X(C श्रियं परार्ध्यां विदधद् विधातृजित् तमो निरस्यन्न् अभिभूतभानुभृत् Xनुदन् निदाघं जितचारुचन्द्रमाः स वन्द्यते ऽर्हन्न् इह यस्य नोपमा C) //

X(C श्रियं पर-अर्ध्यां विदधद् विधातृ-जित् तमो निरस्यन्न् अभिभूत-भानु-भृत् Xनुदन् निदाघं जित-चारु-चन्द्र-माः स वन्द्यते ऽर्हन्न् इह यस्य न उपमा C) //

X(Cआसीद् विशालोन्नतसानुलक्ष्म्या पयोदपङ्क्त्येव परीतपार्श्वं Xउदग्रधिष्ण्यां गगने ऽवगाढं पुरं महर्२षेः कपिलस्य वस्तु C) //

X(Cआसीद् विशाल-उन्नत-सानु-लक्ष्म्या पयो-द-पङ्क्त्य ईव परीत-पार्श्वं Xउद्-अग्र-धिष्ण्यां गगने ऽवगाढं पुरं महर्२षेः कपिलस्य वस्तु C) //

X(Cसितोन्नतेनेव नयेन हृत्वा कैलासशैलस्य यद् अभ्रशोभाम् Xभ्रमाद् उपेतान् वहदम्बुवाहान् संभावनां वा सफलीचकार C) //

X(Cसित-उन्नतेन इव नयेन हृत्वा कैलास-शैलस्य यद् अभ्र-शोभाम् Xभ्रमाद् उपेतान् वहद्-अम्बु-वाहान् संभावनां वा स-फली-चकार C) //

X(Cरत्नप्रभोद्भासिनि यत्र लेभे तमो न दारिद्र्यम् इवावकाशम् Xपरार्ध्यपौरैः सहवासतोषात् कृतस्मितेवातिरराज लक्ष्मीः C) //

X(Cरत्न-प्रभा-उद्भासिनि यत्र लेभे तमो न दारिद्र्यम् इव अवकाशम् Xपर-अर्ध्य-पौरैः सह-वास-तोषात् कृत-स्मित ईव अतिरराज लक्ष्मीः C) //

तस्मिन् वने श्रीमति राजपत्नी प्रसूतिकालं समवेक्षमाणा शय्यां वितानोपहितां प्रपेदे नारीसहस्रैर् अभिनन्द्यमाना //

तस्मिन् वने श्रीमति राज-पत्नी प्रसूति-कालं समवेक्षमाणा शय्यां वितान-उपहितां प्रपेदे नारी-सहस्रैर् अभिनन्द्यमाना //

ततः प्रसन्नश् च बभूव पुष्यस् तस्याश् च देव्या व्रतसंस्कृतायाः पार्श्वात् सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च //

ततः प्रसन्नश् च बभूव पुष्यस् तस्याश् च देव्या व्रत-संस्कृतायाः पार्श्वात् सुतो लोक-हिताय जज्ञे निर्-वेदनं च एव निर्-आमयं च //

ऊरोर् यथौर्वस्य पृथोश् च हस्तान् मान्धातुर् इन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः कक्षीवतश् चैव भुजांसदेशात् तथाविधं तस्य बभूव जन्म //

ऊरोर् यथा और्वस्य पृथोश् च हस्तान् मान्धातुर् इन्द्र-प्रतिमस्य मूर्ध्नः कक्षीवतश् च एव भुज-अंस-देशात् तथा-विधं तस्य बभूव जन्म //

X(Cप्रातः पयोदाद् इव तिग्मभानुः समुद्भवन् सो ऽपि च मतृकुक्षेः Xस्फुरन् मयूखैर् विहतान्धकारैश् चकार लोकं कनकावदातम् C) //

X(Cप्रातः पयो-दाद् इव तिग्म-भानुः समुद्भवन् सो ऽपि च म-तृ-कुक्षेः Xस्फुरन् मयूखैर् विहत-अन्ध-कारैश् चकार लोकं कनक-अवदातम् C) //

