर्ऽथो ग्रहणमर्हति / संभवति चेह मुख्यस्यैवाकाशस्य ग्रहणम् /

ननु भूताकाशपरिग्रहे वाक्यशेषो नोपपद्यते- ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽ इत्यादिः /

नैष दोषः / भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वोपपत्तेः / विज्ञायते हि- ऽतस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः / आकाशाद्वायुः / वायोरग्निःऽ (तै. २.१) इत्यादि / ज्यायस्त्वपरायणत्वे अपि भूतान्तरापेक्षयोपपद्येते भूताकाशस्यापि / तस्मादाकाशशब्देन भूताकाशस्य ग्रहणमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः- ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽ आकाशशब्देन ब्रह्मणो ग्रहणं युक्तम् / कुतः, तल्लिङ्गात् / परस्य हि ब्रह्मण इदं लिङ्गम्- ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽ इति / परस्माद्धि ब्रह्मणो भूतानामुत्पत्तिरिति वेदान्तेषु मर्यादा /

ननु भूताकाशस्यापि वाय्वादिक्रमेण कारणत्वं दर्शितम् /

सत्यं दर्शितम् / तथापि मुलकारणस्य ब्रह्मणो ऽपरिग्रहादाकाशादेवेत्यवधारणं, सर्वाणीति च भूतविशेषणं नानुकूलं स्यात् / तथा ऽआकाशं प्रत्यस्तं यन्तिऽ इति ब्रह्मलिङ्गं ऽआकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणम्ऽ इति च ज्यायस्त्वपरायणत्वे / ज्यायस्त्वं ह्यानापेक्षिकं परमात्मन्येवैकस्मिन्नाम्नातम्- ऽज्यायान्पृथिव्या ज्यायमन्तरिक्षाज्ज्यायान्दिवो ज्यायानेभ्यो लोकेभ्यःऽ (छां ३.१४.३) इति / तथा परायणत्वमपि परमकारणत्वात्परमात्मन्येवोपपन्नतरम् / श्रुतिश्च भवति- ऽविज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातेर्दातुः परायणम्ऽ (बृ. ३.९.२८) इति / अपि चान्तवत्त्वदोषेण शालावत्यस्य पक्षं निन्दित्वा, अनन्तं किञ्चिद्वक्तुकामेन जैवलिना आकाशः परिगृहीतः, तं चाकाशमुद्गीथे संपाद्योपसंहरति- ऽस एष परोवरीयानुद्गीथः स एषो ऽनन्तःऽ (छां १.९.२) इति / तच्चानन्त्यं ब्रह्मलिङ्गम् / यत्पुनरुक्तं भूताकाशं प्रसिद्धिबलेन प्रथमतरं प्रतीयत इति, अत्र ब्रूमः- प्रथमतरं प्रतीतमपि सत् वाक्यशेषगतान्ब्रह्मगुणान्दृष्ट्वा न परिगृह्यते / दर्शितश्च ब्रह्मण्यप्याकाशशब्दः- ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिताऽ इत्यादौ / तथाकाशपर्यायवाचिनामपि ब्रह्मणि प्रयोगो दृश्यते- ऽऋचो अक्षरे परमे व्योमन्देवा अधि विश्वे निषेदुःऽ (ऋ.सं १.१६४.३९) ऽसैषा भार्गवी वारुणी विद्या परमे व्योमन्प्रतिष्ठिताऽ (तै. ३.६) ऽॐ कं ब्रह्म खंब्रह्मऽ (छां ४.१०.५) ऽखं पुराणम्ऽ (बृ. ५.१) इति चैवमादौ / वाक्योपक्रमे ऽपि वर्तमानस्याकाशशब्दस्य वाक्यशेषवशाद्युक्ता ब्रह्मविषयत्वावधारणा / ऽअग्निरधीते ऽनुवाकम्ऽ इति हि वाक्योपक्रमगतो ऽप्यग्निशब्दो माणवकविषयो दृश्यते / तस्मादाकाशशब्दं ब्रह्मेति सिद्धम्

FN: वेदितुः प्रमातुः, विज्ञानात्मनः अन्तःकरणोपहितात् / अस्येति शालावत्यो ब्राह्मणो जैवराजं पृच्छति / निर्वहिता उत्पत्तिस्थितिहेतुः, ते नामरूपे यदन्तरा यस्मादन्ये यस्य वा मध्ये स्तः तन्नामरूपास्पृष्टं ब्रह्मेति वाक्योषादत्राकाशो ब्रह्मेत्यर्थः / रातेर्धनस्य दातुः यजमानस्य / देशतो ऽनन्तत्वं परत्वं, गुणत उत्कृष्टत्वं वरीयस्त्वं, कालतो वस्तुतश्चापरिच्छिन्नत्वमानन्त्यम् / परेभ्यः स्वरादिभ्यो ऽतिशयेन श्रैष्ठ्यं वा परोवरीयस्त्वम् / व्योमन् व्योम्नि, परमे प्रकृष्टे, अश्ररे कूटस्थे ब्रह्मणि, ऋचो ऋगुपक्षिताः सर्वे वेदा ज्ञापकाः सन्ति / यस्मिन्नक्षरे विश्वेदेवा अधिनिषेदुरधिष्ठिताः /

९ प्राणाधिकरणम् / सू. २३

अत एव प्राणः | BBस्_१,१.२३ |

उद्गीथे- ऽप्रस्तोतर्या देवता प्रस्तावमन्वायत्ताऽ इत्युपक्रम्य श्रूयते- कतमा सा देवतेति प्राणा इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहते सैषा देवता प्रस्तावमन्वायत्ताऽ (छां. १.११.४,५) इति / तत्र संशयनिर्णयौ पूर्ववदेव द्रष्टव्यौ / ऽप्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ (छां. ६.८.२) ऽप्राणस्य प्राणम्ऽ (बृ. ४.४.१८)

इति चैवमादौ ब्रह्मविषयः प्राणशब्दो दृश्यते, वायुविकारे तु प्रसिद्धतरो लोकवेदयोः, अत इह प्राणशब्देन कतरस्योपादानं युक्तमिति भवति संशयः / किं पुनरत्र युक्तम् / वायुविकारस्य पञ्चवृत्तेः प्राणस्योपादानं युक्तम् / तत्र हि प्रसिद्धतरः प्राणशब्द इत्यवोचाम /

ननु पूर्ववदिहापि तल्लिङ्गाद्ब्रह्मण एव ग्रहणं युक्तम् / इहापि वाक्यशेषे भूतानां संवेशनोद्गमनं पारमेश्वरं कर्म प्रतीयते /

न / मुख्यो ऽपि प्राणे भूतसंवेशनोद्गमनस्य दर्शनात् / एवं ह्याम्नायते- ऽयदा वै पुरुषः स्वपिति प्राणं तर्हि वागप्येते प्राणं चक्षुः प्राणं मनः स यदा प्रबुध्यते प्राणदेवाधि पुनर्जायन्तेऽ (श.ब्रा. १०.३.३.६) इति. प्रत्यक्षं चैतत्स्वापकाले प्राणवृत्तावपरिलुप्यमानायामिन्द्रियवृत्तयः परिलुप्यन्ते प्रबोधकाले च प्रादुर्भवन्तीति / इन्द्रियसारत्वाच्च भूतानामविरुद्धो मुख्ये प्राणे ऽपि भूतसंवेशनोद्गमनवादी वाक्यशेषः / अपिचादित्यो ऽन्नं चोद्गीथप्रतिहारयोर्देवते प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्यन्तरं निर्दिश्येते / नच तयोर्ब्रह्मत्वमस्ति, तत्सामान्याच्च प्राणस्यापि न ब्रह्मत्वमित्येवं प्राप्ते सूत्रकार आह- ऽअत एव प्राणःऽ इति / ऽतल्लिङ्गात्ऽ इति पूर्वसूत्रे निर्दिष्टम् / अत एव तल्लिङ्गात्प्राणशब्दमपि परं ब्रह्म भवितुमर्हति / प्राणस्यापि हि ब्रह्मलिङ्गसंबन्धः श्रूयते- ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति प्राणमभ्युज्जिहतेऽ (छां १.११५) इति / प्राणनिमित्तौ सर्वेषां भूतानामुत्पत्तिप्रलयावुच्यमानौ प्राणस्य ब्रह्मतां गमयतः /

ननूक्तं मुख्यप्राणपरिग्रहे ऽपि संवेशनोद् गमनदर्शनमविरुद्धं, स्वापप्रबोधयोर्दर्शनादिति /

अत्रोच्यते- स्वापप्रबोधयोरिन्द्रियाणामेव केवलानां प्राणाश्रयं संवेशनोद्गमनं दृश्यते, न सर्वेषां भूतानाम् / इहतु सेन्द्रियाणां सशरीराणां च जीवाविष्टानां भूतानां, ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतानिऽ इति श्रुतेः / यदापि भूतश्रुतिर्महाभूतविषया परिगृह्यते तदापि ब्रह्मलिङ्गत्वमविरुद्धम् /

ननु सहापि विषयैरिन्द्रियाणां स्वापप्रबोधयोः प्राणे ऽप्ययं प्राणाच्च प्रभवं शृणुमः- ऽयदा सुप्तःस्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येतिऽ (कौ. ३.३) इति / तत्रापि तल्लिङ्गात्प्राणशब्दं ब्रह्मैव / यत्पुनरन्नादित्यसंनिधानात्प्राणस्याब्रह्मत्वमिति, तदयुक्तम् / वाक्यशेषबलेन प्राणशब्दस्य ब्रह्मविषयतां प्रतीयमानायां संनिधानस्याकिञ्चित्करत्वात् / यत्पुनः प्राणशब्दस्य पञ्चवृत्तौ प्रसिद्धतरत्वं, तदाकाशशब्दस्येव प्रतिविधेयम् / तस्मात्सिद्धं प्रस्तावदेवतायाः प्राणस्य ब्रह्मत्वम् / अत्र केचिदुदाहरन्ति- ऽप्राणस्य प्राणम्ऽ, ऽप्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ इति च / तदयुक्तम् / शब्दभेदात्प्रकरणाच्च संशयानुपपत्तेः / यथा पितुः पितेति प्रयोगे ऽन्यः पिता षष्टीनिर्दिष्टो ऽन्यः प्रथमानिर्दिष्टः पितुः पितेति गम्यते, तद्वत् ऽप्राणस्य प्राणम्ऽ इति शब्दभेदात्प्रसिद्धात्प्राणादन्यः प्राणस्य प्राण इति निश्चीयते / नहि स एव तस्येति भेदनिर्देशार्हे भवति / यस्य च प्रकरणे यो निर्दिश्यते नामान्तरेणापि स एव तत्र प्रकरणी निर्दिष्ट इति गम्यते / यथा ज्योतिष्टोमाधिकारे- ऽवसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतऽ इत्यत्र ज्योतिःशब्दो ज्योतिष्टोमविषयो भवति, तथा परस्य ब्रह्मणः प्रकरणे ऽप्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ इति श्रुतः प्राणशब्दो वायुविकारमात्रं कथमवगमयेत् / अतः संशयविषयत्वान्नैतदुदाहरणं युक्तम् / प्रस्तावदेवतायां तु प्राणे संशयपूर्वपक्षनिर्णया उपपादिताः

FN: चाक्रायणर्षिर्धनार्थी राज्ञो यज्ञं गत्वोवाच- हे प्रस्तोतः, या देवता प्रस्तावं सामभक्तिमन्वायत्तानुगता / संवेशनोद्गमनं लयोदयौ / तर्हि तस्यामवस्थायां, वाक् अनुक्तकर्मेन्द्रियोपलक्षणम्, चक्षुःश्रोत्रे तादृग्बुद्धीन्द्रियाणां, बुद्धिरपि मनसा लक्ष्यते / भूतेष्विन्द्रियाणि सूक्ष्मत्वाद्भोक्तृसामीप्याच्च साराणि अतस्तेषां लयोदयोक्त्येतरेषामपि तत्सिद्धेः शेषघटनेत्यर्थः / वाक्यात्संनिधानं दुर्लभमित्यर्थः / प्राणः परमात्मा बन्धनमाश्रयः स्वरूपं यस्येति विग्रहः /

ज्योतिश्चरणाधिकरणम् / सू. २४-२७

ज्योतिश् चरणाभिधानात् | BBस्_१,१.२४ |

इदमामनन्ति- ऽअथ यदतः परो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतःपृष्टेषु सर्वतःपृष्टेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेष्विदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्योतिःऽ (छा. ३.१३.७) इति / तत्र संशयः-किमिह ज्योतिःशब्देनादित्यादि ज्योतिरभिधीयते किंवा परमात्मेति / अर्थान्तरविषयस्यापि शब्दस्य तल्लिङ्गादब्रह्मविषयत्वमुक्तम् / इह तु तल्लिङ्गमेवास्ति नास्तीति विचार्यते / किं तावत्प्राप्तम् / आदित्यादिकमेव ज्योतिःशब्देन परिगृह्यत इति / कुतः, प्रसिद्धेः / तमो ज्योतिरिति हीमौ शब्दौ परस्परप्रतिद्वन्द्वी वीषयौ प्रसिद्धौ / चक्षुर्वृत्तेर्निरोधकं शार्वरादिकं तम उच्यते / तस्या एवानुग्राहकमादित्यादिकं ज्योतिः / तथा ऽदीप्यतेऽ इतीयमपि श्रुतिरादित्यादिविषया प्रसिद्धा / नहि रूपादिहीनं ब्रह्म ऽदीप्यतेऽ इति मुख्यां श्रुतिर्महति / द्युमर्यादत्वश्रुतेश्च / नहि चराचरबीजस्य ब्रह्मणः सर्वात्मकस्य द्यौर्मर्यादा युक्ता / कार्यस्य तु ज्योतिषः परिच्छिन्नस्य द्यौर्मर्यादा स्यात् / ऽपरो दिवो ज्योतिःऽ इति च ब्राह्मणम् /

ननु कार्यस्यापि ज्योतिषः सर्वत्र गम्यमानत्वाद्द्युमर्यादावत्त्वमसमञ्जसम् / अस्तु तर्ह्यत्रिवृत्कृतं तेजः प्रथमजम् /

न / अत्रिवृत्कृतस्य तेजसः प्रयोजनाभावादिति /

इदमेव प्रयोजनं यदुपास्यत्वमिति चेत् /

न / प्रयोजनान्तरप्रयुक्तस्यैवादित्यदेरुपास्यत्वदर्शनात् / ऽतासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणिऽ (छा. ६.३.३) इति चाविशेषश्रुतेः / नचात्रिवृत्कृतस्यापि तेजसो द्युमर्यादत्वं प्रसिद्धम् / अस्तु तर्हि त्रिवृत्कृतमेवत् तेजो ज्योतिःशब्दम् /

ननूक्तमर्वागपि दिवो ऽवगम्यते ऽग्न्यादिकं ज्योतिरिति /

नैष दोषः / सर्वत्रापि गम्यमानस्य ज्योतिषः ऽपरो दिवःऽ इत्युपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुध्यते / नतु निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना भागिनी / ऽसर्वतःपृष्टेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषुऽ इति चाधारबहुत्वश्रुतिः कार्ये ज्योतिष्युपपद्यतेतराम् / ऽइदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नान्तः पुरुषे ज्योतिःऽ (छा. ३.१३.७) इति च कौक्षेये ज्योतिरषि परं ज्योतिरध्यस्यमानं दृश्यते / सारूप्यनिमित्ताश्चाध्यसा भवन्ति / यथा- ऽतस्य भूरिति शिर एकमेतदक्षरम्ऽ (बृ. ५.५.३) इति / कौक्षेयस्य तु ज्योतिषः प्रसिद्धमब्रह्मत्वम् / ऽतस्यैषा दृष्टिःऽ (छा. ३.१३.७) ऽतस्यैषा श्रुतिःऽ इति चौष्ण्यघोषविशिष्टत्वस्य श्रवणात् / ऽतदेतद्दृष्टं च श्रुतं चेप्युपासीतऽ इति च श्रुतेः / ऽचक्षुष्यः श्रुतो भवति य एवं वेदऽ (छा. ३.१३.८) इति चाल्पफलश्रवणादब्रह्मत्वम् / महते हि फलाय ब्रह्मोपासनमिष्यते /

नचान्यदपि किञ्चित्स्ववाक्ये प्राणाकाशवज्ज्योतिषो ऽस्ति ब्रह्मलिङ्गम् / नच पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टमस्ति, ऽगायत्री वा इदं सर्वं भूतम्ऽ इति छन्दोनिर्देशात् / अथापि कथञ्चित्पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म निर्दिष्टं स्यादेवमपि न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति / तत्र हि ऽत्रिपादस्यामृतं दिविऽ (३.१२.१,६) इति द्यौरधिकरणत्वेन श्रूयते / अत्र पुनः ऽपरो दिवो ज्योतिःऽ इति द्यौर्मर्यादात्वेन / तस्मात्प्राकृतं ज्योतिरिह ग्राह्यमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः-ज्योतिरिह ब्रह्म ग्राह्यम् / कुतः. चरणाभिधानात् / पादाभिधानादित्यर्थः / पूर्वस्मिन्हि वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम्- ऽतावानस्य महिमा ततो ज्यायांश्च पूरुषः / पादो ऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिविऽ (छा. ३.१२.६) इत्यनेन मन्त्रेण / तत्र यच्चतुष्पादो ब्रह्मणस्त्रिपादमृतं द्युसंबन्धिरूपं निर्दिष्टं तदेवेह द्युसंबन्धान्निर्दिष्टमिति प्रत्यभिज्ञायते / तत्परित्यज्य प्राकृतं ज्योतिः कल्पयतः प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येयाताम् / न केवलं पूर्ववाक्याज्ज्योतिर्वाक्य एव ब्रह्मानुवृत्तिः, परस्यामपि शाण्डिल्यविद्ययामनुवर्तिष्यते ब्रह्म / तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम् /

यत्तूक्तम्- ऽज्योतिरदीप्यतेऽ इति चैतौ शब्दौ कार्ये ज्योतिषि प्रसिद्धाविति /

नायं दोषः / प्रकरणाद्ब्रह्मावगमे सत्यनयोः शब्दयोरविशेषकत्वात् / दीप्यमानकार्यज्योतिरुपलक्षिते ब्रह्मण्यपि प्रयोगसंभवात् / ऽयेन सूर्यस्तपति तेजसेद्धःऽ (तै.ब्रा. ३.१२.९.७) इति च मन्त्रवर्णात् / यद्वा नायं ज्योतिःशब्दश्चक्षुर्वृत्तेरेवानुग्राहके तेजसि वर्तते, अन्यत्रापि प्रयोगदर्शनात् / ऽवाचैवायं ज्योतिषास्तेऽ (बृ. ४.३.५), ऽमनो ज्योतिर्जुषताम्ऽ (तै.ब्रा. १.६.३.३) इति च, तस्माद्यद्यत्कस्यचिदवभासकं तत्तज्योतिःशब्देनाभिधीयते / तथा सति ब्रह्मणो ऽपि चैतन्यरूपस्य समस्तजगदवभासहेतुत्वादुपपन्नो ज्योतिःशब्दः / ऽतमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ (कौ. २.५.१५) ऽतद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्हेपासते ऽमृतम्ऽ (बृ. ४.४.१६) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च / यदप्युक्तं द्युमर्यादत्वं सर्वगतस्य ब्रह्मणो नोपपद्यत इति / अत्रोच्यते- सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपासनार्थः प्रदेशविशेषपरिग्रहो न विरुध्यते /

ननुक्तं निष्प्रदेशस्य ब्रह्मणः प्रदेशविशेषकल्पना नोपपद्यत इति /

नायं दोषः / निष्प्रदेशस्यापि ब्रह्मण उपाधिविशेषसंबन्धात्प्रदेशविशेषकल्पनोपपत्तेः / तथाहि- आदित्यो, चक्षुषि, हृदये, इति प्रदेशविशेषसंबन्धानि ब्रह्मण उपासनानि श्रूयन्ते / एतेन ऽविश्वतःपृष्ठेषुऽ इत्याधारबहुत्वमुपपादितम् / यदप्येतदुक्तं, औष्ण्यघोषानुमिते कौक्षेये कार्ये ज्योतिष्यध्यस्यमानत्वात्परमपि दिवः कार्यं ज्योतिरेवेति / तदप्ययुक्तम् / परस्यापि ब्रह्णणो नामादिप्रतीकत्वत्कौक्षेयज्योतिष्प्रतीकत्वोपपत्तेः / ऽदृष्टं च श्रुतं चेत्युपासीतऽ इति तु प्रतीकद्वारकं दृष्टत्वं श्रुतत्वं च भविष्यति / यदप्यल्पफलश्रवणान्न ब्रह्मेति, तदप्यनुपपन्नम् / नहीयते फलाय ब्रह्माश्रयणीयं, इयते नेति नियमहेतुरस्ति / यत्र हि निरस्तसर्वविशेषसंबन्धं परं ब्रह्मात्मत्वेनोपदिश्यते, तत्रैकरूपमेव फलं मोक्ष इत्यवगम्यते / यत्र तु गुणविशेषसंबन्धं प्रतीकविशेषसंबन्धं वा ब्रह्मोपदिश्यते, तत्र संसारगोचराण्येवोच्चावचानि फलानि दृश्यन्ते- ऽअन्नादो वसुदानो विदन्ते वसु य एवं वेदऽ (बृ. ४.४.२४) इत्याद्यासु श्रुतिषु / यद्यपि न स्ववाक्ये किञ्चिज्ज्योतिषो ब्रह्मलिङ्गमस्ति तथापि पूर्वस्मिन्वाक्ये दृश्यमानं ग्रहीतव्यं भवति / तदुक्तं सूत्रकारेण- ऽज्योतिश्चरणाभिधानात्ऽ इति कथं पुनर्वाक्यान्तरगतेन ब्रह्मसंनिधानेन ज्योतिःश्रुतिः स्वविषयाच्छक्या प्रच्यावयितुम् /

नैष दोषः / ऽयदतः परो ज्योतिःऽ इति प्रथमतरपठितेन यच्छब्देन सर्वनाम्ना द्युसंब्नन्धात्प्रत्यभिज्ञायमाने पूर्ववाक्यनिर्दिष्टे ब्रह्मणि स्वसामार्थ्येन परामृष्टे सत्यर्थाज्ज्योतिःशब्दस्यापि ब्रह्मविषयत्वोपपत्तेः / तस्मादिह ज्योतिरिति ब्रह्म प्रतिपत्तव्यम्

FN: गायत्र्युपाधिब्रह्मोपास्त्यनन्तरमुपास्त्यन्तरोक्त्यर्थो ऽथशब्दः / अतो द्युलोकात्परःपरस्ताद्यज्ज्योतिर्दीप्यते तदिदमिति जाठरे ज्योतिष्यध्यस्यते / विश्वस्मात्प्राणिवर्गात् सर्वस्माद्भूरादिलोकाच्च पृष्टेषूपरीत्यर्थः / नहीति रूपादिमतः सावयवस्यैव दीप्तियोगादित्यर्थः / यत्तेजोबन्नाभ्यामसंपृक्तं तदत्रिवत्कृतमुच्यते / प्रयोजनान्तरं तमोनाशादिकम् / तासां तेजोबन्नानामेकैकं द्विधा विभज्य पुनश्चेकैकं भागं द्वेधा कृत्वा स्वभागादितरभागयोर्निक्षिप्य त्रिवृत्करणं संपद्यते / भागिनी युक्ता / एकत्वसाम्याद्भूरित्यस्मिन्नक्षरे प्रजापतेः शिरोदृष्टिरुक्ता तथात्रापि सारूप्यं वाच्यं अन्यथाध्यासासिद्धेः / एषा दृष्टिर्यदेतदुष्णिमानं स्पर्शेन विजानाति / एषा श्रुतिर्यत्कर्णावपिधाय निनदमिव शृणोतीति शेषः / चक्षुष्यो दर्शनीयः / श्रुतो विश्रुतः / प्राकृतं प्रकृतेर्जातं, कार्यमिति यावत् / ब्रह्मणो व्यवच्छिद्य तेजःसमर्पकत्वं विशेषकत्वं तदभावो ऽविशेषकत्वं, अविशेषकत्वाद्ब्रह्मव्यावर्तकत्वादित्यर्थः / प्रमित्यर्थत्वेन उपास्त्यर्थत्वेन वा मर्यादावत्त्वम् / दिवः परमपीत्यन्वयः / कौक्षेयकं हि ज्योतिर्जीवभावेनानुप्रविष्टस्य परमात्मनो विकारः जीवाभावे देहस्य शैथिल्यात् जीवतश्चौष्ण्याज्जायते / तस्मात्प्रतीकोपासनमुपपन्नम् / जीवरूपेणान्नमत्तीत्यन्नादः, अन्नस्यासमन्ताद्दाता वा / वसु हिरण्यं कर्मफलं ददातीति वसुदान इति गुणविशेषसंबन्धः / सर्वनाम्ना स्वसामर्थ्येन स्वस्य सर्वनाम्नः सामर्त्यं संनिहितवाचित्वं तद्बलेन परामृष्टे सतीति योजना /

छन्दो ऽभिधानान् नेति चेन् न तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम् | BBस्_१,१.२५ |

अथ यदुक्तं पूर्वस्मिन्नपि वाक्ये न ब्रह्मभिहितमिति, ऽगायत्री वा इदं सर्वं भूतं यदिदं किञ्चऽ (छां. ३.१२.१) इति गायत्र्याख्यस्य छन्दसो ऽभिहितत्वादिति, तत्परिहर्तव्यम् / कथं पुनश्छन्दोभिधानान्न ब्रह्माभिहितमिति शक्यते वक्तुं, यावता ऽतावानस्य महिमाऽ इत्येतस्यामृचि चतुष्पाद्ब्रह्म दर्शितम् /

नैतदस्ति / ऽगायत्री वा इदं सर्वम्ऽ इति गायत्रीमुपक्रम्य तामेव भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्यप्रमाणभेदैर्व्यख्याय ऽसैषा चतुष्पादा षड्विधा गायत्री तदेतदृचाभ्यनुक्तं तावानस्य महिमाऽ इति तस्यामेव व्याख्यातरूपायां गायत्र्यामुदाहृतो मन्त्रः कथमकस्माद्ब्रह्म चतुष्पादभिदध्यात् / यो ऽपि तत्र ऽयद्वै तद्ब्रह्मऽ (छा. ३.१२.५,६) इति ब्रह्मशब्दः सो ऽपि छन्दसः प्रकृतत्वाच्छन्दोविषय एव ऽय एतामेवं ब्रह्मोपनिषदं वेदऽ (छां ३.११.३) इत्यत्र हि वेदोपनिषदमिति व्याचक्षते, तस्माच्छन्दोभिधानान्न ब्रह्मणः प्रकृतत्वमितिचेत् /

नैष दोषः / ऽतथा चेतोर्पणनिगहात्ऽ तथा गायत्र्याख्यच्छन्दोद्वारेण तदनुगते ब्रह्मणि चेतसोर्ऽपणं चित्तसमाधानमनेन ब्रह्मणवाक्येन निगद्यते- ऽगायत्री वा इदं सर्वम्ऽ इति / नह्यक्षरसंनिवेशमात्राया गायत्र्याः सर्वात्मकत्वं संभवति / तस्माद्याद्गायत्र्याख्यविकारे ऽनुगतं जगत्कारणं ब्रह्म तदिह सर्वमित्युच्यते / यथा ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ (छा. ३.१४.१) इति / कार्यं च कारणादव्यतिरिक्तमिति वक्ष्यामः- ऽतदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यःऽ (ब्र. २.१.१४) इत्यत्र / तथान्यत्रापि विकारद्वारेण ब्रह्मण उपासनं दृश्यते- ऽएतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतमग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगाःऽ (ऐ.आ. ३.२३.१२) इति / तस्मादस्ति छन्दोभिधाने ऽपि पूर्वस्मिन्वाक्ये चतुष्पाद्ब्रह्म निर्दिष्टम् / तदेव ज्योतिर्वाक्ये ऽपि परामृश्यत उपासनान्तरविधानाय / अपर आह- साक्षादेव गायत्रीशब्देन ब्रह्म प्रतिपाद्यते, संख्यासामान्यात् / यथा गायत्री चतुष्पदा षडक्षरैः पादैस्तथा ब्रह्म चतुष्पात् / तथान्यत्रापि छन्दोभिधायी शब्दोर्ऽथान्तरे संख्यासामान्यात्प्रयुज्यमानो दृश्यते / तद्यथा- ऽते वा एते पञ्चान्ये पञ्चान्ये दश सन्तस्तत्कृतम्ऽ इत्युपक्रम्याह ऽसैषा विराडन्नादिऽ (छा. ४.३.८) इति / अस्मिन्पक्षे ब्रह्मैवाभिहितमिति न छन्दोभिधानम् / सर्वथाप्यस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्म

FN: य एतां प्रकृतां ब्रह्मोपनिषदं वेदरहस्यं मधुविद्यारूपं वेद तस्योदयास्तमयरहितब्रह्मप्राप्तिर्भवतीत्यर्थः / एतमृग्वेदिनो महत्युक्थे शस्त्रे उपासते, अध्वर्यवो यजुर्वेदिनः क्रतौ छन्दोगाः सामवेदिनो महाव्रते क्रतौ / संवर्गविद्यायां अधिदैवमग्निसूर्यचन्द्राम्भांसि वायौ लीयते / अध्यत्मं वाक् चक्षुःश्रोत्रमनसि प्राणमपियन्ति / ते वा एते पञ्चान्ये आधिदैविकाः, पञ्चान्ये आध्यात्मिकास्ते मिलित्वा दश सन्तः कृतमित्युच्यते / कृतं द्यूतम् /

भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश् चैवम् | BBस्_१,१.२६ |

इतश्चैवमभ्युपगन्तव्यमिति, पूर्वस्मिन्वाक्ये प्रकृतं ब्रह्मेति / यतो भूतादीन्पादान्व्यपदिशति / भूतपृथिवीशरीरहृदयानि हि निर्दिश्याह- ऽसैषा चतुष्पदा षड्विधा गायत्रीऽ इति / नहि ब्रह्मानाश्रयणे केवलस्य छन्दसो भूतादयः पादा उपपद्यन्ते / अपिच ब्रह्मानाश्रयणे नेयमृक्संबोध्येत- ऽतावानस्यऽ इति / अनया हि ऋचा स्वरसेन ब्रह्मैवाभिधीयते, ऽपादो ऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिविऽ (छा. ३.१२.५) इति सर्वात्मत्वोपपत्तेः / पुरुषसूक्ते ऽपीयमृग्ब्रह्मपरतयैव समाम्नायते / स्मृतिश्च ब्रह्मण एवंरूपतां दर्शयति- ऽविष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्ऽ (भग. १०.४२) इति / ऽयद्वै तद्ब्रह्मऽ (छा. ३.१२.७) इति च निर्देश एवं सति मुख्यार्थ उपपद्यते / ऽपञ्च ब्रह्मपुरुषाःऽ (छा. ३.१३.६) इति च हृदयसुषिषु ब्रह्मपुरुषश्रुतिर्ब्रह्मसंबन्धितायां विवक्षितायां संभवति / तस्मादस्ति पूर्वस्मिन्वाक्ये ब्रह्म प्रकृतम् / तदेव ब्रह्म ज्योतिर्वाक्ये द्युसंबन्धात्प्रत्यभिज्ञायमानं परामृश्यत इति स्थितम्

FN: भूतपृथिवीशरीरहृदयवाक्प्राण इति षट्प्रकारा गायत्र्याख्यस्य ब्रह्मणः श्रूयन्ते / सुषयश्छिद्राणि /

उपदेशभेदान् नेति चेन् नोभयस्मिन्न् अप्य् अविरोधात् | BBस्_१,१.२७ |

यदप्येतदुक्तं पूर्वत्र- ऽत्रिपादस्यामृतं दिविऽ इति सप्तम्या द्यौराधारत्वेनोपदिष्टा इति, पुनः ऽअथ यदतः परो दिवःऽ इति पञ्चम्या मर्यादात्वेन, तस्मादुपदेशभेदान्न तस्येह प्रत्यभिज्ञानमस्ति, तत्परिहर्तव्यम् / अत्रोच्यते- नायं दोषः, उभयस्मिन्नप्यविरोधात् / उभयस्मिन्नपि सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चोपदेशे न प्रत्यभिज्ञानं विरुध्यते / यथा लोके वृक्षाग्रसंबद्धो ऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्परतः श्येन इति च / एवं दिव्येव सद्ब्रह्म दिवः परमित्युपदिश्यते / अपर आह- यथा लोके वृक्षाग्रेणासंबद्धो ऽपि श्येन उभयथोपदिश्यमानो दृश्यते, वृक्षाग्रे श्येनो वृक्षाग्रात्पुरतः श्येन इति च / एवं च दिवः परमपि सद्ब्रह्म दिवीत्युपदिश्यते / तस्मादस्ति पूर्वनिर्दिष्टस्य ब्रह्मण इह प्रत्यभिज्ञानम् / अतः परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दमिति सिद्धम्

प्रतर्दनाधिकरणम् / सू. २८-३१

प्राणस् तथानुगमात् | BBस्_१,१.२८ |

अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदीन्द्रप्रतर्दनाख्यायिका- ऽप्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण चऽ इत्यारभ्याम्नाता / तस्यां श्रूयते- ऽस होवाच प्रणो ऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपाःस्वऽ इति / तथोत्तरत्रापि ऽअथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतिऽ (को. १.१,२,३) इति / तथा ऽन वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्ऽ इत्यादि / अन्ते च ऽस एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो ऽजरो ऽमृतःऽ (को. ३.८) इत्यादि / तत्र संशयः- किमिह प्राणशब्देन वायुमात्रमभिधीयत उप देवतात्मेति, जीवो ऽथवा परं ब्रह्मेति /

ननु ऽअत एव प्राणःऽ इत्यत्र वर्णितं प्राणशब्दस्य ब्रह्मपरत्वम् / इहापि च ब्रह्मलिङ्गमस्ति- ऽआनन्दो ऽजरो ऽमृतःऽ इत्यादि / कथमिह पुनः संशयः संभवति / अनेकलिङ्गदर्शनादिति ब्रूमः /

न केवलमिह ब्रह्मलिङ्गमेवोपलभ्यते / सन्ति हीतरलिङ्गान्यपि / ऽमामेव विजानीहिऽ (कौ. ३.१) इतीन्द्रस्य वचनं देवतात्मलिङ्गम् / इदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतीति प्राणलिङ्गम् / ऽन वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्ऽ इत्यादि जीवलिङ्गम् / अत उपपन्नः संशयः / तत्र प्रसिद्धेर्वायुः प्राण इति प्राप्त उच्यते-प्राणशब्दं ब्रह्म विज्ञेयम् / कुतः, तथानुगमात् / तथाहि- पौर्वापर्येण पर्यलोच्यमाने वाक्ये पदार्थानां समन्वयो ब्रह्मप्रतिपादनपर उपलभ्यते / उपक्रमे तावत्, ऽवरं वृणीष्वऽ इतीन्द्रेणोक्तः प्रतर्दनः परमं पुरुषार्थं वरमुपचिक्षेप- ऽत्वमेव मे वृणीश्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसेऽ इति / तस्मै हिततमत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं परमात्मा न स्यात् / नह्यन्यत्र परमात्मज्ञानाद्धिततमप्राप्तिरस्ति / ऽतमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनायऽ (श्वेता. ३.८) इत्यादिश्रुतिभ्यः / तथा ऽस यो मां वेद न ह वै तस्य केनचन कर्मणा लोको मीयते न स्तेयेन न भ्रूणहत्ययाऽ (कौ. ३.१) इत्यादि च ब्रह्मपरिग्रहे घटते / ब्रह्मविज्ञानेन हि सर्वकर्मक्षयः प्रसिद्धः- ऽक्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरेऽ (मु. २.२.८) इत्याद्यासु श्रुतिषु / प्रज्ञात्मत्वं च ब्रह्मपक्ष एवोपपद्यते / नह्यचेतनस्य वायोः प्रज्ञात्मत्वं संभवति / तथोपसंहारे ऽपि ऽआनन्दो ऽजरो ऽमृतःऽ इत्यानन्दत्वादीनि न ब्रह्मणो ऽन्यत्र सम्यक् संभवति / ऽस न साधुना कर्मणा भूयान्भवति नो एवासाधुना कर्मणा कनीयानेष ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकस्य उन्निनीषते / एष उ भवासाधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो ऽधो निनीषतेऽ इति, ऽएष लोकाधिपतिरेष लोकेशःऽ (कौ. ३.८) इति च / सर्वमेतत्परस्मनिन्ब्रह्मण्याश्रीयमाणे ऽनुगन्तुं शक्यते न मुख्ये प्राणे / तस्मात्प्राणो ब्रह्म

FN: ब्रह्मप्रतिपादनपरत्वेनैव पदानामन्वयदृष्टेरित्यर्थः / स नेत्यादिना धर्माद्यस्पृष्टत्वं तत्कारयितृत्वं तदीशितृत्वं च सर्वमुक्तम् /

न वक्तुर् आत्मोपदेशाद् इति चेद् अध्यात्मसंबन्धभूमा ह्य् अस्मिन् | BBस्_१,१.२९ |

यदुक्तं प्राणो ब्रह्मेति, तदाक्षिप्यते / न परं ब्रह्म प्राणशब्दम् / कस्मात्, वक्तुरात्मोपदेशात् / वक्ता हीन्द्रो नाम कश्चिद्विग्रहवान्देवताविशेषः स्वमात्मानं प्रतर्दनायाचचक्षे- ऽमामेव विजानीहिऽ इत्युपक्रम्य ऽप्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्माऽ इत्यहङ्कारवादेन / स एष वक्तुरात्मत्वेनोपदिश्यमानः प्राणः कथं ब्रह्म स्यात् / नहि ब्रह्मणो वक्तृत्वं संभवति ऽअवागमनाःऽ (बृह / ३.८.८) इत्यादिश्रुतिभ्यः / तथा विग्रहसंबन्धिभिरेव ब्रह्मण्यसंभवद्भिर्धर्मैरात्मानं तुष्टाव- ऽत्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमरुन्मुखान्यतीञ्शालावृकेभ्यः प्रायच्छम्ऽ इत्येवमादिभिः / प्राणत्वं चेन्द्रस्य बलवत्वादुपपद्यते / ऽप्राणो वै बलम्ऽ इति हि विज्ञायते / बलस्य चेन्द्रो देवता प्रसिद्धा / ऽया च काचिद्बलकृतिरिन्द्रकर्मैव तऽ दिति हि वदन्ति / प्रज्ञात्मत्वमप्यप्रतिहतज्ञानत्वाद्देवतात्मनः संभवति / अप्रतिहतज्ञाना देवता इति हि वदन्ति / निश्चिते चैवं देवतात्मोपदेशे हिततमत्वादिवचनानि यथासंभवं तद्विषयाण्येव योजयितव्यानि / तस्मादुक्तुरिन्द्रस्यात्मोपदेशान्न प्राणो ब्रह्मेत्याक्षिप्य प्रतिसमाधीयते- ऽअध्यात्मसंभन्धभूमा ह्यस्मिन्ऽ इति / अध्यात्मसंबन्धः प्रत्यगात्मसंबन्धस्य भूमाबाहुल्यस्मिन्नध्याय उपलभ्यते / ऽयावद्ध्यस्मिञ्सरीरे प्राणो वसति तावदायुःऽ इति प्राणस्यैव प्रज्ञात्मनः प्रत्यग्भूतस्यायुष्यप्रधानोपसंहारयोः स्वातन्त्र्यं दर्शयति न देवताविशेषस्य पराचीनस्य / तथास्तित्वे च प्राणानां निःश्रेयसमित्यध्यात्ममेवेन्द्रियाश्रयं प्राणं दर्शयति / तथा ऽप्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतिऽ (कौ. ३.३) इति, ऽन वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्ऽ इति चेपक्रम्य ऽतद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे ऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो ऽजरो ऽमृतःऽ इति विषयोन्द्रियव्यवहारानभिभूतं प्रत्यगात्मानमेवोपसंहरति / ऽस म आत्मेति विद्यात्ऽ इति चोपसंहारः प्रत्यगात्मपरिग्रहे साधुर्न पराचीनपरिग्रहे / ऽअयमात्मा ब्रह्म सर्वानभूःऽ (बृह. २.५.१९) इति च श्रुत्यन्तरम् / तस्मादध्यात्मसंबन्धबाहुल्याद्ब्रह्मोपदेश एवायं न देवतात्मोपदेशः

कथं तर्हि वक्तुरात्मोपदेशः-

FN: त्वष्टृपुत्रं विश्वरूपं ब्राह्मणं अहनं, अरुन्मुखान् रौति यथार्थं शब्दयतीति रुत् वेदान्तवाक्यं तन्मुखे येषां ते रुन्मुखास्तेभ्यो ऽन्यान्वेदान्तबहिर्मुखान्यतीन् सालावृकेभ्यो ऽरण्यश्वभ्यो दत्तवानस्मि / यस्यारेषु नेमिनाभ्योर्मध्यस्थशलाकासु चक्रोपान्तरूपा नेमिरर्पिता, नाभौ चक्रपिण्डिकायामरा अर्पिताः एवं भूतानि पृथिव्यादीनि पञ्च मीयन्त इति मात्रा भोग्याः शब्दादयः पञ्चेति दश भूतमात्राः /

शास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत् | BBस्_१,१.३० |

इन्द्रो नाम देवतात्मानं स्वमात्मानं परमात्मत्वेनाहमेव परं ब्रह्मेत्यार्षेण दर्शनेन यथाशास्त्रं पश्यन्नुपदिशति स्म- ऽमामेव विजानीहिऽ इति / यथा ऽतद्धैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेदे ऽहं मनुरभवं सूर्यश्चऽ इति तद्वत् / ऽतद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्ऽ (बृ. १.४.१०) इति श्रुतेः / यत्पुनरुक्तं ऽमामेव विजानीहिऽ इत्युक्त्वा विग्रहधर्मैरिन्द्र आत्मानं तुष्टाव त्वाष्ट्रवधादिभिरिति, तत्परिहर्तव्यम् /

अत्रोच्यते- न त्वाष्ट्रवधादीनां विज्ञेयेन्द्रस्तुत्यर्थत्वेनोपन्यासो यस्मादेवङ्कर्माहं तस्मान्मां विजानीहीति / कथं तर्हि / विज्ञानस्तुत्यर्थत्वेन / यत्कारणं त्वाष्ट्रवधादीनि साहसान्युपन्यस्य परेण विज्ञानस्तुतिमनुसंदधाति- ऽतस्य मे तत्र लोभ च न मीयते स यो मां वेद न ह वै तस्य केन च कर्मणा लोको मीयतेऽ इत्यादिना / एतदुक्तं भवति-

यस्मादीदृशान्यपि क्रूराणि कर्माणि कृतवतो मम ब्रह्मभूतस्य लोमापि न हिंस्यते, स यो ऽन्यो ऽपि मां वेद न तस्य केनचिदपि कर्मणा लोको हिंस्यत इति / विज्ञेयं तु ब्रह्मैव ऽप्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्माऽ इति वक्ष्यमाणम् / तस्माद्ब्रह्मवाक्यमेतत्

जीवमुख्यप्राणलिङ्गान् नेति चेन् नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वाद् इह तद्योगात् | BBस्_१,१.३१ |

यद्यप्यध्यात्मसंबन्धभूमदर्शनान्न पराचीनस्य देवतात्मन उपदेशः तथापि न ब्रह्मवाक्यं भवितुमर्हति / कुतः, जीवलिङ्गान्मुख्यप्राणलिङ्गाच्च / जीवस्य तावदस्मिन्वाक्ये विस्पष्टं लिङ्गमुपलभ्यते ऽन वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्ऽ इत्यादि / अत्र हि वागादिभिः करणैर्व्यापृतस्य कार्यकरणाध्यक्षस्य जीवस्य विज्ञेयत्वमभिधीयते /

तथा मुख्यप्राणलिङ्गमपि- ऽअथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतिऽ इति / शरीरधारणं च मुख्यप्राणस्य धर्मः, प्राणसंवादे वागादीन्प्राणान्प्रकृत्य- ऽतान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्प्राणमवष्टभ्य विधारयामिऽ (प्र. २.३) इति श्रवणात् / ये तु इमं शरीरं परिगृह्य इति पठन्ति तेषामिमं जीवमिन्द्रियग्रामं वा परिगृह्य शरीरमुत्थापयतीति व्याख्येयम् / प्रज्ञात्मत्वमपि जीवे तावच्चेतनत्वादुपपन्नम् / मुख्ये ऽपि प्राणे प्रज्ञासाधनप्राणान्तराश्रयत्वादुपपन्नमेव /

जीवमुख्यप्राणपरिग्रहे च प्राणप्रज्ञात्मनोः सहवृत्तित्वेनाभेदनिर्देशः स्वरूपेण च भेदनिर्देश इत्युभयया निर्देश उपपद्यते- ऽयो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राणः सह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतःऽ इति / ब्रह्मपरिग्रहे तु किं कस्मद्भिद्येत / तस्मादिहजीवमुख्यप्राणयोरन्तर उभौ वा प्रतीयेयातां न ब्रह्मेति चेत्, नैतदेवं, उपासात्रैविद्यात् / एवं सति त्रिविधमुपासनं प्रसज्येत- जीवोपासने मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति / नचैतदेकस्मिन्वाक्ये ऽभ्युपगन्तुं युक्तम् / उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि वाक्यैकत्वमवगम्यते / ऽमामेव विजानीहिऽ इत्युपक्रम्य ऽप्राणो ऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपाःस्वऽ इत्युक्त्वान्ते ऽस एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दो ऽजरो ऽमृतःऽ इत्येकरूपावुपक्रमोपसंहारौ दृश्येते / तत्रार्थैकत्वं युक्तमाश्रयितुम् / नच ब्रह्मलिङ्गमन्यपरत्वेन परिणेतुं शक्यम् / दशानां भूतमात्राणां प्रज्ञामात्राणां च ब्रह्मणो ऽन्यत्रार्पणानुपपत्तेः / आश्रिततावाच्चान्यत्रापि ब्रह्मलिङ्गवशात्प्राणशब्दस्य ब्रह्मणि वृत्तेः / इहापि च हिततमोपन्यासादिब्रह्मलिङ्गयोगाद्ब्रह्मोपदेश एवायमिति गम्यते / यत्तु मुख्यप्राणलिङ्गं दर्शितम्- ऽइदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतिऽ इति, तदसत् / प्राणव्यापारस्यापि परमात्मायत्तत्वात्परमात्मन्युपचरितुं शक्यत्वात् / ऽन प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन / इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौऽ (काठ. २.५.५) इति श्रुतेः / यदपि न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् इत्यादि जीवलिङ्गं दर्शितं तदपि न ब्रह्मपक्षं निवारयति / नहि जीवो नामात्यन्तभिन्नो ब्रह्मणः, ऽतत्त्वमसिऽ, ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ इत्यादिश्रुतिभ्यः / बुद्ध्याद्युपाधिकृतं तु विशेषमाश्रित्य ब्रह्मैव सञ्जीवः कर्ता भोक्ता चेत्युच्यते / तस्योपाधिकृतविशेषपरित्यागेन स्वरूपं ब्रह्म दर्शयितुं ऽन वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात्ऽ इत्यादिना प्रत्यगात्माभिमुखीकरणार्थमुपदेशो न विरुध्यते / ऽयद्वाचानभ्युदितं येन वागभ्युद्यते / तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते //

ऽ (के. १.४) इत्यादि च श्रुत्यन्तरं वचनादिक्रियाव्यापृतस्यैवात्मनो ब्रह्मत्वं दर्शयति / यत्पुनरेतदुक्तम्- ऽसह ह्येतावस्मिञ्शरीरे वसतः सहोत्क्रामतःऽ इति प्राणप्रज्ञात्मनोर्भेददर्शनं ब्रह्मवादे नोपपद्यत इति /