X(Cतं जातमात्रम् अथ काञ्चनयूपगौरं प्रीतः सहस्रनयणः शनकैर् गृह्णात् Xमन्दारपुष्पनिकरैः सह तस्य मूर्ध्नि खान् निर्मले च विनिपेततुर् अम्बुधारे C) //

X(Cतं जात-मात्रम् अथ काञ्चन-यूप-गौरं प्रीतः सहस्र-नयणः शनकैर् गृह्णात् Xमन्दार-पुष्प-निकरैः सह तस्य मूर्ध्नि खान् निर्-मले च विनिपेततुर् अम्बु-धारे C) //

X(Cसुरप्रधानैः परिधार्यमाणो देहांशुजालैर् अनुरञ्जयंस् तान् Xसंध्याभ्रजालोपरिसंनिविष्टं नवोडुराजं विजिगाय लक्ष्म्या C) //

X(Cसुर-प्रधानैः परिधार्यमाणो देह-अंशु-जालैर् अनुरञ्जयंस् तान् Xसंध्या-अभ्र-जाल-उपरि-संनिविष्टं नव-उडु-राजं विजिगाय लक्ष्म्या C) //

क्रमेण गर्भाद् अभिनिःसृतः सन् बभौ (च्युतः Cगतः )खाद् इव योन्यजातः कल्पेष्व् अन्(एकेषु च Cएकेष्व् इव )भावितात्मा यः संप्रजानन् सुषुवे न मूढः //

क्रमेण गर्भाद् अभिनिःसृतः सन् बभौ (च्युतः Cगतः )खाद् इव योन्य्-अ-जातः कल्पेष्व् अन्-(एकेषु च Cएकेष्व् इव )भावित-आत्मा यः संप्रजानन् सुषुवे न मूढः //

दीप्त्या च धैर्येण (च यो Cश्रिया )रराज बालो रविर् भूमिम् इवावतीर्णः तथातिदीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः //

दीप्त्या च धैर्येण (च यो Cश्रिया )रराज बालो रविर् भूमिम् इव अवतीर्णः तथ आति-दीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शश-अङ्कः //

स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन् मुमोष महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयाम् आस दिशश् च सर्वाः //

स हि स्व-गात्र-प्रभय ऊज्ज्वलन्त्या दीप-प्रभां भास्-करवन् मुमोष महा-अर्ह-जाम्बूनद-चारु-वर्णो विद्योतयाम् आस दिशश् च सर्वाः //

(अनाकुलान्युब्जCअनाकुलान्य् अब्ज)समुद्गतानि (निष्पेषवद्व्यायतCनिष्पेषवन्त्य् आयत)विक्रमाणि तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्१षितारासदृशो जगाम //

(अन्-आकुल-अ-न्युब्ज-Cअन्-आकुलान्य् अब्-ज-)समुद्गतानि (निष्पेषवद्-व्यायत-Cनिष्पेषवन्त्य् आयत-)विक्रमाणि तथ ऐव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्१षि-तारा-स-दृशो जगाम //

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्धितार्थम् अन्त्या (भवोत्पत्तिर् Cतथोत्पत्तिर् )इयं ममेति चतुर्दिशं सिंहगतिर् विलोक्य वाणीं च भव्यार्थकरीम् उवाच //

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्-धित-अर्थम् अन्त्या (भव-उत्पत्तिर् Cतथ ऊत्पत्तिर् )इयं मम इति चतुर्-दिशं सिंह-गतिर् विलोक्य वाणीं च भव्य-अर्थ-करीम् उवाच //

खात् प्रस्रुते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये (शरीरसंस्पर्शसुखान्तराय Cशरीरसौख्यार्थम् अनुत्तरस्य निपेततुर् मूर्धनि तस्य सौम्ये //

खात् प्रस्रुते चन्द्र-मरीचि-शुभ्रे द्वे वारि-धारे शिशिर-उष्ण-वीर्ये (शरीर-संस्पर्श-सुख-अन्तराय Cशरीर-सौख्य-अर्थम् अन्-उत्तरस्य निपेततुर् मूर्धनि तस्य सौम्ये //

श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् यद्गौरवात् काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः //

श्रीमद्-विताने कनक-उज्ज्वल-अङ्गे वैडूर्य-पादे शयने शयानम् यद्-गौरवात् काञ्चन-पद्म-हस्ता यक्ष-अधिपाः संपरिवार्य तस्थुः //

(च Cमायातनूजस्य )दिवौकसः खे यस्य प्रभावात् प्रणतैः शिरोभिः आधारयन् पाण्दरम् आतपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश् च //

(च Cमाया-तनू-जस्य )दिव-ओकसः खे यस्य प्रभावात् प्रणतैः शिरोभिः आधारयन् पाण्दरम् आतप-त्रं बोधाय जेपुः परम-आशिषश् च //

महोरगा धर्मविशेषतर्षाद् बुद्धेष्व् अतीतेषु कृताधिकाराः यम् अव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश् च //

महा-उर-गा धर्म-विशेष-तर्षाद् बुद्धेष्व् अतीतेषु कृत-अधिकाराः यम् अव्यजन् भक्ति-विशिष्ट-नेत्रा मन्दार-पुष्पैः समवाकिरंश् च //

तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश् च विशुद्धसत्त्वाः देवा ननन्दुर् विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय //

तथा-गत-उत्पाद-गुणेन तुष्टाः शुद्ध-अधिवासाश् च विशुद्ध-सत्त्वाः देवा ननन्दुर् विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय //

(यस्य प्रसूतौ Cयस्मिन् प्रसूते )गिरिराजकीला वाताहता नौर् इव भूश् चचाल सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर् (गगनाद् Cगगणाद् )अनभ्रात् //

(यस्य प्रसूतौ Cयस्मिन् प्रसूते )गिरि-राज-कीला वात-आहता नौर् इव भूश् चचाल स-चन्दना च उत्पल-पद्म-गर्भा पपात वृष्टिर् (गगनाद् Cगगणाद् )अन्-अभ्रात् //

वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्य् अवपातयन्तः सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिर् अनीरितो ऽग्निः //

वाता ववुः स्पर्श-सुखा मनो-ज्ञा दिव्यानि वासांस्य् अवपातयन्तः सूर्यः स एव अभ्य्-अधिकं चकाशे जज्वाल सौम्य-अर्चिर् अन्-ईरितो ऽग्निः //

प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुर् अभूत् सिताम्बुः अन्तःपुराण्य् आगतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास् तीर्थए इव प्रचक्रुः //

प्राग्-उत्तरे च अवसथ-प्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुर् अभूत् सित-अम्बुः अन्तः-पुराण्य् आगत-विस्मयानि यस्मिन् क्रियास् तीर्थए इव प्रचक्रुः //

धर्मार्थिभिर् भूतगणैश् च दिव्यैस् तद्दर्शनार्थं (वनम् आपुपूरे Cबलम् आप पूरः ) कौतूहलेनैव च पाद(पेभ्यः Cपैश् च ) (पुष्पाण्य् अकाले ऽपि <xxxxx> Cप्रपूजयाम् आस सगन्धपुष्.पैः ) //

धर्म-अर्थिभिर् भूत-गणैश् च दिव्यैस् तद्-दर्शन-अर्थं (वनम् आपुपूरे Cबलम् आप पूरः ) कौतूहलेन एव च पाद-(पेभ्यः Cपैश् च ) (पुष्पाण्य् अ-काले ऽपि xxxxx Cप्रपूजयाम् आस स-गन्ध-पुष्.पैः ) //