नैष दोषः / ज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रययोर्बुद्धिप्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोरभेदनिर्देशोपपत्तेः उपाधिद्वयोपहितस्य तु प्रत्यगात्मनः स्वरूपेणाभेद इत्यतः प्राण एव प्रज्ञात्मेत्येकीकरणमविरुद्धम् / अथवा नोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात् इत्यस्यायमन्योर्ऽथः- न ब्रह्मवाक्यो ऽपि जीवमुख्यप्राणलिङ्गं विरुध्यते / कथम्, उपासात्रैविध्यात् / त्रिविधमिह ब्रह्मोपासने विवक्षितं प्राणधर्मेण प्रज्ञाधर्मेण स्वधर्मेण च / तत्र ऽआयुरमृतमुपाःस्वायुः प्राणःऽ इति, ऽइदं शरीरं परिगृह्योत्थापयतिऽ इति, ऽतस्मादेतदेवोक्थमुपासीतऽ इति च प्राणधर्मः / ऽअथ यथास्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति तद्व्याख्यास्यामःऽ इत्युपक्रम्य ऽवागेवास्या एकमङ्गमदूदुहत्तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोतिऽ इत्यादिः प्रज्ञाधर्मः / ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम् / यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युः / यद्धि प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः / नह्यन्तरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येत् / नो एतन्नाना / ऽतद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणे ऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्माऽ इत्यादिर्ब्रह्मधर्मः / तस्माद्ब्रह्म एवैतदुपाधिद्वयधर्मेण स्वधर्मेण चैकमुपासनं त्रिविधं विवक्षितम् /

अन्यत्रापि ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ (छा. ३.१४.२) इत्यादावुपाधिधर्मेण ब्रह्मण उपासनमाश्रितम् / इहापि तद्युज्यते वाक्यस्योपक्रमोपसंहाराभ्यामेकार्थत्वावगमात्प्राणप्रज्ञाब्रह्मलिङ्गावगमाच्च / तस्माद्ब्रह्मवाक्यमेतदिति सिद्धम्

इति श्रीमच्छारीरकमीमांसाभाष्ये श्रीशङ्करभगवत्पादकृतौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः

FN: यथायोगं किञ्चिदत्र जीववाक्यं किञ्चिन्मुख्यप्राणवाक्यं किञ्चिद्ब्रह्मवाक्यमित्यर्थः / प्राणसंवादे- वागादयः सर्वे प्रत्येकमात्मनः श्रैष्ठ्यं मन्यमानास्तन्निर्दिधारयिषया प्रजापतिमुपजग्मुः / स तानुवाच यस्मिन्नुत्क्रान्ते शरीरं पापिष्ठतरमिव भवति स वः श्रेष्ठ इति / ततः क्रमेण वागादिषूत्क्रान्तेष्वपि शरीरं स्वस्थमस्थत् / मुख्यप्राणस्योच्चिक्रमिषायां सर्वेषां व्याकुलत्वे / वरिष्ठः प्राणो ऽब्रवीदहमेव पञ्चधा प्राणापानादिभावेनात्मानं विभज्य एतद्भाति गच्छतीति वानं तदेव बाणमस्थिरं शरीरमवष्टभ्याश्रित्येति / पञ्च शब्दादयः पञ्च पृथिव्यादय इति दश भूतमात्राः / पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि पञ्च बुद्धय इति दश प्रज्ञामात्राः / अन्यत्र ऽअत एव प्राणऽ इत्यादौ / येन चैतन्येन वागभ्युद्यते प्रेर्यते वदनसामर्थ्यमापद्यते तदेव वागादेरगम्यं ब्रह्म / उपासेति स्वतन्त्राणां त्रयाणामुपास्तौ वाक्यभेदः, नत्वेकस्यैव ब्रह्मणस्तद्धर्मेणेत्यर्थः / तस्यायुष्ट्वं जीवनस्य तदधीनत्वात् / उत्थापयतीत्युक्थमिति प्राणधर्मः / अथेति जीवधर्मः /

____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________

प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः /

[अत्रास्पष्टब्रह्मलिङ्गयुक्तवाक्यानामुपास्यब्रह्मविषयाणां विचारः] /

१ सर्वत्र प्रसिद्ध्यधिकरणम् / सू. १-८

प्रथमे पादे ऽजन्माद्यस्य यतःऽ इत्याकाशादेः समस्तस्य जगतो जन्मादिकारणं ब्रह्मेत्युक्तम् / तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो व्यापित्वं, नित्यत्वं, सर्वज्ञत्वं, सर्वशक्तित्वं, सर्वात्मत्वमित्येवञ्जातीयका धर्मा उक्ता एव भवन्ति / अर्थान्तरप्रसिद्धानां च केषाञ्चिच्छब्दानां ब्रह्मविषयत्वहेतुप्रतिपादनेन कानिचिद्वाक्यानि स्पष्टब्रह्मलिङ्गानि संदिह्यमानानि ब्रह्मपरतया निर्णीतीनि / पुनरप्यन्यानि वाक्यान्यस्पष्टब्रह्मलिङ्गानि संदिह्यन्ते- किं परं ब्रह्म प्रतिपादयन्त्याहोस्विदर्थान्तरं किञ्चिदस्ति / तन्निर्णयाय द्वितीयतृतीयौ पादावारभ्येते /

सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् | BBस्_१,२.१ |

इदमाम्नायते- ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत / अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्मिंल्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीतऽ, ऽमनोमयः प्राणशरीरो भारूपःऽ (छा. ३.१४.१,२) इत्यादि / तत्र संशयः- किमिह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यत आहोस्वित्परं ब्रह्मेति / किं तावत्प्राप्तम् / शारीर इति / कुतः, तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः संबन्धो न परस्य ब्रह्मणः, ऽअप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ (मु. २.१.२) इत्यादिश्रुतिभ्यः /

ननु ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ इति स्वशब्देनैव ब्रह्मोपात्तं, कथमिह शारीर आत्मोपास्य आशङ्क्यते /

नैष दोषः / नेदं वाक्यं ब्रह्मोपासनाविधिपरं किं तर्हि शमविधिपरम् / यत्कारणं ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीतऽ इत्याह / एतदुक्तं भवति- यस्मात्सर्वमिदं विकारजातं ब्रह्मैव, तज्जत्वात्तल्लत्वात्तदनत्वाच्च / नच सर्वस्यैकात्मत्वे रागादयः संभवन्ति, तस्माच्छान्त उपासीतेति / नच शमविधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते / उपासनं तु ऽस क्रतुं कुर्वीतऽ इत्यनेन विधीयते / क्रतुः संकल्पो ध्यानमित्यर्थः / तस्य च विषयत्वंन श्रूयते- ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ इति जीवलिङ्गम् / अतो ब्रूमो जीवविषयमेतदुपासनमिति / ऽसर्वकर्मा सर्वकामःऽ इत्याद्यपि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविषयमुपपद्यते / ऽएष म आत्मान्तर्हृदये ऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वाऽ इति च हृदयायतनत्वमणीयस्त्वं चाराग्रमात्रस्य जीवस्यावकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः /

ननु ऽज्यायान्पृथिव्याऽ इत्याद्यपि न परिच्छिन्ने ऽवकल्पत इति /

अत्र ब्रूमः- न तावदणीयस्त्वं ज्यायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यं, विरोधात् / अन्यतराश्रयणे च प्रथमश्रुतत्वादणीयस्त्वं युक्तमाश्रयितुं, ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यतीति / निश्चिते च जीवविषयत्वे यदन्ते ब्रह्मसंकीर्तनं ऽएतद्ब्रह्मऽ (छा. ३.१४.४) इति, तदपि प्रकृतपरामर्शार्थत्वाज्जीवविषयमेव / तस्मान्मनोमयत्वादिभिर्धर्मैरुपास्यम् / कुतः, सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् / यत्सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दस्यालम्बनं जगत्कारणंस इह च ऽसर्वं खल्विदं ब्रह्मऽ इति वाक्योपक्रमे श्रुते, तदेव मनोमयत्वादिधर्मैर्विशिष्टमुपदिश्यत इति युक्तम् / एवञ्च प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये न भविष्यतः /

ननु वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं न स्वविवक्षयेत्युक्तम् /

अत्रोच्यते- यद्यपि शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं तथापि मनोमयत्वादिषूपदिश्यमानेषु तदेव ब्रह्म संनिहितं भवति / जीस्तु न संनिहितो नच स्वशब्देनोपात्त इति वैषम्यम्

FN.:तस्मिन् जायत इति तज्जं, तस्मिन् इति तल्लं, तस्मिन्ननिति चेष्टत इति तदनं तज्जं चतल्लं च तदनं चेति तज्जलान् / शाकपार्थिवादिन्यायेन मध्यमस्य तच्छब्दस्य लोपः / तज्जलानमिति वक्तव्ये छान्दसो ऽवयवलोपः / विभक्तिव्यत्ययेन मनोमयं प्राणशरीरं भारूपं ध्यायेदित्यर्थः / यत एवमाह तस्माच्छमविधिपरमित्यर्थः / तोत्रप्रोतायःशलाकाग्रपरिमाणस्येत्यर्थः / प्राणः शरीरमस्येति समासगतसर्वनाम्ना संनिहितार्थेन प्रकृतं ब्रह्म हित्वा जीवमप्रकृतमिच्छतः प्रकृतहानिरप्रकृतप्रक्रियाचेत्यर्थः / वैषम्यं जीवब्रह्मणोरिति शेषः /

विवक्षितगुणोपपत्तेश् च | BBस्_१,२.२ |

वक्तुमिष्टा विवक्षिताः / यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुरभावान्नेच्चार्थः संभवति तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यते / लोके हि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते, यदनुपादेयं तदविवक्षितमिति / तदमवेदे ऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति, इतरदविवक्षितम् / उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्याभ्यामवगम्यते / तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पप्रभृतयस्ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते / सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते / परमात्मगुणत्वेन च ऽय आत्मापहृतपाप्माऽ (छा. ८.७.१) इत्यत्र ऽसत्यकामः सत्यसंकल्पऽ इति श्रुतम् / आकाशात्मेत्यादिनाकाशवदात्मास्येत्यर्थः / सर्वगतत्वादिभिर्धर्णैः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः / ऽज्यायान्पृथिव्याःऽ इत्यादिना चैतदेव दर्शयति / यदाप्याकाश आत्मा यस्येति व्याख्यायचते, तदपि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्म आकाशात्मत्वम् /

अत एव ऽसर्वकर्माऽ इत्यादि / एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते / यत्तूक्तं ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ इति जीवलिङ्गं न तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति, तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः / सर्वात्मत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति / तथाच ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः- ऽत्वं स्त्री त्वं कुमार उत वा कुमारी / त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखःऽ (श्वे. ४.३) इति, सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम् / सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति (गी. १३.१३) इति च / ऽअप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया, इयं तु ऽमनोमयः प्राणशरीरःऽ इति सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः / अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्मेहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते

FN: उपादानानुपादाने परिग्रहपरित्यागौ / तात्तर्यं नाम फलवदर्थप्रतीत्यनुकूत्वं शब्दधर्मः / उपक्रमादिना ज्ञानात्तयोरवगम इत्यर्थः / जीर्णः स्थविरो भूत्वा योदण्डेन वञ्चति गच्छति, तथा यो जातः बालः सो ऽपि त्वमेव /

अनुपपत्तेस् तु न शारीरः | BBस्_१,२.३ |

पूर्वेण सुत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता / अनेन तु शारीरे तेषामनुपपत्तिरुच्यते / तुशब्दो ऽवधारणार्थः / ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणं, नतु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः / यत्कारणं ऽसत्यसंकल्पः, आकाशात्मा, अवाकी, अनादरः, ज्यायान्पृथिव्याऽ इति चैवञ्जातीयका गुणा न शारीर आञ्जस्येनोपपद्यन्ते / शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः /

नन्वीश्वरो ऽपि शरीरे भवति /

सत्यम् / शरीरे भवति नतु शरीर एव भवति, ऽज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात्ऽ, ऽआकाशवत्सर्वगतश्च नित्यःऽ इति च व्यापितत्वश्रवणात् / जीवस्तु शरीर एव भवति, तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात्

FN: वागेव वाकः सो ऽस्यास्तीति वाकी न वाकी अवाकी वागादिसर्वेन्द्रियरहितः / आप्तकामत्वान्न कुत्रचितदादरो ऽस्तीत्यनादरः /

कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च | BBस्_१,२.४ |

इतश्च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः, यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति ऽएतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मिऽ (छा. ३.१४.४) इति / एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति / अभिसंभवितास्मीति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन / अभिसंभवितास्मीति / प्राप्तास्मीत्यर्थः / नच सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः / तथोपास्योपासकभावो ऽपि भेदाधिष्ठान एव / तस्मादपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः

FN: एतमिति प्रापकत्वेन व्यपदिशतीति संबन्धः /

शब्दविशेषात् | BBस्_१,२.५ |

इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः, यस्माच्छब्दविशेषो भवति समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरि- ऽयथाव्रीहिर्वा यवो वा श्यमको वा श्यमाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयःऽ (शत. ब्रा. १०.६.३.२) इति / शारीरस्यत्नो यः शब्दो ऽभिधायकः सप्तम्यन्तो ऽन्तरात्मन्निति तस्माद्विशिष्टो ऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनो ऽभिधायकः / तस्मात्तयोर्भेदो ऽधिगम्यते

FN: समानप्रकरणत्वमेकविद्याविषयत्वाम् / अन्तरात्मन्निति छान्दसो विभक्तिलोपः / अन्तरात्मनीत्यर्थः /

स्मृतेश् च | BBस्_१,२.६ |

स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति- ऽईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्ऽजुन तिष्टति / भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि माययाऽ / (गी. १८.६१) इत्याद्या / अत्राह- कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनो ऽन्यः, यः प्रतिषिध्यते ऽअनुपपत्तेस्तु न शारीरःऽ इत्यादिना / श्रुतिस्तु- ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टा श्रोताऽ (बृह. ३.७.२३) इत्येवञ्जातीयका परमात्मनो ऽन्यमात्मानं वारयति / तथा स्मृतिरपि- ऽक्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारतऽ (गी. १३.२) इत्येवञ्जातीयकेति / अत्रोच्यते- सत्यमेतत् / पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते / यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते, तद्वत् / तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते प्राक् ऽतत्त्वमसिऽ इत्यात्मैकत्वोपदेशघणात् / गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यात्

FN: तदपेक्षया औपाधिकभेदापेक्षया /

अर्भकौस्त्वात् तद्व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवं व्योमवच् च | BBस्_१,२.७ |

अर्भकमल्पमोको नीडं, ऽएष म आत्मान्तर्हृदयेऽ इति परिच्छिन्नायतनत्वात्, स्वशब्देन च ऽअणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वाऽ इत्यणीयस्त्वव्यपदेशात्, शारीर एवाराग्रमात्रो जीव इहोपदिश्यते, न कर्वगतः परमात्मेति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम् /

अत्रोच्यते- नायं दोषः / न तावत्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथमप्युपपद्यते / सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशो ऽपि कयाचिदपेक्षया संभवति / यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन्नयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सन्नीश्वरोर्ऽभकौका अणीयांश्च व्यपदिश्यत इति / निचाय्यत्वादेवमिति ब्रूमः / एवमणीयस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरस्तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते /

यथा शालग्रामे हरिः / तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् / सर्वगतो ऽपीश्वरस्तत्रोपास्यमानः प्रसीदति / व्योमवच्चैतद्द्रष्टव्यम् / यथा सर्वगतमपि सद्व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षायार्भकौको ऽणीयश्च व्यपदिश्यते, एवं ब्रह्मापि / तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोर्ऽभकौकस्त्वमणीयस्त्वं च न पारमार्थिकम् / तत्र यदशङ्क्यते, हृदयायतनत्वाद्ब्रह्मणो हृदयायतनानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्भिन्नायतनानां च शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोषदर्शनाद्ब्रह्मणो ऽपि तत्प्रसङ्ग इति, तदपि परिहृतं भवति

FN: अर्भकशब्दस्य शिशुविषयत्वनिषेधार्थमल्पमिति पर्यायत्वोक्ति / कथमपि ब्रह्मभावपेक्षे ऽपि / निचाय्यत्वाद्द्रष्टव्यत्वात् /

संभोगप्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्यात् | BBस्_१,२.८ |

व्येमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसंबन्धात्, चिद्रूपतया च शारीरादविशिष्टत्वात्, सुखदुःखादिसंभोगो ऽप्यविशिष्टः प्रसज्येत / एकत्वाच्च / नहि परस्मादात्मनो ऽन्यः कश्चिदात्मा संसारी विद्यते, ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति विज्ञाताऽ (बृ. ३.७.२३) इत्यादिश्रुतिभ्यः / तस्मात्परस्येव संसारसंभोगप्राप्तिरिति चेत्, न वैशेष्यात् / न तावत्सर्वप्राणिहृदयसंबन्धाच्छरीरवद्ब्रह्णः संभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात् / विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयोः / एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मसाधनः सुखदुःखादिमांश्च / एकस्तद्विपरीतो ऽपहतपाप्मत्वादिगुणः / एतस्मादनयोर्विशेषादेकस्य भोगो नेतरस्य / यदि च संनिधानमात्रेण वस्तुशक्तिमनाश्रित्य कार्यसंबन्धो ऽभ्युपगम्येत, आकाशादीनामपि दाहादिप्रसङ्गः / सर्वगतानेकात्मवादिनामपि समावेतौ चोद्यपरिहारौ / यदप्येकत्वाद्ब्रह्मण आत्मान्तराभावाच्छरीरस्य भोगेन ब्रह्णो भोगप्रसङ्ग इति / अत्र वदामः- इदं तावद्देवानांप्रियः प्रष्टव्यः / कथमयं त्वयात्मान्तराभावो ऽध्यवसित इति / ऽतत्तवमसिऽ ऽअहं ब्रह्मास्मिऽ ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति विज्ञाताऽ इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेत्, यथाशास्त्रं तर्हि शास्त्रीयोर्ऽथः प्रतिपत्तव्यो न तत्रार्धजरतीयं लभ्यम् / शास्त्रं च तत्त्वमसि इत्यपहतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव तावदुपभोक्तृत्वं वारयति / कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः / अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वं तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारीरस्योपभोगः, न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः / नहि बालैस्तलमलिनतादिभिर्व्योम्नि विकल्प्यमाने तलमलितादिविशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति / तदाह- न वैशेष्यादिति / नैकत्वे ऽपि शारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः, वैशेष्यात् / विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञनयोः / मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोगः, सम्यग्ज्ञानदृष्टमेकत्वम् / नच मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते / तस्मान्नोपभोगगन्धो ऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम्

FN: धर्माधर्मत्त्वमुपाधिरित्यर्थः / अयमेव विशेषो वैशेष्यं / स्वार्थे ष्यञ् प्रत्ययः / विशेषस्यातिशयार्थो वा / धर्मादेः स्वाश्रये फलहेतुत्वमतिशयस्तस्मादिति सुत्रार्थः / विभवो बहवश्चात्मन इति वादिनाम् / अर्धेति / अर्धंमुखमात्रं जरत्या बुद्धायाः कामयते नाङागानीति सो ऽयमर्धजरतीन्यायः / मनोमयत्वादिविशिष्टस्यैवेश्वरस्य ध्यानार्थं हार्दत्वे ऽपि निर्देषत्वात्तस्मिन्नेव शाण्डिल्यविद्याविद्ये सर्वं इत्यादिवाक्यं समन्वितमित्यर्थः /

२ अन्त्रधिकरणम् / ९-१०

अत्ता चराचरग्रहणात् | BBस्_१,२.९ |

कठवल्लीषु पठ्यते- ऽयस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः / मृत्यूर्यस्योपसेवनं क इत्या वेद यत्र सःऽ (१.२.२४) इति / अत्र कश्चिदोदनोपसेचनसूचितो ऽत्ता प्रतीयते / तत्र किमग्निरत्ता स्यात्, उत जीवः, अथवा परमात्मेति संशयः / विशेषानवधारणात् / त्रयाणां चाग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः / किं तावत्प्राप्तम् / अग्निरत्तेति / कुतः, ऽअग्निरन्नादःऽ (बृ. १.४.६) इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम् / जीवो वात्ता स्यात्, ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तिऽ इति दर्शनात् / न परमात्मा, ऽअनश्नन्नन्यो ऽअभिचाकशीतिऽ (मुण्ड. ३.१.१) इति दर्शनादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः- अत्तात्र परमात्मा भवितुमर्हति / कुतः, चराचरग्रहणात् / चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मृत्युपसेचनमिहाद्यात्वेन प्रतीयते, तादृशस्य चाद्यस्य न परमात्मनो ऽन्यः कार्त्स्येनात्ता संभवति / परमात्मा तु विकारजातं संहरन्सर्वमत्तीत्युपपद्यते /

नन्विह चराचरग्रहणं नोपलभ्यते, कथं सिद्धवच्चराचरग्रहणं हेतुत्वेनोपादीयते /

नैष दोषः / मृत्युपसेचनत्वेन सर्वस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानत्वात्, ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्प्रदर्शनार्थत्वोपपत्तेः / यत्तु परमात्मनो ऽपि नात्तृत्वं संभवति, ऽअनश्नन्नन्यो ऽअभिचाकशीतिऽ इति दर्शनादिति /

अत्रोच्यते- कर्मफलभोगस्यप्रतिषेधकमेतद्दर्शनं, तस्य संनिहितत्वात् / न विकारसंहारस्य प्रतिषेधकं,

सर्ववेदान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात् / तस्मात्परमात्मात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति

FN: यस्य परमात्मनो ब्रह्म क्षत्रं चोभे जाती प्रसिद्धान्नवदोदनौ भवतः, यस्य मृत्युः सर्वमारकः सन्नुपसेचनमोदनमिश्रघृवत्तिष्ठति, यत्र सो ऽत्ता कारणात्मा वर्तते, तं निर्विशेषमात्मानं ऽनाविरतो दुश्चरितात्ऽ इति मन्त्रोक्तोपायवान्यथा वेद इत्था इत्थमन्यस्तद्रहितो न वेदेत्यर्थः /

प्रदर्शनमुपलक्षणम् / नच ब्रह्क्षत्रे एवात्र विवक्षिते, मृत्यूपसेचनेन प्राणभृन्मात्रोपस्थापनात् / प्राणिषु प्रधानत्वेन च ब्रह्मक्षत्रोपन्यासस्योपपत्तेः /

प्रकरणाच् च | BBस्_१,२.१० |

इतश्च परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति, यत्कारणं प्रकरणमिदं परमत्मनः, ऽन जायते म्रियते वा विपश्चित्ऽ (काठ. १.२.१८) इत्यादि प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम् / ऽक इत्था वेद यत्र सःऽ इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम्

३ गुहाप्रविष्टाधिकरणम् / सू. ११-१२

गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात् | BBस्_१,२.११ |

कठवल्लीष्वेव पठ्यते- ऽऋतं पिबन्तौ लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे / छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्टग्नयो ये च त्रिणाचिकेताःऽ (काठ. १.३.१) इति / तत्र संशयः, किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टावुत जीवपरमात्मानाविति / यदि बुद्धिजीवौ, ततो बुद्धिप्रधानात्कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति / तदपीह प्रतिपादितव्यं, ऽयेयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके / एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयःऽ (काठ. १.१.२०) इति पृष्टत्वात् / अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति / तदपीह प्रतिपादयितव्यं, ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मदन्यत्रास्मात्कृताकृतात् / अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वदऽ (काठ. १.२.१४) इति पृष्टत्वात् / अत्राहाक्षेप्ता- उभाप्येतौ पक्षौ न संभवतः / कस्मात्, ऋतपानं कर्मफलोपभोगः, सुकृतस्य लोके, इति च द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः / अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्तावन्न संभवति / अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षो ऽपि न संभवति, चेतने ऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात् / ऽअनश् नन्नन्यो ऽअभिचाकशीतिऽ इति मन्त्रवर्णादिति /

अत्रोच्यते- नैष दोषः / छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि छत्रिणा बहूनां छत्रित्वोपचारदर्शनात् / एवमेकेनापि पिबता द्वौ पिबन्तावुच्येते / यद्वा जीवस्तावत्पिबति, ईश्वरस्तु पाययति / पाययन्नपि पिबतीत्युच्यते / पाचयितर्यपि प्रक्तृत्वप्रसिद्धिदर्शनात् / बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्रहो ऽपि संभवति, करणे कर्तृत्वोपचारात् / एधांसि पचन्तीति प्रयोगदर्शनात् / नचाध्यत्माधिकारे ऽन्यौ कौचिधावृतं पिबन्तौ संभवतः / तस्माद्बुद्धिजीवौ स्यातां, जीवपरमात्मानौ वेति संशयः / किं तावत्प्राप्तं. बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति / कुतः, ऽगुहां प्रविष्टौऽ इति विशेषणात् / यदि शरीरं गुहा, यदि वा हृदयं, उभयथापि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविष्टावुपपद्येते / नच सति संभवेसर्वगतस्य ब्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम् / ऽसुकृतस्य लोकेऽ इति च कर्मगोचरानतिक्रमं दर्शयति / परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते, ऽन कर्मणा वर्धते नो कनीयान्ऽ इति श्रुतेः / ऽछायातपौऽ इति च तेतनाचेतनयोर्निर्देश उपपद्यते / छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात् / तस्माद्बुद्धिक्षेत्रज्ञाविहोच्येयातामित्येवं प्राप्ते ब्रूमः- विज्ञानात्मपरमात्मानाविहोच्येयाताम् / कस्मात्, आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावौ / संख्याश्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिर्दृश्यते / अस्य गोर्द्वितीयो ऽन्वेष्टव्य इत्युक्ते गौरेव द्वितीयो ऽन्विष्यते, नाश्वः पुरुषो वा / तदिह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव प्रतीयते /

ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति /

गुहाहितत्वदर्शनादेव परमात्माप्रत्येतव्य इति वदामः / गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यते- ऽगुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्ऽ (काठ. १.२.१२) ऽयो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन्ऽ (तै. २.१) ऽआत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम्ऽ इत्याद्यासु / सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थो देशविशेषोपदेशो न विरुध्यत इत्येदप्युक्तमेव / सुकृतलोकवर्तित्वं तु छत्रित्ववदेकस्मिन्नपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम् / छायातपावित्यप्यविरुद्धम् / छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः / अविद्याकृतत्वात्संसारित्वस्य / पारमार्थिकत्वाच्चासंसारित्वस्य / तस्माद्विज्ञानात्मपरमातमानौ गुहां प्रविष्टौ गृह्येते

कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्येते-

FN: ऋतं सत्यं कर्मफलं पिबन्तौ, भुञ्जानौ सुकृतस्य लोके सम्यगर्जितस्यादृष्टस्य कार्ये देहे वर्तमानो परस्य ब्रह्मणोर्ऽधं स्थानमर्हतीति परार्धं हृदयं तस्मिन्परमे श्रेष्ठे या गुहा नभोक्षणा तां प्रविश्य सथितौ छायातपवन्मिथो विरुद्धौ, तौ च ब्रह्मविदः कर्मिणश्च वदन्ति / त्रिर्नाचिकेतो ऽग्निश्चितो यैस्ते ऽपि वदन्ति / मनुष्ये प्रेते मृतेसति येयं विचिकित्सा संशयः / परलोकभोक्तास्तीत्येके नास्तीति चान्ये / त्वयोपदिष्टो ऽहमेतत्तत्वं ज्ञातुमिच्छामीत्यर्थः / अन्यत्र धर्माधर्माभ्यामन्यत्र, अस्मात्कृताकृतात् धर्माधर्मास्पृष्टं, कृताकृतात् कार्यकारणाद्भिन्नं यत् तद्ब्रह्म / यद्वेति / स्वातन्त्र्यलक्षणं हि कर्तृत्वं तच्च पातुरिव पाययितुरप्यस्तीति सो ऽपि कर्ता / अतएवाहुर्यः कारयति सो ऽपि कर्तेति / गुहाहितं बुद्धौ स्थितं गह्वरे ऽनेकानर्थसंकुले देहे स्थितं, पुराणमादिपुरुषम् / परमे व्योमन् श्रेष्ठे हार्दाकाशे तत्र गुहायां बुद्दौ / अन्विच्छ विचारय /

विशेषणाच् च | BBस्_१,२.१२ |

विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति / ऽआत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तुऽ (का. १.३.३) इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्नां रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति / ऽसो ऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम्ऽ / (का. १.३.९) इति च परमात्मानं गन्तव्यम् / तथा ऽतं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्ठं पुराणम् / अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहातिऽ (का. १.२.१२) इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे मन्तृमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ / प्रकरणं चेद परमात्मनः / ब्रह्मविदो वदन्ति इति च वक्तृविशेषोपादनं परमात्मपरिग्रहे घटते / तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम् / एष एव न्यायः ऽद्वा सुपर्णा सयुजा सखायाऽ (मुण्ड. ३.१.१) इत्येवमादिष्वपि / तत्रापि ह्यध्यात्माधिकारान्न प्राकृतौ सुपर्णावुच्येते / तयोरन्यः पिप्पलं स्वादित्ति इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति / अनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीति इत्यनशनचेतनाभ्यां परमात्मा /

अनन्तरे च मन्त्रे तावेव द्रष्टृद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि- ऽसमाने वृक्षे पुरुषो निमग्नो ऽनीशया शोचति मुह्यमानः / जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकःऽ (मुण्ड. ३.१.२) इति / अपर आह- ऽद्वा सुपर्णाऽ इति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं भजते, पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेनान्यथा व्याख्यातत्वात् / ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वादित्तीति सत्त्वमनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीतीत्यनश् नन्नन्यो ऽभिपश्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौऽ इति / सत्त्वशब्दोतीत्यनश् नन्नन्यो ऽभिपश्यति यदुच्यते, तन्न, सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्तःकरणशरीरपरतया प्रसिद्धत्वात् / तत्रैव च व्याख्यातत्वात्- ऽतदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति, अथ यो ऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौऽ इति / नाप्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षं भजते / नह्यत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते / कथं तर्हि सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्मभावश्चैतन्यमात्रस्वरूपः ऽअनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीतिऽ, ऽअनश् नन्नन्यो ऽभिचाकशीति ज्ञःऽ इति वचनात् / ऽतत्त्वमसिऽ ऽक्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धिऽ (गी. १३.२) इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च / तावता च विद्योपसंहारदर्शनमेलमेवावकल्पते, तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किञ्चन रच आध्वंसते इत्यादि / कथं पुनरस्मिन्पक्षे तयोरन्यः पिप्पलं स्वादित्तीति सत्त्वम् इत्यचेतने सत्त्वे भोक्तृत्वावचनम्ति / उच्यते- नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता / किं तर्हि चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्भावतां च वक्ष्यामीति / तदर्थं सुखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति / इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं त सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतिस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते / परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति, अचेतनत्वात्सत्त्वस्य, अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य / अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति / तथाच श्रुतिः- ऽयत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्यो ऽन्यत्पश्येत्ऽ इत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति / ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ. ४.५.१५) इत्यादिना च विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहराभावम् दर्शयति

FN: स इति जीवः सर्वनामार्थः / अध्वनः संसारमार्गस्य /

दुर्दर्शे दुर्ज्ञानं, तत एव गूढमनुप्रविष्टं गहनतां गतमीश्वरम् अध्यात्मप्रयोगः प्रत्यगात्मन्येव चित्तसमाधानं तेनाधिगमो महावाक्यजा वृत्तिस्तया विदित्वेत्यर्थः /

सहैव युज्येते नियम्यनियामकत्वेनेति सयुजौ /

अनीशया स्वस्येश्वरत्वाप्रतीत्या / जुष्टं ध्यानादिना सेवितं यदा ध्यानपरिपाकदशायामीशमन्यं विशिष्टरूपाद्भिन्नं पस्यति /

सत्त्वं बुद्धिः /

तावता मन्त्रव्याख्यामात्रेण /

रजः अविद्या, आध्वंसते, संश्लिषति /

अन्यदिवाभासभूतं नानात्वं दृष्टं स्यात्तत्र अविद्यकबुद्ध्यादिसंबन्धादन्यो भूत्वान्यचक्षुषा पश्येत् / तत्राविद्यायाम् /

यत्र तु विद्यावस्थायाम् /

४ अन्तरधिकरणम् / सू. १३-१७

अन्तर उपपत्तेः | BBस्_१,२.१३ |

ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति / एतद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनि एव गच्छतिऽ (छा. ४.१५.१) इत्यादि श्र८यते / तत्र संशयः किमयं प्रतिबिम्बात्मक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते ऽथवा विज्ञानात्मा उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाताथवेश्वर इति / किं तावत्प्राप्तम्, छायात्मा पुरुषप्रतिरूपा इति / कुतः, तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः / ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ इति च प्रसिद्दवदुपदेशात् / विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम् / स हि चक्षुषा रूपं पश्यंश्चक्षुषि संनिहितो भवति / आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षे ऽनुकूलो भवति / आदित्यपुरुषो वा चक्षुषो ऽनुग्राहकः प्रतीयते, ऽरश्मिभिरेषो ऽस्मिन्प्रतिष्ठितःऽ (बृ. ५.५.२) इति श्रुतेः / अमृतत्वादीनां च देवतात्न्यपि कथञ्चित्संभवात् / नेश्वरः, स्थानविशेषनिर्देशादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः / परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति / कस्मात्, उपपत्तेः / उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम् / आत्मत्वं तावन्मुख्यया वृत्त्या परमेश्वर उपपद्यते / ऽस आत्मा तत्त्वमसिऽ इति श्रुतेः / अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसकृच्छ्रुतौ श्रूयेते / तथा परमेश्वरानुरूपमेतदक्षिस्थानम् / यथाहि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिप्तः, अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात् / तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहिमुपदिष्टं, ऽतद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनि एव गच्छतिऽ इति श्रुतेः / संयद्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते / ऽएतं संयद्धाम इत्याचक्षते एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्तिऽ / ऽएष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयतिऽ / ऽ एष उ एव भामानीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भातिऽ (छा. ४.१५.२,३,४) इति च / अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः

FN: वर्त्मनि पक्ष्मस्थाने /

प्रसिद्धवदुपदेशश्चक्षुषत्वोक्तिरेव /

इहेत्यक्षिपुरुषोक्तिः /

संयद्धामेति / वामानि कर्मफलान्येतमक्षिपुरुषं हेतुमाश्रित्य अभिसंयन्त्युत्पद्यन्ते / वामनीर्वामानि शोभनानि लोकं प्रापयति / भामनीर्भामानि भानानि सर्वत्र नयतीति /

स्थानादिव्यपदेशाच् च | BBस्_१,२.१४ |

कथं पुनराकशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणो ऽक्ष्यल्पस्थानमुपपद्यत इति /

अत्रोच्यते- भवेदेषानवकॢप्तिः, यद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेत् / सन्ति ह्यन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि- ऽयः पृथिव्यां तिष्ठन्ऽ (बृ. ३.७.३) इत्यादिना / तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम्- ऽयश्चक्षुषि तिष्ठन्ऽ इति / ऽस्थानादिव्यपदेशात्ऽ इत्यादिग्रहणेनैतद्दर्शयति- न केवलं स्थानमेवैकमनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यमानं दृश्यते, किं तर्हि नामरूपमित्येवञ्जातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणो ऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते- ऽतस्योदिति नामऽ ऽहिरण्यश्मश्रुःऽ (छा. १.६.७,६) इत्यादि / निर्गुणमपि सद्ब्रह्म नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थं तत्र तत्रोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेव / सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थं स्थानविशेषो न विरुध्यते, शालग्राम इव विष्णोरित्येतदप्युक्तमेव

FN: स्थानादन्यादयो येषां ते स्थानादयो नामरूपप्रकारास्तेषां व्यपदेशात्सर्वङ्गतस्यैकस्थाननियमो नावकल्पते /

सुखविशिष्टाभिधानाद् एव च | BBस्_१,२.१५ |

अपिच नैवात्र विवदितव्यं, किं ब्रह्मास्मिन्वाक्ये ऽभिधीयते न वेति / सुखविशिष्टाभिधानमेव ब्रह्मत्वं सिद्धम् / सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यद्वाक्योपक्रमे प्रक्रान्तं ऽप्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ इति तदेवेहाभिहितं, प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् / ऽआचार्यस्तु ते गतिं वक्ताऽ (छा. ४ १४.१) इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात् /

कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति /

उच्यते- ऽप्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ इत्येतदग्नीनां वचनं श्रुत्वोपकोसल उवाच- ऽविजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च तु खं च न विजानामिऽ इति / तत्रेदं प्रतिवचनम्- ऽयद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कंऽ (छा. ४.१०.५) इति / तत्र खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके / यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत / तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात् / तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रियसंपर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात्, यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत, लौकिकं सुखं ब्रह्मेति प्रतीतिः स्यात् / इतरेतरविशेषतौ तु कङ्खंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः / तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्दे ऽनुपादीयमाने कं खं ब्रह्मेत्येवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोपयुक्तत्वातसुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात्, तन्मा भूदित्युभयोः कङ्खंशब्दयोर्ब्रह्मशब्दशिरस्त्वं ऽकं ब्रह्म खं ब्रह्मऽ इति / इष्टं हि सुखस्यापि गुणस्य गुणवद्ध्येयत्वम् / तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्मोपदिष्टम् / प्रत्येकं च गार्हपत्यादयो ऽग्नयः स्वं स्वं महिमानमुपदिश्य ऽएषा सोम्य ते ऽस्मद्विद्यात्मविद्या चऽ इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति / ऽआचार्यस्तु ते गतिं वक्ताऽ इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानमर्थान्तरविवक्षां वारयति / ऽयथा पुष्करपलाशा आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यतेऽ (छा. ४.१४.३) इति चाक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पापेनानुपघातं ब्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति / तस्मात्प्रकृतस्यैव ब्रह्मणो ऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगुणतां चोक्त्वार्चिरादिकां तद्विदो गतिं वक्ष्यामीत्युपक्रमते- ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचऽ (छा. ४.१५.१) इति

FN: प्रतीको नामाश्रयान्तरप्रत्ययस्याश्रयान्तरे प्रक्षेपः / क्षयिता पारतन्त्र्यादिर्वा आमयस्तत्सहित इत्यर्थः / तदर्थयोर्विशेषितत्वात्छब्दावपि विशेषितावुच्येते / विशेषणत्वेन स्वस्य भूतत्वव्यावर्तकत्वेन / ब्रह्मपदं शिरो ययोस्ते ब्रह्मशिरसी तयोर्भावो ब्रह्मशिरस्त्वम् /

श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच् च | BBस्_१,२.१६ |

इतश्चाक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः, यस्माच्छ्रुतोपनिषत्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ- ऽअथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्त एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्तेऽ (प्रश्न. १.१०) इति / स्मृतावपि- ऽअग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् / तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाःऽ (गी. ८.२४) इति / सैवाहाक्षिपुरुषविदो ऽभिधीयमाना दृश्यते / ऽअथ यदु चैवास्मिञ्छव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्तिऽ इत्युपक्रम्य ऽआदित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषो ऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येव देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्ते नावर्तन्तेऽ (छा. ४.१७.५) इति / तदिह ब्रह्मविद्विषया प्रसिद्धया गत्याक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते

FN: देहपातानन्तर्यमथशब्दार्थः / एतत् व्यष्टिसमष्टिकारणात्मकं हैरण्यगर्भं पदम् / अस्मिन्नुपासके मृते पुत्रादयः शव्यं शवसंबन्धि संस्कारादिकर्म कुर्वन्ति / मानवं मनोः सर्गे, आवर्ते जन्ममरणाद्यावृत्तियुक्तम् /

अनवस्थितेर् असंभवाच् च नेतरः | BBस्_१,२.१७ |

यत्पुनरुक्तं छायात्मा, विज्ञानात्मा, देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान इति / अत्रोच्यते- न छायात्मादिरितर इह ग्रहणमर्हति / कस्मात्, अनवस्थितेः / न तावच्छायात्मनश्चक्षुषि नित्यमवस्थानं संभवति / यदैव हि कश्चित्पुरुषश्चक्षुरासीदति तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दृश्यते, अपगते तस्मिन्न दृश्यते / ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषःऽ इति च श्रुतिः संनिधानात्स्वचक्षुषि दृश्यमानं पुरुषमुपास्यत्वेनोपदिशति / नचोपासनाकाले छायाकरं कञ्चित्पुरुषं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम् / ऽअस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यतिऽ (छा. ८.९.१) इति श्रुतिश्छायात्मनो ऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति / असंभवाच्च तस्मिन्नमृतत्वादीनां गुणानां न छायात्मनि प्रतीतिः / तथा विज्ञानात्मनो ऽपि साधारणे कृत्स्नशरीरेन्द्रियसंबन्धे सति चक्षुष्येवावस्थितत्वं वक्तुं न शक्यम् / ब्रह्मणस्तु व्यापिनो ऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेषसंबन्धः / समानश्च विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसंबन्धः / यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनो ऽनन्य एव, तथाप्यविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन्मर्त्यत्वमध्यरोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपद्येते / संयद्वामत्वादयश्चैतस्मिन्ननैश्वर्यादनुपपन्ना एव / देवतात्मनस्तु ऽरश्मिभिरेषो ऽस्मिन्प्रतिष्ठितःऽ इति श्रुतेर्यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात्तथाप्यात्मत्वं तावन्न संभवति, पराग्रूपत्वात् / अमृतत्वादयो ऽपि न संभवन्ति, उत्पत्तिप्रलयश्रवणात् / अमरत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम् / ऐश्वर्यमपि परमेश्वरायत्तं न स्वाभाविकम् / भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः / भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमःऽ (तै. २.८) इति मन्त्रवर्णात् / तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थानः प्रत्येतव्यः / अस्मिंश्च पक्षे दृश्यत इति प्रसिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विषयं प्ररोचनार्थमिति व्याख्येयम्

FN.:अस्य छायाकरस्य बिम्बस्य / पराक् बाह्यं जगत् / भीषा भयेन, अस्मात् ब्रह्मणः, पवते चलति / उक्तापेक्षया पञ्चमो मृत्युः समाप्तायुषां निकटे धावतीत्यर्थः /

५ अन्तर्याम्यधिकरणम् / सू. १८-२०

अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् | BBस्_१,२.१८ |

ऽय इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि यो ऽन्तरो यमयतिऽ इत्युपक्रम्य श्रूयते- ऽयः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतःऽ (बृह. ३.७.१,२) इत्यादि / अत्राधिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयितान्तर्यामीति श्रूयते / स किमधिदैवाद्यभिमानी देवतात्मा कश्चित्किंवा प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चिद्योगी किंवा परमात्मा किंवार्थान्तरं किञ्चिदित्यपूर्वसंज्ञादर्शनात्मसंशयः / किं तावन्नः प्रतिभाति, संज्ञया अप्रसिद्धत्वात्संज्ञिनो ऽप्यसिद्धेनार्थान्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति / अथवा नानिरूपितरूपमर्थान्तरं शक्यमस्त्यभ्युपगन्तुम् / अन्तर्यामिशब्दश्चान्तर्यमनयोगेन प्रवृत्तो नात्यन्तमप्रसिद्धः / तस्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कश्चिद्देवो ऽन्तर्यामी स्यात् / तथाच श्रूयते- ऽपृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिःऽ (बृ. ३.९.१०) इत्यादि / स च कार्यकारणवत्त्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम् / योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयितृत्वं स्यात्, नतु परमात्मा प्रतीयेत, अकार्यकरणत्वादित्येवं प्राप्त इदमुच्यते- यो ऽन्तर्याम्यधिदैवादिषु श्रूयते स परमात्मैव स्यान्नान्य इति / कुतः, तद्धर्मव्यपदेशात् / तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते / पृथिव्यादि तावदधिदैवतादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातमन्तस्तिष्टन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते / सर्वविकारकारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः / एष त ऽआत्मान्तर्याम्यमृतःऽ इति चात्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन उपपद्येते / ऽयं पृथिवी न वेदऽ इति च पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ब्रुवन्देवतात्मनो ऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयति / ऽपृथिवी देवता ह्यहमस्मि पृथिवीत्यत्मानं विजानीयात्ऽ / तथा ऽअदृष्टो ऽश्रुतःऽ इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात्परमात्मन उपपद्यत इति / यत्त्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं नोपपद्यत इति /

नैष दोषः / यान्नियच्छति तत्कार्यकरणैरेव, तस्य कार्यकरणत्त्वोपपत्तेः / तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न संभवति, भेदाभावात् / भेदे हि सत्यनवस्थादोषोपपत्तिः / तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी

FN: आयतनं शरीरं, लोक्यते ऽनेनेति लोकचक्षुः, ज्योतिर्मनः /

न च स्मार्तम् अतद्धर्माभिलापात् | BBस्_१,२.१९ |

स्यादेतत् / अदृष्टत्वादयो धर्माः सांख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्याप्युपपद्यन्ते, रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात् / ऽअप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतःऽ (मनु. १.५) इति हि स्मरन्ति, तस्यापि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते / तस्मात्प्रधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात् / ऽईक्षतेर्नाशब्दम्ऽ (ब्र. १.१.५) इत्यत्र निराकृतमपि सत्प्रधानमिहादृष्टत्वादिव्यपदेशसंभवेन पुनराशङ्क्यते / अत उत्तरमुच्यते- नच स्मार्ते प्रधानमन्तर्यामिशब्दं भवितुमर्हति / कस्मात्,अतद्धर्माभिलापात् / यद्यप्यदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्यसंभवति तथापि न द्रष्टृत्वादिव्यपेशः संभवति, प्रधानस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात् / ऽअदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञाताऽ (बृह. ३.७.२३) इति हि वाक्यशेष इह भवति / आत्मत्वमपि न प्रधानस्योपपद्यते / १९ //

यदि प्रधानमात्मत्वद्रष्टृत्वाद्यसंभवान्नान्तर्याम्यभ्युपगम्यते, शारीरस्तर्ह्यन्तर्यामी भवतु / शारीरो हि चेतनत्वाद्द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति, आत्मा च प्रत्यक्त्वात् / अमृतश्च, धर्माधर्मफलोपभोगोपपत्तेः / अदृष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे परसिद्धाः दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात् / ऽन दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येःऽ (बृ. ३.४.२) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च / तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलं, भोक्तृत्वात् / तस्माच्छारीरो ऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति-

FN: अमृतश्चेति विनाशिनो देहान्तरभोगानुपपत्तेरित्यर्थः /

कर्तरीति क्रियायां गुणः कर्ता, प्रधानं कर्म, तत्रैकस्यां क्रियायामेकस्य गुणत्वप्रधानत्वयोर्विरोधान्न कर्तुः कर्मत्वमित्यर्थः /

शरीरश् चोभये ऽपि हि भेदेनैनम् अधीयते | BBस्_१,२.२० |

नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते / शारीरश्च नान्तर्यामीष्यते / कस्मात् / यद्यपि द्रष्टृत्वादयो धर्मस्तस्य संभवन्ति तथापि घटाकाशवदुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्न कार्त्स्येन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति / अपिचोभये ऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यन्दिनानाश्चान्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते- ऽयो विज्ञाने तिष्ठन्ऽ (बृ. ३.७.२२) इति काण्वाः / ऽय आत्मनि तिष्ठन्ऽ इति माध्यन्दिनाः / ऽय आत्मनि तिष्ठन्ऽ इत्यस्मिन्स्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः / ऽयो विज्ञाने तिष्ठन्ऽ इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते / विज्ञानमयो हि शारीरः / तस्माच्छारीरदन्य ईश्वरो ऽन्तर्यामीति सिद्धम् / कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्वौ द्रष्टारवुपपद्येते, यश्चायमीश्वरो ऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीरः / का पुनरिहानुपपत्तिः / ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽ इत्यादि श्रुतिवचनं विरुध्येत / अत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणो ऽन्यं द्रष्टारं, श्रोतारं, मन्तारं, विज्ञातारं चात्मानं प्रतिषेधति / नियन्त्रन्तरप्रतिषेधार्थमेतद्वचनमितिचेत्, न, नियन्त्रन्तराप्रसङ्गादविशेषश्रवणाच्च / अत्रोच्यते-

अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधिनिमित्तो ऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्भेदव्यपदेशो न पारमार्थिकः / एको हि प्रत्यगात्मा भवति, न द्वौ प्रत्यगात्मानौ संभवतः / एकस्यैव तु भेदव्यवहार उपाधिकृतो यथा घटाकाशो महाकाश इति / ततश्च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते / तथाच श्रुतिः ऽयत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतिऽ इत्वविद्याविषये सर्वे व्यवहारं दर्शयति / ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ इति विद्याविषये सर्वे व्यवहारं वारयति

अदृश्यत्वाधिकरणम् / सू. २१-२३

अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः | BBस्_१,२.२१ |

ऽअथ परा यया तदक्षरमधिगम्यतेऽ, ऽयत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराःऽ (मुण्ड. १.१.५,६) इति श्रूयते / तत्र संशयः- किमयमद्रेश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यादुत शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति / तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तं, अचेतनानामेव तद्दृष्टान्तत्वेनोपादानात् / ऽयथोर्णनाभिः सृजते गृह्यते च यथा पृथिव्यामोषधः संभवन्ति / यथा सतः पुरुषोत्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्ऽ (मुण्ड. १.१.७) इति /