<xxxx> निदर्शनान्य् अत्र च नो निबोध //

xxxx निदर्शनान्य् अत्र च नो निबोध //

यद् राजशास्त्रं भृगुर् अङ्गिरा वा न चक्रतुर् वंशकराव् ऋषी तौ तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस् तत् कालेन शुक्रश् च बृहस्पतिश् च //

यद् राज-शास्त्रं भृगुर् अङ्गिरा वा न चक्रतुर् वंश-कराव् ऋषी तौ तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस् तत् कालेन शुक्रश् च बृहस्-पतिश् च //

सारस्वतश् चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर् यं ददृशुर् न पूर्वे व्यासस् तथैनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवान् अशक्तिः //

सारस्वतश् च अपि जगाद नष्टं वेदं पुनर् यं ददृशुर् न पूर्वे व्यासस् तथ ऐनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवान् अ-शक्तिः //

वाल्मीकिर् आदौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन् न च्यवनो महर्२षिः चिकित्सितं यच् च चकार नात्रिः पश्चात् तद् आत्रेय ऋषिर् जगाद //

वाल्मीकिर् आदौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन् न च्यवनो महर्२षिः चिकित्सितं यच् च चकार न अत्रिः पश्चात् तद् आत्रेय ऋषिर् जगाद //

यच् च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद् गाधिनः सूनुर् अवाप राजन् वेलां समुद्रे सगरश् च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः //

यच् च द्वि-जत्वं कुशिको न लेभे तद् गाधिनः सूनुर् अवाप राजन् वेलां समुद्रे सगरश् च दध्रे न इक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः //

आचार्यकं योगविधौ द्विजानाम् अप्राप्तम् अन्यैर् जनको जगाम ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूरादयस् तेष्व् अबला बभूवुः //

आचार्यकं योग-विधौ द्वि-जानाम् अ-प्राप्तम् अन्यैर् जनको जगाम ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूर-आदयस् तेष्व् अ-बला बभूवुः //

तस्मात् प्रमाणं न वयो न (वंशः Cकालः कश्चित् क्वचिच् छ्रैष्ठ्यम् उपैति लोके राज्ञाम् ऋषीणां च (हि तानि Cहितानि )तानि कृतानि पुत्रैर् अकृतानि पूर्वैः //

तस्मात् प्रमाणं न वयो न (वंशः Cकालः कश्-चित् क्व-चिच् छ्रैष्ठ्यम् उपैति लोके राज्ञाम् ऋषीणां च (हि तानि Cहितानि )तानि कृतानि पुत्रैर् अ-कृतानि पूर्वैः //

एवं नृपः प्रत्ययितैर् द्विजैस् तैर् आश्वासितश् चाप्य् अभिनन्दितश् च शङ्काम् अनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षम् एवाधिकम् आरुरोह //

एवं नृ-पः प्रत्ययितैर् द्वि-जैस् तैर् आश्वासितश् च अप्य् अभिनन्दितश् च शङ्काम् अन्-इष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षम् एव अधिकम् आरुरोह //

प्रीतश् च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्वं प्रददौ धनानि भूयाद् अयं भूमिपतिर् यथोक्तो यायाज् जराम् एत्य वनानि चेति //

प्रीतश् च तेभ्यो द्वि-ज-सत्तमेभ्यः सत्-कार-पूर्वं प्रददौ धनानि भूयाद् अयं भूमि-पतिर् यथा-उक्तो यायाज् जराम् एत्य वनानि च इति //

अथो निमित्तैश् च तपोबलाच् च तज् जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा शाक्येश्वरस्यालयम् आजगाम सद्धर्मतर्षाद् असितो महर्२षिः //

अथ उ निमित्तैश् च तपो-बलाच् च तज् जन्म जन्म-अन्त-करस्य बुद्ध्वा शाक्य-ईश्वरस्या अलयम् आजगाम सद्-धर्म-तर्षाद् असितो महर्२षिः //

तं ब्रह्मविद्ब्रह्म(विदं Cविदां )ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च राज्ञो गुरुर् गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशयाम् आस नरेन्द्रसद्म //

तं ब्रह्म-विद्-ब्रह्म-(विदं Cविदां )ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया च एव तपः-श्रिया च राज्ञो गुरुर् गौरव-सत्-क्रियाभ्यां प्रवेशयाम् आस नर-इन्द्र-सद्म //

स पार्थिवान्तःपुरसंनिकर्षं कुमारजन्मागतहर्ष(वेगः Cवेगं ) विवेश धीरो (वनसंज्ञयेव Cबलसंज्ञयैव तपःप्रकर्षाच् च जराश्रयाच् च //

स पार्थिव-अन्तः-पुर-संनिकर्षं कुमार-जन्म-आगत-हर्ष-(वेगः Cवेगं ) विवेश धीरो (वन-संज्ञय ईव Cबल-संज्ञय ऐव तपः-प्रकर्षाच् च जरा-आश्रयाच् च //

ततो नृपस् तं मुनिम् आसनस्थं पाद्यार्घ्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् निमन्त्रयाम् आस यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः //

ततो नृ-पस् तं मुनिम् आसन-स्थं पाद्य-अर्घ्य-पूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् निमन्त्रयाम् आस यथा-उपचारं पुरा वसिष्ठं स इव अन्ति-देवः //

धन्यो ऽस्म्य् अनुग्राह्यम् इदं कुलं मे यन् मां दिदृक्षुर् भगवान् उपेतः आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुम् अर्हसीति //

धन्यो ऽस्म्य् अनुग्राह्यम् इदं कुलं मे यन् मां दिदृक्षुर् भगवान् उपेतः आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुम् अर्हसि इति //

एवं नृपेणोपमन्त्रितः सन् सर्वेण भावेन मुनिर् यथावत् (स विस्मयोत्फुल्लCसविस्मयोत्फुल्ल)विशालदृष्टिर् गम्भीरधीराणि वचांस्य् उवाच //

एवं नृ-पेण उपमन्त्रितः सन् सर्वेण भावेन मुनिर् यथावत् (स विस्मय-उत्फुल्ल-Cस-विस्मय-उत्फुल्ल-)विशाल-दृष्टिर् गम्भीर-धीराणि वचांस्य् उवाच //

महात्मनि त्वय्य् उपपन्नम् एतत् प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे सत्त्वान्वयज्ञानवयोअनुरूपा स्निग्धा यद् एवं मयि ते मतिः स्यात् //

महा-आत्मनि त्वय्य् उपपन्नम् एतत् प्रिय-अतिथौ त्यागिनि धर्म-कामे सत्त्व-अन्वय-ज्ञान-वयो-अनु-रूपा स्निग्धा यद् एवं मयि ते मतिः स्यात् //

एतच् च तद् येन नृपर्१षयस् ते धर्मेण (सूक्ष्मेण धनान्य् अवाप्य Cसूक्ष्माणि धनान्य् अपास्य ) नित्यं त्यजन्तो विधिवद् बभूवुस् तपोभिर् आढ्या विभवैर् दरिद्राः //

एतच् च तद् येन नृ-पर्१षयस् ते धर्मेण (सूक्ष्मेण धनान्य् अवाप्य Cसूक्ष्माणि धनान्य् अपास्य ) नित्यं त्यजन्तो विधिवद् बभूवुस् तपोभिर् आढ्या विभवैर् दरिद्राः //

प्रयोजनं यत् तु ममोपयाने तन् मे शृणु प्रीतिम् उपेहि च त्वम् दिव्या (मयादित्यCमयादिव्य)पथे श्रुता वाग् बोधाय जातस् तनयस् तवेति //

प्रयोजनं यत् तु मम उपयाने तन् मे शृणु प्रीतिम् उपेहि च त्वम् दिव्या (मया आदित्य-Cमयादिव्य-)पथे श्रुता वाग् बोधाय जातस् तनयस् तव इति //