ननूर्णनाभिः पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ /

नेति ब्रूमः / नहि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं चास्ति / चेतनाधिष्ठितं ह्यचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः, पुरुषशरीरं च केशलोम्नामिति प्रसिद्धम् / अपिच पूर्वत्रादृष्टत्वाद्यभिलाषसंभवे ऽपि द्रष्टृत्वाद्यभिलाषासंभवान्न प्रधानमभ्युपगतम् / इह त्वदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने संभवन्ति / नचात्र विरुध्यमानो धर्मः कश्चिदभिलप्यते /

ननु ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ (मुण्ड. १.१.९) इत्ययं वाक्यशेषो ऽचेतने प्रधाने न संभवन्ति, कथं प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति /

अत्रोच्यते- ऽयया तदक्षरमधिगम्यतेऽ ऽयत्तदद्रेश्यम्ऽ इत्यक्षरशब्देनादृश्यत्वादिगुणकं भूतयोनिं श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति- ऽअक्षरात्परतः परःऽ (मुण्ड. २.१.२) इति / तत्र यः परो ऽक्षराच्छ्रुतः स सर्वज्ञः सर्ववित्संभविष्यति / प्रधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः / यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची तदा शारीरो ऽपि भूतयोनिः स्यात्, धर्माधर्माभ्यां भूतजातस्योपार्जनादिति / एवं प्राप्ते ऽभिधीयते- योयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः स परमेश्वर एव स्यान्नान्य इति / कथमेतदवगम्यते / धर्मोक्तेः / परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते- ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ इति / नहि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा संभवति /

नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टाद्भूतयोनेः परस्यैव तत्सर्वज्ञत्वं च न भूतयोनिविषयमित्युक्तम् /

अत्रोच्यते- नैवं संभवति / यत्कारणं ऽअक्षरात्संभवतीह विश्वम्ऽ इति प्रकृतं भूतयोनिमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्यानन्तरमपि जायमानप्रकृतित्वेनैव सर्वज्ञं निर्दिशति- ऽयः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः / तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायतेऽ इति / तस्मान्निर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते / ऽअक्षरात्परतः परःऽ इत्यत्रापि न प्रकृताद्भूतयोनेरक्षरात्परः कश्चिदभिधूयते / कथमेतदवगम्यते / ऽयेनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्ऽ (मुण्ड. १.२.१३) इति प्रकृत्य तस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात् / कथं तर्हि ऽअक्षरात्परतः परःऽ इति व्यपदिश्यत इति, उत्तरसूत्रे तद्वक्ष्यामः / अपिचात्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते- ऽपरा चैवापरा चऽ इति / तत्रापरामृग्वेदादिलक्षणां विद्यामुक्त्वा ब्रवीति- ऽअथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते इत्यादि / तत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम् / यदि पुनः परमेश्वरादन्यददृश्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत नेयं परा विद्या स्यात् / परापरविभागो ह्ययं विद्ययोरभ्युदयनिःश्रेयसफलतया परिकल्प्यते / नच प्रधानविद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युपगम्यते / तिस्रश्च विद्याः प्रतिज्ञायेरन्, त्वत्पक्षे ऽक्षराद्भूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात् / द्वे एव तु विद्ये वेदितव्ये इह निर्दिष्टे / ऽकस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ (मुण्ड. १.१.३) इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणे ऽवकल्प्यते, नाचेतनमात्रैकायतने प्रधाने, भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि / अपिच ऽस ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राहऽ (मुण्ड. १.१.१) इति ब्रह्मविद्यां प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यामक्षराधिगमनीं दर्शयंस्तया ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति / सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्याक्षरस्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात् / अपरर्ग्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रम उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसायै / ऽप्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म / एतच्छ्रेयो यो ऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापियन्तिऽ (मुण्ड. १.२.७) इत्येवमादिनिन्दावचनात् / निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति- ऽपरीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन / तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रेत्रियं ब्रह्मनिष्ठम्ऽ (मुण्ड. १.२.१२) इति / यत्तूक्तमचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्दार्ष्टान्तिकेनाप्यचेतनेन भूतयोनिना भवितव्यमिति / तदयुक्तम् / नहि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमो ऽस्ति / अपिच स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते / तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव

FN: अद्रेश्यमदृश्यं ज्ञानेन्द्रियैः, अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः /

ऊर्णनाभिर्लूताकीटः /

पूर्वत्र पूर्वस्मिन्नधिकरणे /

नहीति / ऽअक्ताः शर्करा उपदधातीऽ त्यत्र ऽतेजो वै घृतंऽ इति शेषान्निर्णयवदत्रापि अदृश्यवादेः शेषान्निर्णयः /

येन ज्ञानेनाक्षरं प्रकृतं भूतयोनिं पुरुषं सत्यं वेद /

सर्वविद्यानां प्रतिष्ठा समाप्तिर्यस्याम् /

प्लवन्ते गच्छन्ति अस्थायिन इति प्लवाः / अष्टादशेति षोडशार्त्विजः यजमानः पत्नी चेत्यष्टादश / येषूक्तं अवरमनित्यं कर्म यज्ञः / अपियन्ति प्राप्नुवन्ति /

प्रत्यक्षादिना कर्मसाध्यांल्लोकाननित्यतया ज्ञात्वा निर्वेदं वैराग्यं गच्छेत् / कुतः, कृतेन कर्मणा अकृतो मोक्षो नास्ति /

विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ | BBस्_१,२.२२ |

इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतरौ शारीरः प्रधानं वा / कस्मात् / विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् / विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेन- ऽ दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः / अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रःऽ (मुण्ड. २.१.२) इति / नह्येतद्दिव्यादिविशेषणमविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनस्तद्धर्मान्स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते / तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुष इहोच्यते / तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति- ऽअक्षरात्परतः परःऽ इति / अक्षरमव्याकृतं नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतं सर्वस्माद्विकारात्परो यो ऽविकारस्तस्मात्परतः पर इति भेदेन व्यपदेशात्परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति / नात्र प्रधानं नाम किञ्चित्स्वतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य तस्माद्भेदव्यपदेश उच्यते / किं तर्हि यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत परिकल्प्यताम् / तस्माद्भेदव्यपदेशात्परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते

कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः-

FN: अश्नोति व्याप्नोति स्वविकारजातमित्यक्षरम् / अव्याकृतमव्यक्तम् / नामरूपयोर्बीजमीश्वरस्तस्य शक्तिरूपम् /

रूपोपन्यासाच् च | BBस्_१,२.२३ |

अपिच ऽअक्षरात्परतः परःऽ इत्यस्यानन्तरम् ऽएतस्माज्जायते प्राणःऽ इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः- ऽअग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः / वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्माऽ (मुण्ड. २.१.४) इति / तच्च परमेश्वरस्यैवोचितं, सर्वविकारकारणत्वात् / न शारीरस्य तनुमहिम्नः / नापि प्रधानस्यायं रूपोपन्यासः संभवति, सर्वभूतान्तरात्मत्वासंभवात् / तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिर्नेतराविति गम्यते / कथं पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्यते, प्रकरणात्, ऽएषःऽ इति च प्रकृतानुकर्षणात् / भूतयोनिं हि प्रकृत्य ऽएतस्माज्जायते प्राणःऽ, ऽएष सर्वभूतान्तरात्माऽ इति वचनं भूतयोनिविषयमेव भवति / यथोपाध्यायं प्रकृत्यैतस्मादधीष्वैष वेदवेदाङ्गपारग इति वचनमुपाध्यायविषयं भवति तद्वत् / कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेर्विग्रहवद्रूपं संभवति / सर्वात्मत्वविवक्षयेदमुच्यते नतु विग्रहवत्त्वविवक्षयेत्यदोषः / ऽअहमन्नमहमन्नादःऽ (तै. ३.१०.६) इत्यादिवत् / अन्ये पुनर्मन्यन्ते- नायं भूतयोने रूपोपन्यासः, जायमानत्वेनोपन्यासात् / ऽएतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च / खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणीऽ इति हि पूर्वत्र प्राणादिपृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत् / उत्तरत्रापि च ऽतस्मादग्निः समिधो यश्च सूर्यःऽ इत्येवमादि, ऽअतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्चऽ इत्येवमन्तं जायमानत्वेनैव निर्देक्ष्यति / इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोने रूपमुपन्यसेत् / सर्वात्मत्वमपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति- ऽपुरुष एवेदं विश्वं कर्मऽ (मुण्ड. २.१.१०) इत्यादिना / श्रुतिस्मृत्योश्च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे- ऽहिरण्यगर्भः समवर्तताग्ने भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् / स दाधार पृथिवी द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेमऽ (ऋ.स. १०.१२१.१) इति / समवर्ततेत्यजायतेत्यर्थः / तथा ऽस वै पुरुष उच्यते / आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्ततऽ इति च / विकारपुरुषस्यापि सर्वभूतान्तरात्मत्वं संभवति, प्राणात्मना सर्वभूतानामध्यात्ममवस्थानात् / अस्मिन्पक्षे ऽपुरुष एवेदं विश्वं कर्मऽ इत्यादि सर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम्

FN: अग्निर्द्युलोकः विवृता वेद वाक्, पद्भ्यां पादौ /

तनुमहिम्नो ऽल्पशक्तेः /

यश्च सूर्यो द्युलोकाग्नेः समिध इव भासकः /

हिरण्यगर्भः अग्रे समवर्तत / जातः सन् भूतग्रामस्यैकः पतिर्बभूवेति शेषः / कस्मै प्रजापतये / विधेम परिचरेम /

वैश्वानराधिकरणम् / सू. २४-३२

वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् | BBस्_१,२.२४ |

ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽ इति, ऽआत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहिऽ (छा. ५.११.१,६) इति चोपक्रम्य द्युसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्धादिभावमुपदिश्याम्नायते-

ऽयस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपाःसे स सर्वेषु लोकेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो बस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनो ऽन्वाहार्यपचन आस्यमावहनीयःऽ (छा. ५.१८.२) इत्यादि / तत्र संशयः- किं वैश्वानरशब्देन जाठरो ऽग्निरुपदिश्यत उत भूताग्निरथ तदभिमानिनी देवता अथवा शारीर आहोस्वित्परमेश्वर इति / किं पुनरत्र संशयकारणम् / वैश्वानर इति जाठरभूताग्निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगादात्मेति च शारीरपरमेश्वरयोः / तत्र कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः / किं तावत्प्राप्तम्, जाठरो ऽग्निरिति / कुतः / तत्र हि विशेषण क्वचित्प्रयोगो दृश्यते- ऽअयमग्निर्वैश्वानरो यो ऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यतेऽ (बृह. ५.९) इत्यादौ / अग्निमात्रं वा स्यात्, सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात् ऽविश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन्ऽ (ऋ.सं. १०.८८.१२) इत्यादौ / अग्निशरीरा वा देवता स्यात्, तस्यामपि प्रयोगदर्शनात् ऽवैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीःऽ (ऋ.सं. १.१८.१) इत्येवमाद्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेतायां संभवात् / अथात्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽ इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन च वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते, तथापि शारीर आत्मा स्यात्, तस्य भौक्तृत्वेन वैश्वानरसंनिकर्षात् / प्रादेशमात्रमिति च विशेषणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने संभवात् / तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं प्राप्ते तत इदमुच्यते- वैश्वानरः परमात्मा भवितुमर्हतीति / कुतः, साधारणशब्दविशेषात् / साधारणशब्दयोर्विशेषः साधारणशब्दविशेषः / यद्यप्येतावुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ, वैश्वानरशब्दस्तु त्रयस्य साधारणः, आत्मशब्दश्च द्वयस्य तथापि विशेषो दृश्यते, येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते, ऽतस्य ह वा एतस्यामात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाःऽ इत्यादि / अत्र हि परमेश्वर एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टो ऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते, कारणत्वात् / कारणस्य हि सर्वाभिः कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्त्वाद्द्युलोकाद्यवयवत्वमुपपद्यते / ऽस सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्तिऽ इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति / ऽएवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्तेऽ (छा. ५.२४.३) इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम् / ऽको न आत्मा किं ब्रह्मऽ इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रम इत्येवमेतानि लिङ्गानि परमेश्वरमेवावगमयन्ति / तस्मात्परमेश्वर एव वैश्वानरः

FN: को न इति / प्राचीनशालसत्ययज्ञेन्द्रद्युम्नजनबुडिलाः समेत्येत्थं मीमांसां चक्रुः केकयराजं गत्वा / अध्येषि स्मरसि /

आभिमुख्येनापरोक्षतया विश्वं मिमीते जानातीत्यभिविमानस्तम् / संदेहो देहस्य मध्यभागः / रयिर्धनम् /

विश्वस्मै भुवनाय वैश्वानरमग्निमह्नां केतुं चिह्नं सूर्यमकृण्वन्देवाः / तदुदये दिनव्यवहारात् /

वैश्वानरस्य देवस्य सुमतौ शोभनबुद्धौ वयं स्याम भवेम / तस्यास्मद्वषया सुमतिर्भवत्वित्यर्थः /

अवस्थान्तरमध्यात्ममधिदैवमित्येवंरूपम् /

यथाग्नौ निक्षिप्तमिषीकातूलं दह्यते एवं हास्य विदुषः /

स्मर्यमाणम् अनुमानं स्याद् इति | BBस्_१,२.२५ |

इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः, यस्मात्परमेश्वरस्यैवाग्निरास्यं द्यौर्मूर्धेतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते- ऽयस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः / सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः //

ऽ इति / एतत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनुमापयदस्य वौश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वे ऽनुमानं लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः / इतिश्दो हेत्वर्थः / यस्मादिदं गमकं तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः / यद्यपि स्तुतिरियं ऽतस्मै लोकात्मने नमःऽ इति / स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये समायगीदृशेन रूपेण संभवति / ऽद्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता //

ऽ इत्येवञ्जातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या

शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच् च नेति चेन् न तथा दृष्ट्युपदेशाद् असम्भवात् पुरुषमपि चैनम् अधीयते | BBस्_१,२.२६ |

अत्राह- न परमेश्वरो वैश्वनरो भवितुमर्हति / कुतः, शब्दादिभ्यो ऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च / शब्दस्तावद्वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभवति, अर्थान्तरे रूढत्वात् / तथाग्निशब्दः ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरःऽ इति / आदिशब्दात् ऽहृदयं गार्हपत्यःऽ (छा. ५.१८.२) इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् / ऽतद्यद्बुक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्ऽ (छा. ५.१०.१) इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासंकीर्तनम् / एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः / तथान्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते- ऽपुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति / तच्च जाठरे संभवति / यदप्युक्तं- मूर्धैव सुतेजा इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति / अत्र ब्रूमः- कुतो ह्येष निर्णयः, यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति / अथवा भूताग्नेरन्तर्बहिश्चावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्यति / तस्यापि हि द्युलोकादिसंबन्धो मन्त्रवर्णादवगम्यते- ऽयो भानुना पृथिवी द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम्ऽ (ऋ.स. १०.८८.३) इत्यादौ / अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगाद्द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति / तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति / अत्रोच्यते- न तथादृष्ट्युपदेशादिति / न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम् / कुतः, तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात् / परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानर इहोपदिश्यते, ऽमनो ब्रह्मेत्युपासीतऽ (छा. ३.१८.१) इत्यादिवत् / अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिभिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते, ऽमनोमयः प्राणशरीरो भारूपःऽ (छा. ३.१४.२) इत्यादिवत् / यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरो ऽग्निर्विवक्ष्येत ततो मूर्धैव सुतेजा इत्यादिर्विशेषस्यासंभव एव स्यात् / यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः / यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत, पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यान्न तु पुरुषत्वम् / पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- ऽस एषो ऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ (श.ब्रा. १०.६.१.११) इति / परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते / ये तु ऽपुरुषविधमपि चैनमधीयतेऽ इति सूत्रावयवं पठन्ति, तेषामेषोर्ऽथः- केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यान्न पुरुषविधत्वम् / पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः- ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति / पुरुषविधत्वं च प्रकरणाद्यदधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तं, यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तं तत्परिगृह्यते

FN: भक्तमन्नं होमीयं होमसाधनं तेन प्राणाग्निहोत्रं कार्यमित्यर्थः /

इमां पृथिवीमुत द्यामपि द्यावापृथिव्यावेव रोदसी यो भानुरूपेणाततान व्याप्तवान् / अन्तरिक्षं च तयोर्मध्यमाततान स देवो द्युलोकाद्यवयवो ध्येय इत्यर्थः /

यत् यः / पुरुषः पूर्णः / यो वेद स सर्वत्र भुङ्क्ते /

अत एव न देवता भूतं च | BBस्_१,२.२७ |

यत्पुनरुक्तं भूताग्नेरपि मन्त्रवर्णे द्युलोकादिसंबन्धदर्शनान्मूर्धैव सुतेजा इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति, यच्छरीराया देवताया वैश्वर्ययोगादिति, तत्परिहर्तव्यम् / अत्रोच्यते- अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः / तथाभूताग्निरपि न वैश्वानरः / नहि भूताग्नेरौष्ण्यप्रकाशमात्रात्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते, विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासंभवात् / तथा देवतायाः सत्यप्यैश्वर्ययोगे न द्युमूर्धत्वादिकल्पना संभवति / अकारणत्वात्परमेश्वराधीनैश्वर्यत्वाच्च / आत्मशब्दासंभवश्च सर्वेष्वेषु पक्षेषु स्थित एव

साक्षाद् अप्य् अविरोधं जैमिनिः | BBस्_१,२.२८ |

पूर्वे जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तमन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन / इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यन्ते /

ननु जाठराग्न्यपरिग्रहे ऽन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्ददीनि च कारणानि विरुध्येरन्निति /

अत्रोच्यते- अन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते / नहीह ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति जाठराग्न्यभिप्रायेणेदमुच्यते / तस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च / कथं तर्हि यत्प्रकृतं मूर्धादिचुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधित्वं कल्पितं तदभिप्रायेणेदमुच्यते- ऽपुरुषविधं पुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति /

यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत् / अथवा यः प्रकृतः परमात्माध्यात्ममधिदैवतं च पुरुषविधित्वोपाधिस्तस्य यत्केवलं साक्षिरूपं तदभिप्रायेणेदमुच्यते- ऽपुरुषे ऽन्तःप्रतिष्ठितं वेदऽ इति / निश्चिते च पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विषय एव वैश्वानरशब्दः केनचिद्योगेन वर्तिष्यते / विश्वश्चायं नरश्चेति, विश्वेषां वायं नरः, विश्वे वा नरा अस्येति विश्वानरः, परमात्मा, सर्वात्मत्वात् / विश्वानर एव वैश्वानरः / तद्धितो ऽनन्यार्थः, राक्षसवायसादिवत् / अग्निशब्दो ऽप्यग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति / गार्हपत्यादिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनो ऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते

कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्यातुमारभते-

FN: अन्तःप्रतिष्ठितत्वं माध्यस्थ्यं साक्षित्वमित्यर्थः /

अत्र नरे ऽसंज्ञायाऽ मिति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् /

अनन्यार्थत्वं प्रकृत्यर्थातिरिक्तार्थशून्यत्वम् /

अभिव्यक्तेर् इत्य् आश्मरथ्यः | BBस्_१,२.२९ |

अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात् / अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते / प्रदेशेषु वा हृदयादिषूपलब्धिस्थानेषु विशेषणाभिव्यज्यते / अतः परमेश्वरे ऽपि प्रादेशमात्रश्रुतिरभिव्यक्तेरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते

FN: अतिक्रान्ता मात्राः परिमाणं यस्य तस्येति यावत् /

प्रदेशेषु वा मीयत इति प्रादेशमात्रः /

अनुस्मृतेर् बादरिः | BBस्_१,२.३० |

प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठेन वायं मनसानुस्मर्यते तेन प्रादेशमात्र इत्युच्यते / यथा प्रस्थमितायवाः प्रस्था इत्युच्यन्ते तद्वत् / यद्यपि च यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थसंबन्धाद्व्यज्यते / नचेह परमेश्वरगतं किञ्चित्परिमाणमस्ति यद्धृदयसंबन्धाद्व्यज्यते / तथापि प्रयुक्तायाः प्रदेशमात्रश्रुतेः संभवति यथाकथञ्चिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते / प्रादेशमात्रत्वेन वायमप्रादेशमात्रो ऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्तायै / एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिरिति बादरिराचार्यो मन्यते

FN: प्रादेशेन मनसा मीयत इति वा / प्रयुक्तायास्तदर्थे वर्तमानायाः /

संपत्तेर् इति जैमिनिस् तथा हि दर्शयति | BBस्_१,२.३१ |

संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्प्रादेशमात्रश्रुतिः / कुतः / तथाहि- समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवानध्यात्ममूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु संपादयत्प्रादेशमात्रसंपत्तिं परमेश्वरस्य दर्शयति- ऽप्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा नु व एतान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसंपादयिष्यामीति / स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नुवाचैष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति / चक्षुषी उपदिशन्नुवाचैष वै सुतेजा वैश्वानर इति / नासिके उपदिशन्नुवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानर इति / मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुवाचैष वै बहुलो वैश्वनर इति / मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैष वै रयिर्वैश्वानर इति / चुबुकमुपदिशन्नुवाचैष वै प्रतिष्ठाऽ इति / चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते / यद्यपि वाजसनेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणासमाम्नायत आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः / छान्दोग्ये पुनर्द्यैः सुतेजस्त्वगुणा समाम्नायत आदित्यश्च विश्वरूपगुणः / तथापि नैतावता विशेषेण किञ्चिद्धीयते, प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेषात् / सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच्च / संपत्तिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैम्निराचार्यो मन्यते

आमनन्ति चैनम् अस्मिन् | BBस्_१,२.३२ |

आमनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः- ऽय एषो ऽन्तो ऽव्यक्त आत्मा सो ऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति / सो ऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति / वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति / का वै वरणा का च नासीतिऽ / तत्र चेमामेव नासिकां वरणा नासीति निरुच्य या सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा, सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासीति / पुनरामनन्ति- ऽक तमच्चास्य स्थानं भवतीति / भ्रुवोर्धारणस्य च यः संधिः स एष द्युलोकस्य परस्य च संधिर्भवतीतिऽ (जाबा. १) / तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः / अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिप्राया / प्रत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिमानः /

अभिगतो वायं प्रत्यगात्मत्वाद्विमानश्च मानवियोगादित्यभिविमानः / अभिविमिमीयते वा सर्वे जगत्कारणत्वादित्यभिविमानः /

तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम्

इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः

FN: अविमुक्ते अविद्योपाधिकल्पितावच्छेदे जीवात्मि भेदकल्पनया प्रतिष्ठित उपास्यः /

वरणा भ्रूः /

विमीयते ज्ञायते /

अभिविमीमीते निर्मिमीते /

____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________

प्रथमाध्याये तृतीयः पादः /

[अत्रास्पष्टब्रह्मलिङ्गानां प्रायो ज्ञेयब्रह्मविषयाणां विचारः / एवं पादत्रयेणापि वाक्यविचारः]

१ द्युभ्वाद्यधिकरणम् / सू. १-७

द्युभ्वाद्यायतनं स्वशब्दात् | BBस्_१,३.१ |

इदं श्रूयते- ऽयस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः / तमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुच्यथामृतस्यैष सेतुःऽ (मुण्ड. २.२.५) इति / अत्र यदेतद्द्युप्रभृतीनामोतत्ववचनादायतनं किञ्चिदवगम्यते, तत्किं परं ब्रह्म स्यादाहोस्विदर्थान्तरमिति संदिह्यते / तत्रार्थान्तरं किमप्यायतनं स्यादिति प्राप्तम् / कस्मात्, ऽअमृतस्यैष सेतुःऽ इति श्रवणात् / पारवान्हि लोके सेतुः प्रख्यातः / नच परस्य ब्रह्मणः पारवत्त्वं शक्यमभ्युपगन्तुं, ऽअनन्तमपारम्ऽ (बृह. २.४.१२) इति श्रवणात् / अर्थान्तरे चायतने परिगृह्यमाणे स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानं परिग्रहीतव्यं, तस्य कारणत्वादायतनत्वोपपत्तेः / श्रुतिप्रसिद्धो वा वायुः स्यात्, ऽवायुर्वै गौतम तत्सूत्रं वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तिऽ (बृह. ३.७.२) इति वायोरपि विधारणत्वश्रवणात् / शारीरो वा स्यात् / तस्यापि भोक्तृत्वाद्भोग्यं प्रपञ्चं प्रत्यायतनत्वोपपत्तेरित्येवं प्राप्त इदमाह- द्युभ्वाद्यायतनमिति / द्यौश्च भूश्च द्युभुवौ द्युभुवावादी यस्य तदिदं द्युभ्वादि / यदेतदस्मिन्वाक्ये द्यौः पृथिव्यन्तरिक्षं मनः प्राणा इत्येवमस्माकं जगदोतत्वेन निर्दिष्टं तस्यायतनं परं ब्रह्म भवितुमर्हति / कुतः / स्वशब्दात्, आत्मशब्दादित्यर्थः / आत्मशब्दो हीह भवति- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति / आत्मशब्दश्च परमात्मपरिग्रहे सम्यगवकल्पते नार्थान्तरपरिग्रहे / क्वचिच्च स्वशब्देनैव ब्रह्मण आयतनत्वं श्रूयते-ऽ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्प्रतिष्ठाःऽ (छा. ६.८.४) इति / स्वशब्देनैव चेह पुरस्तादुपरिष्टाच्च ब्रह्म संकीर्त्यते- ऽपुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम्ऽ इति / ऽब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणश्चोत्तरेणऽ (मुण्ड. २.२.११) इति च / तत्र त्वायतनायतनयद्भावश्रवणात् / सर्वं ब्रह्मेति च सामानाधिकरण्यात् / यथानेकात्मको वृक्षः शाखा स्कन्धो मूलं चेत्येवं नानारसो विचित्र आत्मेत्याशङ्का संभवति, तां निवर्तयितुं सावधारणमाह- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति / एतदुक्तं भवति- न कार्यप्रपञ्चविशिष्टो विचित्र आत्मा विज्ञेयः / किन्तर्ह्यविद्याकृतं कार्यप्रपञ्चं विद्यया प्रविलापयन्तस्तमेवैकमायतनभूतमात्मानं जानथैकरसमिति / यथा यस्मान्नास्ते देवदत्तस्तदानयेत्युक्त आसनमेवानयति न देवदत्तम् / तद्वदायतनभूतस्यैवैकरसस्यात्मनो विज्ञेयत्वमुपदिश्यते / विकारानृताभिसंधस्य चापवादः श्रूयते- ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यतिऽ (का. २.४.११) इति / सर्वं ब्रह्मेति तु सामानाधिकरण्यं प्रपञ्चप्रविलापनार्थं नानेकरसताप्रतिपादनार्थम् / ऽस यथा सैन्धवघनो ऽनन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एवैवं वा अरे ऽयमात्मानन्तरो ऽबाह्यः कृत्स्नः प्रज्ञानघन एवऽ (बृह. ४.५.१३) इत्येकरसताश्रवणात् / तस्माद्द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म / यत्तूक्तं, सेतुश्रुतेः सेतोश्च पारवत्त्वोपपत्तेर्ब्रह्मणोर्ऽथान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भवितव्यमिति / अत्रोच्यते- विधारणत्वमात्रमत्र सेतुश्रुत्या विवक्ष्यते न पारवत्त्वादि / नहि मृद्दारुमयो लोके सेतुर्दृष्ट इत्यत्रापि मृद्दारुमय एवसेतुरभ्युपगम्यते / सेतुशब्दार्थो ऽपि विधारणत्वमात्रमेव न पारवत्त्वादि षिञो बन्धनकर्मणः सेतुशब्दव्युत्पत्तेः / अपर आह- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति यदेतत्संकीर्तितमात्मज्ञानं, यच्चैतत् ऽअन्या वाचो विमुञ्चथऽ इति वाग्विमोचनं, तदत्रामृतत्वसाधनत्वात्, ऽअमृतस्यैष सेतुःऽ इति सेतुश्रुत्या संकीर्त्यते न तु द्युभ्वाद्यायतनम् / तत्र यदुक्तं सेतुश्रुतेर्ब्रह्मणोर्ऽथान्तरेण द्युभ्वाद्यायतनेन भाव्यमित्येतदयुक्तम्

FN: अमृतस्येति श्रवणात् सेतुरिति श्रवणादिति योजना /

सेतुरिति श्रवणादिति व्याचष्ठे- पारवान्हीति /

संदृब्धनि संग्रथितानि / सामानाधिकरण्यात् विचित्र आत्मेति संबन्धः / विकारे ऽनृते कल्पिते अभिसंधो ऽभिमानो यस्य / सिनोति बध्नातीति सेतुः / पदार्थैकदेशो विधारणमित्यर्थः /

मुक्तोपसृप्यव्यपदेशाच् च | BBस्_१,३.२ |

इतश्च परमेव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम् / यस्मान्मुक्तोपसृप्यतास्य व्यपदिश्यमाना दृश्यते / मुक्तैरुपसृप्यम् मुक्तोपसृप्यम् / देहादिष्वनात्मस्वहमस्मीत्यात्मबुद्धिरविद्या, ततस्तत्पूजनादौ रागस्तत्परिभवादौ द्वेषस्तदुच्छेददर्शनाद्भयं मोहश्चेत्येवमयमनन्तभेदो ऽनर्थव्रातः संततः सर्वेषां नः प्रत्यक्षः / तद्विपर्ययेणाविद्यारागद्वेषादिदोषमुक्तैरुपसृप्यं गम्यमेतदिति द्युभ्वाद्यायतनं प्रकृत्य व्यपदेशो भवति / कथम्, ऽभिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः / क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरेऽ (मुण्ड. २.२.८) इत्युक्त्वा ब्रवीति- ऽतथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्ऽ (मुण्ड. ३.२.७) इति / ब्रह्मणश्च मुक्तोपसृप्यत्वं प्रसिद्धं शास्त्रे- ऽयदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः / अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुतेऽ (बृह. ४.४.७) इत्येवमादौ / प्रधानादीनां तु न क्वचिन्मुक्तोपसृप्यमस्ति प्रसिद्धम् / अपिच ऽतमेवैकं जानथ आत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैव सेतुःऽ इति वाग्विमोकपूर्वकं विज्ञेयत्वमिह द्युभ्वाद्यायतनस्योच्यते / तच्च श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणो दृष्टम्- ऽतमेव धीरो विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वति ब्राह्मणः / नानुध्यायाद्वहूञ्शब्दान्वाचो विग्लापनं हि तत्ऽ (बृह. ४.४.२१) इति / तस्मादपि द्युभ्वाद्यायतनं परं ब्रह्म

FN: प्रज्ञा वाक्यार्थधीः / ब्राह्मणपदमनुक्तद्विजोपलक्षणम् /

नानुमानम् अतच्छब्दात् | BBस्_१,३.३ |

यथा ब्रह्मणः प्रतिपादकः वैशेषिको हेतुरुक्तो नैवमर्थान्तरस्य वैशेषिको हेतुः प्रतिपादको ऽस्तीत्याह / नानुमानिकं सांख्यस्मृतिपरिकल्पितं प्रधानमिह द्युभ्वाद्यायतनत्वेन प्रतिपत्तव्यम् / कस्मात्, अतच्छब्दात् / तस्याचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः शब्दस्तच्छब्दः, न तच्छब्दो ऽतच्छब्दः / न ह्यत्राचेतनस्य प्रधानस्य प्रतिपादकः कश्चिच्छब्दो ऽस्ति, येनाचेतनं प्रधानं कारणत्वेनायतनत्वेन वावगम्येत / तद्विपरीतस्य चेतनस्य प्रतिपादकशब्दो ऽत्रास्ति- ऽयः सर्वज्ञः सर्ववित्ऽ (मुण्ड.१.१.९) इत्यादिः / अत एव न वायुरपीह द्युभ्वाद्यातनत्वेनाश्रीयते

प्राणभृच् च | BBस्_१,३.४ |

यद्यपि प्राणभृतो विज्ञानात्मन आत्मत्वं चेतनत्वं च संभवति तथाप्युपाधिपरिच्छिन्नज्ञानस्य सर्वज्ञत्वाद्यसंभवे सत्यस्मादेवातच्छब्दात्प्राणभृदपि न द्युभ्वाद्यायतनाश्रयितव्यः / नचोपाधिपरिच्छिन्नस्याविभोः प्राणभृतो द्युभ्वाद्यायतनत्वमपि सम्यक्संभवति / पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम्

कुतश्च न प्राणभृद्द्यभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रितव्यः-

भेदव्यपदेशात् | BBस्_१,३.५ |

भेदव्यपदेशश्चेह भवति- ऽतमेवैकं जानथ आत्मानम्ऽ इति ज्ञेयज्ञातृभावेन / तत्र प्राणभृत्तावन्मुमुक्षुत्वाज् ज्ञाता, परिशेषादात्मशब्दवाच्यं ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनमिति गम्यते, न प्राणभृत्

कुतश्च न प्राणभृद्द्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः-

प्रकरणात् | BBस्_१,३.६ |

प्रकरणं चेदं परमात्मनः / ऽकस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ (मु. १.१.३) इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणात् / परमात्मनि हि सर्वात्मके विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं स्यान्न केवले प्राणभृति

कुतश्च न प्राणभृड्युभ्वाद्यायतनत्वेनाश्रयितव्यः-

स्थित्यदनाभ्यां च | BBस्_१,३.७ |

द्युभ्वाद्यायतनं च प्रकृत्य ऽद्वा सुप्रणा सयुजा सखायाऽ (मु. ३.१.१) इत्यत्र स्थित्यदने निर्दिश्येते / ऽतयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तिऽ इतिकर्मफलाशनं, ऽअनश्नन्नन्यो ऽभिचाकशीतिऽ इत्यौदासीन्येनावस्थानं च / ताभ्यां च स्थित्यदनाभ्यामीश्वरक्षेत्रज्ञौ तत्र गृह्येते / यदि चेश्वरो द्युभ्वाद्यायतनत्वेन विवक्षितस्ततस्तस्य प्रकृतस्येश्वरस्य क्षेत्रज्ञात्पृथग्वचनमवकल्पते / अन्यथा ह्यप्रकृतवचनमाकस्मिकमसंबद्धं स्यात् /

ननु तवापि क्षेत्रज्ञस्येश्वरात्पृथग्वचनमाकस्मिकमेव प्रसज्येत /

न / तस्याविवक्षितत्वात् / क्षेत्रज्ञौ हि कर्तृत्वेन भोक्तृत्वेन च प्रतिशरीरं बुद्ध्याद्युपाधिसंबद्धो लोकत एव प्रसिजद्धो नासौ श्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यते / ईश्वरस्तु लोकतो ऽप्रसिद्धत्वाच्छ्रुत्या तात्पर्येण विवक्ष्यत इति न तस्याकस्मिकं वचनं युक्तम् / ऽगुहां प्रविष्टावात्मानौ हिऽ इत्यत्राप्येतद्दर्शितं ऽद्वा सुपर्णाऽ इत्यस्यामृचीश्वरक्षेत्रज्ञावुच्येते इति / यदापि पैङ्ग्युपनिषत्कृतेन व्याख्यानेनास्यामृचि सत्त्वक्षेत्रज्ञावुच्येते तदापि न विरोधः कश्चित् / कथम् / प्राणभृद्धीह घटादिच्छिद्रवत्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानित्वेन प्रतिशरीरं गृह्यमाणो द्युभ्वाद्यायतनं न भवतीति निषिध्यते / यस्तु सर्वशरीरेषूपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते न भवतीति निषिध्यते / यस्तु सर्वशरीरेषूपाधिभिर्विनोपलक्ष्यते परमात्मैव स भवति / यथा घटादिच्छिद्राणि घटादिभिरुपाधिभिर्विनोपलक्ष्यमाणानि महाकाश एव भवन्ति, तद्वत्प्राणभृतः परस्मादन्यत्वानुपपत्तेः प्रतिषेधो नोपपद्यते / तस्मात्सत्त्वाद्युपाध्यभिमानिन एव द्युभ्वाद्यायतनत्वप्रतिषेधः /

तस्मात्परमेव ब्रह्म द्युभ्वाद्यायतनम् / तदेतत् ऽअदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेःऽ इत्यनेनैव सिद्धम् / तस्यैव हि भूतयोनिवाक्यस्य मध्य इदं पठितम् ऽयस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षम्ऽ इति / प्रपञ्चार्थं तु पुनरुपन्यस्तम्

२ भूमाधिकरणम् / सू. ८-९

भूमा संप्रसादाद् अध्युपदेशात् | BBस्_१,३.८ |

इदं समामनन्ति- ऽभूमा त्वेव विदिज्ञासितव्य इति भूमानं भगवो विजिज्ञास इति / यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमाथ यत्रान्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम्ऽ (छा. ७.२३,२४) इत्यादि / तत्र संशयः / भूमेति तावद्बहुत्वमभिधीयते, ऽबहोर्लोपो भू च बहोःऽ (पा. ६.४.१५८) इति भूमशब्दस्य भावप्रत्ययान्ततास्मारणात् / किमात्मकं पुनस्तद्बहुत्वमिति विशेषाकाङ्क्षायां ऽप्राणो वा आशाभूयान्ऽ (छा. ७.१५.१) इति संनिधानात्प्राणो भूमेति प्रतिभाति / तथा ऽश्रुतं ह्येव मे भगवद्दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति सो ऽहं भगवः शोचामि तं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतुऽ (छां. ७.१.३) इति प्रकरणोत्थानात्परमात्मा भूमेत्यपि प्रतिभाति / तत्र कस्योपादनं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः / किं तावत्प्राप्तम् / प्राणो भूमेति / कस्मात् /

भूयः प्रश्नप्रतिवचनपरंपरादर्शनात् / यथा हि ऽअस्ति भगवो नाम्नो भूयःऽ इति, ऽवाग्वाव नाम्नो भूयसीऽ इति / तथा ऽअस्ति भगवो नाम्नो भूयःऽ इति, मनो वाव वाचो भूयःऽ इति च नामादिभ्यो ह्या प्राणाद्भूयःप्रश्नप्रतिवचनप्रवाहः प्रवृत्तः / नैवं प्राणात्परं भूयःप्रश्नप्रतिवचनं दृश्यते ऽस्ति भगवः प्राणाद्भूय इत्यादो वाव प्राणाद्भूय इति / प्राणमेव तु नामादिभ्य आशान्तेभ्यो भूयासं ऽप्राणो वा आशाया भूयान्ऽ इत्यादिना सप्रपञ्चमुक्त्वा प्राणदर्शिनश्चातिवादित्वम्- ऽअतिवाद्यसीत्यतिवाद्यस्मीति ब्रूयान्नापह्नुवीतऽ इत्यभ्यनुज्ञाय ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इति प्राणव्रतमतिवादित्वमनुकृष्यापरित्यज्यैव प्राणं सत्यादिपरम्परया भूमानमवतारयन्प्राणमेव भूमानं मन्यन्त इति गम्यते / कथं पुनः प्राणे भूमनि व्याख्यायमाने ऽयत्र नान्यत्पश्यतिऽ इत्येतद्भूम्नो लक्षणपरं वचनं व्याख्यायेतेति / उच्यते- सुषुप्त्यवस्थायां प्राणग्रस्तेषु करणेषु दर्शनादिव्यवहारनिवृत्तिदर्शनात्संभवति प्राणस्यापि ऽयत्र नान्यत्पश्यतिऽ इत्येतल्लक्षणम् / तथाच श्रुतिः ऽन शृणोति न पश्यतिऽ इत्यादिना सर्वकरणव्यापारप्रत्यस्तमयरूपां सुषुप्त्यवस्थामुक्त्वा ऽप्राणाग्नय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रतिऽ (प्र. ४.२.३) इति तस्यामेवावस्थायां पञ्चवृत्तेः प्राणस्य जागरणं ब्रुवती प्राणप्रधानां सुषुप्त्यवस्थां दर्शयति / यच्चैतद्भूम्नः सुखत्वं श्रुतम्- ऽयो वै भूमा तत्सुखम्ऽ (छा. ७.२३) इति, तदप्यविरुद्धम् / ऽअत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदेतस्मिञ्शरीरे सुखं भवतिऽ (प्र. ४.६) इति सुषुप्त्यवस्थायामेव सुखश्रवणात् / यच्च ऽयो वै भूमा तदमृतम्ऽ (छा. ७.२४.१) इति तदपि प्राणस्याविरुद्धं, ऽप्राणो वा अमृतम्ऽ (कौ. ३.२) इति श्रुतेः / कथं पुनः प्राणं भूमानं मन्यमानस्य तरति शोकमात्मवित् इत्यात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपद्यते / प्राण एवेहात्मा विवक्षित इति ब्रूमः / तथाहि-ऽ प्राणो ह पिता प्राणो माता प्राणो भ्राता प्राणः स्वसा प्राण आचार्यः प्राणो ब्राह्मणःऽ (छा. ७.१५.१) इति प्राणमेव सर्वात्मानं करोति / ऽयथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवमस्मिन्प्राणे सर्वं समर्पितम्ऽ इति च सर्वात्मत्वारनाभिनिदर्शनाभ्यां च संभवति वैपुल्यात्मिका भूमरूपता प्राणस्य / तस्मात्प्राणो भूमेत्येवं प्राप्तम् / तत इदमुच्यते- परमात्मैवेह भूमा भवितुमर्हति न प्राणः / कस्मात् / संप्रसादादध्युपदेशात् / संप्रसाद इति सुषुप्तं स्थानमुच्यते, सम्यक्प्रसीदत्यस्मिन्निति निर्वचनात् / बृहदारण्यके च स्वप्नजागरितस्थानाभ्यां सह पाठात् तस्यां च संप्रसादावस्थायां प्राणो जागर्तीति प्राणो ऽत्र संप्रसादो ऽभिप्रेयते / प्राणादूर्ध्वं भूम्न उपदिश्यमानत्वादित्यर्थः / प्राण एव चेद्भूमास्यात्स एव तस्मादूर्ध्वमुपदिश्येतेत्यश्लिष्टमेवैतत्स्यात् / नहि नामैव नाम्नो भूय इति नाम्न ऊर्ध्वमुपदिष्टम् / किं तर्हि नाम्नो ऽन्यदर्थान्तरमुपदिष्टं वागाख्यम्- ऽवाग्वाव नाम्नो भूयसीऽ इति / तथा वागादिभ्यो ऽप्या प्राणादर्थान्तरमेव तत्र तत्रोर्ध्वमुपदिष्टम् / तद्वत्प्राणादूर्ध्वमुपदिश्यमानो भूमा प्राणादर्थान्तरभूतो भवितुमर्हति /

नन्विह नास्ति प्रश्नो ऽस्ति भगवः प्राणाद्भूय इति, नापि प्रतिवचनमस्ति प्राणाद्वाव भूयो ऽस्तीति, कथं प्राणादधि भूमोपदिश्यते / प्राणविषयमेव चातिवादित्वामुत्तरत्रानुकृष्यमाणं पश्यामः- ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इति / तस्मान्नास्ति प्रादध्युपदेश इति /

अत्रोच्यते- न तावत्प्राणविषयस्यैवातिवादित्वस्यैतदनुकर्षणमिति शक्यं वक्तुं, विशेषवादात् ऽयः सत्येनातिवदतिऽ इति /

ननु विशेषवादो ऽप्ययं प्राणविषय एव भविष्यति / कथम् / यथैषो ऽग्निहोत्री यः सत्यं वदतीत्युक्ते न सत्यवदनेनाग्निहोत्रित्वं, केन तर्हि, अग्निहोत्रेणैव / सत्यवदनं त्वग्निहोत्रिणो विशेष उच्यते / तथा ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इत्युक्ते न सत्यवदनेनातिवादित्वम्, केन तर्हि, प्रकृतेन प्राणविज्ञानेनैव / सत्यवदनं तु प्राणविदो विशेषो विवक्ष्यत इति /

नेति ब्रूमः / श्रुत्यर्थपरित्यागप्रसङ्गात् / श्रुत्या ह्यत्र सत्यवदनेनातिवादित्वं प्रतीयते- ऽयःसत्येनातिवदति सो ऽतिवदतिऽ इति / नात्र प्राणविज्ञानस्य संकीर्तनमस्ति / प्रकरणात्तु प्राणविज्ञानं संबध्येत / तत्र प्रकरणानुरोधेन श्रुतिः परित्यक्ता स्यात् / प्रकृतव्यावृत्त्यर्थश्च तुशब्दो न संगच्छते ऽएष तु वा अतिवदतिऽ इति / ऽसत्यं त्वेव विजिज्ञासितव्यम्ऽ (छा. ७.१६) इति च प्रयत्नान्तरकरणमर्थान्तरविवक्षां सूचयति / तस्माद्यथैकवेदप्रशंसायां प्रकृतायामेष तु महाब्राह्मणो यश्चतुरो वेदानधीत इत्येकवेदेभ्योर्ऽथान्तरभूतश्चतुर्वेदः प्रशस्यते तादृगेतद्द्रष्टव्यम् / नच प्रश्नप्रतिवचनरूपयैवार्थान्तरविवक्षया भवितव्यमिति नियमो ऽस्ति / प्रकृतसंबन्धासंभवकारितत्वादर्थान्तरविवक्षायाः / तत्र प्राणान्तमनुशासनं श्रुत्वा तूष्णीभूतं नारदं स्वयमेव सनत्कुमारो व्युत्पादयति / यत्प्राणविज्ञानेन विकारानृतविषयेणातिवादित्वमनतिवादित्वमेव तत् ऽएष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदतिऽ इति / तत्र सत्यमिति परं ब्रह्मोच्यते, परमार्थरूपत्वात् / ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ (तै. २.१) इति च श्रुत्यन्तरात् / तथा व्युत्पादिताय नारदाय ऽसो ऽहं भगवः सत्येनातिवदानिऽ इत्येवं प्रवृत्ताय विज्ञानादिसाधनपरम्परया भूमानमुपदिशति / तत्र यत्प्राणादधि सत्यं वक्तव्यं प्रतिज्ञातं तदेवेह भूमेत्युच्यत इति गम्यते / तस्मादस्ति प्राणादधि भूम्न उपदेश इत्यतः प्राणादन्यः परमात्मा भूमा भवितुमर्हति / एवञ्चेहात्मविविदिषया प्रकरणस्योत्थानमुपपन्नं भविष्यति / प्राण एवेहात्मा विवक्षित इत्येतदपि नोपपद्यते / नहि प्राणस्य मुख्यया वृत्त्यात्मत्वमस्ति / नचान्यत्र परमात्मज्ञानाच्छोकविनिवृत्तिरस्ति, ऽनान्यः पन्था विद्यते ऽयनायऽ (श्वे. ६.१५) इति श्रुत्यन्तरात् / ऽतं मा भगवाञ्शोकस्य पारं तारयतुऽ (छा. ७.१.३) इति चोपक्रम्योपसंहरति- ऽतस्मै मृदितकषायाय तमसः पारं दर्शयति भगवान्सनत्कुमारःऽ (छा. ७.२६.२) इति / तम इति शोकादिकारणमविद्योच्यते / प्राणान्ते चानुशासने न प्राणस्यान्यायत्ततोच्येत / ऽआत्मतः प्राणःऽ (छा. ७.२६.२) इति च ब्राह्मणम् / प्रकरणान्ते परमात्मविवक्षा भविष्यति, ऽभूमा तु प्राण एवेति चेत्ऽ न / ऽस भगवः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति स्वे महिम्निऽ (छा. ७.२४.१) इत्यादिना भूम्न एवा प्रकरणसमाप्तेरनुकर्षणात् / वैपुल्यात्मिका च भूमरूपता सर्वकारणत्वात्परमात्मनः सुतरामुपपद्यते

FN: व्यवहारातितं पूर्णं वस्तु भूमा / भगवद्दृशेभ्यो युष्मत्सदृशेभ्यः / देवः बुद्ध्याद्युपाधिको जीवः / प्रकरणात्तु संबध्येत अतिवादित्वे हेतुत्वेनेति शेषः / प्रयत्नान्तरं विचारः / विज्ञानमत्र निदिध्यासनादि /