श्रुत्वा वचस् तच् च मनश् च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश् च ततो ऽस्म्य् उपेतः दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छ्रितस्य //

श्रुत्वा वचस् तच् च मनश् च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश् च ततो ऽस्म्य् उपेतः दिदृक्षया शाक्य-कुल-ध्वजस्य शक्र-ध्वजस्य इव समुच्छ्रितस्य //

इत्य् एतद् एवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रान्तगतिर् नरेन्द्रः आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं संदर्शयाम् आस तपोधनाय //

इत्य् एतद् एवं वचनं निशम्य प्रहर्ष-संभ्रान्त-गतिर् नर-इन्द्रः आदाय धात्र्य्--अङ्क-गतं कुमारं संदर्शयाम् आस तपो-धनाय //

चक्राङ्कपादं स (ततो Cतथा )महर्२षिर् जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श //

चक्र-अङ्क-पादं स (ततो Cतथा )महर्२षिर् जाल-अवनद्ध-अङ्गुलि-पाणि-पादम् स-ऊर्ण-भ्रुवं वारण-वस्ति-कोशं स-विस्मयं राज-सुतं ददर्श //

धात्र्यङ्कसंविष्टम् अवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टम् इवाग्निसूनुम् बभूव (पक्ष्मान्तविचञ्चिताश्रुर् Cपक्ष्मान्तर् इव अञ्चिताश्रुर् निश्वस्य चैव त्रिदिवोन्मुखो ऽभूत् //

धात्र्य्--अङ्क-संविष्टम् अवेक्ष्य च एनं देव्य्--अङ्क-संविष्टम् इव अग्नि-सूनुम् बभूव (पक्ष्म-अन्त-विचञ्चित-अश्रुर् Cपक्ष्म-अन्तर् इव अञ्चित-अश्रुर् निश्वस्य च एव त्रि-दिव-उन्-मुखो ऽभूत् //

दृष्ट्वासितं त्व् अश्रुपरिप्लुताक्षं स्नेहात् (तनूजस्य Cतु पुत्रस्य )नृपश् चकम्पे सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्छ (स Cच )प्राञ्जलिर् आनताङ्गः //

दृष्ट्व आसितं त्व् अश्रु-परिप्लुत-अक्षं स्नेहात् (तनू-जस्य Cतु पुत्रस्य )नृ-पश् चकम्पे स-गद्गदं बाष्प-कषाय-कण्ठः पप्रच्छ (स Cच )प्र-अञ्जलिर् आनत-अङ्गः //

अल्पान्तरं यस्य वपुः (सुरेभ्यो Cमुनेः स्याद् बह्वद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् यस्योत्तमं भाविनम् आत्थ चार्थं तं प्रेक्ष्य कस्मात् तव धीर बाष्पः //

अल्प-अन्तरं यस्य वपुः (सुरेभ्यो Cमुनेः स्याद् बह्व्-अद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् यस्य उत्तमं भाविनम् आत्थ च अर्थं तं प्रेक्ष्य कस्मात् तव धीर बाष्पः //

अपि स्थिरायुर् भगवन् कुमारः कच्चिन् न शोकाय मम प्रसूतः (लब्धा Cलब्धः )कथंचित् सलिलाञ्जलिर् मे न खल्व् इमं पातुम् उपैति कालः //

अपि स्थिर-आयुर् भगवन् कुमारः कच्-चिन् न शोकाय मम प्रसूतः (लब्धा Cलब्धः )कथं-चित् सलिल-अञ्जलिर् मे न खल्व् इमं पातुम् उपैति कालः //

अप्य् अक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद् ध्रुवो मे कुलहस्तसारः अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र (सुप्तो ऽपि Cसुप्ते ऽपि )पुत्रे ऽनिमिषैकचक्षुः //

अप्य् अ-क्षयं मे यशसो निधानं कच्-चिद् ध्रुवो मे कुल-हस्त-सारः अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र (सुप्तो ऽपि Cसुप्ते ऽपि )पुत्रे ऽनिमिष-एक-चक्षुः //