धर्मोपपत्तेश् च | BBस्_१,३.९ |

अपिच ये भूम्नि श्रूयन्ते धर्मास्ते परमात्मन्युपपद्यन्ते / ऽयत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्वजानाति स भूमाऽ इति दर्शनादिव्यवहाराभावं भूमान्यवगमयति / परमात्मनि चायं दर्शनादिव्यवहाराभावो ऽवगतः / ऽयत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ (बृ. ४.५.१५) इत्यादिश्रुत्यन्तरात् / यो ऽप्यसौ सुषुप्तावस्थायां दर्शनादिव्यवहाराभाव उक्तः सो ऽप्यात्मन एवासङ्गत्वविवक्षयोक्तो न प्राणस्वभावविवक्षया, परमात्मप्रकरणात् / यदपि तस्यामवस्थायां सुखमुक्तं, तदप्यात्मन एव सुखरूपत्वविवक्षयोक्तम् / यत आह- ऽएषो ऽस्य परम आनन्द एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तिऽ (बृ. ४.३.३२) इति / इहापि ऽयो वै भूमा तत्सुखं नाल्पे सुखमस्ति भूमैव सुखम्ऽ इति सामयसुखनिराकरणेन ब्रह्मैव सुखं भूमानं दर्शयति / ऽयो वै भूमा तदमृतम्ऽ इत्यमृतत्वमपीह श्रूयमाणं परमकारणं गमयति / विकाराणामृतत्वस्यापेक्षिकत्वात्, ऽअतो ऽन्यदार्तम्ऽ (बृ. ३.४.२) इति च श्रुत्यन्तरात् / तथाच सत्यत्वं स्वमहिमप्रतिष्ठितत्वं सर्वगतत्वं सर्वात्त्मत्वमिति चैते धर्माः श्रूयमाणाः परमात्मन्येवोपपद्यन्ते नान्यत्र / तस्माद्भूमेति सिद्धम्

FN: उक्तो न शृणोतीत्यादिना / आमयेन दुःखेन सहितं सामयम् / आर्ते नश्वरम् /

३ अक्षराधिकरणम् / सू. १०-१२

अक्षरम् अम्बरान्तधृतेः | BBस्_१,३.१० |

ऽकस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति / स होवाचैतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनणुऽ (बृ. ३.८.७,८)इत्यादि श्रूयते / तत्र संशयः- किमक्षरशब्देन वर्ण उच्यते किंवा परमेश्वर इति / तत्राक्षरसमाम्नाय इत्यादावक्षरशब्दस्य वर्णे प्रसिद्धत्वात् प्रसिद्ध्यतिक्रमस्य चायुक्तत्वात् ऽओङ्कार एवेदं सर्वम्ऽ (छा. २.२३.३) इत्यादौ च श्रुत्यन्तरे वर्णस्याप्युपास्यत्वेन सर्वात्मकत्वावधारणात्, वर्ण एवाक्षरशब्द इति, एवं प्राप्त उच्यते- पर एवात्माक्षरशब्दवाच्यः /

कस्मात् / अम्बरान्तधृतेः- पृथिव्यादेराकाशान्तस्य विकारजातस्य धारणात् / तत्र हि पृथिव्यादेः समस्तविकारजातस्य कालत्रयविभक्तस्य ऽआकाश एव तदोतं च प्रोतं चऽ इत्याकाशे प्रतिष्ठितत्वमुक्त्वा ऽकस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चऽ इत्यनेन प्रश्नेनेदमक्षरमवतारितम् / तथाचोपसंहृतम्- ऽएतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चऽ इति / नचेयमम्बरान्तधृतिर्ब्रह्मणो ऽन्यत्र संभवति / यदपि ऽओङ्कार एवेदं सर्वम्ऽ इति तदपि ब्रह्मप्रतिपत्तिसाधनत्वात्स्तुत्यर्थं द्रष्टव्यम् / तस्मान्न क्षरत्यश्नुते चेति नित्यत्वाव्यापितत्वाभ्यामक्षरं परमेव ब्रह्म

ऽस्यादेतत् कार्यस्य चेत्कारणाधीनत्वमम्बरान्तधृतिरभ्युपगम्यते, प्रधानकारणवादिनो ऽपीयमुपपद्यते / कथमम्बरान्तधृतेर्ब्रह्मत्वप्रतिपत्तिःऽ / अत उत्तरं पठति-

FN: ऽरूढिर्योगमपहरतिऽ इति न्यायेनाह- प्रसिद्धीति /

सा च प्रशासनात् | BBस्_१,३.११ |

सा चाम्बरान्तधृतिः परमेश्वरस्यैव कर्म / कस्मात् / प्रशासनात् / प्रशासनं हीह श्रूयते- ऽएतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतःऽ (बृ. ३.८.९) इत्यादि / प्रशासनं च पारमेश्वरं कर्म / नाचेतनस्य प्रधानस्य प्रशासनं भवति / न ह्यचेतनानां घटादिकारणानां मृदादीनां घटादिविषयं प्रशासनमस्ति

अन्यभावव्यावृत्तेश्च | BBस्_१,३.१२ |

अन्यभावव्यावृत्तेश्च कारणाद्ब्रह्मैवाक्षरशब्दवाच्यम् / तस्यैवाम्बरान्तधृतिः कर्म नान्यस्य कस्य चित् / किमिदमन्यभावव्यावृत्तेरिति / अन्यस्य भावो ऽन्यभावस्यस्माद्व्यावृत्तिरन्यभावव्यावृत्तिरिति / एतदुक्तं भवति-

यदन्यद्ब्रह्मणो ऽक्षरशब्दवाच्यमिहाशङ्क्यते तद्भावादिदमम्बरान्तविधारणमक्षरं व्यावर्तयति श्रुतिः- ऽतद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं दष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृऽ (बृ. ३.८.११) इति / तत्रादृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्यापि संभवति / द्रष्टृत्वादिव्यपदेशस्तु न संभवत्यचेनत्वात् / तथा ऽनान्यदतो ऽस्ति द्रष्टृ नान्यदतोस्ति श्रोतृ नान्यदतो ऽस्ति मन्तृ नान्यदतो ऽस्ति विज्ञातृऽ इत्यात्मभेदप्रतिषेधात् न शारीरस्याप्युपाधिमतो ऽक्षरशब्दवाच्यत्वम् / ऽअचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनःऽ (बृ. ३.८.८) इति चोपाधिमत्ताप्रतिषेधात् / नहि निरुपाधिकः शारीरो नाम भवति / तस्मात्परमेव ब्रह्माक्षरमिति निश्चयः

४ ईक्षतिकर्मव्यपदेशाधिकरणम् / सू. १३

ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः | BBस्_१,३.१३ |

ऽएतद्वै सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारस्तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेति इति प्रकृत्य श्रूयते- ऽयः पुनरेतं त्रिमात्रेणोमिथ्येतेनैवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीतऽ (प्र. ५.२,५) इति / किमस्मिन्वाक्ये परं ब्रह्माभिध्यातव्यमुदिश्यत आहोस्विदपरमिति / एतेनैवायतनेन परमपरं चैकतरमन्वेतीति प्रकृतत्वात्संशयः / तत्रापरमिदं ब्रह्मेति प्राप्तम् / कस्मात् / ऽस तेजसि सूर्ये संपन्नःऽऽ ऽस सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽ इति च तद्विदो देशपरिच्छिन्नस्य फलस्योच्यमानत्वात् / नहि परब्रह्मविद्देशपरिच्छिन्नं फलमश्नुवीतेति युक्तम्, सर्वगतत्वात्परस्य ब्रह्मणः /

नन्वापरब्रह्मपरिग्रहे परं पुरुषमिति विशेषणं नोपपद्यते /

नैष दोषः / पिण्डापेक्षया प्राणस्य परत्वोपपत्तेः / इत्येवं प्राप्ते ऽभिधीयते- परमेव ब्रह्मेहाभिध्यातव्यमुपदिश्यते / कस्मात् / ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् / ईक्षतिर्दर्शनम् / दर्शनव्याप्यमीक्षतिकर्मा / ईक्षतिकर्मत्वेनास्याभिध्यातव्यस्य पुरुषस्य वाक्यशेषे व्यपदेशो भवति- ऽस एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरषमीक्षतेऽ इति / तत्राभिध्यायतेरतथाभूतमपि वस्तु कर्म भवति / मनोरथकल्पितस्याप्यभिध्यायतिकर्मत्वात् / ईक्षतेस्तु तथाभूतमेव वस्तु लोके कर्म दृष्टमित्यतः परमात्मैवायं सम्यग्दर्शनविषयभूत ईक्षतिकर्मत्वेन व्यदिष्ट इति गम्यते / स एव चेह परपुरुषशब्दाभ्यामभिध्यातव्यः प्रत्यभिज्ञायते /

नन्वभिध्याने परः पुरुष उक्तः, ईक्षणे तु परात्परः, कथमितर इतरत्र प्रत्यभिज्ञायत इति /

अत्रोच्यते- परपुरुषशब्दौ तावदुभयत्र साधारणौ / नचात्र जीवनघनशब्देन प्रकृतो ऽभिध्यातव्यः परः पुरुषः परामृश्यते, येन तस्मात्परात्परो ऽयमीक्षितव्यः पुरुषो ऽन्यः स्यात् / कस्तर्हि जीवघन इति / उच्यते- घनो मूर्तिः / जीवलक्षणो घनो जीवघनः / सैन्धवखिल्यवद्यः परमात्मनो जीवरूपः खिल्यभाव उपाधिकृतः परश्च विषयेन्द्रियेभ्यः सो ऽत्र जीवघन इति / अपर आह- ऽस सामभिरुन्नीयते ब्रह्मलोकम्ऽ इत्यतीतानन्तरवाक्यनिर्दिष्टो यो ब्रह्मलोकः परश्च लोकान्तरेभ्यः सो ऽत्रजीवघन इत्युच्यते / जीवानां हि सर्वेषां करणपरिवृतानां सर्वकरणात्मनि हिरण्यगर्भे ब्रह्मलोकनिवासिनि संघातोपपत्तेर्भवति ब्रह्मलोको जीवघनः / तस्मात्परो यः परमात्मेक्षणकर्मभूतः स एवाभिध्याने ऽपि कर्मभूत इति गम्यते / परं पुरुषमिति च विशेषणं परमात्मपरिग्रह एवावकल्पते / परो हि पुरुषः परमात्मैव भवति यस्मात्परं किञ्चिदन्यन्नास्ति, ऽपुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिःऽ इति च श्रुत्यन्तरात् / ऽपरं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारःऽ इति च विभज्यानन्तरमोङ्कारेण परं पुरुषमभिध्यातव्यं ब्रुवन्परमेव ब्रह्मपरं पुरुषं गमयति / ऽयथा पादोदरस्त्वचा विनिर्मुच्यत एवं ह वै स पाप्मना विनिर्मुच्यतेऽ इति पाप्मविनिर्मोकफलवचनं परमात्मानमिहाभिध्यातव्यं सूचयति / अथ यदुक्तं परमात्माभिध्यायिनो न देशपरिच्छिन्नफलं युज्यत इति / अत्रोच्यते- त्रिमात्रेणोङ्कारेणालम्बनेन परमात्मानमभिध्यायतः फलं ब्रह्मलोकप्राप्तिः क्रमेण च सम्यग्दर्शनोत्पत्तिरिति क्रममुक्त्यभिप्रायमेतद्भविष्यतीत्यदोषः

FN: परं निर्विशेषम्, अपरं कार्यं, आयतनेन प्राप्तिसाधनेन, अन्वेति प्राप्नोति / अपरं ब्रह्म हिरण्यगर्भः / पिण्डः स्थूलो विराट् तदपेक्षया सूत्रस्य परत्वम्ति समाध्यर्थः / व्याप्यं विषयः / सैन्धवाखिल्यो लवणपिण्डः, खिल्यभावो ऽल्पत्वम् / पादोदरः सर्पः /

५ दहराधिकरणम् / सू. १४-२१

दहर उत्तरेभ्यः | BBस्_१,३.१४ |

ऽअथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्भाव विजिज्ञासितव्यम्ऽ / (छा. ८.१.१) इत्यादिवाक्यं समाम्नायते / तत्र यो ऽयं दहरे हृदयपुण्रीके दहर आकाशः श्रुतः स किं भूताकाशो ऽथवा विज्ञानात्माऽथवा परमात्मेति संशय्यते / कुतः संशयः / आकाशब्रह्मपुरशब्दाभ्याम् / आकाशशब्दो ह्ययं भूताकाशे परस्मिंश्च प्रयुज्यमानो दृश्यते / तत्र किं भूताकाश एव दहरः स्यात्किंवा पर इति संशयः / तथा ब्रह्मपुरमिति किं जीवो ऽत्र ब्रह्मनामा तस्येदं पुरं शरीरं ब्रह्मपुरमथवा परस्यैव ब्रह्मणः पुरं ब्रह्मपुरमिति / तत्र जीवस्य परस्य वान्यतरस्य पुरस्वामिनो दहराकाशत्वे संशयः / तत्राकाशशब्दस्य भूताकाशे रूढत्वाद्भूताकाश एव दहरशब्द इति प्राप्तम् / तस्य च दहरायतनापेक्षया दहरत्वम् / ऽयावान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हदय आकाशःऽ इति च बाह्यायन्तरभावकृतभेदस्योपमानोपमेयभावः द्यावापृथिव्यादि च तस्मिन्नन्तः समाहितं, अवकाशात्मनाकाशस्यैकत्वात् / अथवा जीवो दहर इति प्राप्तम्, ब्रह्मपुरशब्दात् / जीवस्य हीदं पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते / तस्य स्वकर्मणोपार्जितत्वात् / भक्त्या च तस्य ब्रह्मशब्दवाच्यत्वम् / नहि परस्य ब्रह्मणः शरीरेण स्वस्वामिभावः संबन्धो ऽस्ति / तत्र पुरस्वामिनः पुरैकदेशे ऽवस्थानं दृष्टं यथा राज्ञः / मनौपाधिकश्च जीवः, मनश्च प्रायेण हृदये प्रतिष्ठितमित्यतो जीवस्यैवेदं हृदये ऽन्तरवस्थानं स्यात् / दहरत्वमपि तस्यैव आराग्रोपमितत्वादवकल्पते / आकाशोपमितत्वादि च ब्रह्माभेदविवक्षया भविष्यति / नचात्र दहरस्याकाशस्यान्वेष्यत्वं विजिज्ञासितव्यत्वं च श्रूयते / ऽतस्मिन्यदन्तःऽ इति परविशेषणत्वेनोपादानादिति / अत उत्तरं ब्रूमः- परमेश्वर एवात्र दहराकाशो भवितुमर्हति न भूताकाशो जीवो वा / कस्मात् / उत्तरेभ्यो वाक्यशेषगतेभ्यो हेतुभ्यः / तथाहि- अन्वेष्टव्यतया विहितस्य दहरस्याकाशस्य ऽतं चेद्ब्रूयुःऽ इत्युपक्रम्य ऽकिं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्भाव विजिज्ञासितव्यम्ऽ इत्येवमाक्षेपपूर्वकं प्रतिसमाधानवचनं भवति / ऽस ब्रूयाद्यवान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाश उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहितेऽ (छा. ८.१.३) इत्यादि / तत्र पुण्डरीकदहरत्वेन प्राप्तदहरत्वस्याकाशस्य प्रसिद्धाकाशौपम्येन दहरत्वं निवर्तयन्भूताकाशत्वं दहरस्याकाशस्य निवर्तयतीति गम्यते / यद्यप्याकाशशब्दो भूताकाशे रूढस्तथापि तेनैव तस्योपमा नोपपद्यत इति भूताकाशशङ्का निवर्तिता भवति /

नन्वेकस्याप्याकाशस्य बाह्याभ्यन्तरत्वकल्पितेन भेदेनोपमानोपमेयभावः संभवतीत्युक्तम् /

नैवं संभवति / अगतिका हीयं गतिः, यत्काल्पनिकभेदाश्रयणम् / अपिच कल्पयित्वापि भेदमुपमानोपमेयभावं वर्णयतः परिच्छिन्नत्वादभ्यन्तराकाशस्य न बाह्याकाशपरिमाणत्वमुपपद्येत /

ननु परमेश्वरस्यापि ऽज्यायानाकाशात्ऽ (शत. ब्रा. १०.६.६.२) इति श्रुत्यन्तरान्नैवाकाशपरिमाणत्वमुपपद्यते /

नैष दोषः / पुण्डरीकवेष्टनप्राप्तदहरत्वनिवृत्तिपरत्वाद्वाक्यस्य न तावत्त्वप्रतिपादनपरत्वम् / उभयप्रतिपादने हि वाक्यं भिद्येत / नच कल्पितभेदे पिण्डरीकवेष्टित आकाशैकदेशे द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाधानमुपपद्यते / ऽएष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर्वीशोको विजिघत्सो ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पःऽ इति चात्मत्वापहतपाप्मत्वादयश्च गुणा न भूताकाशे संभवन्ति / यद्यप्यात्मशब्दो जीवे संभवति तथापीतरेभ्यः कारणेभ्यो जीवाशङ्कापि निवर्तिता भवति / नह्युपाधिपरिच्छिन्नस्याराग्रोपमितस्य जीवस्य पुण्डरीकवेष्ठनकृतं दहरत्वं शक्यं निवर्तयितुम् / ब्रह्माभेदविवक्षया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येतेति चेत् / यदात्मतया जीवस्य सर्वगतत्वादि विवक्ष्येत तस्यैव ब्रह्मणः साक्षात्सर्वगतत्वादिविवक्ष्यतामिति युक्तम् / यदप्युक्तं ब्रह्मपुरमिति जीवेन परस्योपलक्षितत्वाद्राज्ञ इव जीवस्यैवेदं पुरस्वामिनः पुरैकदेशवर्तित्वमस्त्विति / अत्र ब्रूमः- परस्यैवेदं ब्रह्मणः पुरं सच्छरीरं ब्रह्मपुरमित्युच्यते, ब्रह्मशब्दस्य तस्मिन्मुख्यत्वात् / तस्याप्यस्ति पुरेणानेन संबन्धः, उपलब्ध्यधिष्ठानत्वात् / ऽस एतस्माज्जीवघनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षतेऽ (प्रं ५.५) ऽस वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयःऽ (बृ. २.५.१८) इत्यादिश्रुतिभ्यः / अथवा जीवपुर एवास्मिन्ब्रह्म संनिहितमुपलक्ष्यते / यथा शालग्रामे विष्णः संनिहित इति तद्वत् / ऽतद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयतेऽ (छा. ८.१.६) इति च कर्मणामन्तवत्फलमुक्त्वा ऽअथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजत्येतांश्च सत्यान्कामान्स्तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवतिऽ इति प्रकृतदहराकाशविज्ञानस्यानन्तफलत्वं वदन्परमात्मत्वमस्य सूचयति / यदप्येतदुक्तं, न दहरस्याकाशस्यान्वेष्टव्यत्वं विजिज्ञासितव्यं च श्रुतं, परविशेषणत्वेनोपादानादिति अत्र ब्रूमः- यद्याकाशो नान्वेष्टव्यत्वेनोक्तः स्यात् ऽयावान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हदय आकाशःऽ इत्याद्याकाशस्वरूपप्रदर्शनं नोपयुज्यते /

नन्वेतदप्यन्तर्वर्तिवस्तुसद्भावप्रदर्शनायैव प्रदर्श्यते / ऽतं चेद्ब्रूयुर्यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशः किं तदत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यं यद्भाव विजिज्ञासितव्यम्ऽ इत्याक्षिप्य परिहारावसर आकाशौपम्योपक्रमेण द्यावापृथिव्यादीनामन्तःसमाहितत्वदर्शनात् /

नैतदेवम् / एवं हि सति यदन्तःसमाहितं द्यावापृथिव्यादि तदन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं चोक्त स्यात् / तत्र वाक्यशेषो नोपपद्येत / ऽअस्मिन्कामाः समाहिताःऽ ऽएष आत्मापहतपाप्माऽ इति हि प्रकृतं द्यावापृथिव्यादिसमाधानाधारमाकाशमाकृष्य ऽअथ य इहात्मानमनुविद्य व्रजन्त्येतांश्च सत्यान्कामान्ऽ इति समुच्चयार्थेन चशब्देनात्मानं कामाधाराश्रितांश्च कामान्विज्ञेयान्वाक्यशेषो दर्शयति / तस्माद्वाक्योपक्रमे ऽपि दहर एवाकाशो हृदयपुण्डरीकाधिष्ठानः सहान्तःस्थैः समाहितैः पृथिव्यादिभिः सत्यैश्च कामैर्विज्ञेय उक्त इति गम्यते / स चोक्तेभ्यो हेतुभ्यः परमेश्वर इति

FN: ब्रह्मपुरं शरीरं, दहरं सूक्ष्मं, पुण्डरीकं तदाकारत्वात्प्रकृतं हृदयमेव / तत्र परस्य संनिधेर्वेश्मशब्दः / भक्त्या चैतन्यगुणयोगेन / विगता जिघत्सा जग्धुमिच्छा यस्य / बभुक्षाशून्य इत्यर्थः / दहरत्वं अल्पत्वम् / आदिपदं सर्वाधारत्वादिसंग्रहार्थम् / पूर्षु शरीरेषु, पुरि हृदये वा शेते इति पुरुषः / अनुविद्य ध्यायेनानुभूय / समाहिताः प्रतिष्ठिताः /

गतिशब्दाभ्यां तथा हि दृष्टं लिङ्गं च | BBस्_१,३.१५ |

दहरः परमेश्वर उत्तरेभ्यो हेतुभ्य इत्युक्तम् / त एवोत्तरे हेतव इदानीं प्रपञ्च्यन्ते / इतश्च परमेश्वर एव दहरः, यस्माद्दहरवाक्यशेषे परमेश्वरस्यैव प्रतिपादकौ गतिशब्दौ भवतः- ऽइमाः सर्वाः प्रजा अहरहर्गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तिऽ (छा. ८.३.२) इति / तत्र प्रकृतं दहरं ब्रह्मलोकशब्देनाभिधाय तद्विषया गतिः प्रजाशब्दवाच्यानां जीवानामभिधीयमाना दहरस्य ब्रह्मतां गमयति / तथा ह्यहरहर्जीवानां सुषुप्तवस्थायां ब्रह्मविषयं गमनं दृष्टं श्रुत्यन्तरे- ऽसता सोम्य तदा संपन्नो भवतिऽ (छा. ६.८.१) इत्येवमादौ / लोके ऽपि किल गाढं सुषुप्तमाचक्षते ब्रह्मीभूतो ब्रह्मतां गत इति / तथा ब्रह्मलोकशब्दो ऽपि प्रकृते दहरे प्रयुज्यमानो जीवभूताकाशशङ्कां निवर्तयन्ब्रह्मतामस्य गमयति /

ननु कमलासनलोकमपि ब्रह्मलोकशब्दो गमयेत् /

गमयेद्यदि ब्रह्मणो लोक इति षष्ठीसमासवृत्त्या व्युत्पाद्येत / सामानाधिकरणवृत्त्या तु व्युत्पाद्यमानो ब्रह्मैव लोको ब्रह्मलोक इति परमेव ब्रह्म गमयिष्यति / एतदेव चाहरर्ब्रह्मलोकगमनं दृष्टं ब्रह्मशब्दस्य सामानाधिकरण्यवृत्तिपरिग्रहे लिङ्गम् / नह्यहरहरिमाः प्रजाः कार्यब्रह्मलोकं सत्यलोकाख्यं गच्छन्तीति शक्यं कल्पयितुम्

धृतेश् च महिम्नो ऽस्यास्मिन्न् उपलब्धेः | BBस्_१,३.१६ |

धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः / कथम् / ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इति हि प्रकृत्याकाशौपम्यपूर्वकं तस्मिन्सर्वसमाधानमुक्त्वा तां स्मिन्नेव चात्मशब्दं प्रयुज्यापहतपाप्मत्वादिगुणयोगं चोपदुश्य तमेवानतिवृत्तप्रकरणं निर्दिशति- ऽअथ य आत्मा स सेतुर्विधृतिरेषलोकानामसंभेदायऽ (छा. ८.४.१) इति / तत्र विधृतिरित्यात्मशब्दसामानाधिकरण्याद्विधारयितोच्यते, क्तिचः कर्तरि स्मरणात् / यथोदकसंतानस्य विधारयिता लोके सेतुः क्षेत्रसंपदामसंभेदाय, एवमयमात्मात्मैषामध्यात्मादिभेदभिन्नानां लोकानां वर्णाश्रमादीनां च विधारिता सेतुरसंभेदायासंकरायेति / एवमिह प्रकृते दहरे विधारणलक्षणं महिमानं दर्शयति / अयं च महिमा परमेश्वर एव श्रुत्यन्तरादुपलभ्यते ऽएतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतःऽ इत्यादेः / तथान्यत्रापि निश्चिते परमेश्वरवाक्ये श्रूयते- ऽएष सर्वेश्वर एष भूताधिपतिरेष भूतपाल एष सेतुर्विधारण एषां लोकानामसंभेदायऽ इति / एवं धृतेश्च हेतोः परमेश्वर एवायं दहरः

FN: सेतुरसंकरहेतुः /

प्रसिद्धेश् च | BBस्_१,३.१७ |

इतश्च परमेश्वर एव ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इत्युच्यते / यत्कारणमाकाशशब्दः परमेश्वरे प्रसिद्धः / ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिताऽ (छा. ८.१.४), ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽ (छा. १.९.१) इत्यादिप्रयोगदर्शनात् / जीवे तु न क्वचिदाकाशशब्दः प्रयुज्यमानो दृश्यते / भूताकाशस्तु सत्यामप्याकाशशब्दप्रसिद्धावुपमानोपमेयभावाद्यसंभवान्न ग्रहीतव्य इत्युक्तम्

FN: आ समान्तात्काशते दीप्यत इत्याकाशः स्वयञ्ज्योतिरीश्वरः /

इतरपरामर्शात् स इति चेन् नासंभवात् | BBस्_१,३.१८ |

यदि वाक्यशेषबलेन दहर इति परमेश्वरः परिगृह्येतास्तीतरस्यापि जीवस्य वाक्यशेषे परामर्शः - ऽअथ य एष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाचऽ (छा. ८.३.४) इति / अत्र हि संप्रसादशब्दः श्रुत्यन्तरे सुषुप्तावस्थायां दृष्टत्वात्तदवस्थावन्तं जीवं शक्नोत्युपस्थापयितुं नार्थान्तरम् / तथा शरीरव्यपाश्रयस्येव जीवस्य शरीरात्समुत्थानं संभवति / यथाकाशव्यपाश्रयाणां वाय्वादीनामाकाशात्समुत्थानं तद्वत् / यथा चादृष्टो ऽपि लोके परमेश्वरविषय आकाशशब्दः परमेश्वरधर्मसमभिव्याहारात् ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिताऽ इत्येवमादौ परमेश्वरविषयो ऽभ्युपगत एवं जीवविषयो ऽपि भविष्यति /

तस्मादितरपरामर्शात् ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशऽ इत्यत्र स एव जीव उच्यते इति चेत् /

नैतदेवं स्यात् / कस्मात्. असंभवात् / नहि जीवो बुद्ध्याद्युपाधिपरिच्छेदाभिमानी सन्नाकाशेनोपमीयेत / नचोपाधिधर्मानभिमन्यमानस्यापहतपाप्मत्वादयो धर्माः संभवन्ति / प्रपञ्चितं चैतत्प्रथमसूत्रे / अतिरेकाशङ्कापरिहारायात्र तु पुनरुपन्यस्तम् / पठिष्यति चोपरिष्टात् ऽअन्यार्थश्च परामर्शःऽ (ब्र. १.३.२०) इति

FN: सम्यक्प्रसीदत्यस्मिञ्जीवो विषयेन्द्रियसंयोगजनितं कालुष्यं जहातीति सुषुप्तिः संप्रसादो जीवस्यावस्थाभेदः /

ऽसंप्रसादे रत्वा चरित्वाऽ इति बृहदारण्यकस्थं श्रुत्यन्तरम् /

उपाधिधर्माः पाप्मादयः /

उत्तराच् चेद् आविर्भूतस्वरूपस् तु | BBस्_१,३.१९ |

इतरपरामर्शाद्या जीवाशङ्का जाता सासंभवान्निराकृता / अथेदानीं मृतस्येवामृतसेकात्पुनः समुत्थानं जीवाशङ्कायाः क्रियते उत्तरस्मात्प्रजापत्याद्वाक्यात् / तत्रहि ऽय आत्मापहतपाप्माऽ इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानमन्वेष्टव्यं विजिज्ञासितव्यं च प्रतिज्ञाय ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्माऽ

(छा. ८.७.४) इति ब्रुवन्नक्षिस्थं द्रष्टारं जीवमात्मानं निर्दिशति / ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ (छा. ८.९.३) इति च तमेव पुनः पुनः परामृश्य ऽय एष स्वप्ने महीयमानश्चरत्येष आत्माऽ (छा. ८.१०.१) इति ऽतद्यत्रैतत्सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्माऽ इति च जीवमेवावस्थान्तरगतं व्याचष्टे / तस्यैव चापहतपाप्मत्वादि दर्शयति- ऽएतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मऽ इति /

नाहं खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानिऽ (छा. ८.११.१,२) इति च सुषुप्तावस्थायां दोषमुपलभ्य ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात् इति चोपक्रम्य शरीरसंबन्धनिन्दापूर्वकं ऽएष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते स उत्तमः पुरुषःऽ इति जीवमेव शरीरात्समुत्थितमुत्तमपुरुषं दर्शयति / तस्मादस्ति संभवो जीवे पारमेश्वराणां धर्माणाम् / अतः ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इति जीव एवोक्त इति चेत्कश्चिद्ब्रूयात्, तं प्रति ब्रूयात्- ऽआविर्भूतस्वरूपस्तुऽ इति / तुशब्दः पूर्वपक्षव्यावृत्त्यर्थः / नोत्तरस्मादपि वाक्यादिह जीवस्याशङ्का संभवतीत्यर्थः /

कस्मात् / यतस्तत्राप्याविर्भूतस्वरूपो जीवो विवक्ष्यते / आविर्भूतं स्वरूपमस्येत्याविर्भूतस्वरूपः / भूतपूर्वगत्या जीववचनम् / एतदुक्तं भवति- ऽय एषो ऽक्षिणि इत्यक्षिलक्षितं द्रष्टारं निर्दिश्योदशरावब्राह्मणेनैनं शरीरात्मताया व्युत्थाप्य ऽएतं त्वेव तेऽ इति पुनःपुनस्तमेव व्याख्यायेयत्वेनाकृष्य स्वप्नसुषुप्तोपन्यासक्रमेण ऽपरं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ इति यदस्य पारमार्थिकं स्वरूपं परं ब्रह्म तद्रूपतयैनं जीवं व्याचष्टे न जैवेन रूपेण / यत्परं ज्योतिरूपसंपत्तव्यं श्रुतं तत्परं ब्रह्म / तच्चापहतपाप्मत्वादिधर्मकं, तदेव च जीवस्य पारमार्थिकं स्वरूपं ऽतत्त्वमसिऽ इत्यादिशास्त्रेभ्यः, नेतरदुपाधिकल्पितम् / यावदेव हि स्थाणाविव पुरुषबुद्धिं द्वैतलक्षणामविद्यां निवर्तयन्कूटस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानमहं ब्रह्मास्मीति न प्रतिपद्यते तावज्जीवस्य जीवत्वम् / यदा तु देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघाताद्व्युत्थाप्य श्रुत्या प्रतिबोध्यते, नासि त्वं देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातः, नासि संसारी, किं तर्हि तद्यत्सत्यं स आत्मा चैतन्यमात्रस्वरूपस्तत्त्वमसीति, तदा कूचस्थनित्यदृक्स्वरूपमात्मानं प्रतिबुदध्यास्माच्छरीराद्यभिमानात्समुत्तिष्ठन्स एव कूटस्थनित्यदृक्स्वरूप आत्मा भवति / ऽस यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ (मुण्ड. ३.२.१) इत्यादिश्रुतिभ्यः / तदेव चास्य पारमार्थिकं स्वरूपं येन शरीरात्समुत्थाय स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते / कथं पुनः स्वं च रूपं स्वेनैव निष्पद्यत इति संभवति कूटस्थनित्यस्य सुवर्णादीनां तु द्रव्यान्तरसंपर्कादभिभूतस्वरूपाणामनभिव्यक्तासाधारणविशेषाणां क्षारप्रक्षेपादिभिः शोध्यमानानां स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् / तथा नक्षत्रादीनामहन्यभिभूतप्रकाशानामभिभावकवियोगे रात्रौ स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः स्यात् / नतु तथात्मचैतन्यज्योतिषो नित्यस्य केनचिदभिभवः संभवत्यसंसर्गित्वाद्व्योम्न इव, दृष्टविरोधाच्च / दृष्टिश्रुतिमतिविज्ञातयो हि जीवस्य स्वरूपम् / तच्च शरीरादसमुत्थितस्यापि जीवस्य सदा निष्पन्नमेव दृश्यते / सर्वो हि जीवः पश्यन्शृण्वन्मन्वानो विजानन्व्यवहरत्यन्यथा व्यवहारानुपपत्तेः / तच्चेच्छरीरात्समुत्थितस्य निष्पद्येत प्राक्समुत्थानाद्दृष्टो व्यवहारो विरुध्येत / अतः किमात्मकमिदं शरीरात्समुत्थानं, किमात्मिका वा स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिरिति /

अत्रोच्यते- प्राग्विवेकविज्ञानोत्पत्तेः शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनोपाधिभिरविविक्तमिव जीवस्य दृष्ट्यादिज्योतिःस्वरूपं भवति / यथा शुद्धस्य स्फटिकस्य स्वाच्छ्यं शौक्ल्यं च स्वरूपं प्राग्विवेकग्रहणाद्रक्तनीलाद्युपाधिभिरविविक्तमिव भवति / प्रमाणजनितविवेकग्रहणात्तु पराचीनः स्फटिकः स्वाच्छ्येन शौक्ल्येन च स्वेनरूपेणाभिनिष्पद्यत इत्युच्यते प्रागपि तथैव सन् / तथा देहाद्युपाध्यविविक्तस्यैव सतो जीवस्य श्रुतिकृतं विवेकविज्ञानं शरीरात्समुत्थानं विवेकविज्ञानफलं स्वरूपेणाभिनिष्पत्तिः केवलात्मस्वरूपावगतिः / तथा विवेकाविवेकमात्रेणैवात्मनो ऽशरीरत्वं सशरीरत्वं च, मन्त्रवर्णात् ऽअशरीरं शरीरेषुऽ (का. १.२.२२) इति, ऽशरीरस्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यतेऽ (गी.१३.३१) इति च सशरीरत्वाशरीरत्वविशेषाभावस्मरणात् / तस्माद्विवेकविज्ञानाभावादनाविर्भूतस्वरूपः सन्विवेकविज्ञानादाविर्भूतस्वरूप इत्युच्यते / नत्वान्यादृशावाविर्भावानाविर्भावौ स्वरूपस्य संभवतः स्वरूपत्वादेव / एवं मिथ्याज्ञानकृत एव जीवपरमेश्वरयोर्भेदो न वस्तुकृतः, व्योमवदसङ्गत्वाविशेषात् / कुतश्चिदेवं प्रतिपत्तव्यम् / यतो ऽय एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृश्यतेऽ इत्युपदिश्य ऽएतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मऽ इत्युपदिशति / यो ऽक्षिणि प्रसिद्धो द्रष्टा द्रष्टृत्वेन विभाव्यते सो ऽमृताभयलक्षणाद्ब्रह्मणो ऽन्यश्चेत्स्यात्ततो ऽमृताभयब्रह्मसामानाध् इकरण्यं न स्यात् / नापि प्रतिच्छायात्मायमक्षिलक्षितो निर्दिश्यते, प्रजापतेर्मृषावादित्वप्रसङ्गात् / तथा द्वितीये ऽपि पर्याये ऽय एषः स्वप्ने महीयमानश्चरतिऽ इति न प्रथमपर्यायनिर्दिष्टादक्षिपुरुषाद्द्रष्टुरन्यो निर्दिष्टः, ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ इत्युपक्रमात् / किञ्चाहमद्य स्वप्ने हस्तिनमद्राक्षं नेदानीं तं पश्यामीति दृष्टमेव प्रतिबुद्धः प्रत्याचष्टे / द्रष्टारं तु तमेव प्रत्यभिजानाति य एवाहं स्वप्नमद्राक्षं स एवाहं जागरितं पश्यमीति / तथा तृतीये ऽपि पर्याये ऽनहि खल्वयमेवं संप्रत्यात्मानं जानात्ययमहमस्मीति नो एवेमानि भूतानि इति सुषुप्तावस्थायां विशेषविज्ञानाभावमेव दर्शयति न विज्ञातारं प्रतिषेधति / यत्तु तत्र ऽविनाशमेवापीतो भवतिऽ इति तदपि विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेव न विज्ञातृविनाशाभिप्रायम् / ऽनहि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते ऽविनाशित्वात्ऽ (बृ. ४.३.३०) इति श्रुत्यन्तरात् / तथा चतुर्थे ऽपि पर्याये ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि नो एवान्यत्रैतस्मात्ऽ इत्युपक्रम्य ऽमघवन्मर्त्यं वा इदं शरीरम्ऽ इत्यादिना प्रपञ्चेन शरीरादुपाधिसंबन्धप्रत्याख्यानेन संप्रसादशब्दोदितं जीवं ऽस्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ इति ब्रह्मस्वरूपापन्नं दर्शयन्न परस्माद्ब्रह्मणो ऽमृताभयस्वरूपादन्यं जीवं दर्शयति / केचित्तु परमात्मविवक्षायां ऽएतं त्वेव तेऽ इति जीवाकर्षणमन्याय्यं मन्यमाना एतमेव वाक्योपक्रमसूचितमपहतपाप्मत्वादिगुणकमात्मानं ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामीति कल्पयन्ति / तेषामेतमिति संनिहितावलम्बिनी सर्वनामश्रुतिर्विप्रकृष्येत / भूयःश्रुतिश्चोपरुध्येत, पर्यायान्तराभिहितस्य पर्यायान्तरे ऽनभिधीयमानत्वात् / ऽएतं त्वेव तेऽ इति च प्रतिज्ञाय प्राक्चतुर्थात्पर्यायादन्यमन्यं व्याचक्षाणस्य प्रजापतेः प्रतारकत्वं प्रसज्येत / तस्माद्यदविद्याप्रत्युपस्थापितपारमार्थिकं जैवं रूपं कर्तृभोक्तृरागद्वेषादिदोषकलुषितमनेकानर्थयोगि तद्विलयनेन तद्विपरीतमपहतपाप्मत्वादिगुणकं पारमेश्वरं स्वरूपं विद्यया प्रतिपाद्यते, सर्पादिविलयनेनेव रज्ज्वादीन् / अपरे तु वादिनः पारमार्थिकमेव जैवं रूपमिति मन्यन्ते ऽस्मदीयाश्च केचित् / तेषां सर्वेषामात्मैकत्वसम्यग्दर्शनप्रतिपक्षभूतानां प्रतिबोधायेदं शारीरकमारब्धम् / एक एव परमेश्वरः कूटस्थनित्यो विज्ञानधातुरविद्यया मायया मायाविवदनेकधा विभाव्यते नान्यो विज्ञानधातुरस्तीति / यत्त्विदं परमेश्वरवाक्ये जीवमाशङ्ख्य प्रतिषेधति सूत्रकारः - ऽनासंभवात्ऽ (ब्र.१.३.१८) इत्यादिना / तत्रायमभिप्रायः - नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे कूटस्थनित्ये एकस्मिन्नसङ्गे परमात्मनि तद्विपरीतं जैवं रूपं व्योम्नीव तलमलादिपरिकल्पितम् / तदात्मैकत्वप्रतिपादनपरैर्वाक्यैर्न्यायोपेतैर्द्वैतवादप्रतिषेधैश्चापनेष्यामीति परमात्मनो जीवादन्यत्वं द्रढयति / जीवस्य तु न परस्मादन्यत्वं प्रतिपिपादयिषति किं त्वनुवदत्येवाविद्याकल्पितं लोकप्रसिद्धं जीवभेदम् / एवं हि स्वाभाविककर्तृत्वभोक्तृत्वानुवादेन प्रवृत्ताः कर्मविधयो न विरुध्यन्त इति मन्यते / प्रतिपाद्यं तु शास्त्रार्थमात्मैकत्वमेव दर्शयति- ऽशास्त्रदृष्ट्या तूपदेशो वामदेववत्ऽ (ब्र. १.१.३०) इत्यादिनावर्णिश्चास्माभिर्विद्वद्भेदेन कर्मविधिविरोधपरिहारः

महीयमानो वासनामयैर्विषयैः पूज्यमान इति स्वप्नपर्याये, तद्यत्रेति सुषुप्तिपर्याये च जीवमेव प्रजापतिर्व्याचष्ट इत्यन्वयः /

अहेति निपातः खेदे /

एतस्मात्प्रकृतादात्मनो ऽन्यत्र अन्यम् /

उदशरावेति उदकपूर्णे शरावे प्रतिबिम्बात्मानं देहं स्वस्याज्ञातं यत्तन्मह्यं वाच्यमित्युक्तः श्रुत्यर्थः /

व्युत्थाप्य विचार्य /

अभिनिष्पद्यत इत्यत्र एतदुक्तं भवतीति संबन्धः /

अभिभावकः सौरालोकास्तद्वियोगे /

वेदना हर्षशोकादयः /

विवेकविज्ञानं त्वंपदार्थशोधनम् /

अन्यादृशौ सत्यौ /

अंशादिशून्यत्वमसङ्गत्वम् /

अयं सुषुप्तः, संप्रति सुषुप्तौ, अहं आत्मानं अहङ्कारास्पदमात्मानं न जानाति /

नहीति आत्मानः स्वभावभूतविज्ञाप्तेर्नान्यथाभावो योग्यत्वादित्यर्थः /

विलयनेन शोधनेन /

विद्यया महावाक्येन /

वाक्यानि तत्त्वमस्यादीनि जीवब्रह्मणोश्चैतन्याविशेषात्तदाकारेणाकारान्तरेण वा भेदायोगो न्यायः / नेहनानेनेत्यादयो द्वैतवादनिषेधाः /

अन्यार्थश् च परामर्शः | BBस्_१,३.२० |

अथ यो दहरवाक्यशेषे जीवपरामर्शो दर्शितः - ऽअथ य एष संप्रसादःऽ (छा. ८.३.४) इत्यादि, स दहरे परमेश्वरे व्याख्यायमाने न जीवोपासनोपदेशो न प्रकृतविशेषोपदेश इत्यर्थकत्वं प्राप्नोतीति / अत आह- अन्यार्थो ऽयं जीवपरामर्शौ न जीवस्वरूपपर्यवसायी किं तर्हि परमेश्वरस्वरूपपर्यवसायी / कथम् / संप्रसादशब्दोदितो जीवो जागरितव्यवहारे देहेन्द्रियपञ्जराध्यक्षो भूत्वा तद्वासनानिर्मितांश्च स्वप्नान्नाडीचरो ऽनुभूय श्रान्तः शरणं प्रेप्सुरुभयरूपादपि शरीराभिमानात्समुत्थाय सुषुप्तावस्थायां परं ज्योतिराकाशशब्दितं परं ब्रह्मोपसंपद्य विशेषविज्ञानवत्त्वं च परित्यज्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते / यदस्योपसंपत्तव्यं परं ज्योतिर्येन स्वेन रूपेणायमभिनिष्पद्यते स एष आत्मापहतपाप्मत्वादिगुण उपास्य इत्येवमर्थो ऽयं जीवपरामर्शः परमेश्वरवादिनो ऽप्युपपद्यते

अल्पश्रुतेर् इति चेत् तद् उक्तम् | BBस्_१,३.२१ |

यदप्युक्तम्, ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ इत्याकाशस्याल्पत्वं श्रूयमाणं परमेश्वरे नोपपद्यते, जीवस्य त्वाराग्रोपनिमितस्याल्पत्वमवकल्पत इति तस्य परिहारो वक्तव्यः / उक्तो ह्यस्य परिहारः परमेश्वरस्यापेक्षिकमल्पत्वमवकल्पत इति ऽअर्भकौकस्त्वात्तद्व्यपदेशाच्च नेति चेन्न निचाय्यत्वादेवं व्योमवच्चऽ (ब्र. १.२.७) इत्यत्र / स एवेह परिहारो ऽनुसंधातव्य इति सूचयति / श्रुत्यैव चेदमल्पत्वं प्रत्युक्तं प्रसिद्धेनाकाशेनोपमिमानया ऽयावान्वा अयमाकाशस्तावानेषो ऽन्तर्हृदय आकाशःऽ इति

६ अनुकृत्यधिकरणम्. सू. २२-२३

अनुकृतेस् तस्य च | BBस्_१,३.२२ |

ऽन तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतो ऽयमाग्निः / तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ (मु. २.२१०) इति समामनन्ति / यत्र यं भान्तमनुभाति सर्वं यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति स किं तेजोधातुः कश्चिदुत प्राज्ञ आत्मेति विचिकित्सायां तेजोधातुरिति तावत्प्राप्तम् / कुतः, तेजोधातूनामेव सुर्यादीनां भानप्रतिषेधात् / तेजःस्वभावकं हि चन्द्रतारकादि तेजःस्वभावक एव सुर्यो भासमाने ऽहनि न भासत इति प्रसिद्धम् / तथा सह सूर्येण सर्वमिदं चन्द्रतारकादि यस्मिन्न भासते सो ऽपि तेजःस्वभाव एव कश्चिदित्यवगम्यते / अनुभानमपि तेजःस्वभावक एवो ऽपपद्यते, समानस्वभावकेष्वनुकारदर्शनात् / गच्छन्तमनुगच्छतीतिवत् / तस्मात्तेजोधातुः कश्चिदित्येवं प्राप्ते ब्रूमः - प्राज्ञ एवात्मा भवितुमर्हति / कस्मात् / अनुकृतेः / अनुकरणमनुकृतिः / यदेतत् ऽतमेव भान्तमनुभाति सर्वम्ऽ इत्यनुभानं, तत्प्राज्ञपरिग्रहे ऽवकल्पते / ऽभारूपः सत्यसंकल्पःऽ (छा.

३.१४.२) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति / न तु तेजोधातुं कञ्चित्सूर्यादयो ऽनुभान्तीति प्रसिद्धम् / समत्वाच्च तेजोधातूनां सूर्यादीनां न तेजोधातुमन्यं प्रत्यपेक्षास्ति यं भान्तमनुभायुः / नहि प्रदीपः प्रदीपान्तरमनुभाति / यदप्युक्तं समानस्वभावकेष्वनुकारो दृश्यत इति / नायमेकान्तो नियमः / भिन्नस्वभावकेष्वपि ह्यनुकारो दृश्यते / यथा सुतप्तो ऽयःपिण्डो ऽग्न्यनुकृतिरग्निं दहन्तमनुदहति, भौमं वा रजो वायुं वहन्तमनुवहन्तीति / अनुकृतेरित्यनुभानमसूसुचत् / तस्य चेति चतुर्थं पादमस्य श्लोकस्य सूचयति / ऽतस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ इति तधेतुकं भानं सूर्यादेरुच्यमानं प्राज्ञमात्मानं गमयति / ऽतद्देवा ज्योतिषां ज्योतिरायुर्हेपासते ऽमृतम्ऽ (बृ. ४.४.१६) इति हि प्राज्ञमात्मानमामनन्ति / तेजोन्तरेण सुर्यादितेजो विभातीत्यप्रसिद्धं विरुद्धं च, तेजोन्तरेण तेजोन्तरस्य प्रतिधातात् / अथवा न सूर्यादीनमेव श्लोकपरिपठितानामिदं तद्धेतुकं विभानमुच्यते / किं तर्हि ऽसर्वमिदम्ऽ इत्यविशेषश्रुतेः सर्वस्यैवास्य नामरूपक्रियाकारकफलजातस्य याभिव्यक्तिः सा ब्रह्मज्योतिःसत्तानिमित्ता / यथा सूर्यादिज्योतिःसत्तानिमित्ता सर्वस्य रूपजातस्याभिव्यक्तिस्तद्वत् / ऽन तत्र सूर्यो भातिऽ इति च तत्रशब्दमाहरन्प्रकृतग्रहणं दर्शयति / प्रकृतं च ब्रह्म ऽयस्मिन्द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्ऽ (मु. २.२.५) इत्यादिना / अनन्तरं च ऽहिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्फलम् / तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुःऽ इति / कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्यत इदमुत्थितम्-ऽन तत्र सूर्यो भातिऽ इति / यदप्युक्तं सूर्यादीनां तेजसां भानप्रतिषेधस्तेजोधातावेवन्यस्मिन्नवकल्पते सूर्य इवेतरेषामिति / तत्र तु स एव तेजोधातुरन्यो न संभवतीत्युपपादितम् / ब्रह्मण्यपि चैषां भानप्रतिषेधो ऽवकल्पते / यतो यदुपलभन्ते तत्सर्वं ब्रह्मणैव ज्योतिषोपलभ्यते, ब्रह्म तु नान्येन ज्योतिषोपलभ्यते स्वयं ज्योतिःस्वरूपत्वात्, येन सूर्यादयस्तस्मिन्भायुः / ब्रह्म ह्यान्यद्व्यनक्ति नतु ब्रह्मान्येन व्यज्यते / ऽआत्मनैवायं ज्योतिषास्तेऽ (बृ. ४.३.६), ऽआगृह्यो नहि गृह्यतेऽ (बृ. ४.२.४) इत्यादिश्रुतिभ्यः

FN: तत्र तारकान्तराणि चन्द्रादि च न भाति तं न भासयतीति यावत् /

प्राज्ञत्वं स्वप्रकाशकत्वं भासकत्वार्थमुक्तम् /

अनुकारः अनुभानम् /

विरजं आगन्तुकमलशून्यम् / शुभ्रं नैसर्गिकमलशून्यम् /

अपि च स्मर्यते | BBस्_१,३.२३ |

अपिचेदृग्रूपत्वं प्राज्ञस्यैवैत्मनः स्मर्यते भगवद्गीतासु- ऽन तद्भासयते सूर्यो न शशाङ् को न पावकः / यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं ममऽ (१५.६) इति, ऽयदादित्यगतं तेजो जगद्भासयते ऽखिलम् / यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्ऽ (१५.१२) इति च

७ प्रमिताधिकरणम् / सू. २४-२५

शब्दाद् एव प्रमितः | BBस्_१,३.२४ |

ऽअङ्गुष्टमात्रः पुरुषः मध्य आत्मनि तिष्ठतिऽ इति श्रूयते / तथा अङ्गुष्टमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः / ईशानो भूतभव्यस्य स एवाद्य स उ श्व एतद्वै तत्ऽ (का. २.४.१३) इति च / तत्र यो ऽयमङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः श्रूयते स किं विज्ञानात्मा किंवा परमात्मेति संशयः / तत्र परिमाणोपदेशात्तावद्विज्ञानात्मेति प्राप्तम् / नह्यनन्तायामविस्तारस्य परमात्मनो ऽङ्गुष्ठपरिमाणमुपपद्यते / विज्ञानात्मननस्तूपाधिमत्त्वात्संभवति कयाचित्कल्पनयाङ्गुष्ठमात्रत्वम् / स्मृतेश्च- ऽअथ सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशं गतम् / अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्षं यमो बलात्ऽ //

(म.भा. ३.२९७.१७)

इति / नहि परमेश्वरो बलाद्यमेन निष्क्रष्टुं शक्यस्तेन तत्र संसार्यङ्गुष्ठमात्रो निश्चितः स एवेहापीत्येवं प्राप्ते ब्रूमः - परमात्मैवायमङ्गुष्ठमात्रपरिमितः पुरुषो भवितुमर्हति / कस्मात्, शब्दात्, ऽईशानो भूतभव्यस्यऽ इति / नह्यन्यः परमेश्वराद्भूतभव्यस्य निरङ् कुशमीशिता / ऽएतद्वै तत्ऽ इति च प्रकृतं पृष्टमिहानुसंदधाति / एतद्वै तद्यत्पृष्टं ब्रह्मेत्यर्थः / पृष्टं चेह ब्रह्म ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात् / अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वदऽ (का. १.२.१४) इति शब्दादेवेत्यभिधानश्रुतेरेवेशान इति परमेश्वरो ऽयं गम्यत इत्यर्थः

कथं पुनः सर्वगतस्य परमात्मनः परिमाणोपदेश इत्यत्र ब्रूमः -

FN: आत्मनि देहे मध्ये हृदयसप्रनीत्यर्थः /

भूतभव्यग्रहणं भवतो ऽपि प्रदर्शनार्थम् कालत्रयनियन्तेत्यर्थः /

कयाचिदिति हृदयकमलकोशस्य जीवोपलब्धिस्थानस्याङ्गुष्ठमात्रतयेत्यर्थः /

हृद्यपेक्षया तु मनुष्याधिकारत्वात् | BBस्_१,३.२५ |

सर्वगतस्यापि परमात्मनो हृदये ऽवस्थानमपेक्ष्याङ्गुष्ठमात्रत्वमिदमुच्यते / आकाशस्येव वंशपर्वापेक्षमरत्रिमात्रत्वम् / नह्यञ्जसातिमात्रस्य परमात्मनो ऽङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपद्यते / न चान्यः परमात्मन इह ग्रहणमर्हतीशानशब्दादिभ्य इत्युक्तम् /

ननु प्रतिप्राणिभेदं हृदयानामनवस्थितत्वादपेक्षमप्यङ्गुष्ठमात्रत्वं नोपपद्यत इत्यत उत्तरमुच्यते- मनुष्याधिकारत्वादिति / शास्त्रं ह्यविशेषप्रवृत्तमपि मनुष्यानेवाधिकरोति,

शक्तत्वादर्थित्वादपर्युदस्तत्वादुपनयनादिशास्त्राच्चेति वर्णितमेतदधिकारलक्षणे (जै. ६.१) / मनुष्याणां च नियतपरिमाणः कायः / औचित्येन नियतपरिमाणमेव चैषामङ्गुष्ठमात्रं हृदयम् / अतो मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्य मनुष्यहृदयावस्थानापेक्षमङ्गुष्ठमात्रत्वमुपपन्नं परमात्मनः / यदप्युक्तं परिमाणोपदेशात्स्मृतेश्च संसार्येवायमङ्गुष्टमात्रः प्रत्येतव्य इति, तत्प्रत्युच्यते- ऽस आत्मा तत्त्वमसिऽ इत्यादिवत्संसारिण एव सतो ऽङ्गुष्ठमात्रस्य ब्रह्मत्वमिदमुपदिश्यत इति / द्विरूपा हि वेदान्तवाक्यानां प्रवृत्तिः, क्वचित्परमात्मस्वरूपनिरूपणपरा क्वचिद्विज्ञानात्मनः परमात्मैकत्वोपदेशपरा / तदत्र विज्ञानात्मनः परमात्मनैकत्वमुपदिश्यते नाङ्गुष्ठमात्रत्वं कस्यचित् / एतमेवार्थं परेण स्फुटीकरिष्यति- ऽअङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो ऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः / तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषिकां धैर्येण / तं विद्याच्छुक्रममृतम्ऽ (का. २.६.१७) इति

FN: सकनिष्ठः करो ऽरत्निः /

अत्र मनुष्यशब्दस्त्रैवर्णिकपरः /

ऽशूद्रो यज्ञे ऽनवकॢप्तःऽ इति पर्युदासात्, उपनीयत, तमध्यापयीत, इति शूद्राधिकारवारणम् /

शरीरात्स्थूलात्सूक्ष्माच्च तं जीवं प्रवृहेत्पृथक्कर्यात् / धैर्येण शमादिनेति यावत् /

८ देवताधिकरणम् / सू. २६-३३

तदुपर्य् अपि बादरायणः संभवात् | BBस्_१,३.२६ |

अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिर्मनुष्यहृदयापेक्षया मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तं, तत्प्रसङ्गेनेदमुच्यते / बाढं मनुष्याधिकारेति शास्त्रम् / नतु मनुष्यानेवेतीह ब्रह्मज्ञाने नियमो ऽस्ति / तेषां मनुष्याणामुपरिष्टाद्ये देवादयस्तानप्यधिकरोति शास्त्रमिति बादरायण आचार्यो मन्यन्ते / कस्मात् / संभवात् / संभवति हि तेषामप्यर्थित्वाद्यधिकारकारणम् / तत्रार्थित्वं तावन्मोक्षविषयं देवादीनामपि संभवति विकारविषयविभूत्यनित्यत्वालोचनादिनिमित्तम् / तथा सामर्थ्यमपि तेषां संभवति, मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमात् / नच तेषां कश्चित्प्रतिषेधो ऽस्ति / नचोपनयनशास्त्रेणैषामधिकारो निवर्त्येत, उपनयनस्य वेदाध्ययनार्थत्वात् / तेषां च स्वयंप्रतिभातवेदत्वात् / अपिचैषां विद्याग्रहणार्थं ब्रह्मचर्यादि दर्शयति- ऽएकशतं ह वै वर्षाणि मघवान्प्रजापतौ ब्रह्मचर्यमुवासऽ (छा. ८.११.३), ऽभृगुर्वै वारुणिः / वरुणं पितरमुपससार / अधीहि भगवो ब्रह्मऽ (तै. ३.१) इत्यादि / यदपि कर्मस्वनधिकारकारणमुक्तम्- ऽन देवानां देवतान्तराभावात्ऽ इति, ऽन ऋषीणामार्षेयान्तराभावात्ऽ (जै.६.१.६,७) इति / न तद्विद्यास्वस्ति / नहीन्द्रादीनां विद्यास्वधक्रियमाणानामिन्द्राद्युद्देशेन किञ्चित्कृत्यमस्ति / नच भृग्वादीनां भृग्वादिसगोत्रतया / तस्माद्देवादीनामपि विद्यास्वधिकारः केन वार्यते / देवाद्यधिकारे ऽप्यङ्गुष्टमात्रश्रुतिः स्वाङ्गुष्ठापेक्षया न विरुध्यते

FN: देवानां कर्मसु नाधिकारः, देवतान्तराणामुद्देश्यानामभावादिति प्रथमसूत्रार्थः /

ऋषीणामपि न, ऋष्यान्तराभावादृषियुक्ते कर्मण्यशक्तेरिति द्वितीयसूत्रार्थः /

तत् असामर्थ्यरूपं कारणम् /

विरोधः कर्मणीति चेन् नानेकप्रतिपत्तेर् दर्शनात् | BBस्_१,३.२७ |

स्यादेतत्, यदि विग्रहवत्त्वाद्यभ्युपगमेन देवादीनां विद्यास्वधिकारो वर्ण्येत विग्रहवत्त्वादृत्विगादिन्द्रादीनामपि स्वरूपसंनिधानेन कर्माङ्गभावो ऽभ्युपगम्येत / तदा च विरोधः कर्मणि स्यात् / नहीन्द्रादीनां स्वरूपसंनिधानेन यागे ऽङ्गभावो दृश्यते / नच संभवति / बहुषु यागेषु युगपदेकस्येन्द्रस्य स्वरूपसंनिधानतानुपपत्तेरिति चेत् / नायमस्ति विरोधः / कस्मात् / अनेकप्रतिपत्तेः / एकस्यापि देवतात्मनो युगपदनेकस्वरूपप्रतिपत्तिः संभवति / कथमेतदवगम्यते / दर्शनात् / तथाहि-ऽकति देवाःऽ इत्युपक्रम्य ऽत्रयश्च त्री च शता त्रयश्च त्री च सहस्राऽ इति निरुच्य ऽकतम तेऽ इत्यस्यां पृच्छायाम् ऽमहिमान एवैषामेते त्रयस्त्रिंशत्त्वेव देवाःऽ (बृ. ३.९.१,२) इति निर्ब्रुवती श्रुतिरेकैकस्य देवतात्मनो युगपदनेकरूपतां दर्शयति / तथा त्रयस्त्रिंशतो ऽपि षडाद्यन्तर्भावक्रमेण ऽकतम एको देव इति प्राणःऽ इति प्राणैकरूपतां देवानां दर्शयन्ती तस्यैकस्य प्राणस्य युगपदनेकरूपतां दर्शयति / तथा स्मृतिरपि- ऽआत्मनो वै शरीराणि बहूनि भरतर्षभ //

योगी कुर्याद्बलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महीं चरेत् //

प्राप्नुयाद्विषयान्कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् //

संक्षिपेच्च पुनस्तानि सूर्यो रश्मिगणानिवऽ //

इत्येवञ्जातीयका प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्याणां योगिनामपि युगपदनेकशरीरयोगं दर्शयति / किमु वक्तव्यमाजानसिद्धानां देवानाम् / अनेकरूपप्रतिपत्तिसंभवाच्चैकैका देवता बहुभी रूपैरात्मानं प्रविभज्य बहुषु यागेषु युगपदङ्गभावं गच्छतीति / परैश्च न दृश्यते ऽन्तर्धानादिक्रियायोगादित्युपपद्यते //

अनेकप्रतिपत्तेर्दर्शनादित्यस्यापरा व्याख्या- विग्रहवतामपि कर्माङ्गभावचोदनास्वनेका प्रतिपत्तिर्दृश्यते / क्वचिदेको ऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं न गच्छति, यथा बहुभिर्भोजयद्भिर्नैको ब्राह्मणो युगपद्भोज्यते / क्वचिच्चैको ऽपि विग्रहवाननेकत्र युगपदङ्गभावं गच्छति, यथा बहुभिर्नमस्कुर्वाणैरेको ब्राह्मणो युगपन्नमस्क्रियते / तद्वदिहोद्देशपरित्यागात्मकत्वाद्यागस्य विग्रहवतीमप्येकां देवतामुद्दिश्य बहवः स्वं स्वं द्रव्यं युगपत्परित्यक्ष्यन्तीति विग्रहवत्त्वे ऽपि देवतानां न किञ्चित्कर्मणि विरुध्यते

FN: दर्शनात् श्रुतिप्रामाण्यात् /

वैश्वदेवशास्त्रस्य हि निविदि कति देवा इत्युपक्रम्य शाकल्याय याज्ञवल्क्येन त्रयश्चेत्त्युत्तरम् / निविन्नाम शस्यमानदेवतासंख्यावाचकानि मन्त्रपदानि /

बलं योगसिद्धिम् /

ऽअणिमा महिमा चैव गरिमा प्राप्तिरीशिता / प्राकम्यं च वशित्वं च तत्र कामावसायिताऽ इत्यणिमाद्याः /

आजानसिद्धानां जन्मनैव प्राप्तिशयानाम् /

शब्द इति चेन् नातः प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् | BBस्_१,३.२८ |

मा नाम विग्रहवत्त्वे देवादीनामभ्युपगम्यमाने कर्मणि कश्चिद्विरोधः प्रसञ्जि / शब्दे तु विरोधः प्रसज्येत / कथम् / औत्पत्तिकं हि शब्दस्यार्थेन संबन्धमाश्रित्य ऽअनपेक्षत्वात्ऽ इति वेदस्य प्रामाण्यं स्थापितम् / इदानीं तु विग्रहवती देवताभ्युपगम्यमाना यद्यप्यैश्वर्ययोगाद्युगपदनेककर्मसंबन्धीनि हवींषि भुञ्जीत तथापि विग्रहयोगादस्मदादिवज्जननमरणवती सेति नित्यस्य शब्दस्य नित्येनार्थेन नित्ये संबन्धेप्रतीयमाने यद्वैदिके शब्दे प्रामाण्यं स्थितं तस्य विरोधः स्यादिति चेत् / नायमप्यस्ति विरोधः / कस्मात् / अतः प्रभवात् / अत एव हि वैदिकाच्छब्दादेवादिकं जगत्प्रभवति /

ननु जन्माद्यस्य यतः (ब्र. १.१.२) इत्यत्र ब्रह्मप्रभवत्वं जगतो ऽवधारितं, कथमिह शब्दप्रभवत्वमुच्यते / अपिच यदि नाम वैदिकाच्छब्दादस्य प्रभवो ऽभ्युपगतः, कथमेतावता विरोधः शब्दे परिहृतः यावता वसवो रुद्रा आदित्या विश्वेदेवा मरुत इत्येतेर्ऽथा अनित्या एवोत्पत्तिमत्त्वात् / तदनित्यत्वे च तद्वाचिनां वैदिकानां वस्वादिशब्दानामनित्यत्वं केन निवार्यते / प्रसिद्धं हि लोके देवदत्तस्य पुत्र उत्पन्ने यज्ञदत्त इति तस्य नाम क्रियत इति / तस्माद्विरोध एव शब्द इति चेत् /

न / गवादिशब्दार्थसंबन्धनित्यत्वदर्शनात् / नहि गवादिव्यक्तीनामुत्पत्तिमत्त्वे तदाकृतीनीमप्युत्पत्तिमत्त्वं स्यात् / द्रव्यगुणकर्मणां हि व्यक्तय एवोत्पद्यन्ते नाकृतयः / आकृतिभिश्च शब्दानां संबन्धो न व्यक्तिभिः / व्यक्तीनामानन्त्यात्संबन्धग्रहणानुपपत्तेः / व्यक्तिषूत्पद्यमानास्वप्याकृतीनां नित्यत्वाच्च गवादिशब्देषु कश्चिद्विरोधो दृश्यते / तथा देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमे ऽप्याकृतिनित्यत्वान्न कश्चिद्वस्वादिशब्देषु विरोध इति द्रष्टव्यम् / आकृतिविशेषस्तु देवादीनां मन्त्रार्थवादादिभ्यो विग्रहवत्त्वाद्यवगमादवगन्तव्यः / स्थानविशेषसंबन्धनिमित्ताश्चेन्द्रादिशब्दाः सेनापत्यादिशब्दवत् / ततश्च यो यस्तत्तत्स्थानमधिरोहति स स इन्द्रादिशब्दैरभिधीयत इति न दोषो भवति / नचेदं शब्दप्रभवत्वं ब्रह्मप्रभवत्ववदुपादानकारणाभिप्रायेणोच्यते / कथं तर्हि स्थिते वाचकात्मना नित्ये शब्दे नित्यार्थसंबन्धिनि शब्दव्यवहारयोग्यार्थव्यक्तिनिष्पत्तिरतः प्रभव इत्युच्यते कथं पुनरवगम्यते शब्दात्प्रभवति जगदिति / प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् / प्रत्यक्षं श्रुतिः, प्रामाण्यं प्रत्यनपेक्षत्वात् / अनुमानं स्मृतिः, प्रामाण्यं प्रति सापेक्षत्वात् / ते हि शब्दपूर्वो सृष्टिं दर्शयतः / ऽएते इति वै प्रजापतिर्देवानसृजतासृग्रमिति मनुष्यानिन्दव इति पितृंस्तिरः पवित्रमिति ग्रहानाशव इति स्तोत्रं विश्वानीति शस्त्रमभिसौभगेत्यन्याः प्रजाःऽ इति श्रुतिः / तथान्यत्रापि ऽस मनसा वाचं मिथुनं समभवत्ऽ (बृ. १.२.४) इत्यादिना तत्रतत्र शब्दपूर्विका सृष्टिः श्राव्यते / स्मृतिरपि- ऽअनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा / आदौ वेदमयी दिव्या यतः सर्वा प्रवृत्तयःऽ //

इति / उत्सर्गो ऽप्ययं वाचः संप्रदायप्रवर्तनात्मको द्रष्टव्यः, अनादिनिधनाया अन्यादृशस्योत्सर्गस्यासंभवात् / तथा ऽनाम रूपं च भूतानां कर्मणां च प्रवर्तनम् / वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरःऽ //

(मनु. १.२१) इति / ऽ सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् / वेदशब्देभ्य एवादौ पृथक्संस्थाश्च निर्ममेऽ //

इति च / अपिच चिकीर्षितमर्थमनुतिष्ठंस्तस्य वाचकं शब्दं पूर्वं स्मृत्वा पश्चात्तमर्थमनुष्ठतीति सर्वेषां नः प्रत्यक्षमेतत् / तथा प्रजापतेरपि स्रष्टुः सृष्टेः पूर्वं वैदिकाः शब्दा मनसि प्रादुर्बभूवुः, पश्चात्तदनुगतानर्थान्ससर्जेति गम्यते / तथाच श्रुतिः - ऽस भूरिति व्याहारत्स भूमिमसृजतऽ (तै.ब्रा. २.२.४.२) इत्येवमादिका भूरादिशब्देभ्य एव मनसि प्रादुर्भूतेभ्यो भूरादिलोकान्सृष्टान्दर्शयति / किमात्मकं पुनः शब्दमभिप्रेत्येदं शब्दप्रभवत्वमुच्यते / स्फोटमित्याह / वर्णपक्षे हि तेषामुत्पन्नप्रध्वंसित्वान्नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यनुपपन्नं स्यात् / उत्पन्नध्वंसिनश्च वर्णाः, प्रत्युच्चारणमन्यथा चान्यथा च प्रतीयमानत्वात् / तथाहि- अदृश्यमानो ऽपि पुरुषविशेषो ऽध्ययनध्वनिश्रवणादेव विशेषतो निर्धार्यते देवदत्तो ऽयमधीते यज्ञदत्तो ऽयमधीते इति / नचायं वर्णविषयो ऽन्यथात्वप्रत्ययो मिथ्याज्ञानं, बाधकप्रत्ययाभावात् / नच वर्णेभ्योर्ऽथावगतिर्युक्ता / न ह्येकैको वर्णोर्ऽथं प्रत्याययेत्, व्यभिचारात् / नच वर्णसमुदायप्रत्ययो ऽस्ति, क्रमवत्त्वाद्वर्णानाम् /

पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितो ऽन्त्यो वर्णोर्ऽथं प्रत्याययिष्यतीति यद्युच्येत / तन्न / संबन्धग्रहणापेक्षो हि शब्दः स्वयं प्रतीयमानोर्ऽथं प्रत्याययेद्धूमादिवत् / नच पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनितसंस्कारसहितस्यान्त्यवर्णस्य प्रतीतिरस्ति, अप्रत्यक्षत्वात्संस्काराणाम् / कार्यप्रत्यायितैः संस्कारैः सहितो ऽन्त्यो वर्णोर्थं प्रत्याययिष्यतीति चेत् /

न / संस्कारकार्यस्यापि स्मरणस्य क्रमवर्तित्वात् / तस्मात्स्फोट एव शब्दः / स चैचैकवर्णप्रत्ययाहितसंस्कारबीजे ऽन्त्यवर्णप्रत्ययजनितपरि पाके प्रत्ययिन्येकप्रत्ययविषयतया झटिति प्रत्यवभासते / नचायमेकप्रत्ययो वर्णविषया स्मृतिः / वर्णानामनेकत्वादेकप्रत्ययविषयत्वानुपपत्तेः / तस्य च प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वान्नित्यत्वम् / भेदप्रत्ययस्य वर्णविषयत्वात् / तस्मान्नित्याच्छब्दस्फोटरूपादभिधायकात्क्रियाकारकफललक्षणं जगदभिधेयभूतं प्रभवतीति / वर्णा एव तु न शब्दः इति भगवानुपवर्षः.

ननूत्पन्नप्रध्वंसित्वं वर्णान्मुक्तं, तन्न / त एवेति प्रत्यभिज्ञानात् / सादृश्यात्प्रत्भिज्ञानं केशादिष्विवेति चेत् /

न / प्रत्यभिज्ञानस्य प्रमाणान्तरेण बाधानुपपत्तेः /

प्रत्यभिज्ञानमाकृतिनिमित्तमिति चेत् /

न / व्यक्तिप्रत्यभिज्ञानात् / यदि हि प्रत्युच्चारणं गवादिव्यक्तिवदन्या अन्या वर्णव्यक्तयः प्रतीयेरंस्तत आकृतिनिमित्तं प्रत्यभिज्ञानं स्यात् / नत्वेतदस्ति / वर्णव्यक्तय एव हि प्रत्युच्चारणं प्रत्यभिज्ञायन्ते / द्विर्गोशब्द उच्चारित इति हि प्रतिपत्तिर्न तु द्वौ गोशब्दाविति /

ननु वर्णा अप्युच्चारणभेदेन भिन्नः प्रतीयन्ते देवदत्तयज्ञदत्तयोरध्ययनध्वनिश्रवणादेव भेदप्रतीतेरित्युक्तम् /

अत्राभिधीयते- सति वर्णविषये निश्चिते प्रत्यभिज्ञाने संयोगविभागाभिव्यङ्ग्यत्वाद्वर्णानामभिव्यञ्जकवैचित्र्यनिमित्तो ऽयं वर्णविषयो विचित्रः प्रत्ययो न स्वरूपनिमित्तः / अपिच वर्णव्यक्तिभेदवादिनापि प्रत्यभिज्ञानसिद्धये वर्णाकृतयः कल्पयितव्याः / तासु च परोपाधिको भेदप्रत्यय इत्यभ्युपगन्तव्यम् / तद्वरं वर्णव्यक्तिष्वेव परोपाधिको भेदप्रत्ययः स्वरूपनिमित्तं च प्रत्यभिज्ञानमिति कल्पनालाघवम् / एष एव च वर्णविषयस्य भेदप्रत्ययस्य बाधकः प्रत्ययो यत्प्रत्यभिज्ञानम् / कथं ह्येकस्मिन्कालं बहूनामुच्चारयतामेक एव सन्गकारो युगपदनेकरूपः स्यात् / उदात्तश्चानुदात्तश्च स्वरितश्च सानुनासिकश्च निरनुनासिकश्चेति / अथवा ध्वनिकृतो ऽयं प्रत्ययभेदो न वर्णकृत इत्यदोषः / कः पुनरयं ध्वनिर्नाम / यो दूरादाकर्णयतो वर्णविवेकमप्रतिपद्यमानस्य कर्णपथमवतरति / प्रत्यासीदतश्च पटुमटुत्वादिभेदं वर्णेष्वासञ्जयति /

तन्निबन्धनाश्चोदात्तादयो विशेषा न वर्णस्वरूपनिबन्धनाः, वर्णानां प्रत्युच्चाराणं प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् / एवञ्च सति सालम्बना उदात्तादिप्रत्यया भविष्यन्ति / इतरधा हि वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां निर्भेदत्वात्संयोगविभागकृता उदात्तादिविशेषाः कल्पेरन् / संयोगविभागानां चाप्रत्यक्षत्वाच्च तदाश्रया विशेषा वर्णेष्वध्यवसितुं शक्यन्त इत्यतो निरालम्बना एवैत उदात्तादिप्रत्ययाः स्युः / अपिच नैवैतदभिनिवेष्टव्यमुदात्तादिभेदेन वर्णानां प्रत्यभिज्ञायमानानां भेदो भवेदिति / नह्यन्यस्य भेदेनान्यस्याभिद्यमानस्य भेदो भवितुमर्हति / नहि व्यक्तिभेदेन जातिं भिन्नां मन्यन्ते / वर्णेभ्यश्चार्थप्रतीतेः संभवात्स्फोटकल्पनानर्थिका / न कल्पयाम्यहं स्फोटं प्रत्यक्षमेव त्वेनमवगच्छामि, एकैकवर्णग्रहणाहितसंस्कारायां बुद्धौ झटिति प्रत्यव ऊभासनादिति चेत् /

न / अस्या अपि बुद्धेर्वर्णविषयत्वात् / एकैकवर्णग्रहणोत्तरकाला हीयमेका बुद्धिर्गौरिति समस्तवर्णविषया नार्थान्तरविषया / कथमेतदवगम्यते / यतो ऽस्यामपि बुद्धौ गकारादयो वर्णा अनुवर्तन्ते नतु दकारादयः / यदि ह्यस्या बुद्धेर्गकारादिभ्योर्ऽथान्तरं स्फोटो विषयः स्यात्ततो दकारादय इव गकारादयो ऽप्यस्या बुद्धेर्व्यावर्तेरन् / नतु तथास्ति / तस्मादियमेकबुद्धिर्वर्णविषयैव स्मृतिः /

नन्वनेकत्वाद्वर्णानां नैकबुद्धिविषयतोपपद्यत इत्युक्तं, तत्प्रतिब्रूमः - संभवत्यनेकस्याप्येकबुद्धिविषयत्वं, पङ् क्तिर्वनं सेना दश शतं सहस्रमित्यादिदर्शनात् / या तु गौरित्येको ऽयं शब्द इति बुद्धिः, सा बहुष्वेव वर्णेष्वेकार्थावच्छेदनिबन्धनौपचारिकी वनसेनादिबुद्धिवदेव /

अत्राह- यदि वर्णा एव सामस्त्येनैकबुद्धिविषयतामापद्यमानाः पदं स्युस्ततो जारा राजा कपिः पिकः इत्यादिषु पदविशेषप्रतिपत्तिर्न स्यात् / त एव हि वर्णा इतरत्र चेतरत्र च प्रत्यवभासन्त इति / अत्र वदामः - सत्यपि समस्तवर्णप्रत्यवमर्शे यथा क्रमानुरोधिन्य एव पिपीलिकाः पङ् क्तिबुद्धिमारोहन्ति, एवं क्रमानुरोधन एव वर्णाः पदबुद्धिमारोक्ष्यन्ति / तत्र वर्णानामविशेषे ऽपि क्रमविशेषकृता पदविशेषप्रतिपत्तिर्न विरुध्यते / वृद्धव्यवहारे चेमे वर्णाः क्रमाद्यनुगृहीता गृहीतार्थविशेषसंबन्धाः सन्तः स्वव्यवहारो ऽप्येकैकवर्णग्रहणानन्तरं समस्तप्रत्यवमर्शिन्यां बुद्धौ तादृशा एव प्रत्यवभासमानास्तं तमर्थमव्यभिचारेण प्रत्याययिष्यन्तीति वर्णवादिनो लघीयसी कल्पना / स्फोटवादिनस्तु दृष्टहानिरदृष्टकल्पना च / वर्णाश्चेमे क्रमेण गृह्यमाणाः स्फोटं व्यञ्जयन्ति स स्फोटोर्ऽथं व्यनक्तीति गरीयसी कल्पना स्यात्, अथापि नाम प्रत्युच्चारणमन्ये ऽन्ये वर्णाः स्युः, तथापि प्रत्यभिज्ञालम्बनभावेन वर्णसामान्यानामवश्याभ्युपगन्तव्यत्वाद्या वर्णेष्वर्थप्रतिपादनप्रक्रिया रचिता सा सामान्येषु संचारयितव्या / ततश्च नित्येभ्यः शब्देभ्यो देवादिव्यक्तीनां प्रभव इत्यविरुद्धम्

FN: औत्पत्तिकं स्वाभाविकं / वसुत्वादिजातिवाचकाच्छब्दात्तज्जातीयां चिकीर्षितां व्यक्ति बुद्धावालिख्य तस्याः प्रभवनं, तदिदं तत्प्रभवत्वम् / आकृतीनां जातीनाम् / ऽएते असृग्रमिन्दवस्तिरः पवित्रमाशवः / विश्वान्यभिसौभगाऽ इति / एतन्मन्त्रस्थैः पदैः स्मृत्वा ब्रह्मा देवादीनसृजत / तत्र संनिहितवाचकैतच्छब्दो देवानां करणेष्वनुग्राहकत्वेन संनिहितानां स्मारकः / असृक् रुधिरं तत्प्रधानदेहरमणान्मनुष्याणामग्रशब्दस्मारकः / चन्द्रस्थानां पितृणामिन्दुशब्दः स्मारकः / पवित्रं सोमं स्वान्तविस्तरस्कुर्वतां ग्रहाणां तिरःपवित्रशब्दः स्मारकः / ऋ.(?).उचोश्नुवतां स्तोत्राणामाशुशब्दः स्तोत्रानन्तरं प्रयोगं विशतां शस्त्राणां विश्वशब्दः / संप्रदायो गुरुशिष्यपरंपराध्ययनम् / संस्था अवस्थाः / वर्णरूपं तदतिरिक्तस्फोटरूपं वेति किंशब्दार्थः / स्फुटते वर्णैर्व्यज्यत इति स्फोटो वर्णाभिव्यङ्ग्योर्ऽथस्तस्य व्यञ्जको गवादिशब्दो नित्यस्तमभिप्रेत्येदमुच्यत इति पूर्वेणान्वयः / व्यभिचारादेकस्माद्वर्णादर्थप्रतीत्यदर्शनात् वर्णान्तरवैयर्थ्यप्रतीत्यदर्शनाच्चेत्यर्थः / एकैकेति यथा रत्नतत्त्वं बहुभिश्चाक्षुषप्रत्ययैः स्फुटं भासते तथा गवादिपदस्फोटो गकाराद्येकैकवर्णकृतप्रत्ययैः स्फोटविषयैराहिताः संस्कारा बीजं यस्मिन् चित्ते तस्मिन् अन्त्यवर्णकृतप्रत्ययेन जनितः परिपाको ऽन्त्यः संस्कारो यस्मिन्प्रत्ययिनि चित्ते एकं गौरिति पदमिति प्रत्ययः प्रत्यक्षस्तद्विषयतया स्पष्टमवभासत इत्यर्थः / वपनानन्तरं त एवेमे केशा इति धीर्भ्रान्तिरिति युक्तम्, भेदधीविरोधात् / ताल्वादिदेशैःकोष्ठस्थवायुसंयोगविभागाभ्यां विचित्राभ्यां व्यङ्ग्यत्वाद्वर्णेषु वैचित्र्यधीरित्यर्थः / यो ऽवतरति स ध्वनिरिति शेषः / वर्णातिरिक्तः शब्दः ध्वनिरित्यर्थः / प्रत्युच्चारणं वर्णा अनुवर्तन्ते ध्वनिर्व्यावर्तत इति भेदः / अप्रत्यक्षत्वं अश्रावणत्वम् / यथा खण्डमुण्डादिविरुद्धानेकव्यक्तिष्वभिन्नं गोत्वं तथा ध्वनिषु वर्णा अभिन्ना एवेत्यर्थः / उदात्तादिर्ध्वनिस्तद्भेदेन हेतुना वर्णानामपीति योजना / अर्थावच्छेदोर्ऽथं निश्चयः / प्रत्यवमर्शः स्मृतिः / व्युत्पत्तिदशा वृद्धव्यवहारः / क्रमादित्यादिशब्देन संख्या गृह्यते / स्वस्वव्यवहारो मध्यमवृद्धस्य प्रवृत्त्यवस्था / तादृशत्वं व्युत्पत्तिदशादृष्टक्रमाद्यनुगृहीतत्वम् / दृष्टं वर्णानामर्थबोधकत्वं, अदृष्टः स्फोटः /

अत एव च नित्यत्वम् | BBस्_१,३.२९ |

स्वतन्त्रस्य कर्तुरस्मरणादिभिः स्थिते वेदस्य नित्यत्वे देवादिव्यक्तिप्रभवाभ्युपगमेन तस्य विरोधमाशङ्क्य ऽअतः प्रभवात्ऽ इति परिहृत्येदानीं तदेव वेदनित्यत्वं स्थितं द्रढयति- अत एव च नित्यत्वमिति / अत एव नियताकृतेर्देवादेर्जगतो वेदशब्दप्रभवत्वाद्वेदशब्दे नित्यत्वमपि प्रत्येतव्यम् / तथाच मन्त्रवर्णः - ऽयज्ञेन वाचः पदवीयमायान्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् (ऋ.स. १०.७१.३) इति स्थितामेव वाचमनुविन्नां दर्शयति / वेदव्यासश्चैवमेव स्मरति- ऽयुगान्ते ऽन्तर्हितान्वेदान्सेतिहासान्महर्षयः / लेभिरे तपसा पूर्वमनुज्ञाताः स्वयंभुवाऽ इति

FN: यज्ञेन पूर्वसुकृतेन कर्मणा वाचो वेदस्य पदवीयं मार्गयोग्यतां ग्रहणयोग्यतां आयन्नाप्तवन्तः, ततःस्तां वाचमृषिषु प्रविष्टां विद्यमानां अन्वविन्दन्ननुलब्धवन्तो याज्ञिका इतियावत् /

अनुविनान्नामुपलब्धाम् /

पूर्वमवान्तरकल्पादौ /

समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मृतेश् च | BBस्_१,३.३० |

अथापि स्यात् / यदि पश्वादिव्यक्तिवद्देवादिव्यक्तयो ऽपि संतत्यैवोत्पद्येरन्निरुध्येरंश्च ततो ऽभिधानाभिधेयाभिधातृव्यवहाराविच्छेदात्संबन्धनित्यत्वेन विरोधः शब्दे परिह्रियेत / यदा तु खलु सकलं त्रैलोक्यं परित्यक्तनामरूपं निर्लेपं प्रलीयते प्रभवति चाभिनवमिति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति तदा कथमविरोध इति / तत्रेदमभिधीयते- समाननामरूपत्वादिति तदापि संसारस्यानादित्वं तावदभ्युपगन्तव्यम् / प्रतिपादयिष्यति चाचार्यः संसारस्यानादित्वं - ऽउपपद्यते चाप्युपलभ्यतेऽ च (ब्र. २.१.३६) इति / अनादौ च संसारे यथा स्वापप्रबोधयोः प्रलयप्रभवश्रवणे ऽपि पूर्वप्रबोधवदुक्तप्रबोधे ऽपि व्यवहारान्न कश्चिद्विरोधः, एवं कल्पान्तरप्रभवप्रलययोरिति द्रष्टव्यम् /

स्वापप्रबोधयोश्च प्रलयप्रभवौ श्रूयेते- ऽयदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदेनं वाक्सर्वैर्नाभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाफयेति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्ज्वलतः सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा यथातनं विप्रतिष्टन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः (कौ. ३.३) इति / स्यादेतत् / स्वापे पुरुषान्तरव्यवहाराविच्छेदात्स्वयं च सुप्तप्रबुद्धस्य पूर्वप्रबोधव्यवहारानुसंधानसंभवादविरुद्धम् / महाप्रलये तु सर्वव्यवहारोच्छेदाज्जन्मान्तरव्यवहारवच्च कल्पान्तरव्यवहारस्यानुसंधातुमशक्यत्वाद्वैषम्यमिति /

नैष दोषः / सत्यपि सर्वव्यवहारोच्छेदिनि महाप्रलये परमेश्वरानुग्रहादीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां कल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तेः / यद्यपि प्राकृताः प्राणिनो न जन्मान्तरव्यवहारमनुसमदधाना दृश्यन्त इति, तथापि न प्राकृतवदीश्वराणां भवितव्यम् / तथाहि प्राणित्वाविशेषे ऽपि मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्यादिप्रतिबन्धः परेण परेण भूयान्भवन्दृश्यते, तथा मनुष्यादिस्तम्बपर्यन्तेषु हिरण्यगर्भपर्यन्तेषु ज्ञानैश्वर्याद्यभिव्यक्तिरपि परेण परेण भूयसी भवतीत्येतच्छ्रुतिस्मृतिवादेष्वसकृदनुश्रूयमाणं न शक्यं वदितुम् / ततश्चातीतकल्पानुष्ठितप्रकृष्टज्ञानकर्मणामीश्वराणां हिरण्यगर्भादीनां वर्तमानकल्पादौ प्रादुर्भवतां परमेश्रानुगृहीतानां सुप्तप्रतिबुद्धत्वकल्पान्तरव्यवहारानुसंधानोपपत्तिः / तथाच श्रुतिः - ऽयो ब्रह्मणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै / तं ह देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्येऽ (श्वे, ६.१८) इति / स्मरन्ति च शौनकादयः ऽमधुच्छन्दःप्रभृतिभिरृषिभिर्दर्शितय्यो दृष्टाःऽ इति / प्रतिवेदं चैवमेव काण्डर्ष्यादयः स्मर्यन्ते /

श्रुतिरप्यृषिज्ञानपूर्वकमेव मन्त्रेणानुष्ठानं दर्शयति- ऽयो हवा अविदितार्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण यजयति वाध्यापयति वा स्थाणुं वच्र्छति गर्तं वा प्रतिपद्यतेऽऽ (सर्वानु. परि.) इत्युपक्रम्य तस्मादेतानि मन्त्रे मन्त्रे विद्यात्ऽ इति / प्राणिनां च सुखप्राप्तये धर्मो विधीयते / दुःखपरिहाराय चाधर्मः प्रतिषिध्यते / दृष्टानुश्रविकसुखदुःखविषयौ च रागद्वेषौ भवतो न विलक्षणविषयावित्यतो धर्माधर्मफलभूतोत्तरा सृष्टिर्निष्पद्यमाना पूर्वसृष्टिसदृश्येव निष्पद्यते / स्मृतिश्च भवति- ऽतेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे / तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः //

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते / तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचतेऽ //

इति / प्रलीयमानमपि चेदं जगच्छक्त्यशेषमेव प्रलीयते / शक्तिमूलमेव च प्रभवति / इतरथाकस्मिकत्वप्रसंङात् / नचानेकाकाराः शक्तयः शक्याः कल्पयितुम् / ततश्च विच्छिद्य विच्छिद्याप्युद्भवतां भूरादिलोकप्रवाहाणां, देवतिर्यङ्मनुष्यलक्षणानां च प्राणिनिकायप्रवाहाणां, वर्णाश्रमधर्मफलव्यवस्थानां चानादौ संसारे नियतत्वमिन्द्रियविषयसंबन्धनियतत्ववत्प्रत्येतव्यम् / नहीन्द्रियविषयसंबन्धादेर्व्यवहारस्य प्रतिसर्गमन्यथात्वं षष्ठेन्द्रियविषयकल्पं शक्यमुत्प्रेक्षितुम् / अतश्च सर्वकल्पानां तुल्यव्यवहारत्वात्कल्पान्तव्यवहारानुसंधानक्षमत्वाच्चेश्वराणां समाननामरूपा एव प्रतिसर्गं विशेषाः प्रादुर्भवन्ति / समाननामरूपत्वाच्चावृत्तावपि महासर्गमहाप्रलयक्षणायां जगतो ऽभ्युपगम्यमानायां न कश्चिच्छब्दप्रामाण्यादिविरोधः / समाननामरूपतां च श्रुतिस्मृती दर्शयतः - ऽसूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् / दिवं च पृथिवी चान्तरिक्षमथो स्वःऽ (ऋ.सं. १०. १९०.३) इति / यथा पूर्वस्मिन्कल्पे सूर्याचन्द्रमःप्रभृति जगत्कॢप्तं तथास्मिन्नपि कल्पे परमेश्वरो ऽकल्पयदित्यर्थः / तथा ऽअग्निर्वा अकामयत अन्नादो देवानांस्यामिति / स एतमग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडाशमष्टाकपालं निरवपत्ऽ (तै.ब्रा. ३.१.४.१) इति नक्षत्रेष्टिविधौ यो ऽग्निर्निरवपद्यस्मै वाग्नये निरवपत्तयोः समाननामरूपतां दर्शयतीत्येवञ्जातीयका श्रुतिरिहोदाहर्तव्या / स्मृतिरपि- ऽऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु दृष्टयः / शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददात्यजः //

यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये / दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु //

यथाभिमानिनो ऽतीतास्तुल्यस्ते सांप्रतैरिह / देवा देवैरतातैर्हि रूपैर्नामभिरेव च //

ऽ इत्येवजातीयका द्रष्टव्या

FN: अभिधातृशब्देनाध्यापकाध्येतारावुक्तौ /

तदापि महाप्रलयमहासर्गाङ्गीकारे ऽपीति यावत् /

यदेप्युपक्रमादथशब्दः तदेत्यर्थः / प्राणः परमात्मा तत्र जीव एकीभवति एनं प्राणं स जीवः तदैतीति शेषः /

तस्मात् प्राणात्मनः, आयतनं गोलकम् /

इतिशब्दो यद्यपीत्यनेन संबध्यते /

ऽहिरण्यगर्भः समवर्ततेऽत्यादयः श्रुतिवादाः, ऽज्ञानमप्रतिमं यस्येऽत्यादयः स्मृतिवादाः /

प्रहिणोति गमयति तस्य बुद्धौ वेदनाविर्भावयति /

ऋग्वेदो दशमण्डलात्मकः मण्डलानां दशतयमात्रास्तीति तत्र भवा ऋचो दाशतय्यः /

अर्षेय ऋषियोगः, छन्दो गायत्र्यादि, दैवतग्न्यादि, ब्राह्मणं विनियोगः एतान्यविदितानि यस्मिन्मन्त्रे, स्थाणुं स्थावरं, गर्तं नरकम् /

तेषां प्राणिनां मध्ये / तान्येव तज्जातीयान्येव /

षष्ठेन्द्रियं मनः ऽमनःषष्ठानीन्द्रियाणीऽति स्मृतेः /

नक्षत्रबहुत्वाद्बहुवचनम् कृत्तिकादेवायाग्नये, अष्टसु कपालेषु पचनीयं हविर्निरुप्तवान् /

देवेष्विति विषयसप्तमी / शर्वर्यन्ते प्रलयान्ते / ऋतुर्लिङ्गानि नवपल्लवादीनि / पर्यये घटीयन्त्रवदावृत्तौ /

भावाः पदार्थाः /

मध्वादिष्व् असंभवाद् अनधिकारं जैमिनिः | BBस्_१,३.३१ |

इह देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामस्त्यधिकार इति यत्प्रतिज्ञातं तत्पर्यावर्त्यते / देवादीनामनधिकारं जैमिनिराचार्यो मन्यन्ते / कस्मात् / मध्वादिष्वसंभवात् / ब्रह्मविद्यायामधिकाराभ्युपगमे हि विद्यात्वाविशेषान्मध्वादिविद्यास्वप्यधिकारो ऽभ्युपगम्येत / नचैवं संभवति / कथम् / ऽअसौ वा आदित्यो देवमधुऽ (छा. ३.१.१) इत्यत्र मनुष्या आदित्यं मध्वध्यासेनोपसीरन् / देवादिषु ह्युपासकेष्यभ्युपगम्यमानेष्वादित्यः कमन्यमादित्यमुपासीत / पुनश्चादित्यव्यपाश्रयाणि पञ्च रोहितादीन्यमृतान्युपक्रम्य वसवो रुद्रा आदित्या मरुतः साध्याश्च पञ्च देवगणाः क्रमेण तत्ततमृतमुपजीवन्तीत्युपदिश्य ऽस य एतदेवममृतं वेद वसूनामेवैको भूत्वाग्निनैव मुखेनैतदेवामृतं दृष्ट्वा तृप्यतिऽ इत्यादिना वस्वाद्युपजीव्यान्यमृतानि विजानतां वस्वादिमहिमप्राप्तिं दर्शयति / वस्वादयस्तु कानन्यान्वस्वादीनमृतोपजीविनो विजानीयुः / कं वान्यं वस्वादिमहिमानं प्रेप्सेयुः / ऽतथा अग्निः पादो वायुः पाद आदित्यः पादो दिशः पादःऽ (छा. ३.१८.२), ऽवायुर्वाव संवर्गःऽऽ (छा. ४.३.१) ऽआदित्यो ब्रह्मेत्यादेशःऽ (छा. ३.११.१) इत्यादिषु देवतात्मोपासनेषु न तेषामेव देवतात्मानमधिकारः संभवति / तथा ऽइमावेव गोतमभरद्वाजा वयमेव गोतमो ऽयं भरद्वाजःऽ (बृ. २.२.४) इत्यादिष्विप्यृषिसंबन्धेषूपासनेषु न तेषामेवर्षीणामधिकारः संभवति

कुतश्च देवादीनामधिकारः -

FN: पञ्चेति चतुर्वेदोकर्माणि प्रणवश्चति पञ्च कुसुमानि तेभ्यः सोमाज्यादिद्रव्याणि हुतानि रोहितादीनि लोहितं, शुक्लं, कृष्णं, परं कृष्णं, मध्ये क्षोभत इव, इत्युक्तानि पञ्च रोहितादीन्यमृतानि तत्तन्मन्त्रभागैः प्रागाद्यूर्ध्वान्तपञ्चदिगवस्थिताभिरादित्यरश्मिनाडीभिर्मध्वषूपस्थितच्छिद्ररूपाभिरादित्यमण्डलमानीतानि यशस्तेजैन्द्रियवीर्यान्नात्मना परिणतानि पञ्चदिक्षु स्थितैर्वस्वादिभिरुपजीव्यानीति ध्यायन्तो वस्वादिप्राप्तिरुक्तेत्यर्थः /

ज्योतिषि भावाच् च | BBस्_१,३.३२ |

यदिदं ज्योतिर्मण्डलं द्युस्थानमहोरात्राभ्यां बम्भ्रमज्जगदवभासयति तस्मिन्नादित्यादयो देवतावचनाः शब्दाः प्रयुज्यन्ते / लोकप्रसिद्धर्वाक्यशेषप्रसिद्धेश्च / नच ज्योतिर्मण्डलस्य हृदयादिना विग्रहेषु चेतनयार्थित्वादिना वा योगो ऽवगन्तुं शक्यते मृतादिवदचेतनत्वावगमात् / एतेनाग्न्यादयो व्याख्याताः / स्यादेतत् / मन्त्रार्थवादेतिहासपुराणलोकेभ्यो देवादानां विग्रहवत्त्वाद्यवगमादयमदोष इति /