कच्चिन् न मे जातम् अफुल्लम् एव कुल(प्रवालं Cप्रबालं )परिशोषभागि क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् //

कच्-चिन् न मे जातम् अ-फुल्लम् एव कुल-(प्रवालं Cप्रबालं )परिशोष-भागि क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् //

इत्य् आगतावेगम् अनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिर् बभाषे मा भून् मतिस् ते नृप काचिद् अन्या निःसंशयं तद् यद् अवोचम् अस्मि //

इत्य् आगत-आवेगम् अन्-इष्ट-बुद्ध्या बुद्ध्वा नर-इन्द्रं स मुनिर् बभाषे मा भून् मतिस् ते नृ-प का-चिद् अन्या निः-संशयं तद् यद् अवोचम् अस्मि //

नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि कालो हि मे यातुम् अयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा //

न अस्य अन्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि कालो हि मे यातुम् अयं च जातो जाति-क्षयस्य अ-सु-लभस्य बोद्धा //

विहाय राज्यं विषयेष्व् अनास्थस् तीव्रैः प्रयत्नैर् अधिगम्य तत्त्वम् जगत्य् अयं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः //

विहाय राज्यं विषयेष्व् अन्-आस्थस् तीव्रैः प्रयत्नैर् अधिगम्य तत्त्वम् जगत्य् अयं मोह-तमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः //

दुःखार्णवाद् व्याधिविकीर्णफेनाज् जरातरङ्गान् मरणोग्रवेगात् उत्तारयिष्यत्य् अयम् उह्यमानम् (आर्तं Cआर्त्तं )जगज् ज्ञानमहाप्लवेन //

दुःख-अर्णवाद् व्याधि-विकीर्ण-फेनाज् जरा-तरङ्गान् मरण-उग्र-वेगात् उत्तारयिष्यत्य् अयम् उह्यमानम् (आर्तं Cआर्त्तं )जगज् ज्ञान-महा-प्लवेन //

प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् अस्योत्तमां धर्मनदीं प्रवृत्तां तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः //

प्रज्ञा-अम्बु-वेगां स्थिर-शील-वप्रां समाधि-शीतां व्रत-चक्र-वाकाम् अस्य उत्तमां धर्म-नदीं प्रवृत्तां तृष्णा-आर्दितः पास्यति जीव-लोकः //

दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः आख्यास्यति ह्य् एष विमोक्षमार्गं मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः //

दुःख-आर्दितेभ्यो विषय-आवृतेभ्यः संसार-कान्तार-पथ-स्थितेभ्यः आख्यास्यति ह्य् एष विमोक्ष-मार्गं मार्ग-प्रनष्टेभ्य इव अध्व-गेभ्यः //

विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन प्रह्लादम् आधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते //

विदह्यमानाय जनाय लोके राग-अग्निन आयं विषय-इन्धनेन प्रह्लादम् आधास्यति धर्म-वृष्ट्या वृष्ट्या महा-मेघ इवा अतप-अन्ते //

तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानाम् अपयानहेतोः विपाटयिष्यत्य् अयम् उत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन //

तृष्णा-अर्गलं मोह-तमः-कपाटं द्वारं- प्रजानाम् अपयान-हेतोः विपाटयिष्यत्य् अयम् उत्तमेन सद्-धर्म-ताडेन दुर्-आसदेन //

स्वैर् मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षम् एषः //

स्वैर् मोह-पाशैः परिवेष्टितस्य दुःख-अभिभूतस्य निर्-आश्रयस्य लोकस्य संबुध्य च धर्म-राजः करिष्यते बन्धन-मोक्षम् एषः //

तन् मा कृथाः शोकम् इमं प्रति त्वम् (अस्मिन् स शोच्यो ऽस्ति Cतत् सौम्य शोच्ये हि )मनुष्यलोके मोहेन वा कामसुखैर् मदाद् वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम् //