नेत्युच्यते / नहि तावल्लोको नाम किञ्चित्स्वतन्त्रं प्रमाणमस्ति / प्रत्यक्षादिभ्य एव ह्यविचारितविशेषेभ्यः प्रमाणेभ्यः प्रसिद्ध्यनर्थो लोकात्प्रसिध्यतीत्युच्यते / नचात्र प्रत्यक्षादीनामन्यतमं प्रमाणमस्ति / इतिहासपुराणमपि पौरुषेयत्वात्प्रमाणान्तरमूलमाकाङ्क्षति / अर्थवादा अपि विधिनैकवाक्यत्वात्स्तुत्यर्थाः सन्तो न पार्थगर्थ्येन देवादीनां विग्रहादिसद्भावे कारणभावं प्रतिपद्यन्ते / मन्त्रा अपि श्रुत्यादिविनियुक्ताः प्रयोगसमवायिनो ऽभिधानार्था न कस्यचिदर्थस्य प्रमाणमित्याचक्षते / तस्मादभावो देवादीनामधिकारस्य

FN: ऽवज्रहस्तः पुरन्दरःऽ इत्यादयो मन्त्राः ऽसो ऽरोदीत्ऽ इत्यादयोर्ऽथवादाः, ऽइष्टान्भोगान्हि वो देवाऽ इत्यादीतिहासपुराणानि, लोके ऽपि यमं दण्डहस्तं, इन्द्रं वज्रहस्तं, लिखन्तीति विग्रहादिपञ्चकसद्भावादनधिकारदोषो नास्तीत्यर्थः / ऽविग्रहो हविषां भोग ऐश्वर्यं च प्रसन्नता / फलप्रदानमित्येतत्पञ्चकम् विग्रहादिकम्ऽ इति /

भावं तु बादरायणो ऽस्ति हि | BBस्_१,३.३३ |

तुशब्दः पूर्वपक्षं व्यवर्तयति / बादरायणस्त्वाचार्यो भावमधिकारस्य देवादीनामपि मन्यन्ते / यद्यपि मध्वादिविद्यासु देवतादिव्यामिश्रास्वासंभवो ऽधिकारस्य तथाप्यस्ति हि शुद्धायां ब्रह्मविद्यायां संभवः / अर्थित्वसामर्थ्यप्रतिषेधाद्यपेक्षत्वादधिकारस्य / नच क्वचिदसंभव इत्येतावता यत्र संभवस्तत्राप्यधिकारो ऽपोद्येत / मनुष्याणामपि न सर्वेषां ब्राह्मणादीनां सर्वेषु राजसूयादिष्वधिकारः संभवति / तत्र यो न्यायः सो ऽत्रापि भविष्यति / ब्रह्मविद्यां च प्रकृत्य भवति दर्शनं श्रौतं देवाद्यधिकारस्य सूचकम्- ऽतद्यो यो देवानां प्रत्यबुध्यत स एव तदभवत्तथर्षीणां तथा मनुष्याणाम्ऽ (बृ. १.४.१०) इति / ऽते होचुर्हन्त तमात्मानमन्विच्छामो यमात्मानमन्विष्य सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्ऽ इति / ऽइन्द्रो ह वै देवानामभिप्रव्राज विरोचनऽसुराणाम्ऽ (छा. ८.७.२) इत्यादि च / समार्तमपि गन्धर्वयाज्ञवल्क्यसंवादादि / यदप्युक्तं ज्योतिषि भावाच्चेति / अत्र ब्रूमः ज्योतिरादिविषया अपि आदित्यादयो देवतावचनाः शब्दाश्चेतनावन्तमैश्वर्याद्युपेतं तं तं देवतात्मानं समर्पयन्ति, मन्त्रार्थवादादिषु तथा व्यवहारात् / अस्ति ह्यैश्वर्ययोगाद्देवतानां ज्योतिराद्यात्मभिश्चावस्थातुं यथेष्टं च तं तं विग्रहं ग्रहीतुं सामर्थ्यम् / तथाहि श्रूयते सुब्रह्मण्यार्थवादे- मेधातिथेर्मेषेति / ऽमेधातिथिं ह काण्वायनमिन्द्रो मेषो भूत्वा जहारऽ (षड्विंश. ब्रा. १.१) इति / स्मर्यते च- ऽआदित्यः पुरुषो भूत्वा कुन्तीमुपजगाम हऽ इति / मृदादिष्वपि चेतना अधिष्ठितारो ऽभ्युपगम्यन्ते- मृदब्रवीदापोब्रुवन्नित्यादिदर्शनात् / ज्योतिरादेस्तु भूतधातोरादित्यादिष्वचेतनत्वमभ्युपगम्यते / चेतनास्त्वधिष्ठितारो देवतात्मनो मन्त्रार्थवादादिव्यवहारादित्युक्तम् / यदप्युक्तं मन्त्रार्थवादयोरन्यायार्थत्वान्न देवताविग्रहादिप्रकाशनसामर्थ्यमिति / अत्र ब्रूमः - प्रत्ययाप्रत्ययौ हि सद्भावासद्भावयोः कारणं, नान्यर्थत्वमनन्यार्थत्वं वा / तथाह्यन्यार्थमपि प्रस्थितः पथि पतितं तृणपर्णाद्यस्तीत्येव प्रतिपद्यते / अत्राह- विषम उपन्यासः / तत्र हि तृणपर्णादिविषयं प्रत्यक्षं प्रवृत्तमस्ति येन तदस्तित्वं प्रतिपद्यते / अत्र पुनर्विध्युद्देशैकवाक्यभावेन स्तुत्यर्थेर्ऽथवादेन पार्थगर्थ्येन वृत्तान्तविषया प्रवृत्तिः शक्याध्यवसातुम् / नहि ऽन सुरां पिबेत्ऽ इति नञ्वति वाक्ये पदत्रयसंबन्धात्सुरापानप्रतिषेध एवैकोर्ऽथो ऽवगम्यते / न पुनः सुरां पिबेदिति पदद्वयसंबन्धात्सुरापानविधिरपीति / अत्रोच्यते- विषम उपन्यासः / युक्तं यत्सुरापानप्रतिषेधे पदान्वयस्यैकत्वादवान्तरवाक्यार्थस्याग्रहणम् / विध्युद्देशार्थवादयोस्त्वर्थवादस्थानि पदानि पृथगन्वयवृत्तान्तविषयं प्रतिपद्यानन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधेः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते / यथाहि- ऽवायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामःऽ इत्यत्र विध्युद्देशवर्तिनां वायव्यादिपदानां विधिना संबन्धः, नैवं ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति स एवैनं भूतिं गमयतिऽ इत्येषामर्थवादगतानां पदानाम् / नहि भवति वायुर्वा आलभेतेति क्षेपिष्ठा देवता वा आलभेतेत्यादि / वायुस्वभावसंकीर्तनेन त्ववान्तरमन्वयं प्रतिपद्यैवं विशिष्टदैवत्यमिदं कर्मेति विधिं स्तुवन्ति / तद्यत्र सो ऽवान्तरवाक्यार्थः प्रमाणान्तरगोचरो भवति तत्र तदनुवादेनर्थवादः प्रवर्तते / यत्र प्रमाणान्तरविरुद्धस्तत्र गुणवादेन / यत्र तु तदुभयं नास्ति तत्र किं प्रमाणान्तराभावाद्गुणवादः स्यादाहोस्वित्प्रमाणान्तराविरोधाद्विद्यमानवाद इति प्रतीतिशरणैर्विद्यमानवाद आश्रयणीयो न गुणवादः / एतेन मन्त्रो व्याख्यातः / अपिच विधिभिरेवेन्द्रादिदैवत्यानि हवींषि चोदयद्भिरपेक्षितमिन्द्रादीनां स्वरूपम् / नहि स्वरूपरहिता इन्द्रादयश्चेतस्यारोपयितुं शक्यन्ते / नच चेतस्यनारूढायै तस्यै तस्यै देवतायै हविः प्रदातुं शक्यते / श्रावयति च- ऽयस्यै देवतायै हविर्गृहीतं स्यात्तां ध्यायेद्वषट्करिष्यन्ऽ (ऐ.ब्रा. ३.८.१) इति / नच शब्दमात्रमर्थस्वरूपं संभवति, शब्दार्थयोर्भेदात् / तत्र यादृशं मन्त्रार्थवादयोरिन्द्रादीनां स्वरूपमवगतं न तत्तादृशं शब्दप्रमाणकेन प्रत्याख्यतुं युक्तम् / इतिहासपुराणमपि व्याख्यातेन मार्गेण संभवन्मन्त्रार्थवादमूलत्वात्प्रभवति देवताविग्रहादि साधयितिम् / प्रत्यक्षादिमूलमपि संभवति / भवति ह्यस्माकमप्रत्यक्षमपि चिरन्तनानां प्रत्यक्षम् / तथाच व्यासादयो देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवहरन्तीति स्मर्यते / यस्तु ब्रूयादिदानीन्तनानामिव पूर्वेषामपि नास्ति देवादिभिर्व्यवहर्तुं सामर्थ्यमिति स जगद्वैचित्र्यं प्रतिषेधेत् / इदानीमिव च नान्यदपि सार्वभौमः क्षत्रियो ऽस्तीति ब्रूयात् / ततश्च राजसूयादिचोदनोपरुन्ध्यात् / इदानीमिव च कालान्तरे ऽप्यव्यवस्थितप्रायान्वर्णाश्रमधर्मान्प्रतिजानीत / ततश्च व्यवस्थाविधायि शास्त्रमनर्थकं स्यात् / तस्माद्धर्मोत्कर्षवशाच्चिरन्तना देवादिभिः प्रत्यक्षं व्यवजह्नुरिति श्लिष्यते / अपिच स्मरन्ति- ऽस्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगःऽ (यो.सू. २.४४) इत्यादि / योगो ऽप्यणिमाद्यैश्वर्यर्प्राप्तिफलः स्मर्यमाणो न शक्यते साहसमात्रेण प्रत्याख्यातुम् / श्रुतिश्च योगमाहात्म्यं प्रख्यापयति- ऽपृथिव्यप्तेजो ऽनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते / न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम्ऽऽ (श्वं. २.१२) इति / ऋषीणामपि मन्त्रब्राह्मणदर्शिनां सामर्थ्यं नास्मदीयेन सामर्थ्येनोपमातुं युक्तम् / तस्मात्समूलमितिहासपुराणम् / लोकप्रसिद्धिरपि न सति संभवे निरालम्बनाध्यवसातुं युक्ता / तस्मादुपपन्नो मन्त्रादिभ्यो देवादीनां विग्रहवत्त्वाद्यवगमः / ततश्चार्थित्वादिसंभवादुपपन्नो देवादीनामपि ब्रह्मविद्यायामधिकारः / क्रममुक्तिदर्शनान्यप्येवमेवोपपद्यन्ते

FN: यतः सर्वेषां सर्वत्राधिकारो न संभवति ततो न चापोद्येतेत्यन्वयः /

तद्ब्रह्म यो देवानां मध्ये प्रत्यक्त्वेनाबुध्यत /

आदिग्रहणेनेतिहासपुराणधर्मशास्त्राणि गृह्यन्ते /

विध्युद्देशो विधिवाक्यं तदेकवाक्यतया /

वृत्तान्तो भूतार्थः /

श्लिष्यते युज्यते /

मन्त्रजपाद्देवतासांनिध्यं तत्संभाषणं चेति सूत्रार्थः /

अपशूद्राधिकरणम् / सू. ३४-३८

शुगस्य तदनादरश्रवणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि | BBस्_१,३.३४ |

यथा मनुष्याधिकारनियममपोद्य देवादीनामपि विद्यास्वधिकार उक्तस्तथैव द्विजात्यधिकारनियमापवादेन शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादित्येतामाशङ्कां निवर्तयितुमिदमधिकरणमारभ्यते / तत्र शूद्रस्याप्यधिकारः स्यादस्ति तावत्प्राप्तम् / अर्थित्वसामर्थ्ययोः संभवात् / ऽतस्माच्छूद्रोयज्ञे ऽनवकॢप्तःऽ (तै.सं. ८.१.१.६) इतिवत् ऽशूद्रो विद्यायामनवकॢप्तःऽ इति च निषेधाश्रवणात् / यच्च कर्मस्वनधिकारकारणं शूद्रस्यानग्नित्वं न तद्विद्यास्वविकारस्यापवादकं लिङ्गम् / नह्याहवनीयादिरहितेन विद्या वेदितुं न शक्यते / भवति च लिङ्गं शूद्राधिकारस्योपोद्धलकम् / संवर्गविद्यायां हि जानश्रुतिं पौत्रायणं शुश्रूषुं शूद्रशब्देन परामृशति- ऽअह हारेत्वा शूद्र तवैव सह गोभिरस्तुऽ (छां ४.२.३) इति / विदुरप्रभृतयश्च शूद्रयोनिप्रभवा अपि विशिष्टविज्ञानसंपन्नाः स्मर्यन्ते / तस्मादधिक्रियते शूद्रो विद्यास्विति /

एवं प्राप्ते ब्रूमः - न शूद्रस्याधिकारः, वेदाध्ययनाभावात् / अधीतवेदो हि विदितवेदार्थो वेदार्थेष्वधिक्रियते / नच शूद्रस्य वेदाध्ययनमस्ति, उपनयनपूर्वकत्वाद्वेदाध्ययनस्य / उपनयनस्य च वर्णत्रयविषयत्वात् / यत्त्वर्थित्वं न तदसति सामर्थ्ये ऽधिकारकारणं भवति / सामर्थ्यमपि न लोकिकं केवलमधिकारकारणं भवति / शास्त्रीयेर्ऽथे शास्त्रीयस्य सामर्थ्यस्यापेक्षितत्वात् / शास्त्रीयस्य च सामर्थ्यस्याध्ययननिराकरणेन निराकृतत्वात् / यच्चेदं ऽशूद्रो यज्ञे ऽनवकॢप्तःऽ इति तन्न्यायपूर्वकत्वाद्विद्यायामप्यनवकॢप्तत्वं द्योतयति, न्यायस्य साधारणत्वात् / यत्पुनः संवर्गविद्यायां शूद्रशब्दश्रवणं लिङ्गं मन्यसे, न तल्लिङ्गं न्यायाभावात् / न्यायोक्ते हि लिङ्गदर्शनं द्योतकं भवति / नचात्र न्यायो ऽस्ति / कामं चायं शूद्रशब्दः संवर्गविद्यायामेवैकस्यां शूद्रमधिकुर्यात्, तद्विषयत्वात्, न सर्वासु विद्यासु / अर्थवादस्थात्तु न क्वचिदप्ययं शूद्रमधिकर्तुमुत्सहते / शक्यते चायं शूद्रशब्दो ऽधिकृतवषयो योजयितुम् / कथमित्युच्यते- ऽकम्बर एनमेतत्सन्तं सयुग्वानमिव रैक्वमात्थऽऽ (छा. ४.१.३) इत्यस्माद्धंसवाक्यादात्मनो ऽनादरं श्रुतवतो जानश्रुतेः पौत्रायणस्य शुगुत्पेदे, तामृषीरैक्वः शूद्रशब्देनानेन सूचयंबभूवात्मनः परोक्षज्ञताख्यापनायेति गम्यते / जातिशूद्रस्यानधिकारात् /

कथं पुनः शूद्रशब्देन शुगुत्पन्ना सूच्यत इति /

उच्यते- तदाद्रवणात् / शुचमभिदुद्राव, शुचा वाभिदुद्रुवे, शुचा वा रैक्वमभिदुद्रावेति शूद्रः / अवयवार्थसंभवाद्रूढार्थस्य चासंभवात् / दृश्यते चायमर्थो ऽस्यामाख्यायिकायाम्

FN: अनवकॢप्तो ऽसमर्थः तस्मादनग्नित्वात् /

अहेति निपातः खेदार्थः / हारेण निष्केण इत्वागन्ता रथो हारेत्वा सच गोभिः सह हे शूद्र, तवैवास्तु किमल्पेनानेन मम गार्ह्यस्थ्यानुपयोगिनेति भावः /

यज्ञेत्युपलक्षणं विद्यायामनवकॢप्त इत्यस्य /

ऽनिषादस्थपतिं याजयेत्ऽ इति निषादस्थपतिश्चोद्यते, शूद्रः संवर्गविद्यायाम् /

कं उ अरे इति पदच्छेदः / उ शब्दोप्यर्थः / युग्वा गन्त्री शकटी तथा सह स्थितं रैक्वमिवैतद्वचनमात्थ /

क्षत्रियत्वगतेश् चोत्तरत्र चैत्ररथेन लिङ्गात् | BBस्_१,३.३५ |

इतश्च न जातिशूद्रो जानश्रुतिः / यत्कारणं प्रकरणनिरूपणेन क्षत्रियत्वमस्योत्तरत्र चैत्ररथेनाभिप्रतारिणा क्षत्रियेण समभिव्याहाराद्गम्यते / उत्तरत्र हि संवर्गविद्यावाक्यशेषे चैत्ररथिरभिप्रतारी क्षत्रियः संकीर्त्यते- ऽ अथ ह शौनकं च कपोयमभिप्रतारणं च काक्षसेनिं परिविष्यमाणौ ब्रह्मचारी विभिक्षेऽ (छा. ४.३.५) इति / चैत्ररथित्वं चाभिप्रतारिणः कापेययोगादवगन्तव्यम् / कापेययोगो हि चित्ररथस्यावगतः ऽएतेन वै चित्ररथं कापेया अयाजयन्ऽ (ताण्ड.ब्रा. २०.१२.५) इति / समानान्वयानां च प्रायेण समानान्वया याजका भवन्ति / ऽतस्माच्चैत्ररथिर्नामकः क्षत्रपतिरजायतऽ इति च क्षत्रपतित्वावगमात्क्षत्रियत्वमस्यावगन्तव्यम् / तेन क्षत्रियेणाभिप्रतारिणा सह समानायां विद्ययायां संकीर्तनं जानश्रुतेरपि क्षत्रियत्वं सूचयति / समानानामेव हि प्रायेण समभिव्याहारा भवन्ति / क्षत्तृप्रेषणाद्यैश्वर्ययोगाच्च जानश्रुतेः क्षत्रियत्वावगतिः / अतो न शूद्रस्याधिकारः

FN: संवर्गविद्याविध्यनन्तरमर्थवादारम्भार्थो ऽथाब्दः / ह शब्दो वृत्तान्तावद्योती / शुनकपुत्रं कपिगोत्रं पुरोहितमभिप्रतारिनामकम् /

क्षत्ता सूतस्तस्य रैक्वान्वेषणाय प्रेषणम् /

संस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच् च | BBस्_१,३.३६ |

इतश्च न शूद्रस्याधिकारः, यद्विद्याप्रदेशेषूपनयनादयः संस्काराः परामृश्यन्ते- ऽतं होपनिन्येऽ (श.ब्रा. ११.५.३.१३) / ऽ अधीहि भगव इति होपससादऽ (छा. ७.१.१) ऽ ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाःऽ (प्र. १.१) इति च / ऽ तान्हानुपनीयैवऽ (छा. ५.११.७) इत्यपि प्रदर्शितैवोपनयनप्राप्तिर्भवति / शूद्रस्य संस्काराभावो ऽभिलप्यते, ऽशूद्रश्चतुर्थो वर्ण एकजातिःऽ (मनु. १०.४)

इत्येकजातित्वस्मरणात् / ऽन शूद्रो पातकं किञ्चिन्न च संस्कारमर्हतिऽ (मनु. १०.१२.६) इत्यादिभिश्च

FN: अधीहि उपदिशेति यावत् /

ब्रह्मपरा वेदपारगाः / परं निर्गुणं ब्रह्म / उपासन्ना उपागताः /

अनुपनीयैवेति हीनवर्णेनोत्तमवर्णा अनुपनीयैवोपदेष्टव्या इत्याचारज्ञापनार्थमित्यर्थः /

एकजातिरनुपनीतः /

तदभावनिर्धारणे च प्रवृत्तेः | BBस्_१,३.३७ |

इतश्च न शूद्रस्याधिकारः / यत्सत्यवचनेन शूद्रत्वाभावे निर्धारिते जाबालं गौतम उपनेतुमनुशासितुं च प्रववृते ऽनैतद्ब्राह्मणो विवक्तुमर्हति समिधं सोम्याहरोप त्वा नेष्ये न सत्यादगाःऽ (छा. ४.४.५) इति श्रुतिलिङ्गात्

FN: नाहं गोत्रं वेद्मि न माता वेत्ति परन्तु तथोक्तम् उपनयनार्थमाचार्यं गत्वा सत्यकामो जाबालो ऽस्मीति ब्रूहीत्यनेन सत्यवचनेन /

श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश् च | BBस्_१,३.३८ |

इतश्च न शूद्रस्याधिकारः / यदस्य स्मृतेः श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधो भवति / वेदश्रवणप्रतिषेधो वेदाध्ययनप्रतिषेधस्तदर्थज्ञानानुष्ठानयोश्च प्रतिषेधः शूद्रस्य स्मर्यते / श्रवणप्रतिषेधस्तावत् ऽअथास्य वेदमुपशृण्वतस्त्रपुजतुभ्यां श्रोत्रप्रतिपूरणम्ऽ इति / ऽपद्यु ह वा एतच्छ्मशानं यच्छूद्रस्तस्माच्छूद्रसमीपे नाध्येतव्यम्ऽ इति च / अत एवाध्ययनप्रतिषेधः / यस्य हि समीपे ऽपि नाध्येतव्यं भवति स कथमश्रुतमधीयीत / भवति च वेदोच्चारणे जिह्वाच्छेदो धारणे शरीरभेद इति / अत एव चार्थादर्थज्ञानानुष्ठानयोः प्रतिषेधो भवति ऽन शूद्रस्य मतिं दद्यात्ऽ इति, ऽद्विजातीनामध्ययनमिज्या दानम्ऽ इति च / येषां पुनः पूर्वकृतसंस्कारवशाद्विदुरधर्मव्याधप्रभृतीनां ज्ञानोत्पत्तिस्तेषां न शक्यते फलप्राप्तिः प्रतिषेद्धुं, ज्ञानस्यैकान्तिकफलत्वात् / ऽश्रावयेच्चतुरो वर्णान्ऽ इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्वर्ण्यस्याधिकारस्मरणात् / वेदपूर्वकस्तु नास्त्यधिकारः शूद्राणामिति स्थितम्

FN: त्रपुजतुभ्यां संतापद्रुताभ्यां सीसलाक्षाभ्याम् /

पद्यु पादयुक्तं / संचारसमर्थमिति यावत् /

मतिर्वेदार्थज्ञानम् /

१० कम्पनाधिकरणम् / सू. ३९

कम्पनात् | BBस्_१,३.३९ |

अवसितः प्रासङ्गिको ऽधिकारविचारः / प्रकृतामेवेदानीं वाक्यार्थविचारणां प्रवर्तयिष्यामः / ऽयदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम् / महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्तिऽ (का. २.६.२) इति / एतद्वाक्यं ऽएजृ कम्पनेऽ इति धात्वर्थानुगमाल्लक्षितम् / अस्मिन्वाक्ये सर्वमिदं जगत्प्राणाश्रयं स्पन्दते, महच्च किञ्चिद्भयकारणं वज्रशब्दितमुद्यतं, तद्विज्ञानाच्चामृतत्वप्राप्तिरिति श्रूयते / तत्र को ऽसौ प्राणः किं तद्भयानकं वज्रमित्यप्रतिपत्तेर्विचारे क्रियमाणे प्राप्तं तावत्प्रसिद्धेः पञ्चवृत्तिर्वायुः प्राण इति / प्रसिद्धेरेव चाशनिर्वज्रं स्यात् / वायोश्चेदं माहात्म्यं संकीर्त्यते / कथम् / सर्वमिदं जगत्पञ्चवृत्तौ वायौ प्राणशब्दिते प्रतिष्ठायैजति / वायुनिमित्तमेव च महद्भयानकं वज्रमुद्यम्यते / वायौ हि पर्जन्यभावेन विवर्तमाने विद्युत्स्तनयित्रुवृष्ट्यशनयो विवर्तन्त इत्याचक्षते / वायुविज्ञानादेव चेदममृतत्वम् / तथाहि श्रुत्यन्तरम्- ऽवायुरेव व्यष्टिर्वायुः समष्टिरप पुनर्मृत्युं जयति य एवं वेदऽ इति /

तस्माद्वायुरयमिह प्रतिपत्तव्य इति / एवं प्राप्ते ब्रूमः- ब्रह्मैवेदमिह प्रतिपत्तव्यम् / कुतः / पूर्वोत्तरालोचनात् / पूर्वोत्तरयोर्हि ग्रन्थभागयोर्ब्रह्मैवनिर्दिश्यमानमुपलभामहे / इहैव कथमकस्मादन्तराले वायुं निर्दिश्यमानं प्रतिपद्येमहि / पूर्वत्र तावत् ऽतदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते / तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चनऽ (का. २.६.१) इति ब्रह्म निर्दिष्टं, तदेवेहापि संनिधानात् जगत्सर्वं प्राण एजतीति च लोकाश्रयवत्त्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते / प्राणशब्दो ऽप्ययं प्रयुक्तः, ऽप्राणस्य प्राणम्ऽ (बृ. ४.४.१८) इति दर्शनात् / एजयितृत्वमपीदं परमात्मन एवोपपद्यते न वायुमात्रस्य / तथाचोक्तम्- ऽन प्राणेन नापानेन मर्त्यो जीवति कश्चन / इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौऽ (का. २.५.५) इति / उत्तरत्रापि ऽभयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः / भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमःऽ (का. २.६.३) इति ब्रह्मैव निर्देक्ष्यते न वायुः / सवायुकस्य जगतो भयहेतुत्वाभिधानात् / तदेवेहापि संनिधानान्महद्भयं, वज्रमुद्यतमिति च भयहेतुत्वप्रत्यभिज्ञानान्निर्दिष्टमिति गम्यते / वज्रशब्दो ऽप्ययं भयहेतुत्वसामान्यात्प्रयुक्तः / यथाहि वज्रमुद्यतं ममैव शिरसि निपतेद्यद्यहमस्य शासनं न कुर्यामित्यनेन भयेन जनो नियमेन राजादिशासने प्रवर्तत एवमिदमग्निवायुसूर्यादिकं जगदस्मादेव ब्रह्मणो बिभ्यन्नियमेन स्वव्यापारे प्रवर्तत इति भयानकं वज्रोपमितं ब्रह्म / तथाच ब्रह्मविषयं श्रुत्यन्तरम्- ऽभीषास्माद्वातः पवते / भीषोदेति सूर्यः / भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च / मृत्युर्धावति पञ्चमःऽ (तै. ८.१) इति / अमृतत्वफलश्रवणादपि ब्रह्मैवेदमिति गम्यते / ब्रह्मज्ञानाद्ध्यमृतत्वप्राप्तिः / ऽतमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यते ऽयनायऽ (श्वे. ६.१५) इति मन्त्रवर्णात् /

यत्तु वायुविज्ञानात्क्वचिदमृतत्वमभिहितं तदापेक्षिकम् / तत्रैव प्रकणान्तरकरणेन परमात्मानमभिधाय ऽअन्तो ऽन्यदार्तम्ऽ (बृ. ३.४) इति वाय्वादेरार्तत्वाभिधानात् / प्रकरणादप्यत्र परमात्मनिश्चयः / अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मत्कृताकृतात् / अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद (का. १.२.१४) इति परमात्मनः पृष्टत्वात्

FN: भीषा भीत्या / अस्माद्ब्रह्मणो निमित्तादिति यावत् / पञ्चानां ग्रहणं ब्रह्मादिस्तम्बान्तचराचरोपलक्षणार्थम् /

ऽअपपुनर्मृत्युं जयतिऽ इति श्रुत्या ह्यपमृत्योर्विजय उक्तो न तु परममृत्युविजय इत्यापेक्षिकत्वम् /

११ ज्योतिरधिकरणम् / सू. ४०

ज्योतिर् दर्शनात् | BBस्_१,३.४० |

ऽएष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ (छा. ८.१२.३) इति श्रूयते / तत्र संशय्यते, किं ज्योतिःशब्दं चक्षुर्विषयतमोपहं तेजः किंवा परं ब्रह्मेति / किं तावत्प्राप्तम् / प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति / कुतः / तत्र ज्योतिःशब्दस्य रूढत्वात् / ऽज्योतिःश्चरणाभिधानात्ऽ (ब्र.सू / १.१.२४) इत्यत्र हि प्रकरणाज्योतिःशब्दः स्वार्थं परित्यज्य ब्रह्मणि वर्तते / नचेह तद्वत्किञ्चित्स्वार्थपरित्यागे कारणं दृश्यते / तथाच नाडीखण्डे- ऽअथ यत्रैतदस्माच्छरीरादुत्क्रामत्यथैतैरेव रश्मिभिरूर्ध्वमाक्रमतेऽ (छा. ८.६.५) इति मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहिता / तस्मात्प्रसिद्धमेव तेजो ज्योतिःशब्दमिति / एवं प्राप्ते ब्रूमः - परमेव ब्रह्म ज्योतिःशब्दम् / कस्मात् / दर्शनात् / तस्य हीह प्रकरणे वक्तव्यत्वेनानुवृत्तिर्दृश्यते, ऽ य आत्मापहतपाप्माऽ (छा. ८.७.१) इत्यपहतपाप्मत्वादिगुणकस्यात्मनः प्रकरणादावन्वेष्टव्यत्वेन विजिज्ञासितव्यत्वेन च प्रतिज्ञानात् / ऽएतं त्वेव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामिऽ (छा. ८.९.३) इति चानुसंधानात् / ऽअशरीरं वावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ(छा. ८.१२.१) इति चाशरीरतायै ज्योतिःसंपत्तेरस्याभिधानात् / ब्रह्मभावाच्चान्यत्राशरीरतानुपपत्तेः ऽपरं ज्योतिःऽ ऽस उत्तमः पुरुषःऽ (छा. ८.१२.३) इति च विशेषणात् / यत्तूक्तं मुमुक्षोरादित्यप्राप्तिरभिहितेति / नासावात्यन्तिको मोक्षो गत्युत्क्रान्तिसंबन्धात् / नह्यात्यन्तिके मोक्षे गत्युत्क्रान्ती स्त इति वक्ष्यामः

FN: ऽअथ या एता हृदयस्य नाड्यःऽ इत्यादि नाडीखण्डः / तत्रादित्यग्रहानुरोधेन मुमुक्षोस्तत्प्राप्तिरभिहितेति संबन्धः /

१२ अर्थान्तरत्वव्यपदेशाधिकरणम् / सू. ४१

आकाशो ऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् | BBस्_१,३.४१ |

ऽआकाशो वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्म तदमृतं स आत्माऽ (छा. ८.१४.१) इति श्रूयते / तत्किमाकाशसब्दं परं ब्रह्म किंवा प्रसिद्धमेव भूताकाशमिति विचारे भूतपरिग्रहो युक्तः / आकाशशब्दस्य तस्मिन्रूढत्वात्, नामरूपनिर्वहणस्य चावकाशादानद्वारेण तस्मिन्योजयितुं शक्यत्वात्, स्रष्टृत्वादेश्च स्पष्टस्य ब्रह्मलिङ्गस्याश्रवणादिति / एवं प्राप्त इदमुच्यते- परमेव ब्रह्मेहाकाशशब्दं भवितुमर्हति / कस्मात् / अर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् / ऽते यदन्तरा तद्ब्रह्मऽ इति हि नामरूपाभ्यामर्थान्तरभूतमाकाशं व्यपदिशति / नच ब्रह्मणो ऽन्यन्नामरूपाभ्यामर्थान्तरं संभवतिऽ सर्वस्य विकारजातस्य नामरूपाभ्यामेव व्याकृतत्वात् / नामरूपयोरपि निर्वहणं निरङ् कुशं न ब्रह्मणो ऽन्यत्र संभवति / ऽअनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्यनामरूपे व्याकरवाणिऽ (छा. ६.३.२) इत्यादिब्रह्मकर्तृत्वश्रवणात् /

ननु जीवस्यापि प्रत्यक्षं नामरूपविषयं निर्वोढुत्वमस्ति /

बाढमस्ति / अभेदस्त्विह विवक्षितः / नामरूपनिर्वहणाभिधानादेव च स्रष्टृत्वादि ब्रह्मलिङ्गमभिहितं भवति / ऽतद्ब्रह्म तदमृतं स आत्माऽ (छा. ८.१४) इति च ब्रह्मवादस्य लिङ्गानि / ऽआकाशस्तल्लिङ्गात्ऽ (ब्र. १.१.२२) इत्यस्यैवायं प्रपञ्चः

FN: नामरूपे शब्दाथा तदन्तःपातिनस्तद्भिन्नत्वं तत्कर्तृत्वं चायुक्तमित्यर्थः /

१३ सुषुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणम् / सू. ४२-४३

सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर् भेदेन | BBस्_१,३.४२ |

व्यपदेशादित्यनुवर्तते / बृहदारण्यके षष्टे प्रपाठके ऽकतम आत्मेति यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तर्ज्योतिः पुरुषःऽ (बृ. ४.३.७) इत्युपक्रम्य भूयानात्मविषयः प्रपञ्चः कृतः / तत्किं संसारिस्वरूपमात्रान्वाख्यानपरं वाक्यमुतासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमिति संशयः / किं तावत्प्राप्तम् / संसारिस्वरूपमात्रविषयमेवेति / कुतः / उपक्रमोपसंहाराभ्याम् / उपक्रमे ऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽ इति शारीरलिङ्गात् / उपसंहारे च स वा एष महानज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽ (बृ. ४.४.२२) इति तदपरित्यागात्, मध्ये ऽपि बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेन तस्यैव प्रपञ्चनादिति / एवं प्राप्ते ब्रूमः - परमेश्वरोपदेशपरमेवेदं वाक्यं न शारीरमात्रान्वाख्यानपरम् / कस्मात् / सुषुप्तावुत्क्रान्तौ च शरीराद्भेदेन परमेश्वरस्य व्यपदेशात् / सुषुप्तौ तावत् ऽअयं पुरुषः प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तो न बाह्यं किञ्चन वेद नान्तरम्ऽ (बृ. ४.३.२१) इति शारीराद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति / तत्र पुरुषः शारीरः स्यात्तस्य वेदितृत्वात् / बाह्याभ्यन्तरवेदनप्रसङ्गे सति तत्प्रतिषेधसंभवात् / प्राज्ञः परमेश्वरः, सर्वज्ञत्वलक्षणया प्रज्ञया नित्यमवियोगात् / तथोत्क्रान्तावपि ऽअयं शारीर आत्मा प्राज्ञेनात्मनान्वारूढ उत्सर्जन्यातिऽ (बृ. ४.३.३५) इति जीवाद्भेदेन परमेश्वरं व्यपदिशति / तत्रापि शारीरो जीवः स्याच्छरीरस्वामित्वात् / प्राज्ञस्तु स एव परमेश्वरः / तस्मात्सुषुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन व्यपदेशात्परमेश्वर एवात्र विवक्षत इति गम्यते / यदुक्तमाद्यन्तमध्येषु शारीरलिङ्गात्तत्परत्वमस्य वाक्यस्येति / अत्र ब्रूमः - उपक्रमेतावत् ऽयो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु इति न संसारिस्वरूपं विवक्षितं किं तर्ह्यनूद्य संसारिस्वरूपं परेण ब्रह्मणास्यैकतां विवक्षति / यतो ऽध्यायतीव लेलायतीवऽ इत्येवमाद्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिः संसारिधर्मनिराकरणपरा लक्ष्यते / तथोपसंहारे ऽपि यथोपक्रममेवोपसंहरति- ऽस वा एष महानज आत्मा यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषुऽ इति / यो ऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु संसारी लक्ष्यते स वा एष महानज आत्मा परमेश्वर एवास्माभिः प्रतिपादित इत्यर्थः / यस्तु मध्ये बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासात्संसारिस्वरूपविवक्षां मन्यन्ते, न प्राचीमपि दिशं प्रस्थापितः प्रतीचीमपि दिशं प्रतिष्ठेत / यतो न बुद्धान्ताद्यवस्थोपन्यासेनावस्थावत्त्वं संसारित्वं वा विवक्षति, किं तर्ह्यवस्थारहितत्वसंसारित्वं च / कथमेतदवगम्यते / यत् ऽअत ऊर्ध्वे विमोक्षायैव ब्रूहिऽ इति पदे पदे पृच्छति / यच्च ऽअनन्वागतस्तेन भवत्यसङ्गो ह्ययं पुरुषःऽ (बृ. ४.३.१४,१५) इति पदे पदे प्रतिवक्ति / ऽअनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन तीर्णो हि तदा सर्वाञ्शोकान्हृदयस्य भवतिऽ (बृ. ४३.२२) इति च / तस्मादसंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम्

FN: विज्ञानं बुद्धिस्तन्मयस्तत्प्रायः / प्राणेष्विति सप्तमी व्यतिरेकार्था / प्राणबुद्धिभ्यां भिन्न इत्यर्थः /

बुद्धान्तो जाग्रदवस्था /

अन्वारूढो ऽधिष्ठितः / उत्सर्जन्घोराञ्शब्दन्मुञ्चन् /

बुद्धौ ध्यायन्त्यामात्मा ध्यायतीव, चलन्त्यां चलतीव /

भवतीति यस्मात्प्रतिवक्ति तस्मादवगम्यत इति योजना / तेनावस्थाधर्मेणानन्वागतो ऽस्पृष्टो भवति असत्त्वात् /

अत उर्ध्वं कामादिविवेकानन्तरम् /

पत्यादिशब्देभ्यः | BBस्_१,३.४३ |

इतश्चासंसारिस्वरूपप्रतिपादनपरमेवैतद्वाक्यमित्यवगन्तव्यम् / यदस्मिन्वाक्ये पत्यादयः शब्दा असंसारिस्वरूपप्रतिपादनपराः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाश्च भवन्ति / ऽसर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्याधिपतिःऽ इत्येवञ्जातीयका असंसारिस्वभावप्रतिपादनपराः / ऽस न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान्ऽ इत्येवञ्जातीयकाः संसारिस्वभावप्रतिषेधनाः / तस्मादसंसारी परमेश्वर इहोक्त इत्यवगम्यते

इति श्रीमच्छङ्करभगवत्पादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः

FN: वशी स्वतन्त्रः / ईशानो नियमनशक्तिमान् /

____________________________________________________________________________________________ ____________________________________________________________________________________________

प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः /

[अत्र प्रधानविषयत्वेन संदुह्यमानानामव्यक्ताजादिपदानां चिन्तनम्]

१ आनुमानिकाधिकरणम् / सू. १-७

आनुमानिकम् अप्य् एकेषाम् इति चेन् न शरीर-रूपक-विन्यस्त-गृहीतेर् दर्शयति च | BBस्_१,४.१ |

ब्रह्मजिज्ञासां प्रतिज्ञाय ब्रह्मणो लक्षणमुक्तम्- ऽजन्माद्यस्य यतःऽ (ब्र. १.१.२) इति / तल्लक्षणं प्रधानस्यापि समानमित्याशङ्क्य तदशब्दत्वेन निराकृतम्- ऽईक्षतेर्नाशब्दम्ऽ (ब्र. १.१.५) इति / गतिस्मान्यं च वेदान्तवाक्यानां ब्रह्मकारणवादं प्रति विद्यते न प्रधानकारणवादं प्रतीति प्रपञ्चितं गतेन ग्रन्थेन / इदं त्विदानीमवशिष्टमाशङ्क्ष्यते- यदुक्तं प्रधानस्याशब्दत्वं तदसिद्धं, कासुचिच्छास्वासु प्रधानसमर्पणाभासानां शब्दनां श्रूयमाणत्वात् / अतः प्रधानस्य कारणत्वं वेदसिद्धमेव महद्भिः परमर्षिभिः कपिलप्रभृतिभिः परिगृहीतमिति प्रसज्यते / तद्यावत्तेषां शब्दानामन्यपरत्वं न प्रतिपाद्यते तावत्सर्वज्ञं ब्रह्म जगतः कारणमिति प्रतिपादितमप्याकुलीभवेत् / अतस्तेषामन्यपरत्वं दर्शयितुं परः संदर्भः प्रवर्तते / आनुमानिकमप्यनुमाननिरूपितमपि प्रधानमेकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते / काठके हि पठ्यते- ऽमहतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परःऽ (१.३.११) इति / तत्र य एव यन्नामानो यत्क्रमाच्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृतिप्रसिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते / तत्राव्यक्तमिति स्मृतिप्रसिद्धेः, शब्दादिहीनत्वाच्च न व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्पत्तिसंभवात्, स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते / तस्य शब्दवत्त्वादशब्दत्वमनुपपन्नम् / तदेव च जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्य इति चेत् /

नैतदेवम् / नह्येतत्काटकं वाक्यं स्मृतिन्यायप्रसिद्धयोर्महदव्यक्तयोरस्तित्वपरम् / नह्यत्र यादृशं स्मृतिप्रसिद्धं स्वतन्त्रं कारणं त्रिगुणं प्रधानं तादृशं प्रत्यभिज्ञायते / शब्दमात्रं ह्यत्राव्यक्तमितिप्रत्यभिज्ञायते / स च शब्दो न व्यक्तमव्यक्तमिति यौगिकत्वादन्यस्मिन्नपि सूक्ष्मे सुदुर्लक्ष्ये च प्रयुज्यते / नचायं कस्मिंश्चिद्रूढः / या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेषामेव पारिभाषिकी सती न वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्यते / नच क्रममात्रसामान्यात्समानार्थप्रतिपत्तिर्भवत्यसति तद्रूपप्रत्यभिज्ञाने / नह्यश्वस्थाने गां पश्यन्नश्वो ऽयमित्यमूढो ऽध्यवस्यति / प्रकरणनिरूपणायां चात्र न परपरिकल्पितं प्रधानं प्रतीयते / शरीररूपकविन्यस्गृहीतेः / शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्यस्तमव्यक्तशब्देन परिगृह्यते / कुतः / प्रकरणात्परिशेषाच्च / तथाह्यनन्तरातीतो ग्रन्थ आत्मशरीरवादिनां रथिरथादिरूपककॢप्तिं दर्शयति- ऽआत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु / बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च //

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् / आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः //

ऽ (का. १.३.३,४) इति / तैश्चेन्द्रियादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति / संयतैस्त्वध्वनः पारं तद्विष्णोः परमं पदमाप्नोति दर्शयित्वा, किं तदध्वनः पारं विष्णोः परमं पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायां, तेभ्य एव प्रकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यः परत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परमं पदं दर्शयति- ऽइन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः / मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः / महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः / पुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिःऽ (का. १.३.१०,११) इति / तत्र य एवेन्द्रियादयः पूर्वस्यां रथरूपककल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृतास्त एवेह परिगृह्यन्ते प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रियापरिहाराय / तत्रेन्द्रियमनोबुद्धयस्तावत्पूर्वत्रेह च समानशब्दा एव / अर्था ये शब्दादयो विषया इन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्दिष्टास्तेषां चेन्द्रियेभ्यः परत्वम् / ऽइन्द्रियाणां ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वम्ऽ (बृ. ३.२) इति श्रुतिप्रसिद्धेः / विषयेभ्यश्च मनसः परत्वं, मनोमूलत्वाद्विषयेन्द्रियव्यवहारस्य / मनसस्तु परा बुद्धिः / बुद्धिं ह्यारुह्य भोग्यजातं भोक्तारमुपसर्पति / बुद्धेरात्मा महान्परः, यः स ऽआत्मानं रथिनं विद्धिऽ इति रथित्वेनोपक्षिप्तः / कुतः / आत्मशब्दात् / भोक्तुश्च भोगोपकरणात्परत्वोपपत्तेः / महत्त्वं चास्य स्वामित्वादुपपन्नम् / अथवा ऽमनो महान्तमतिर्ब्रह्मा पूर्बुद्धिः ख्यतिरीश्वरः / प्रज्ञा संविच्चितिश्चैव स्मृतिश्च परिपठ्यते //

ऽ इति स्मृतेः, ऽयो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मैऽ (श्वे. / ६.१८) इति च श्रुतेर्या प्रथमजस्य हिरण्यगर्भस्य बुद्धिः सा सर्वासां बुद्धीनां परा प्रतिष्ठा / सेह महानात्मेत्युच्यते / सा च पूर्वत्र बुद्धिग्रहणेनैव गृहीता सती हिरुगीहोपदिश्यते / तस्या अप्यस्मादीयाभ्यो बुद्धिभ्यः परत्वोपपत्तेः / एतस्मिंस्तु पक्षे परमात्मविषयेणैव परेण पुरुषग्रहणेन रथिन आत्मनो ग्रहणं द्रष्टव्यम् / परमार्थतः परमात्मविज्ञानात्मनोर्भेदाभावात् / तदेवं शरीरमेवैकं परिशिष्यते / इतराणीन्द्रियादीनि प्रकृतान्येव परमपददिदर्शयिषया समनुक्रामन्परिशिष्यमाणेनेहान्त्येनाव्यक्तशब्देन परिशिष्यमाणं प्रकृतं शरीरं दर्शयतीति गम्यते /

शरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषयवेदनासंयुक्तस्य ह्यविद्यावतो भोक्तुः शरीरादीनां रथादिरूपककल्पनया संसारमोक्षगतिनिरूपणेन प्रत्यगात्मब्रह्मावगतिरिह विवक्षिता / तथाच ऽएष सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते / दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिःऽ //

(का. १.३.१२) इति वैष्णवस्य परमपदस्य दुरवगमत्वमुक्त्वा तदवगमार्थं योगं दर्शयति- ऽयच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि / ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनिऽ //

(का. १.३.१३) इति / एतदुक्तं भवति- वाचं मनसि संयच्छेत् वागादिबाह्येन्द्रियव्यापारमुत्सृज्य मनोमात्रेणावतिष्ठेत / मनो ऽपि विषयविकल्पाभिमिखं विकल्पदोषदर्शनेन ज्ञानशब्दोदितायां बुद्धावध्यवसायस्वभावायां धारयेत् / तामपि बुद्धिं महत्यात्मनि भोक्तर्यग्र्यायां वा बुद्धौ सूक्ष्मतापादनेन नियच्छेत् / महान्तं त्वात्मानं शान्त आत्मनि प्रकरणवति परस्मिन्पुरुषे परस्यां काष्ठायां प्रतिष्ठापयेदिति च / तदेवं पूर्वापरालोचनायां नास्त्यत्र परपरिकल्पितस्य प्रधानस्यावकाशः

FN: प्रधानस्य वैदिकशब्दशून्यत्वेन /

अवशिष्टमनाशङ्कितमनिराकृतं च /

प्रतीत्या प्रधानार्पकत्वे ऽपि वस्तुतो नेति वक्तुमाभासपदम् /

अपिशब्दादेकशब्दाच्च ब्रह्माङ्गीकारेण पूर्वपक्षो विचारश्चायं क्वाचित्क इति सूचितम् /

स्मार्तक्रमरूढिभ्यामव्यक्तशब्दः प्रधानपरः /

अजामेकां इत्याद्या श्रुतिः / ऽहेतुः प्रकृतिरुच्यतेऽ इत्याद्या स्मृतिः / ऽयदल्पं तज्जडप्रकृतिकंऽ इति न्यायः / ततो ब्रह्मैव जगत्कारणमिति मतक्षतिरिति भावः /

रूपककॢप्तिः सादृश्यकल्पना / प्रग्रहो ऽश्वरशना / तेषु हयेषु / गोचरान् मार्गान् / आत्मा देहः / गृह्णन्ति पुरुषपशुं बध्नातीति ग्रहा इन्द्रियाणि / तेभ्यः श्रेष्ठा अतिग्रहा विषयाः / परत्वं श्रैष्ठ्याभिप्रायं नत्वान्तरत्वेनेति भावः / बुद्धेः परः प्रत्यभिज्ञायत इति शेषः / हिरुक् पृथक् / वेदना सुखाद्यनुभवः / वागित्यत्र द्वितीयालोपश्छान्दसः मनसी इति दीर्घश्च / अग्र्या समाधिपरिपाकजा /

सूक्ष्मं तु तदर्हत्वात् | BBस्_१,४.२ |

उक्तमेतत्प्रकरणपरीशेषाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दः न प्रधानमिति / इदमिदानीमाशङ्क्यते- कथमव्यक्तशब्दार्हत्वं शरीरस्य, यावता स्थूलत्वात्स्पृष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दार्हमस्पष्टवचनस्त्वव्यक्तशब्द इति / अत उत्तरमुच्यते- सूक्ष्मं त्विह कारणात्मना शरीरं विवक्ष्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् / यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्तशब्दमर्हति, तथापि तस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्हति / प्रकृतिशब्दश्च विकारे दृष्टः / यथा ऽगोभिः श्रीणीत मत्सरम्ऽ (ऋ.स. ९.४६.४) इति श्रुतिश्च- ऽतद्भेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्ऽ (बृ. १.४.७) इतीदमेव व्याकृतनामरूपविभिन्नं जगत्प्रागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपं बीजशक्त्यवस्थमव्यक्तशब्दयोगं दर्शयति

FN: प्रकृतेर्विकाराणामनन्यत्वात्प्रकृतेरव्यक्तत्वं विकारे उपचर्यते /

गोभिर्गोविकारैः पयोभिः मत्सरं सोमं श्रीणीत मिश्रितं कुर्यात् /

तत् ह किल तर्हि प्रागवस्थायामिदं जगदव्याकृतं अव्यक्तमासीत् /

तदधीनत्वाद् अर्थवत् | BBस्_१,४.३ |

अत्राह- यदि जगदिदमनभिव्यक्तनामरूपं बीजात्मकं प्रागवस्थमव्यक्तशब्दार्हमभ्युपगम्येत, तदात्मना च शरीरस्याप्यव्यक्तशब्दार्हत्वं प्रतिज्ञायेत, स एव तर्हि प्रधानकारणवाद एवं सत्यापद्येत / अस्यैव जगतः प्रागवस्थायाः प्रधानत्वेनाभ्युपगमादिति /

अत्रोच्यते- यदि वयं स्वतन्त्रां काञ्चित्प्रागवस्थां जगतः कारणत्वेनाभ्युपगच्छेम, प्रसञ्ज्येम तदा प्रधानकारणवादम् /

परमेश्वराधीना त्वियमस्माभिः प्रागवस्था जगतो ऽभ्युपगम्यते न स्वतन्त्रा / सा चावश्याभ्युपगन्तव्या / अरथवती हि सा / नहि तया विना परमेश्वरस्य स्रष्टृत्वं सिद्धयति / शक्तिरहितस्य तस्य प्रवृत्त्यनुपपत्तेः /

मुक्तानां च पुनरनुत्पत्तिः / कुतः / विद्यया तस्या बीजशक्तेर्दाहात् / अविद्यात्मिका हि बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिर्देश्या परमेश्वराश्रया मायामयी महासुप्तिः, यस्यां स्वरूपप्रतिबोधरहिताः शेरते संसारिणो जीवाः / तदेतदव्यक्तं क्वचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम्- ऽएतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्चऽ (बृ. ३.८.११) इति श्रुतेः / क्वचिदक्षरशब्दोदितम्- ऽअक्षरात्परतः परःऽ (मु. २.१.२) इति श्रुतेः / क्वचिन्मायेति सूचितम्- ऽमायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्ऽ (श्वे. ४.१०) इति मन्त्रवर्णात् / अव्यक्ता हि सा माया, तत्त्वान्यत्वनिरूपणस्याशक्यत्वात् / तदिदं ऽमहतः परमव्यक्तम्ऽ इत्युक्तमव्यक्तप्रभवत्वान्महतः, यदा हैरण्यगर्भी बुद्धिर्महान् / यदा तु जीवो महांस्तदाप्यव्यक्ताधीनत्वाज्जीवभावस्य महतः परमव्यक्तमित्युक्तम् / अविद्या ह्यव्यक्तम् / अविद्यावत्त्वेनैव जीवस्य सर्वः संव्यवहारः संततो वर्तते / महतः परत्वमभेदोपचारात्तद्विकारे शरीरे परिकल्प्यते / सत्यपि शरीरवदिन्द्रियादीनां तद्विकारत्वाविशेषे शरीरस्यैवाभेदोपचारादव्यक्तशब्देन ग्रहणं, इन्द्रियादीनां स्वशब्दैरेव गृहीतत्वात्परिशिष्टत्वाच्च शरीरस्य /

अन्ये तु वर्णयन्ति- द्विविधं हि शरीरं स्थूलं सूक्ष्मं च / स्थूलं यदिदमुपलभ्यते / सूक्ष्मं यदुत्तरत्र वक्ष्यते- ऽतदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम्ऽ (बृ. ३.१.१) इति / तच्चोभयमपि शरीरमविशेषात्पूर्वत्र रथत्वेन संकीर्तितम् / इह तु सूक्ष्ममव्यक्तशब्देन परिगृह्यते / सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् / तदधीनत्वाच्च बन्धमोक्षव्यवहारस्य जीवात्तस्य परत्वम् / यथार्थाधीनत्वादिन्द्रियव्यापारस्येन्द्रियेभ्यः परत्वमर्थानामिति / तैस्त्वेतद्वक्तव्यं, अविशेषेण शरीरद्वयस्य पूर्वत्र रथत्वेन संकीर्तितत्वात्समानयोः प्रकृतपरिशिष्टत्वयोः कथं सूक्ष्ममेव शरीरमिह गृह्यते न पुनः स्थूलमपीति / आम्नातस्यार्थं प्रतिपत्तुं प्रभवामो नाम्नातं पर्यनुयोक्तुम् / आम्नातं चाव्यक्तपदं सूक्ष्ममेव प्रतिपादयितुं शक्नोति नेतरद्व्यक्तत्वात्तस्येति चेत् /

न / एकवाक्यताधीनत्वादर्थप्रतिपत्तेः / नहीमे पूर्वोत्तरे आम्नाते एकवाक्यतामनापद्य कञ्चिदर्थं प्रतिपादयतः, परकृतहानाप्रकृतप्रक्रियाप्रसङ्गात् / नचाकाङ्क्षामन्तरेणैकवाक्यताप्रतिपत्तिरस्ति / तत्रावशिष्टायां शरीरद्वयस्य ग्राह्यत्वाकाङ्क्षायां यथाकाङ्क्षं संबन्धे ऽनभ्युपगम्यमान एकवाक्यतैव बाधिता भवति कुत आम्नातस्यार्थप्रतिपत्तिः / नचैवं मन्तव्यं दुःशोधत्वात्सूक्ष्मस्यैव शरीरस्येह ग्रहणं, स्थूलस्य तु दृष्टबीभत्सतया सुशोधत्वादग्रहणमिति / यतो नैवेह शोधनं कस्यचिद्विवक्ष्यते / नह्यत्र शोधनविधायि किञ्चिदाख्यातमस्ति / अनन्तरनिर्दिष्टत्वात्तु किं तद्विष्णोः परमं पदमितीदमिह विवक्ष्यते / तथाहीदमस्मात्परमिदमस्मात्परमित्युक्त्वा ऽपुरुषान्न परं किञ्चित्ऽ इत्याह / सर्वथापि त्वानुमानिकनिरकरणोपपत्तेस्तथा नामास्तु, न नः किञ्चिच्छिद्यते

FN: तर्हि तदा /

मायामयी प्रसिद्धमायोपमिता /

बुद्ध्याद्युपाधिभेदाज्जीवा इति बहूक्तिः /

अनवच्छिन्नत्वादाकाशत्वं, तत्त्वज्ञानं विनानिवृत्तेरक्षरत्वं, विचित्रकार्यत्वान्मायात्वमिति भेदः /

तत् अव्यक्तम् /

गोबलीवर्दपदवदेतद्द्रष्टव्यम् /

एकार्थबोधकानां शब्दानां मिथ आकाङ्क्ष्यैकस्यां बुद्धावरूढत्वमेकवाक्यता /

ग्राह्यत्वाकाङ्क्षा एकवाक्यता /

दृष्टा बीभत्सा घृणा यस्मिन् तस्य भावस्तत्ता तयेत्यर्थः /

सर्वथा स्थूलसूक्ष्मयोरन्यतरग्रहे ऽपीति यावत् /

ज्ञेयत्वावचनाच् च | BBस्_१,४.४ |

ज्ञेयत्वेन च सांख्यैः प्रधानं स्मर्यते गुणपुरुषान्तरज्ञानात्कैवल्यमितिवद्भिः / नहि गुणस्वरूपमज्ञात्वा गुणेभ्यः पुरुषस्यान्तरं शक्यं ज्ञातुमिति / क्वचिच्च विभूतिविशेषप्राप्तये प्रधानं ज्ञेयमिति स्मरन्ति / नचेदगिहाव्यक्तं ज्ञेयत्वेनोच्यते / पदमात्रं ह्यव्यक्तशब्दः / नेहाव्यक्तं ज्ञातव्यमुपासितव्यं चेति वाक्यमस्ति / नचानुपदिष्टपदार्थज्ञानं पुरुषार्थमिति शक्यं प्रतिपत्तुम् / तस्मादपि नाव्यक्तशब्देन प्रधानमभिधीयते / अस्माकं तु रथरूपककॢप्तशरीराद्यनुसरणेन विष्णोरेव परमं पदं दर्शयितुमयमुपन्यास इत्यनवद्यम्

वदतीति चेन् न प्राज्ञो हि प्रकरणात् | BBस्_१,४.५ |

अत्राह सांख्यः - ज्ञेयत्वावचनात् इत्यसिद्धम् / कथम् / श्रूयते ह्युत्तरत्राव्यक्तशब्दोदितस्य प्रधानस्य ज्ञेयत्ववचनम्- ऽअशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथारसं नित्यमगन्धवच्च यत् / अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात्प्रमुच्यतेऽ //

(का. २.३.१५) इति / अत्र हि यादृशं शब्दादिहीनं प्रधानं महतः परं स्मृतौ निरूपितं तादृशमेव निचाय्यत्वेन निर्दिष्टं, तस्मात्प्रधानमेवेदं, तदेव चाव्यक्तशब्दनिर्दिष्टमिति /

अत्र ब्रूमः - नेह प्रधानं निचाय्यत्वेन निर्दिष्टम् / प्राज्ञो हीह परमात्मा निचाय्यत्वेत निर्दिष्टं इति गम्यते / कुतः / प्रकरणात् / प्राज्ञस्य हि प्रकरणं विततं वर्तते / ऽपुरुषान्न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिःऽ इत्यादिनिर्देशात्, ऽएष सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशतेऽ इति च दुर्ज्ञातत्ववचनेन तस्यैव ज्ञेयत्वाकाङ्क्षणात् / ऽयच्छेद्वाङ्मनसी प्राज्ञःऽ इति च तज्ज्ञानायैव वागादिसंयमस्य विहितत्वात् / मृत्युमुखप्रमोक्षणफलत्वाच्च / नहि प्रधानमात्रं निचाय्य मृत्युमुखात्प्रमुच्यत इति सांख्यैरिष्यते / चेतनात्मविज्ञानाद्धि मृत्युमुखात्प्रमुच्यते इति तेषामभ्युपगमः / सर्वेषु वेदान्तेषु प्राज्ञस्यैवात्मनो ऽशब्दादिधर्मत्वमभिलप्यते / तस्मान्न प्रधानस्यात्र ज्ञेयत्वमव्यक्तशब्दनिर्दिष्टत्वं वा

FN: अशब्दमित्यादिषु प्रत्येकं नित्यशब्दः संबध्यते /

त्रयाणाम् एव चैवम् उपन्यासः प्रश्नश् च | BBस्_१,४.६ |

इतश्च न प्रधानस्याव्यक्तशब्दवाच्यत्वं ज्ञेयत्वं वा / यस्मान्त्रयाणामेव पदार्थान्मग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे कठवल्लीषु वरप्रधानसामर्थ्याद्वक्तव्यतोपन्यासो दृश्यते / तद्विषय एव च प्रश्नः / नातो ऽन्यस्य प्रश्न उपन्यासो वास्ति / तत्र तावत् ऽस त्वमग्निं स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि तं श्रद्दधानाय मह्यम्ऽ (का. १.१.१३) इत्यग्निविषयः प्रश्नः / ऽयेयं प्रेतेऽ विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके / एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः //

ऽ (का. १.१.२०) इति जीवविषयः प्रश्नः / ऽअन्यत्र धर्मादन्त्राधर्मान्यत्रास्मत्कृताकृतात् / अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद //

ऽ (का. १.२.१४) इति परमात्मविषयः / प्रतिवचनमपि ऽलोकादिममग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टकायावतीर्वा यथा वाऽ (का. १.१.१५) इत्यग्निविषयम् / ऽहन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम् / यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम / योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः / स्थाणुमन्ये ऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम्ऽ (का. २.५.६,७) इति / व्यवहितं जीवविषयम् / ऽन जायते म्रियते वा विपश्चित्ऽ (का. १.२.१८) इत्यादिबहुप्रपञ्चं परमात्मविषयम् / नैवं प्रधानविषयः प्रश्नो ऽस्ति / अपृष्टत्वाच्चानुपन्यसनीयत्वं तस्येति /

अत्राह- यो ऽयमात्मविषयः प्रश्नो येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्तीति, किं स एवायम् ऽअन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात्ऽ इति पुनरनुकृष्यते, किंवा ततो ऽन्यो ऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्यत इति / किचातः / स एवायं प्रश्नः पुनरनुकृष्यत इति यद्युच्येत, द्वयोरात्मविषययोः प्रश्नयोरेकतापत्तेरग्निविषय आत्मविषयश्च द्वावेव प्रश्नावित्यतो न वक्तव्यं त्रयाणां प्रश्नोपन्यासाविति / अथान्यो ऽयमपूर्वः प्रश्नः उत्थाप्यत इत्युच्येत ततो यथैव वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नकल्पनायामदोष एवं प्रश्न व्यतिरेकेणापि प्रधानोपन्यासकल्पनायामदोषः स्यादिति /

अत्रोच्यते- नैवं वयमिह वरप्रदानव्यतिरेकेण प्रश्नं कञ्चित्कल्पयामो वाक्योपक्रमसामर्थ्यात् / वरप्रदानोपक्रमा हि मृत्युनचिकेतःसंवादरूपा वाक्यप्रवृत्तिरासमाप्तेः कठवल्लीनां लक्ष्यते / मृत्युः किल नाचिकेतसे पित्रा प्रहिताय त्रीन्वरान्प्रददौ / नचिकेताः किल तेषां प्रथमेन वरेण सौमनस्यं वव्रे / द्वितीयेनाग्निविद्याम्, तृतीयेनात्मविद्याम्, ऽयेयं प्रेतेऽ इति ऽवराणामेव वरस्तृतीयःऽ (का. १.१.२०) इति लिङ्गात् / तत्र यद्यन्यत्र धर्मादित्यन्यो ऽयमपूर्वः प्रश्न उत्थाप्येत ततो वरप्रदानव्यतिरेकेणापि प्रश्नकल्पनाद्वाक्यं बाध्येथ /

ननु प्रष्ठव्यभेदादपूर्वो ऽयं प्रश्नो भवितुमर्हति / पूर्वो हि प्रश्नो जीवविषयः / योयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये ऽस्ति नास्तीति विचिकित्साभिधानात् / जीवश्च धर्मादिगोचरत्वान्नान्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति / प्राज्ञस्तु धर्माद्यतीतत्वादन्यत्र अन्यत्र धर्मादिति प्रश्नमर्हति / प्रश्नच्छाया च न समाना लक्ष्यते / पूर्वस्यास्तित्वनास्तित्वविषयत्वादुत्तरस्य धर्माद्यतीतवस्तुविषयत्वात् / तस्मात्प्रत्यभिज्ञानाभावात्प्रश्नभेदः / न पूर्वस्यैवोत्तरत्रानुकर्षणमिति चेत् / न / जीवप्राज्ञयोरेकत्वाभ्युपगमात् / भवेत्प्रष्टव्यभेदात्प्रश्नभेदो यद्यन्यो जीवः प्राज्ञात्स्यात् / न त्वन्यत्वमस्ति / तत्त्वमसीत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यः / इह चान्यत्र धर्मादित्यस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनं ऽन जायते म्रियते वा विपश्चित्ऽ इति जन्ममरणप्रतिषेधेन प्रतिपाद्यमानं शारीरपरमेश्वरयोरभेदं दर्शयति / सति हि प्रसङ्गे प्रतिषेधो भागी भवति / प्रसङ्गश्च जन्ममरणयोः शरीरसंस्पर्शाच्छारीरस्य भवति न परमेश्वरस्य / तथा- ऽस्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति / महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति //

(का. २.४.४) इति स्वप्नजागरितदृशो जीवस्यैव महत्त्वविभुत्वविशेषणस्य मननेन शोकविच्छेदं दर्शयन्न प्राज्ञादन्यो जीव इति दर्शयति / प्राज्ञविज्ञानाद्धि शोकविच्छेद इति वेदान्तसिद्धान्तः / तथाग्रे- ऽयदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह / मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति / ऽ (का.२.४.१०) इति जीवप्राज्ञभेददृष्टिमपवदति / तथा जीववीषयस्यास्तित्वनास्तित्वप्रश्नस्यानन्तरम् ऽअन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्वऽ इत्यारभ्य मृत्युना तैस्तैः कामैः प्रलोभ्यमानो ऽपि नचिकेता यदा न चचाल, तदैनं मृत्युरभ्युदयनीःश्रेयसविभागप्रदर्शनेन विद्याविद्याविभागप्रदर्शनेन च ऽविद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये न त्वा कामा बहवो ऽलोलुपन्तऽ (का.१.२.४) इति प्रशस्य प्रश्नमपि तदीयं प्रशंसन्यदुवाच- ऽतं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्ठं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् / अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति //

ऽ (का.१.२.१२) इति, तेनापि जीवप्राज्ञयोरभेद एवेह विवक्षत इति गम्यते / यत्प्रश्ननिमित्तां च प्रशंसां महतीं मृत्योः प्रत्यपद्यत नचिकेता यदि तं विहाय प्रशंसानन्तरमन्यमेव प्रश्नमुपक्षिपेदस्थान एव सा सर्वा प्रशंसा प्रसारिता स्यात् / तस्मात् ऽयेयं प्रेतेऽ इत्यस्यैव प्रश्नस्यैतदनुकर्षणम् ऽअन्यत्र धर्मात्ऽ इति / यत्तु प्रश्नच्छायावैलक्षण्यमुक्तं तददूषणम् / तदीयस्यैव विशेषस्य पुनः पृच्छ्यमानत्वात् / पूर्वत्र हि देहादिव्यतिरिक्तस्यात्मनो ऽस्तित्वं पृष्टमुत्तरत्र तु तस्यैवासंसारित्वं पृच्छ्यत इति यावद्ध्यविद्या न निवर्तते तावद्धर्मादिगोचरत्वं जीवस्य जीवत्वं च न निवर्तते / तन्निवृत्तौ तु प्राज्ञ एव तत्त्वमसीति श्रुत्या प्रत्याय्यते / नचाविद्यावत्त्वे तदपगमे च वस्तुनः कश्चिद्विशेषो ऽस्ति / यथा कश्चित्संतमसे पतितां काञ्चिद्रज्जुमहिं मन्यमानो भीतो वेपमानः पलायते, तं चापरो ब्रूयान्मा भषीर्नायमही रज्जुरेवेति / स च तदुपश्रुत्याहिकृतं भयमुत्सृजेद्वेपथुं पलायनं च / नत्वहिबुद्धिकाले तदपगमकाले च वस्तुनः कश्चिद्विशेषः स्यात् / तथैवैतदपि द्रष्टव्यम् / ततश्च ऽन जायते म्रियते वाऽ इत्येवमाद्यपि भवत्यस्तित्वप्रश्नस्य प्रतिवचनम् / सूत्रं त्वविद्याकल्पितजीवप्राज्ञभेदापेक्षया योजयितव्यम् / एकत्वे ऽपि ह्यात्मविषयस्य प्रश्नस्य प्रायणावस्थायां देहव्यतिरिक्तास्तित्वमात्रविचिकित्सानात्कर्तृत्वादिसंसारस्वभावानपोहनाच्च पूर्वस्य पर्यायस्य जीवविषयत्वमुत्प्रेक्ष्यते / उत्तरस्य तु धर्माद्यत्ययसंकीर्तनात्प्राज्ञविषयत्वमिति / ततश्च युक्ताग्निजीवपरमात्मकल्पना / प्रधानकल्पनायां तु न वरप्रदानं न प्रश्नो न प्रतिवचनमिति वैषम्यम्

FN: मृत्युना नचिकेतसंप्रति त्रीन्वरानवृणीष्वेत्युक्तेस्त्रयाणामेव प्रश्नो नचिकेतसा कृतः / उपन्यासश्च मृत्युना कृतः /

हे मृत्यो, स मह्यं दत्तवरस्त्वं स्वर्गहेतुमग्निमध्येषि स्मरसि /

प्रेते मृते / देहादन्यो ऽस्ति नवेति संशयो.ऽस्ति अत एतदात्मतत्त्वमसंदिग्धं जानीयामित्यर्थः /

श्रुतमुपन्यासम् /

वरप्रधानमुपक्रमो यस्याः सा /

प्रहिताय यमलोकं प्रति प्रेषिताय /

गोचरत्वादश्रयत्वात् /

भागी युक्तः /

अन्तो ऽवस्था / येन साक्षिणा प्रमाता पश्यति तमात्मानमिति संबन्धः /

इह देहे यच्चैतन्यं तदेवामुत्र सूर्यादौ /

यस्मिन् प्रश्नो यत्प्रश्नस्तं विहायेत्यर्थः /

विशेषोक्तिसमाप्तावितिशब्दः /

महद्वच् च | BBस्_१,४.७ |

यथा महच्छब्दः सांख्यैः सत्तामात्रे ऽपि प्रथमजे प्रयुक्ते न तमेव वैदिके ऽपि प्रयोगे ऽभिधत्ते / ऽबुद्धेरात्मा महान्परःऽ (का. १.३.१०), ऽमहान्तं विभुमात्मानम्ऽ (का. १.२.२२) ऽवेदाहमेतं पुरुषं महान्तम्ऽ (श्वे. ३.८)

इत्येवमादावात्मशब्दप्रयोगादिभ्यो हेतुभ्यः / तथाव्यक्तशब्दो ऽपि न वैदिके प्रयोगे प्रधानमभिधातुमर्हति / अतश्च नास्यानुमानिकस्य शब्दवत्त्वम्

२ चमसाधिकरणम् / सू. ८-१०

चमसवदविशेषात् | BBस्_१,४.८ |

पुनरपि प्रधानवाद्यशब्दत्वं प्रधानस्यासिद्धमित्याह / कस्मात् / मन्त्रवर्णात्- ऽअजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः / अजो ह्येको जुषमाणो ऽनुशेते जहात्येनां भुक्तभोगामजो ऽन्यःऽ (श्वे. ४.५) इति / अत्र हि मन्त्रे लोहितशुक्लकृष्णशब्दै रजःसत्त्वतमांस्यभिधीयन्ते / लोहितं रजो रञ्जनात्मकत्वात् / शुक्लं सत्त्वं प्रकाशात्मकत्वात् / कृष्णं तम आवरणात्कत्वात् / तेषां साम्यावस्थावयवधर्मैर्व्यपदिश्यते लोहितशुक्लकृष्णमिति / न जायत इति चाजा स्यात्, ऽमूलप्रकृतिरविकृतिःऽ इत्यभ्युपगमात् /

नन्वजाशब्दश्छागायां रूढः / बाढम् / सा तु रूढिरिह नाश्रयितुं शक्या, विद्याप्रकरणात् / सा च वह्नीः प्रजास्त्रैगुण्यान्विता जनयति / तां प्रकृतिमज एकः पुरुषो जुषमाणः प्रीयमाणः सेवमानो वानुशेते / तामेवाविद्यायात्मत्वेनोपगम्य सुखी दुःखी मूढो ऽहमित्यविवेकतया संसरति / अन्यः पुनरजः पुरुषे उत्पन्नविवेकज्ञानो विरक्तो जहात्येनां प्रकृतिं भुक्तभोगां कृतभोगापवर्गां परित्यजति / मुच्यत इत्यर्थः / तस्माच्छ्रुतिमूलैव प्रधानादिकल्पनामिति /

एवं प्राप्ते ब्रूमः - नानेन मन्त्रेण श्रुतिमत्त्व सांख्यवादस्य शक्यमाश्रयितुम् / नह्ययं मन्त्रः स्वातन्त्र्येण कञ्चिदपि वादं समर्थयितुमुत्सहते / सर्वत्रापि यया कयाचित्कल्पनयाजात्वादिसंपादनोपपत्तेः / सांख्यवाद एवेहाभिप्रेत इति विशेषावधारणकारणाभावात् / चमसवत् / यथाहि अर्वाग्बलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः (बृ. २.२.३) इत्यस्मिनमन्त्रे स्वातन्त्र्येणायं नामासौ चमसो ऽभिप्रेत इति न शक्यते निरूपयितुम् / सर्वत्रापि यथाकथञ्चिदर्वाग्बिलत्वादिकल्पनोपपत्तेः / एवमिहाप्यविशेषो ऽजामेकामित्यस्य मन्त्रस्य / नास्मिन्मन्त्रे प्रधानमेवाजाभिप्रेतेति शक्यते नियन्तुम्

तत्र तु ऽइदं तच्छिर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नःऽ इति वाक्यशेषाच्चमसविशेषप्रतिपत्तिर्भवति / इह पुनः केयमजा प्रतिपत्तव्येति / अत्र ब्रूमः -

FN: अजामेकां- न जायत इत्यजा तां मुलप्रकृतिं लोहितशुक्लकृष्णां रजःसत्वमोगुणां सरूपास्त्रिगुणात्मिकाः प्रजा जनयन्तीं एको ऽजो जीवस्तां शब्दादिविषयरूपतापन्नां जुषमाणः सन्ननुशेते निरन्तरं मुह्यति / जीवेन भुक्तो भोगो यस्यां यस्या वा तां जीवेन भुज्यमानामन्यः परमात्मा जहाति नास्यामासक्तिं करोति /

अवयवाः प्रधानस्य रज आदयस्तेषां धर्मा रञ्जकत्वादयस्तैः /

प्रजायन्त इति प्रजा महदादयः / त्रैगुण्यं सुखदुःखमोहाः /

अत्रात्मत्वं तादात्म्यम् /

शब्दाद्युपलब्धिर्भोगः / गुणपुरुषान्यताधीरपवृज्यते ऽनेनेत्यपवर्गः /

ज्योतिरुपक्रमा तु तथा ह्य् अधीयत एके | BBस्_१,४.९ |

परमेश्वरादुत्पन्ना ज्योतिःप्रमुखा तेजोबन्नलक्षणा चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य प्रकृतिभूतेयमजा प्रतिपत्तव्या / तुशब्दो ऽवधाणार्थः / भूतत्रयलक्षणैवेयमजा विज्ञेया न गुणत्रयलक्षणा / कस्मात् / तथाह्येके शाखिनस्तेजोबन्नानां परमेश्वरादुत्पत्तिमाम्नाय तेषामेव रोहितादिरूपतामामनन्ति- ऽयदग्रे रोहितं रूपं तेजस्तद्रूपं यच्छुक्रं तदपां यत्कृष्णं तदन्नस्यऽ इति / तान्येवेह तेजोबन्नानि प्रत्यभिज्ञायन्ते रोहितादिशब्दसामान्यात् / रोहितादीनां च शब्दानां रूपविशेषेषु मुख्यत्वाद्भाक्तत्वाच्च गुणविषयत्वस्य / असंदिग्धेन च संदिग्धस्य निगमनं न्याय्यं मन्यन्ते / तथेहापि ऽब्रह्मवादिनो वदन्ति / किङ्कारणं ब्रह्मऽ (श्वे. १.१) इत्युपक्रम्य ऽते द्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्ऽ (श्वे.

१.३) इति पारमेश्वर्याः शक्तेः समस्तजगद्विधायिन्या वाक्योपक्रमे ऽवगमात् / वाक्यशेषे ऽपि ऽमायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्ऽ इति ऽयो योनिं योनिमधितिष्ठत्येकःऽ (श्वे. ४.१०,११) इति च तस्या एवावगमान्न स्वतन्त्रा काचित्प्रकृतिः प्रधानं नामजामन्त्रेणाम्नायत इति शक्यते वक्तुम् / प्रकरणात्तु सैव दैवी शक्तिरव्याकृतनामरूपा नामरूपयोः प्रागवस्थानेनापि मन्त्रेणाम्नायत इत्युच्यते / तस्याश्च स्वविकारविषयेण त्रैरूप्येण त्रैरूप्यमुक्तम्

कथं पुनस्तेजोबन्नात्मना त्रैरूप्येण त्रिरूपाजा प्रतिपत्तुं शक्यते / यावता न तावत्तेजोबन्नेष्वजाकृतिरस्ति / नच तेजोबन्नानां जातिश्रवणादजातिनिमित्तो ऽप्यजाशब्दः संभवतीति / अत उत्तरं पठति-

FN: शाखिनश्छन्दोगाः / ते ब्रह्मवादिनो ऽनया रीत्या विमृश्य द्यानयोगेनानुगताः परमात्मानमनु प्रविष्टाः / अविद्याशक्तिर्योनिः सा च प्रतिजीवं नानेत्युक्तमतो वीप्सोपपन्ना /

कल्पनोपदेशाच् च मध्वादिवदविरोधः | BBस्_१,४.१० |

नायमजाकृतिनिमित्तो ऽजाशब्दः / नापि यौगिकः / किं तर्हि कल्पनोपदेशो ऽयम् / अजारूपककॢप्तिस्तेजोबन्नलक्षणायाश्चराचरयोनेरुपदिश्यते / यथाहि लोके यदृच्छया काचिदजा रोहितशुक्लकृष्णणवर्णा स्याद्बहुबर्करा सरूपबर्करा च तां च कश्चिदजो जुषमाणो ऽनुशयीत, कश्चिच्चैनां भुक्तभोगां जुह्यात्, एवमियमपि तेजोबन्नलक्षणा भूतप्रकृतिस्त्रिवर्णा बहु सरूपं चराचरलक्षणं विकारजातं जनयति अविदुषा च क्षेत्रज्ञेनोपभुज्यते विदुषा त परित्यजत इति / नचेदमाशङ्कितव्यमेकः क्षेत्रज्ञो ऽनुशेते ऽन्यो जहातीत्यतः क्षेत्रज्ञभेदः पारमार्थिकः परेषामिष्टः प्राप्नोतीति / नहीयं क्षेत्रज्ञभेदप्रतिपिपादयिषा किन्तु बन्धमोक्षव्यवस्थाप्रतिपिपादयिषा त्वेषा / प्रसिद्धं तु भेदमनुद्य बन्धमोक्षव्यवस्था प्रतिपाद्यते / भेदस्तूपाधिनिमित्तो मिथ्याज्ञानकल्पितो न पारमार्थिकः / ऽएको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्माऽ इत्यादिश्रुतिभ्यः / मध्वादिवत् / यथा ऽआदित्यस्यामधुनो मधुत्वम्ऽ (छा. ३.१), ऽवाचाश्चाधेनोर्धेनुत्वम् (बृ. ५.८), ऽद्युलोकादीनां चानग्नीनामग्नित्वम्ऽ (बृ. ८.२.९) इत्येवञ्जातीयकं कल्प्यते, एवमिदमनजाया अजात्वं कल्प्यत इत्यर्थः / तस्मादविरोधस्तेजोबन्नेष्वजाशब्दप्रयोगस्य

FN: बहुबर्करा बहुशावा / बर्करो बालपशुः /

३ सांख्योपसंग्रहादिकरणम् / सू. ११-१३

न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावाद् अतिरेकाच् च | BBस्_१,४.११ |

एवं परिगृहीते ऽप्यजामन्त्रे पुनरन्यस्मान्मन्त्रात्सांख्यः प्रत्यवतिष्ठते / ऽयस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः / तमेव मन्य आत्मानं विद्वान्ब्रह्मामृतो ऽमृतम्ऽ (बृ. ४.४.१७) इति / अस्मिन्मन्त्रे पञ्च पञ्चजना इति पञ्चसंख्याविषयापरा पञ्चसंख्या श्रूयते पञ्चद्वयशब्ददर्शनात् / त एते पञ्चपञ्चकाः पञ्चविंशतिः संपद्यन्ते / तथा पञ्चविंशतिसंख्यया यावन्तः संख्येया आकाङ्क्ष्यन्तेलतावन्त्येव च तत्त्वानि सांख्यैः संख्यायन्ते- ऽमूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त / षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषःऽ (सांख्यका. ३) इति / तया श्रुतिप्रसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेषां स्मृतिप्रसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहात्प्राप्तं पुनः श्रुतिमत्त्वमेव प्रधानादीनाम् / ततो ब्रूमः - न संख्योपसंग्रहादपि प्रधानादीनां श्रुतिमत्त्वं प्रत्याशा कर्तव्या / कस्मात् / नानाभावात् / नाना ह्येतानि पञ्चविंशतिस्तत्त्वानि / नैषां पञ्चशः पञ्चशः साधारणो धर्मो ऽस्ति, येन पञ्चविंशतेरन्तराले पराः पञ्च पञ्चसंख्या निवेशेरन् /

नह्येकनिबन्धनमन्तरेण नानाभूतेषु द्वित्वादिकाः संख्या निविशन्ते / अथोच्येत पञ्चविंशतिसंख्यैवेयमवयवद्वारेण लक्ष्यते, यथा ऽपञ्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुःऽ इति द्वादशवार्षिकीमनावृष्टिं कथयन्ति तद्वदिति / तदपि नोपपद्यते / अयमेवास्मिन्पक्षे दोषो यल्लक्षणाश्रयणीया स्यात् /

परश्चात्र पञ्चशब्दो जनशब्देन समस्तः पञ्चजना इति, पारिभाषिकेण स्वरेणैकपदत्वनिश्चयात् / प्रयोगान्तरे च ऽपञ्चानां त्वा पञ्चजनानाम्ऽ (तै. १.६.२.२) इत्यैकपद्यैकस्वर्यैकविभक्तिकत्वावगमात् / समस्तस्य न वीप्सा पञ्च पञ्चेति / नच पचकद्वयग्रहणं पञ्च पञ्चेति / नच पञ्चसंख्याया एकस्याः पञ्चसंख्यया परया विशेषणं पञ्च पञ्चका इति / उपसर्जनस्य विशेषणेनासंयोगात् /

नन्वापन्नपञ्चसंख्यका जना एव पुनः पञ्चसंख्यया विशेष्यमाणाः पञ्चविंशतिः प्रत्येष्यन्ते / यथा पञ्च पञ्चपूल्य इति पञ्चवंशतिपूलाः प्रतीयन्ते तद्वत् /

नेति ब्रूमः / युक्तं यत्पञ्चपूलीशब्दस्य समाहाराभिप्रायत्वात्कतीति सत्यां भेदाकाङ्क्षायां पञ्च पञ्चपूल्य इति विशेषणम् / इह तु पञ्च पञ्च जना इत्यादित एव भेदोपादानात्कतीत्यसत्यां भेदाकाङ्क्षायां न पञ्च पञ्चजना इति विशेषणं भवेत् / भवदपीदं विशेषणं पञ्चसंख्याया एव भवेत्, तत्र चोक्तो दोषः / तस्मात्पञ्च पञ्चजना इति न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् / अतिरेकाच्च न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् / अतिरेकाच्च न पञ्चविंशतितत्त्वाभिप्रायम् / अतिरेको हि भवत्यात्माकाशाभ्यां पञ्चविंशतिसंख्यायाः / आत्मा तावदिह प्रतिष्ठां प्रत्याधारत्वेन निर्दिष्टः / यस्मिन्निति सप्तमिसूचितस्य ऽऽतमेव मन्य आत्मानम्ऽ इत्यात्मत्वेनानुकर्षणात् / आत्मा च चेतनः पुरुषः / स च पञ्चविंशतावन्तर्गत एवेति न तस्यैवाधारत्वमाधेयत्वं च युज्यते / अर्थान्तरपरिग्रहे च तत्त्वसंख्यातिरेकः सिद्धान्तविरुद्धः प्रसज्येत / तथा ऽआकाशश्च प्रतिष्ठितःऽ इत्याकाशस्यापि पञ्चविंशतवन्तर्गतस्य न पृथगुपादानं न्याय्यम् / अर्थान्तरपरिग्रहे चोक्तं दूषणम् / कथं च संख्यामात्रश्रवणे सत्यश्रुतानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहः प्रतीयते / जनशब्दस्य तत्वेष्वरूढत्वात् / अर्थान्तरोपसंग्रहे ऽपि संख्योपपत्तेः / कथं तर्हि पञ्च पञ्चजना इति / उच्यते- ऽदिक्संख्ये संज्ञायाम्ऽ (पा. सू. २.१.५०) इति विशेषणस्मरणात्संज्ञायामेव पञ्चशब्दस्य जनशब्देन समासः ततश्च रूढत्वाभिप्रायेणैव केचित्पञ्चजना नाम विवक्ष्यन्ते न सांख्यतत्त्वाभिप्रायेण / ते कतीत्यस्यामाकाङ्क्षायां पुनः पञ्चेति प्रयुज्यते / पञ्चजना नाम ये केचित्ते च पञ्चैवेत्यर्थः / सप्तर्षयः सप्तेति यथा

के पुनस्ते पञ्चजना नामेति, तदुच्यते-

FN: मूलप्रकृतिरविकृतिः अन्यस्य कस्यचिद्विकारो न / महदहङ्कारपञ्चतन्मात्राणि सप्त प्रकृतिविकृतयः / महानहङ्कारस्य प्रकृतिर्मूलप्रकृतेर्विकृतिः / अहङ्कारो ऽपि तामसस्तन्मात्राणां प्रकृतिः / सात्त्विकस्त्वेकादशेन्द्रियाणां तन्मात्राण्याकाशादीनां स्थूलानां प्रकृतयः / पञ्चभूतान्येकादशेन्द्रियाणि षोडशको गणो विकार एव / पृथिव्यादीनां घटादिप्रकृतित्वे ऽपि तत्त्वान्तराप्रकृतित्वाद्विकृतय एव / पुरुषस्तु कौटस्थ्यात्प्रकृतिविकृतित्वविरहीत्यर्थः /

भेदो विशेषणम् /

अतिरेक आधिक्यम् /

उक्तदोषः संख्याधिक्यम् /

प्राणादयो वाक्यशेषात् | BBस्_१,४.१२ |

ऽयस्मिनपञ्च पञ्चजनाःऽ इत्यत उत्तरस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणाय प्राणादयः पञ्च निर्दिष्टाः - ऽप्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्नस्यान्नं मनसो ये मनो विदुःऽ इति / ते ऽत्र वाक्यशेषगताः संनिधानात्पञ्चजना विवक्ष्यन्ते / कथं पुनः प्राणादिषु जनशब्दप्रयोगः / तत्त्वेषु वा कथं जनशब्दप्रयोगः / समाने तु प्रसिद्ध्यतिक्रमे वाक्यशेषवशात्प्राणादय एव ग्पहीतव्या भवन्ति / जनसंबन्धाच्च प्राणादयो जनशब्दभाजो भवन्ति / जनवचनश्च पुरुषशब्दः प्राणेषु प्रयुक्तः ऽते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषाःऽ (छा. ३.१३.६) इत्यत्र / ऽप्राणो ह पिता प्राणो ह माताऽ (छा.७.१५.१) इत्यादि च ब्राह्मणम् / समासबलाच्च मसुदायस्य रूढत्वमविरुद्धम् / कथं पुनरसति प्रथम्प्रयोगे रूढिः शक्याश्रयितुम् / शक्योद्भिदादिवदित्याह / प्रसिद्धार्थसंनिधाने ह्यप्रसिद्धार्थः शब्दः प्रयुज्यमानः समभिव्याहारात्तद्विषयो नियम्यते, यथा ऽउद्भिदा यजेतऽ ऽयूपं छिनत्तिऽ ऽवेदिं करोतिऽ इति / तथायमपि पञ्चजनशब्दः समासान्वाख्यानादवगतसंज्ञाभावः संज्ञ्याकाङ्क्षी वाक्यशेषसमभिव्याहृतेषु प्राणादिषु वर्तिष्यते / कैश्चित्तु देवाः पितरो गन्धर्वा असुरा रक्षांसि च पञ्च पञ्चजना व्याख्याताः / अन्यैश्च चत्वारो वर्णा निषादपञ्चमाः परिगृहीताः / क्वचिच्च ऽयत्पाञ्चजन्यया विशाऽ (ऋ.सं. ८.५३.७) इति प्रजापरः प्रयोगः पञ्चजनशब्दस्य दृश्यते / तत्परिग्पहे ऽपीह न कश्चिद्वरोधः / आचार्यस्तु न पञ्चविशतेस्तत्त्वानमिह प्रतीतिरस्तीत्येवंपरतया ऽप्राणादयो वाक्यशेषात्ऽ इति जगाद

भवेयुस्तावत्प्राणादयः पञ्चजना माध्यन्दिनानां ये ऽन्नं प्राणादिष्वामनन्ति / काण्वानां तु कथं प्राणादयः पञ्चजना भवेयुर्ये ऽन्नं प्राणादिषु नामनन्तीति / अत उत्तरं पठति-

FN: उतशब्दोषप्यर्थः / ये प्राणादिप्रेरकं तत्साक्षिणमात्मानं विदुस्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः / जनवाचकः शब्दो जनशब्दः पञ्चजनशब्द इति यावत् / शूद्रायां ब्राह्मणाज्जातो निषादः /

ज्योतिषैकेषाम् असत्यन्ने | BBस्_१,४.१३ |

असत्यपि काण्वानामन्ने ज्योतिषा तेषां पञ्चसंख्या पूर्येत / ते ऽपि हि ऽयस्मिन्पञ्च पञ्चजनाः इत्यतः पूर्वस्मिन्मन्त्रे ब्रह्मस्वरूपनिरूपणायैव ज्योतिरधीयते- ऽतद्देवा ज्योतिषां ज्योतिःऽ इति / कथं पुनरुभयेषामपि तुल्यवदिदं ज्योतिः पठ्यमानं समानमन्त्रगतया पञ्चसंख्यया केषाञ्चिद्ग्रृह्यते केषाञ्चिन्नेति / अपेक्षाभेदादित्याह / माध्यन्दिनानां हि समानमन्त्रपठितप्राणादिपञ्चजनलाभान्नास्मिन्मन्त्रान्तरपठिते ज्योतिष्वपेक्षा भवति / तदलाभात्तु काण्वानां भवत्यपेक्षा / अपेक्षाभेदाच्च समाने ऽपि मन्त्रे ज्योतिषो ग्रहणाग्रहणे / यथा समाने ऽप्यतिरात्रे वचनभेदात्षोडषिनो ग्रहणाग्रहणे तद्वत् / तदेवं न तावच्छ्रुतिप्रसिद्धिः काचित्प्रधानविषयास्ति / स्मृतिन्यायप्रसिद्धी तु परिहरिष्येते

FN: अत्र षोडशिग्रहणाग्रहणवद्वाक्यभेदाज्ज्योतिषो विकल्पः /

४ कारणत्वाधिकरणम्. सू. १४-१५

कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः | BBस्_१,४.१४ |

प्रतिपादितं ब्रह्मणो लक्षणम् / प्रतिपादितं च ब्रह्मविषयं गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानाम् / प्रतिपादितं च प्रधानस्याशब्दत्वम् / तत्रेदमपरमाशङ्कते- न जन्मादिकरणत्वं ब्रह्मणो ब्रह्मविषयं वा गतिसामान्यं वेदान्तवाक्यानां प्रतिपत्तुं शक्यम् / कस्मात् / विगानदर्शनात् / प्रतिवेदान्तं ह्यन्यान्या सृष्टिरुपलभ्यते क्रमादिवैचित्र्यात् / तथाहि- क्वचित् ऽआत्मन आकाशः संभूतःऽ (तै. २.१) इत्याकाशादिकासृष्टराम्नायते / क्वचित्तेजादिका- ऽतत्तेजो ऽसृजतऽ (छा. ६.२.३) इति / क्वचित्प्राणादिका- ऽस प्राणमसृजत प्राणाच्छ्रद्धाम्ऽ (प्र. ६.४) इति क्वचिदक्रमेणैव लोकानामुत्पत्तिराम्नायते- स इमांल्लोकानसृजत / अम्भो मरीचीर्मरमापः (ऐ. उ. ४.२.१) इति / तथा क्वचिदसत्पूर्विका सृष्टिः पठ्यते- ऽअसद्वा इदमग्र आसीत्ततो वै सदाजयतऽ (तै. २.७) इति / असदेवेदमग्र आसीत्तत्सदासीत्तत्समभवत् (छा. ३.१९.१) इति च / क्वचिदसद्वादनिराकरणेन सत्पूर्विका प्रक्रिया प्रतिज्ञायते- ऽतद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्ऽ इत्युपक्रम्य ऽकुतस्तु खलु सोम्यैवं स्यादिति होवाच कथमसतः सज्जायेतेति सत्त्वेव सोम्येदमग्र आसीत्ऽ (छा. ६.२.१,२) इति / क्वचित्स्वयङ्कर्तृकैव व्याक्रिया जगतो निगद्यते- ऽतद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियतऽ (बृ. १.४.७) इति / एवमनेकधा विप्रतिपत्तिर्वस्तुनि च विकल्पस्यानुपपत्तेर्न वेदान्तवाक्यानां जगत्कारणावधारणपरता न्याय्या / स्मृतिन्यायप्रसिद्धायां तु कारणान्तरपरिग्रहो न्याय्य इति / एवं प्राप्ते ब्रूमः - सत्यपि प्रतिवेदान्तं सृज्यमानेष्वाकाशादिषु क्रमादिद्वारके विगाने न स्रष्टरि किञ्चिद्विगानमस्ति / कुतः / यथा व्यपदिष्टोक्तेः / यथाभूतो ह्येकस्मिन्वेदान्ते सर्वज्ञः सर्वेश्वरः सर्वात्मैको ऽद्वितीयः कारणत्वेन व्यपदिष्टस्तथाभूत एव वेदान्तान्तरेष्वपि व्यपदिश्यते / तद्यथा- ऽसत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ (तै.२.१) इति / अत्र तावज्ज्ञानशब्देन परेण च तद्विषयेण कामयितृत्ववचनेन चेतनं ब्रह्म न्यरूपयदपरप्रयोज्यत्वेनेश्वरं कारणमब्रवीत् / तद्विषयेणैव परेणात्मशब्देन शरीरादिकोशपरंपरया चान्तरनुप्रवेशनेन सर्वेषामन्तः प्रत्यगात्मानं निरधारयत् / ऽबहु स्या प्रजायेयऽ(तै. २.६) इति चात्मविषयेण बहुभवनानुशंसनेन सृज्यमानानां विकाराणां स्रष्टुरभेदमभाषत / तथा ऽइदं सर्वमसृजत यदिदं किञ्चऽ (तै.२.६) इति समस्तजगत्सृष्टिनिर्देशेन प्राख्सृष्टेरद्वितीयं स्रष्टारमाचष्टे / तदत्र यल्लक्षणं ब्रह्म कारणत्वेन विज्ञातं तल्लक्षणमेवान्यत्रापि विज्ञायते- ऽसदेव सेम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्ऽ ऽतदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति / तत्तेजो ऽसृजतऽ (छा. ६.२.१,३) इति / तथा ऽआत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यकिञ्चन मिषत् / स ईक्षत लोकान्नु सृजैऽ (ऐ.उ. ४.१.१,२) इति च / एवञ्जातीयकस्य कारणस्वरूपनिरूपणपरस्य वाक्यजातस्य प्रतिवेदान्तमविगीतार्थत्वात् / कार्यविषयं तु विगानं दृश्यते क्वचिदाकाशादिका सृष्टिः क्वचित्तेजादिकेत्येवञ्जातीयकम् / नच कार्यविषयेण विगानेन कारणमपि ब्रह्म सर्ववेदान्तेष्वविगीतमधिगम्यमानमविवक्षितं भवितुमर्हतीति शक्यते वक्तुम् / अतिप्रसङ्गात् / समाधस्यति चाचार्यः कार्यविषयमपि विगानं ऽन वियदश्रुतेःऽ (ब्र.सू. २.३.१) इत्यारभ्य भवेदपि कार्यस्य विगीतत्वमप्रतिपाद्यत्वात् / नह्ययं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः प्रतिपादयिषितः / नहि तत्प्रतिबद्धः क्वचित्पुरुषार्थो दृश्यते श्रूयते वा / नच कल्पयितुं शक्यते, उपक्रमोपसंहाराभ्यां तत्र तत्र ब्रह्मविषयैर्वाक्यैः साकमेकवाक्यताया गम्यमानत्वात् / दर्शयति च सृष्ट्यादिप्रपञ्चस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थताम्- ऽअन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मुलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छऽ (छा.६.८.४) इति / मृदादिदृष्टान्तैश्च कार्यस्य कारणेनाभेदं वदितुं सृष्ट्यादिप्रपञ्चः श्राव्यत इति गम्यते / तथाच संप्रदायविदो वदन्ति- ऽमृल्लोहविस्फुलिङ्गाद्यैः सृष्टिर्या चोदितान्यथा / उपायः सो ऽवताराय नास्ति भेदः कथञ्चन //

ऽ (माण्डू. ३.१५) इति / ब्रह्मप्रतिपत्तिप्रतिबद्धं तु फलं श्रूयते- ऽब्रह्मविदाप्नोति परम्ऽ (तै. २.१) ऽतरति शोकमात्मवित्ऽ (छा. ७.१.३) ऽतमेव विदित्वातिमृत्युमेतिऽऽ (श्वं. ३.८) इति / प्रत्यक्षावगमं चेदं फलम् / ऽतत्त्वमसिऽ इत्यसंसार्यात्मत्वप्रतिपत्तौ सत्यां संसार्यात्मत्वव्यावृत्तेः

यत्पुनः कारणविषयं विगानं दर्शितम्- ऽअसद्वा इदमग्र आसीत्ऽ इत्यादि तत्परिहर्तव्यम् / अत्रोच्यते-

FN: आदिग्रहणादक्रमो ऽपि गृह्यते /

अंमयशरीरप्रचुरस्वर्गलोको ऽम्भःशब्दार्थः / सूर्यरश्मिव्याप्तो ऽन्तरिक्षलोको मरीचयः / मरो मरणधर्मा मर्त्यः / अब्बहुलाः पाताललोक आप इति श्रुत्यर्थः /

प्रक्रिया सृष्टिः /

तत् तत्र कारणे / एके बाह्याः /

तद्विषयेण ब्रह्मविषयेण / मिषत् सव्यापारम् /

अविरुद्धार्थकत्वात् /

शुङ्गेन कार्येण / अन्यथान्यथेति वीप्सा द्रष्टव्या / अवताराय ब्रह्मधीजन्मने / अतस्तदन्यथात्वे ऽपि ब्रह्मणि न भेदः / ज्ञेये विगानं न /

समाकर्षात् | BBस्_१,४.१५ |

ऽअसद्वा इदमग्र आसीत्ऽ (तै. २.७) इति नात्रासन्निरात्मकं कारणत्वेन श्राव्यते / यतः ऽअसन्नेव स भवति / असद्ब्रह्मेति वेद चेत् / अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद / सन्तमेनं ततो विदुःऽ इत्यसद्वादापवादेनास्तित्वलक्षणं ब्रह्मान्नमयादिकोशपरम्परया प्रत्यगात्मानं निर्धार्य ऽसो ऽकामयतऽ इति तमेव प्रकृतं समाकृष्य सप्रपञ्चां सृष्टिं तस्माच्छ्रावयित्वा ऽतत्सत्यमित्याचक्षतेऽ इति चोपसंहृत्य ऽतदप्येष श्लोको भवतिऽ इति तस्मिन्नेव प्रकृतेर्ऽथे श्लोकमिममुदाहरति- ऽअसद्वा इदमग्र आसीत्ऽ इति / यदि त्वसन्निरात्मकमस्मिञ्छ्लोके ऽभिप्रेयेत ततो ऽन्यसमाकर्षणे ऽन्यस्योदाहरणादसंबद्धं वाक्यमापद्येत / तस्मान्नामरूपव्याकृतवस्तुविषयः प्रायेण सच्छब्दः प्रसिद्ध इति तद्व्याकरणाभावापेक्षया प्रागुत्पत्तेः सदेव ब्रह्मासदिवासीदित्युपचर्यते / एषैव ऽअसदेवेदमग्र आसीत्ऽ (छा. ३.१९.१) इत्यत्रापि योजना / ऽतत्सदासीत्ऽ इति समाकर्षणात् / अत्यन्ताभावाभ्युपगमे हि तत्सदासीदिति किं समाकृष्येत / ऽतद्धैक आहुरसदेवेदमग्र आसीत्ऽ (छा. ६.२.१) इत्यत्रापि न श्रुत्यन्तराभिप्रायेणायमेकीयमतोपन्यासः / क्रियायामिव वस्तुनि विकल्पस्यासंभवात् / तस्माच्छ्रुतिपरिगृहीतसत्पक्षदार्ढ्यायैवायं मन्दमतिपरिकल्पितस्यासत्पक्षस्योपन्यस्य निरास इति द्रष्टव्यम् / ऽतद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीत्ऽ (बृ. १.४.७) इत्यत्रापि न निरध्यक्षस्य जगतो व्याकरणं कथ्यते, ऽस एष इह प्रविष्ट आनखाग्रेभ्यःऽ इत्यध्यक्षस्य व्याकृतकार्यानुप्रवेशित्वेन समाकर्षात् / निरध्यक्षे व्याकरणाभ्युपगमे ह्यनन्तरेण प्रकृतावलम्बना स इत्यनेन सर्वनाम्ना कः कार्यानुप्रवेशित्वेन समाकृष्येत / चेतनस्य चायामात्मनः शरीरे ऽनुप्रवेशः श्रूयते / प्रविष्टस्य चेतनत्वश्रवणात् ऽपश्यंश्चक्षुः शृण्वञ्श्रोत्रं मन्वानो मनःऽ इति / अपिच यादृशमिदमद्यत्वे नामरूपाभ्यां व्याक्रियमाणं जगत्साध्यक्षं व्याक्रियत एवमादिसर्गे ऽपीति गम्यते / दृष्टविपरीतकल्पनानुपपत्तेः / श्रुत्यन्तरमपि ऽअनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणिऽ (छा. ६. ३.२) इति साध्यक्षामेव जगतो व्याक्रियां दर्शयति / व्याक्रियत इत्यपि कर्मकर्तरि लकारः सत्येव परमेश्वरे व्याकर्तरि सौकर्यमपेक्ष्य द्रष्टव्यः / यथा लूयते केदारः स्वयमेवेति सत्येव पूर्णके लवितरि / यद्वा कर्मण्येवैष लकारोर्ऽथाक्षिप्तं कर्तारमपेक्ष्य द्रष्टव्यः / यथा गम्यते ग्राम इति

FN: तत् तत्र ब्रह्मणि / श्लोको मन्त्रः /

अध्यक्षः कर्ता /

चक्षुर्द्रष्टा, श्रोत्रं श्रोता, मनो मन्तेत्युच्यते /

अद्यत्वे इदानीम् /

५ बालक्याधिकरणम् / सू. १६-१८

जगद्वाचित्वात् | BBस्_१,४.१६ |

कौषीतकिब्राह्मणे बालाक्यजातशत्रुसंवादे श्रूयते- ऽयो वै बालाक एतेषां कर्ता यस्य वै तत्कर्म स वेदितव्यःऽ (कौ. ब्रा. ४.१९) इति / तत्र किं जीवो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यत उत मुख्यः प्राण उत परमात्मेति विशयः / किं तावत्प्राप्तम् / प्राण इति / कुतः / ऽयस्य वैतत्कर्मऽ इति श्रवणात् / परिस्पन्दलक्षणस्य च कर्मणः प्राणाश्रयत्वात् / वाक्यशेषे च ऽअथास्मिन्प्राण एवैकधा भवतिऽ इति प्राणशब्ददर्शनात् / प्राणशब्दस्य च मुख्ये प्राणे प्रसिद्धत्वात् / ये चैते पुरस्ताद्धालाकिना ऽआदित्ये पुरुषश्चन्द्रमसि पुरुषःऽ इत्येवमादयः पुरुषा निर्दिष्टास्तेषामपि भवति प्राणः कर्ता प्राणावस्थाविशेषत्वादित्यादिदेवतात्मनाम् / ऽकतम एको देव इति प्राण इति स ब्रह्म त्यदित्याचक्षते (बृ. ३.९.९) इति श्रुत्यन्तरप्रसिद्धेः / जीवो वायमिह वेदितव्यतयोपदिश्यते / तस्यापि धर्माधर्मलक्षणं कर्म शक्यते श्रावयितुम् ऽयस्य वैतत्कर्मऽ इति / सो ऽपि भोक्तृत्वाद्भोगोपकरणभूतानामेतेषां पुरुषाणां कर्तोपपद्यते / वाक्यशेषे च जीवलिङ्गमवगम्यते / यत्कारणं वेदितव्यतयोपन्यस्तस्य पुरुषाणां कर्तुर्वेदनायोपेतं बालाकिं प्रति बुबोधयिषुरजातशत्रुः सुप्तं पुरुषमामन्त्र्यामन्त्रणशब्दाश्रवणात्प्राणादीनामभोक्तृत्वं प्रतिबोध्य यष्टिघातोत्थानात्प्राणादिव्यतिरिक्तं जीवं भोक्तारं प्रतिबोधयति / तथा परस्तादपि जीवलिङ्गमवगम्यते- ऽतद्यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा स्वाः श्रेष्ठिन भुञ्जन्त्येवमेवैष प्रज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते एवमेवैत आत्मान एतमात्मानं भुञ्जन्तिऽ (कौ. ब्रा. ४.२०) इति / प्राणभृत्त्वाच्च जीवस्योपपन्नं प्राणशब्दत्वम् / तस्माज्जीवमुख्यप्राणयोरन्यतर इह ग्रहणीयो न परमेश्वरः, तल्लिङ्गानवगमादिति / एवं प्राप्ते ब्रूमः - परमेश्वर एवायमेतेषां पुरुषाणां कर्ता स्यात् / कस्मात् / उपक्रमसामर्थ्यात् / इह हि बालाकिरजातशत्रुणा सह ऽब्रह्म ते ब्रवाणिऽ इति संवदितुमुपचक्रमे / स च कतिचिदादित्याद्यधिकरणान्पुरुषानमुख्यब्रह्मदृष्टिभाज उक्त्वा तूष्णीं बभूव / तमजातशत्रुः ऽमृषा वै खलु मा संवदिष्टा ब्रह्म ते ब्रवाणिऽ इत्यमुख्य ब्रह्मवादितयापोद्य तत्कर्तारमन्यं वेदितव्यतयोपचिक्षेप / यदि सो ऽप्यमुख्यब्रह्मदृष्टिभाक् स्यादुपक्रमो बाध्येत / तस्मात्परमेश्वर एवायं भवितुमर्हति / कर्तृत्वं चैतेषां पुरुषाणां न परमेश्वरादन्यस्य स्वातन्त्र्येणावकल्पते / ऽयस्य वैतत्कर्मऽ इत्यपि नायं परिस्पन्दलक्षणस्य धर्माधर्मलक्षणस्य वा कर्मणो निर्देशः / तयोरन्यतरस्याप्यप्रकृतत्वात् / असंशब्दितत्वाच्च / नापि पुरुषाणामयं निर्देशः / एतेषां पुरुषाणां कर्तेत्येव तेषां निर्दिष्टत्वात् / लिङ्गवचनविगानाच्च नापि पुरुषविषयस्य करोत्यर्थस्य क्रियाफलस्य वायं निर्देशः, कर्तृशब्देनैव तयोरपपात्तत्वात् / पारिशेष्यात्प्रत्यक्षसंनिहितं जगत्सर्वनाम्नैतच्छब्देन निर्दिश्यते / क्रियत इति च तदैव जगत्कर्म /

ननु जगदप्यप्रकृतमसंशब्दितं च /

सत्यमेतत् / तथाप्यसति विशेषोपादाने साधारणेनार्थेन संनिधानेन संनिहितवस्तुमात्रस्यायं निर्देश इति गम्यते न विशिष्टस्य कस्यचित् / विशेषसंनिधानाभावात् / पूर्वत्र च जगदेकदेशभूतानां पुरुषाणां विशेषोपादानदविशेषितं जगदेवेहोपादीयत इति गम्यते / एतदुक्तं भवति- य एतेषां पुरुषाणां जगदेकदेशभूतानां कर्ता, किमनेन विशेषेण, यस्य कृत्स्नमेव जगदविशेषितं कर्मेति / वाशब्द एकदेशावच्छिन्नकर्तृत्वव्यावृत्त्यर्थः / ये बालाकिना ब्रह्मत्वाभिमताः पुरुषाः कीर्तितास्तेषामब्रह्मत्वख्यापनाय विशेषोपादानम् / एवं ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायेन सामान्यविशेषाभ्यां जगतः कर्ता वेदितव्यतयोपदिश्यते / परमेश्वरश्च सर्वजगतः कर्ता सर्ववेदान्तेष्ववधारितः

FN.:एतज्जगद्यस्य कर्म / क्रियत इति व्युत्पत्त्या कार्यमित्यर्थः /

स प्राणः / त्यत् परोक्षम् /

यत्कारणं यस्माज्जीवं बोधयति तस्मादस्ति सुप्तोत्थापनं जीवलिङ्गमिति योजना /

ब्राह्मण भोजयितव्याः परिव्राजकश्चेत्युक्ते सामान्यविशेषाभ्यां संनिहितसर्वब्राह्मणवत् /

जीवमुख्यप्राणलिङ्गान् नेति चेत् तद्व्याख्यातम् | BBस्_१,४.१७ |

अत यदुक्तं वाक्यशेषगताज्जीवलिङ्गान्मुख्यप्राणलिङ्गाच्च तयोरेवान्यतरस्येह ग्रहणं न्याय्यं न परमेश्वरस्येति /

तत्परिहर्तव्यम् / यत्रोच्यते- परिहृतं चैतत् ऽनोपासात्रैविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्ऽ (ब्र. सू. १.१.३१) इत्यत्र / त्रिविधं ह्यत्रोपासनमेवं सति प्रसज्ज्येत जीवोपासनं मुख्यप्राणोपासनं ब्रह्मोपासनं चेति / न चैतन्न्याय्यम् / उपक्रमोपसंहाराभ्यां हि ब्रह्विषयत्वमस्य वाक्यस्यावगम्यते / तत्रोपक्रमस्य तावद्ब्रह्मविषयत्वं दर्शितम् / उपसंहारस्यापि निरतिशयफलश्रवणाद्ब्रह्मविषयत्वं दृश्यते- ऽसर्वान्पाप्मनो ऽपहृत्य सर्वेषां च भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेदऽ इति /

नन्वेवं सति प्रतर्दनवाक्यनिर्णयेनैवेदमपि वाक्यं निर्णीयेत / न निर्णीयते / ऽयस्य चैतत्कर्मऽ इत्यस्य ब्रह्मविषयत्वेन तत्रानिर्धारितत्वात् / तस्मादत्र जीवमुख्यप्राणशङ्का पुनरुत्पद्यमाना निर्वर्त्यते / प्राणशब्दो ऽपि ब्रह्मविषयो दृष्टः ऽप्राणबन्धनं हि सोम्य मनःऽ (छा. ६.८.२) इत्यत्र / जीलिङ्गमप्युपक्रमोपसंहारयोर्ब्रह्मविषयत्वादभेदाभिप्रायेण योजयितव्यम्

FN.:श्रैष्ठ्यं गुणाधिक्यम्, आधिपत्यं नियनितृत्वम्, स्वाराज्यमनियम्यत्वमिति भेदः /

अन्यार्थं तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् अपि चैवम् एके | BBस्_१,४.१८ |

अपिच नैवात्र विवदितव्यं जीवप्रधानं वेदं वाक्यं स्याद्ब्रह्मप्रधानं वेति / यतो ऽन्यार्थं जीवपरामर्शं ब्रह्मप्रतिपत्त्यर्थमस्मिन्वाक्ये जैमिनिराचार्यो मन्यन्ते / कस्मात् / प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् /

प्रश्नस्तावत्सुषुप्तपुरुषप्रतिबोधनेन प्राणादिव्यतिरिक्ते जीवे प्रतिबोधिते पुनर्जीवव्यतिरिक्तविषयो दृश्यते- ऽक्वैष एतद्बालाके पुरुषो ऽशयिष्ट क्व वा एतदभूत्कुत एतदागात्ऽ (कौ.ब्रा. ४.१९) इति / प्रतिवचनमपि ऽयदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवतिऽ इत्यादि ऽएतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाःऽ (कौ.ब्रा. ४.२०) इति च / सुषुप्तिकाले च परेण ब्रह्मणा जीव एकतां गच्छति / परस्माच्च ब्रह्मणः प्राणादिकं जगज्जायत इति वेदान्तमर्यादा / तस्माद्यत्रास्य जीवस्य निःसंबोधतास्वच्छतारूपः स्वाप उपाधिजनितविशेषविज्ञानरहितं स्वरूपं, यतस्तद्धंशरूपमागमनं, सो ऽत्र परमात्मा वेदितव्यतया श्रावित इति गम्यते / अपिचैवमेके शाखिनो वाजसनेयिनो ऽस्मिन्नेव बालाक्यजातशत्रुसंवादे स्पष्टं विज्ञानमयशब्देन जीवमाम्नाय तद्व्यतिरिक्तं परमात्मानमामनन्ति- ऽय एष विज्ञानमयपुरुषः क्वैष तदाभूत्कुत एतदागात्ऽ (बृ. २.१.१६) इति प्रश्ने / प्रतिवचने ऽपि ऽय एषो ऽन्तर्हृदय आकाशस्तस्मिञ्शेतेऽ इति / आकाशशब्दश्च परमात्मनि प्रयुक्तः ऽदहरो ऽस्मिन्नन्तराकाशःऽ (छा. ८.१.१) इत्यत्र / ऽसर्व एत आत्मनो व्युच्चरन्तिऽ इति चोपाधिमतामात्मनामन्यतो व्युच्चरणमामनन्तः परमात्मानमेव कारणत्वेनामनन्तीति गम्यते / प्राणनराकरणस्यापि सुषुप्तपुरुषोत्थापनेन प्राणादिव्यतिरिक्तोपदेशो ऽभ्युच्चयः

FN: निःसंबोधता विशेषधीशून्यता / स्वच्छता विक्षेपमलशून्यत्वम् /

६ वाक्यान्वयाधिकरणम् / सू. १९-२२

वाक्यान्वयात् | BBस्_१,४.१९ |

बृहदारण्यके मैत्रेयीब्राह्मणे ऽधीयते- ऽन वा अरे पत्युः कामायऽ इत्युपक्रम्य ऽन वा अरे सर्वस्य कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मनस्तु कामाय सर्वं प्रियं भवत्यात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यो मैत्रेय्यात्मनो वा अरे दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्वं विदितम्ऽ / (बृ. ४.५.६) इति, तत्रैतद्विचिकित्स्यते- किं विज्ञानात्मैवायं द्रष्टव्यश्रोतव्यत्वादिरूपेणोपदिश्यत आहोस्वित्परमात्मेति / कुतः पुनरेषा विचिकित्सा / प्रियसंसूचितेनात्मना भोकत्रोपक्रमाद्विज्ञानत्मोपदेश इति / किं तावत्प्राप्तम् / विज्ञानात्मोपदेश इति / कस्मात् / उपक्रमसामर्थ्यात् / पतिजायापुत्रवित्तादिकं हि भोग्यभूतं सर्वं जगदात्मार्थतया प्रियं भवतीति प्रियसंसूचितं भोक्तारमात्मानमुक्रम्यानन्तरमिदमात्मनो दर्शनाद्युपदिश्यमानं कस्यान्यस्यात्मनः स्यात् / मध्ये ऽपि ऽइदं महद्भूतमनन्तमपारं विज्ञानघन एवैतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ इति प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन ब्रुवन्विज्ञानात्मनं एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयति / तथा ऽविज्ञातारमरे केन विजानीयात्ऽ इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहरन्विज्ञानात्मानमेवेहोपदिष्टं दर्शयति / तस्मादात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं भोक्त्रर्थत्वाद्भोग्यजातस्यौपचारिकं द्रष्टव्यमिति / एवं प्राप्ते ब्रूमः परमात्मोपदेश एवायम् / कस्मात् / वाक्यान्वयात् / वाक्यं हीदं पौर्वापर्येणावेक्ष्यमाणं परमात्मानंप्रति अन्वितावयवं लक्ष्यते / कथमिति, तदुपपाद्यते- ऽअमृतत्वस्य तु नाशास्ति वित्तेनऽ इति याज्ञवल्क्यादुपश्रुत्य ऽयेनाहं नामृता स्यां किमहं तेन कुर्यां यदेव भगवान्वेद तदेव मे ब्रूहिऽ इत्यमृतत्वमाशासानाय मैत्रेय्या याज्ञवल्क्य आत्मविज्ञानमिदमुपदिशति /

नचान्यत्र परमात्मविज्ञानादमृत्वमस्तीति श्रुतिस्मृतिवादा वदन्ति / तथा चात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुच्यमानं नान्यत्र परमकारणविज्ञानान्मुख्यमवकल्पते / नचैतदौपचारिकमाश्रयितुं शक्यं, यत्कारणमात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञायानन्तरेण ग्रन्थेन तदेवोपपादयति- ऽब्रह्म तं परादाद्यो ऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेदऽ इत्यादिना / यो हि ब्रह्मक्षत्रादिकं जगदात्मनोन्यत्र स्वातन्त्र्येण लब्धसद्भावं पश्यति तं मिथ्यादर्शिनं तदेव मिथ्यादृष्टं ब्रह्मक्षत्रादिकं जगत्पराकरोतीति भेददृष्टिमपोद्य ऽइदं सर्वं यदयमात्माऽ इति सर्वस्य वस्तुजातस्यात्माव्यतिरेकमवतारयति / दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च (बृ. ४.५.८) तमेवाव्यतिरेकं द्रढयति / ऽअस्य महतो भूतस्य निःश्वसितमेतद्यदृग्वेदःऽ ( बृ. ४.५.११) इत्यादिना च प्रकृतस्यात्मनो नामरूपकर्मप्रपञ्चकारणतां व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति / तथैवैकायनप्रक्रियायामपि (बृ. ४.५.१२) सविषयस्य सेन्द्रियस्य सान्तःकरणस्य प्रपञ्चस्यैकायनमनन्तरमबाह्यं कृत्स्नं प्रज्ञानघनं व्याचक्षाणः परमात्मानमेनं गमयति / तस्मात्परमात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति गम्यते

यत्पुनरुक्तं प्रियसंसूचितोपक्रमाद्विज्ञानात्मन एवायं दर्शनाद्युपदेश इति, अत्र ब्रूमः -

FN: इदं प्रत्यक् / महदपरिच्छिन्नम् / भूतं सत्यम् / अनन्तं नित्यम् / अपारं सर्वगतं चेदेकरसम् /

विज्ञातारं विज्ञानकर्तारम् /

न वित्तेन तत्साध्येन कर्मणेत्यर्थः /

ऽनान्यः पन्थाऽ, ऽन कर्मणाऽ इत्यादयः श्रुतिवादाः / ऽज्ञानादेव तु कैवल्यंऽ इत्यादयः स्मृतिवादाः /

पराकरोति श्रेयोमार्गान्द्भ्रंशयति /

ऋग्वेदादिकं नाम, इष्टं हुतमिति कर्म, अयं च लोक इति रूपम् /

प्रक्रिया प्रकरणम् /

प्रतिज्ञासिद्धेर् लिङ्गम् आश्मरथ्यः | BBस्_१,४.२० |

अस्त्यत्र प्रतिज्ञा ऽआत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ ऽइदं सर्वं यदयमात्माऽ इति च / तस्याः प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचयत्येतल्लिङ्गं यत्प्रियसंसूचितस्यात्मनो द्रष्टव्यत्वादिसंकीर्तनम् / यदि हि विज्ञानात्मा परमात्मनो ऽन्यः स्यात्ततः परमात्मविज्ञाने ऽपि विज्ञानात्मा न विज्ञात इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं यत्प्रतिज्ञातं तद्धीयेत / तस्मात्प्रतिज्ञासिद्ध्यर्थं विज्ञानात्मपरमात्मनोरभेदांशेनोपक्रमणमित्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते

उत्क्रमिष्यत एवं भावाद् इत्य् औडुलोमिः | BBस्_१,४.२१ |

विज्ञानात्मन एव देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातोपाधिसंपर्कात्कलुषीभूतस्य ज्ञानध्यानादिसाधनानुष्ठानासंप्रसन्नस्य देहादिसंघातादुत्क्रमिष्यतः परमात्मैक्योपपत्तेरिदमभेदेनोपक्रमणमित्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते / श्रुतिश्चैवं भवति- ऽएष संप्रसादो ऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ (छा. ८.१२.३) इति / क्वचिच्च जीवाश्रयमपि नामरूपं नदीनिदर्शनेन ज्ञापयति- ऽयथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रे ऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय / तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम्ऽ (मुण्ड. ३.२.८) इति / यथा लोके नद्यः स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय समुद्रमुपयन्त्येवं जीवो ऽपि स्वाश्रयमेव नामरूपं विहाय परं पुरुषमुपैतीति हि तत्रार्थः प्रतीयते दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोस्तुल्यतायै

FN: समुत्थानमुत्क्रान्तिः /

अवस्थितेर् इति काशकृत्स्नः | BBस्_१,४.२२ |

अस्यैव परमात्मनो ऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदेनोपक्रमणमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते / तथाच ब्राह्मणम्- ऽअनेन जीवेनात्मनामुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणिऽ (छा. ६.३.२) इत्येवञ्जातीयकं परस्यैवात्मनो जीवभावेनावस्थानं दर्शयति / मन्त्रवर्णश्च- ऽसर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन्यदास्ते (तै.आ. ३.१२.७) इत्येवञ्जातीयकाः / नच तेजः प्रभृतीनां सृष्टौ जीवस्य पृथक्सृष्टिः, श्रुता, येन परस्मादात्मनो ऽन्यस्तद्विकारो जीवः स्यात् / काशकृत्स्नस्याचार्यस्याविकृतः परमेश्वरो जीवो नान्य इति मतम् /

आश्मरथ्यस्य तु यद्यपि जीवस्य परस्मादनन्यत्वमभिप्रेतं, तथापि प्रतिज्ञासिद्धेरिति सापेक्षत्वाभिधानात्कार्यकारणभावः कियानप्यभिप्रेत इति गम्यते / औडुलोमिपक्षे पुनः स्पष्टमेवावस्थान्तरापेक्षौ भेदाभेदौ गम्येते तत्र काशकृत्स्नीयं मतं श्रुत्यनुसारीति गम्यते, प्रतिपादयिषितार्थानुसारात् ऽतत्त्वमसिऽ इत्यादिश्रुतिभ्यः / एवञ्च सति तज्ज्ञानादमृतत्वमवकल्पते / विकारात्मकत्वे हि जीवस्याभ्युपगम्यमाने विकारस्य प्रकृतिसंबन्धे प्रलयप्रसङ्गान्न तज्ज्ञानादमृतमवकल्पेत / अतश्च स्वाश्रयस्य नामरूपस्यासंभवादुपाध्याश्रयं नामरूपं जीव उपचर्यते / अत एवोत्पत्तिरपि जीवस्य क्वचिदग्निविस्फुलिङ्गोदाहरणेन श्राव्यमाणोपाध्याश्रयैव वेदितव्या / यदप्युक्तं प्रकृतस्यैव महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन दर्शयन्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यत्वं दर्शयतीति, तत्रापियमेव त्रिसूत्री योजयितव्या / ऽप्रतिज्ञासिद्धेर्लिङ्गमाश्मरथ्यःऽ / इदमत्र प्रतिज्ञातम्- ऽआत्मनि विदिते सर्वं विदितं भवतिऽ ऽइदं सर्वं यदयमात्माऽ (बृ. २.४.६) इति च / उपपादितं च, सर्वस्य नामरूपकर्मप्रपञ्चस्यैकप्रसवत्वादेकप्रलयत्वाच्च दुन्दुभ्यादिदृष्टान्तैश्च कार्यकारणयोरव्यतिरेकप्रतिपादनात् / तस्या एव प्रतिज्ञायाः सिद्धिं सूचत्येतल्लिङ्गं यन्महतो भूतस्य द्रष्टव्यस्य भूतेभ्यः समुत्थानं विज्ञानात्मभावेन कथितमित्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते / अभेदे हि सत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञातमवकल्पयत इति / ऽउत्क्रमिष्यत एवंभावादित्यौडुलोमिःऽ / उत्क्रमिष्यतो विज्ञानात्मनो ज्ञानध्यानादिसामर्थ्यात्संप्रसन्नस्य परेणात्मनैक्यसंभवादिदमभेदाभिधानमित्यौडुलोमिराचार्यो मन्यते / ऽअवस्थितेरिति काशकृत्स्नःऽ / अस्यैव परमात्मनो ऽनेनापि विज्ञानात्मभावेनावस्थानादुपपन्नमिदमभेदाभिधानमिति काशकृत्स्न आचार्यो मन्यते /

ननूच्छेदाभिधानमेतत् ऽएतेभ्यो भूतेभ्यः समुत्थाय तान्येवानुविनश्यति न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ (बृ. २.४.१२) इति, कथमेदभेदाभिधानम् /

नैष दोषः / विशेषविज्ञानविनाशाभिप्रायमेतद्विनाशाभिधानं नात्मोच्छेदाभिप्रायम् / ऽअत्रैव मा भगवानमूमुहन्न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ इति पर्यनुयुज्य स्वयमेव श्रुत्यार्थान्तरस्य दर्शितत्वात्- ऽन वा अरे ऽहं मोहं ब्रवीम्यविनाशी वा अरे ऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतिऽ इति / एतदुक्तं भवति- कूटस्थनित्य एवायं विज्ञानघन आत्मा नास्योच्छेदप्रसङ्गो ऽस्ति / मात्राभिस्त्वस्य भूतेन्द्रियलक्षणाभिरविद्याकृताभिरसंसर्गो विद्यया भवति / संसर्गाभावे च प्रकृतस्य विशेषविज्ञानस्याभावान्न प्रेत्य संज्ञास्तीत्युक्तमिति / यदप्युक्तम्- ऽविज्ञातारमरे केन विजानीयात्ऽ इति कर्तृवचनेन शब्देनोपसंहाराद्विज्ञानात्मन एवेदं द्रष्टव्यमिति, तदपि काशकृत्स्नीयेनैव दर्शनेन परिहपणीयम् / अपिच ऽयत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यतिऽ (बृ. २.४.१३) इत्यारभ्याविद्याविषये तस्यैव दर्शनादिलक्षणं विशेषज्ञानं प्रपञ्च्य ऽयत्र त्वस्य सर्वामात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्ऽ इत्यादिना विद्याविषये तस्यैव दर्शनादिलक्षणस्य विशेषविज्ञानस्याभावमभिदधाति / पुनश्च विषयाभावे ऽपि आत्मानं विजानीयात् इत्याशङ्क्य ऽविज्ञातारमरे केन विजानीयात्ऽ इत्याह / ततश्च विशेषविज्ञानाभावोपपादानपरत्वाद्वाक्यस्य विज्ञानधातुरेव केवलः संन्भूतपूर्वगत्या कर्तृवचनेन तृचा निर्दिष्ट इति गम्यते / दर्शितं तु पुरस्तात्काशकृत्स्नीयस्य पक्षस्य श्रुतिमत्त्वम् / अतश्च विज्ञानात्परमात्मनोरविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपरचितदेहाद्युपाधिनिम् इत्तो भेदो न पारमार्थिक इत्येषोर्ऽथः सर्वैर्वेदान्तवादिभिरभ्युपगन्तव्यः / ऽसदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्ऽ (छा. ६.२.१) ऽआत्मैवेदं सर्वम्ऽ (छा. ७.२५.२),ऽ ब्रह्मैवेदं सर्वम्ऽ (मुण्ड. २.२.११), ऽइदं सर्वं यदयमात्माऽ (बृ. २.४.६), ऽनान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽ

(बृ. ३.७.२३), ऽनान्यदतो ऽस्ति द्रष्टृऽ (बृ. ३.८.११) इत्येवंरूपाभ्यः श्रुतिभ्यः / स्मृतिभ्यश्च ऽवासुदेवः सर्वमितिऽ (गी. ७.१९), ऽक्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारतऽ (गी. १३.२), ऽसमं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्ऽ (गी. १३.२७) इत्येवंरूपाभ्यः / भेददर्शनापवादाच्च ऽअन्यो ऽसावन्यो ऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुःऽ (बृ. १.४.१०), ऽमृत्योः स मृत्युमाप्नोति च इह नानेव पश्यतिऽ (बृ. ४.४.१९) इत्येवञ्जातीयकात् / ऽस वा एष महानज आत्माजरो ऽमरो ऽमृतो ऽभयो ब्रह्मऽ (बृ. ४.४२५) इति चात्मनि सर्वविक्रियाप्रतिषेधात् / अन्यथा च मुमुक्षूणां निरपवादविज्ञानानुपपत्तेः, सुनिश्चितार्थत्वानुपपत्तेश्च / निरपवादं हि विज्ञानं सर्वाकाङ्क्षानिवर्तकमात्मविषयमिष्यते, ऽवेदान्तविज्ञानसुनुश्चितार्थाःऽ (मुण्ड. ३.२.६) इति च श्रुतेः / ऽतत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतःऽ (ईशा. ७) इति च / श्थितप्रज्ञलक्षणस्मृतेश्च (गी. २.५४) / स्थिते च क्षेत्रज्ञपरमात्मैकत्वविषय सम्यग्दर्शने क्षेत्रज्ञः परमात्मेति नाममात्रभैदात्, क्षेत्रज्ञो ऽयं परमात्मनो भिन्नः परमात्मायं क्षेत्रज्ञाद्भिन्न इत्येवञ्जातीयक आत्मभैदविषयो निर्बन्धो निरर्थकः / एको ह्ययमात्मा नाममात्रभेदेन बहुधाभिधीयत इति / नहि ऽसत्यं ज्ञानमन्तं ब्रह्म / यो वेद निहितं गुहायाम्ऽ (तै. २.१) इति काञ्चिदेवैकां गुहामधिकृत्यैतदुक्तम् / नच ब्रह्मणो ऽन्यो गुहायां निहितो ऽस्ति, ऽतत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशत्ऽ (तै. २.६) इति स्रष्टुरेव प्रवेशश्रवणात् / ये तु निर्बन्धं कुर्वन्ति ते वेदान्तार्थं बाधमानाः श्रेयोद्वारं सम्यग्दर्शनमेव बाधन्ते / कृतकमनित्यं च मोक्षं कल्पयन्ति / न्यायेन च न संगच्छन्त इति

FN: धीरो सर्वज्ञः / रूपाणि चराचराणि शरीराणि / विचित्य निर्माय तेषां नामानि कृत्वा तत्रानुप्रविश्याभिवदन्नभिवदनादि कुर्वन् /

मोहं मोहकरं वाक्यम् /

उच्छित्तिर्नाशस्तद्वान्न भवितीत्यनुच्छित्तिधर्मा /

काञ्चित् जीवस्थानादन्याम् /

ये तु आश्मरथ्यप्रभृतयः /

प्रकृत्यधिकरणम् / सू. २३-२७

प्रकृतिश् च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् | BBस्_१,४.२३ |

यथाभ्युदयहेतुत्वाद्धर्मो जिज्ञास्य एवं निःश्रेयसहेतुत्वाद्ब्रह्म जिज्ञास्यमित्युक्तम् / ब्रह्म च ऽजन्माद्यस्य यतःऽ (ब्र. १.१.२) इति लक्षितम् / तच्च लक्षणं घटरुचकादीनां मृत्सुवर्णादिवत्प्रकृतित्वे कुलालसुवर्णकारादिवन्निमित्तत्वे च समानमित्यतो भवति विमर्शः, किमात्मकं पुनर्ब्रह्मणः कारणत्वं स्यादिति / तत्र निमित्तकारणमेव तावत्केवलं स्यादिति प्रतिभाति / कस्मात् / ईक्षापूर्वककर्तृत्वश्रवणात् / ईक्षापूर्वकं हि ब्रह्मणः कर्तृत्वमवगम्यते- ऽस ईक्षाञ्चक्रेऽ (प्र. ६.३) ऽस प्राणमसृजतऽ (प्र. ६.४) इत्यदिश्रुतिभ्यः / ईक्षापूर्वकं च कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिषु दृष्टम् / अनेककारकपूर्विका च क्रियाफलसिद्धिर्लोके दृष्टा / स च न्याय आदिकर्तर्यपि युक्तः संक्रमयितुम् / ईश्वरत्वप्रसिद्धेश्च / ईश्वराणां हि राजवैवस्वतादीनां निमित्तकारणत्वमेव केवलं प्रतीयते तद्वत्परमेश्वरस्यापि निमित्तकारणत्वमेव युक्तं प्रतिपत्तुम् / कार्यं चेदं जगत्सावयवमचेतनमशुद्धं च दृश्यते, कारणेनापि तस्य तादृशेनैव भवितव्यं, कार्यकारणयोः सारूप्यदर्शनात् / ब्रह्म च नैवंलक्षणमवगम्यते ऽनिष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्ऽ (श्वे. ६.१९) इत्यादिश्रुतिभ्यः / पारिशेष्याद्ब्रह्मणो ऽन्यदुपादानकारणमशुद्ध्यादिगुणकं स्मृतिप्रसिद्धमभ्युपगन्तव्यम् / ब्रह्मकारणत्वश्रुतेर्निमित्तत्वमात्रे पर्यवसानादिति / एवं प्राप्ते ब्रूमः प्रकृतिश्चोपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं निमित्तकारणं च / न केवलं निमित्तकारणमेव / कस्मात् / प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् / एवं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ श्रौतौ नोपरुध्येते / प्रतिज्ञा तावत्- ऽउत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यमतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्ऽ (छा. ६.१.२) इति / तत्र चैकेन विज्ञातेन सर्वमन्दविज्ञातमपि विज्ञातं भवतीति प्रतीयते / तच्चोपादानकारणविज्ञाने सर्वविज्ञानं संभवत्युपादानकारणव्यतिरेकात्कार्यस्य / निमित्तकारणाव्यतिरेकास्तु कार्यस्य नास्ति, लोके तक्ष्णः प्रासादव्यतिरेकदर्शनात् / दृष्टान्तो ऽपि यथा ऽसोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्वं मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽ इत्युपादानकारणगोचर एवमाम्नायते / तथा ऽएकेन लोहमणिना सर्वं लोहमयं विज्ञातं स्यात्ऽ ऽएकेन नखनिकृन्तनेन सर्वं कार्ष्णायसं विज्ञातं स्यात्ऽ (छा. ६.१.४,५,६) इति च / तथान्यत्रापि ऽकस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति (मुण्ड. १.१.२) इति प्रतिज्ञा / ऽयथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्तिऽ ( मुण्ड. १.१.७) इति दृष्टान्तः / तथा ऽआत्मनि कल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञात इदं सर्वं विदितम्ऽ इति प्रतिज्ञा / ऽस यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य न बाह्याञ्शब्दाञ्शक्नुयाद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतःऽ (बृ. ४.५.६,७) इति दृष्टान्तः / एवं यथासंभवं प्रतिवेदान्तं प्रतिज्ञादृष्टान्तौ प्रकृतित्वसाधनौ प्रत्येतव्यौ / यत इतीयं पञ्चमी ऽयतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ इत्यत्र ऽजनिकर्तुः प्रकृतिःऽ (पा.सू. १.४.३०) इति विशेषस्मरणात्प्रकृतिलक्षण एवापादाने द्रष्टव्या / निमित्तत्वं त्वधिष्ठात्रन्तराभावादधिगन्तव्यम् / यथा हि लोके मृत्सुवर्णादिकमुपादानकारणं कुलालसुवर्णकारादीनधिष्ठातृनपेक्ष्य प्रवर्तते नैवं ब्रह्मण उपादानकारणस्य सतो ऽन्यो ऽधिष्ठातापेक्ष्यो ऽस्ति, प्रागुत्पत्तेरेकमेवाद्वितीयमित्यवधारणात् / अधिष्ठात्रन्तराभावो ऽपि प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादेवोदितो वेदितव्यः / अधिष्ठातरि ह्युपादानादन्यस्मिन्नभ्युपगम्यमाने पुनरप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्यासंभवात्प्रतिज्ञादृष्टान्तोपरोध एव स्यात् / तस्मादधिष्ठात्रन्तराभावादात्मनः कर्तृत्वमुपादानान्तराभावाच्च प्रकृतित्वम्

कुतश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे-

FN: विमर्शः संशयः /

निष्कलं निरवयवम्, निष्क्रियमचलम्, शान्तमपरिणामि, निरवद्यं निरस्तसमस्तदोषम् /

लोहं सुवर्णम् /

नखनिकृन्तनं कार्ष्णायसकृतनखलवनशस्त्रं लोहपिण्डो वा /

दुन्दुभ्याघातस्य जनकस्य जन्यतया संबन्धी वा शब्दो विशेषशब्द इत्यर्थः /

अभिध्योपदेशाच् च | BBस्_१,४.२४ |

अभिध्योपदेशश्चात्मनः कर्तृत्वप्रकृतित्वे गमयति ऽसो ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेतिऽ ऽतदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयऽ इति च / तत्राभिध्यानपूर्विकायाः स्वातन्त्र्यप्रवृत्तेः कर्तेति गम्यते / बहु स्यामिति प्रत्यगात्मविषयत्वाद्बहुभवनाभिध्यानस्यप्रकृतिरित्यपि गम्यते

FN: अभिध्या सृष्टिसंकल्पः /

साक्षाच् चोभयाम्नानात् | BBस्_१,४.२५ |

प्रकृतित्वस्यायमभ्युच्चयः / इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं साक्षाद्ब्रह्मैव कारणमुपादायोभौ प्रभवप्रलयावाम्नायते- ऽसर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते / आकाशं प्रत्यस्तं यन्तिऽ (छा. १.९.१) इति / यद्धि यस्मात्प्रभवति यस्मिंश्च प्रलीयते तत्तस्योपादानं प्रसिद्धम् / यथा व्रीहियवादीनां पृथिवी / साक्षादिते साक्षादिति चोपादानान्तरानुपादानं दर्शयत्याकाशादेवेति / प्रत्यस्तमयश्च नोपादानादन्यत्र कार्यस्य दृष्टः

FN: अभ्युच्चयो हेत्वन्तरम् /

आत्मकृतेः परिणामात् | BBस्_१,४.२६ |

इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्मप्रक्रियायाम् ऽतदात्मानं स्वयमकुरुतऽ (तै. २.७) इत्यात्मनः कर्मत्वं कर्तृत्वं त दर्शयति / आत्मानमिति कर्मत्वं, स्वयमकुरुतेति कर्तृत्वम् / कथं पुनः पूर्वसिद्धस्य सतः कर्तृत्वेन व्यवस्थितस्य क्रियमाणत्वं शक्यं संपादयितुम् / परिणामादिति ब्रूमः / पूर्वसिद्धो ऽपि हि सन्नात्मा विशेषेण विकारात्मना परिणमयामासात्मानमिति / विकारात्मना च परिणामो मृदाद्यासु प्रकृतिषूपलब्धः / स्वयमिति च विशेषणान्निमित्तान्तरानपेक्षत्वमपि प्रतीयते / परिणामादिति वा पृथक्सूत्रम् / तस्यैषोर्ऽथः - इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म, यत्कारणं ब्रह्मण एव विकारात्मना परिणामः सामानाधिकरण्येनाम्नायते ऽसच्च त्यच्चाभवत् / निरुक्तं चानिरुक्तं चऽ (तै. २.६) इत्यादिनेति

FN: सत् प्रत्यक्षं भूतत्रयम्, त्यत् परोक्षं भूतद्वयम्, निरुक्तं वक्तुं शक्यं घटादि, अनिरुक्तं वक्तुमशक्यं कपोतरूपादिकम् /

योनिश् च हि गीयते | BBस्_१,४.२७ |

इतश्च प्रकृतिर्ब्रह्म योनिरित्यपि पठ्यते वेदान्तेषु ऽकर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम्ऽ (मुण्ड. ३.१.३) इति, ऽयद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराःऽ (मुण्ड. १.१६) इति च / योनिशब्दश्च प्रकृतिवचनः समधिगतो लोके ऽपृथिवी योनिरोषधिवनस्पतीनाम्ऽ इति / स्त्रीयोनेरप्यस्त्येवायवद्वारेण गर्भं प्रत्युपादानकारणत्वम् / कचित्स्थानवचनो ऽपि योनिशब्दो दृष्टः - ऽयोनिष्ट इन्द्र निषदे अकारिऽ (ऋ.सं. १.१०४.१) इति / वाक्यशेषात्त्वत्र प्रकृतिवचनता परिगृह्यते ऽयथोर्णनाभिः सृजते गृह्यते चऽ (मुण्ड. १.१.७) इत्येवञ्जातीयकात् / एवं प्रकृतित्वं ब्रह्मणः प्रसिद्धम् / यत्पुनरिदमुक्तमीक्षापूर्वकं कर्तृत्वं निमित्तकारणेष्वेव कुलालादिषु लोके दृष्टं नोपादानेष्वित्यादि, तत्प्रत्युच्यते- न लोकवदिह भवितव्यम् / नह्ययमनुमानगम्योर्ऽथः / शब्दगम्यत्वात्त्वस्यार्थस्य यथाशब्दमिह भवितव्यम् / शब्दश्चेक्षितुरीश्वरस्य प्रकृतित्वं प्रतिदयतात्यवोचाम / पुनश्चैतत्सर्वं विस्तरेण प्रतिवक्ष्यामः

FN: कर्तारं क्रियाशक्तिमन्तम्, ईशं नियन्तारम्, पुरुषं प्रत्यञ्चम्, ब्रह्म पूर्णम्, योनिं प्रकृतिम् /

हे इन्द्र, ते तव निषदे उपवेशनाय योनिः स्थानं मया अकारि कृतम् /

८ सर्वव्याख्यानाधिकरणम् / सू. २८

एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः | BBस्_१,४.२८ |

ऽईक्षतेर्नाशब्दम्ऽ (ब्र.सू. १.१.५) इत्यारभ्य प्रधानकारणवादः सूत्रैरेव पुनः पुनराशङ्क्य निराकृतः,

तस्य हि पक्षस्योपोद्बलकानि कानिचिल्लिङ्गाभासानि वेदान्तेष्वापातेन मन्दमतीन्प्रतिभान्तीति / स च कार्यकारणनन्यत्वाभ्युपगमात्प्रत्यासन्नो वेदान्तवादस्य / देवलप्रभृतिभिश्च कैश्चिद्धर्मसूत्रकारैः स्वग्रन्थेष्वाश्रितः, तेन तत्प्रतिषेधे यत्नो ऽतीव कृतो नाण्वादिकारणवादप्रतिषेधे / ते ऽपि तु ब्रह्मकारणवादपक्षस्य प्रतिपक्षत्वात्प्रतिषेद्धव्याः / तेषामप्युपोद्वलकं वैदिकं किञ्चिल्लिङ्गमापातेन मन्दमतीन्प्रति भायादिति / अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदिशति- एतेन प्रधानकारणवादप्रतिषेधन्यायकलापेन सर्वे ऽण्वादिकारणवादा अपि प्रतिषिद्धतया व्याख्याता वेदितव्याः / तेषामपि प्रधानवदशब्दत्वाच्छब्दविरोधित्वाच्चेति / व्याख्याता व्याख्याता इति पदाभ्यासो ऽध्यायपरिसमाप्तिं द्योतयति

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छङ्करभगवत्पूज्यपादकृतौ शारीरकमीमांसाभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः समाप्तः

इति श्रीमद्ब्रह्मसूत्रशाङ् करभाष्ये समन्वयाख्यः प्रथमो ऽध्यायः

द्वितीयो ऽध्यायः /

[द्वितीये अविरोधाख्याध्याये प्रथमपादे सांख्ययोगकारणादादिस्मृतिभिः सांख्यादिप्रयुक्ततर्कैश्च वेदान्तसमन्वयविरोधपरिहारः]

१ स्मृत्यधिकरणम् / सू. १-२

प्रथमे ऽध्याये सर्वज्ञः सर्वेश्वरः जगत उत्पत्तिकारणं, मृत्सुवर्णादय इव घटरुचकादीनाम् / उत्पन्नस्य जगतो नियन्तृत्वेन स्तिथिकारणं, मायावीव मायायाः / प्रसारितस्य च जगतः पुनः स्वात्मन्येवोपसंहारकारणं, अवनिरिव चतुर्विधस्य भूतग्रामस्य / स एव च सर्वेषां न आत्मेत्येतद्वेदान्तवाक्यसमन्वयप्रतिपादनेन प्रतिपादितम् / प्रधानादिकारणवादाश्चाशब्दत्वेन निराकृताः / इदानीं स्वपक्षे स्मृतिन्यायविरोधपरिहारः, प्रधानादिवादानां च न्यायाभासोपबृंहितत्वं, प्रतिवेदान्तं च सृष्ट्यादिप्रक्रियाया अविगीतत्वमिस्यर्थजातस्य प्रतिपादनाय द्वितीयो ऽध्याय आरभ्यते / तत्र प्रथमं तावत्स्मृतिविरोधमुपन्यस्य परिहरति-