तन् मा कृथाः शोकम् इमं प्रति त्वम् (अस्मिन् स शोच्यो ऽस्ति Cतत् सौम्य शोच्ये हि )मनुष्य-लोके मोहेन वा काम-सुखैर् मदाद् वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति न अस्य धर्मम् //

भ्रष्टस्य तस्माच् च गुणाद् अतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्य् अकृतार्थतैव धर्मस्य तस्या श्रवणाद् अहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम् //

भ्रष्टस्य तस्माच् च गुणाद् अतो मे ध्यानानि लब्ध्व आप्य् अ-कृत-अर्थत ऐव धर्मस्य तस्या अ श्रवणाद् अहं हि मन्ये विपत्तिं त्रि-दिवे ऽपि वासम् //

इति श्रुतार्थः ससुहृत् सदारस् त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः एवंविधो ऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वाम् अपि (सारवत्ताम् Cसारमत्ताम् ) //

इति श्रुत-अर्थः स-सु-हृत् स-दारस् त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नर-इन्द्रः एवं-विधो ऽयं तनयो मम इति मेने स हि स्वाम् अपि (सारवत्ताम् Cसारमत्ताम् ) //

(आर्षेण Cआर्येण )मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार न खल्व् असौ न प्रियधर्मपक्षः संताननाशात् तु भयं ददर्श //

(आर्षेण Cआर्येण )मार्गेण तु यास्यति इति चिन्ता-विधेयं हृदयं चकार न खल्व् असौ न प्रिय-धर्म-पक्षः संतान-नाशात् तु भयं ददर्श //

अथ मुनिर् असितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे सबहुमतम् उदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम //

अथ मुनिर् असितो निवेद्य तत्त्वं सुत-नियतं सुत-विक्लवाय राज्ञे स-बहु-मतम् उदीक्ष्यमाण-रूपः पवन-पथेन यथा-आगतं जगाम //

कृत(मितिर् Cमतिर् )अनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे च तन्मतौ च बहुविधम् अनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद् विनियोजयां चकार //

कृत-(मितिर् Cमतिर् )अनुजा-सुतं च दृष्ट्वा मुनि-वचन-श्रवणे च तन्-मतौ च बहु-विधम् अनुकम्पया स साधुः प्रिय-सुतवद् विनियोजयां चकार //

नरपतिर् अपि पुत्रजन्मतुष्टो विषय(गतानि Cमतानि )विमुच्य बन्धनानि कुलसदृशम् अचीकरद् यथावत् प्रिय(तनयस् Cतनयं )तनयस्य जातकर्म //

नर-पतिर् अपि पुत्र-जन्म-तुष्टो विषय-(गतानि Cमतानि )विमुच्य बन्धनानि कुल-स-दृशम् अचीकरद् यथावत् प्रिय-(तनयस् Cतनयं )तनयस्य जात-कर्म //

दशसु परिणतेष्व् अहःसु (चैव Cचैवं प्रयतमनाः परया मुदा परीतः अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः (परमभवाय Cपरमतमाः स )सुतस्य देवतेज्याः //

दशसु परिणतेष्व् अहःसु (च एव Cच एवं प्रयत-मनाः परया मुदा परीतः अकुरुत जप-होम-मङ्गल-आद्याः (परम-भवाय Cपरमतमाः स )सुतस्य देवता-इज्याः //

अपि च शतसहस्रपूऋनसंख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः अनुपगतजराः पयस्विनीर् गाः स्वयम् अददात् सुतवृद्धये द्विजेभ्यः //

अपि च शत-सहस्र-पूऋन-संख्याः स्थिर-बलवत्-तनयाः स-हेम-शृङ्गीः अन्-उपगत-जराः पयस्विनीर् गाः स्वयम् अददात् सुत-वृद्धये द्वि-जेभ्यः //

बहुविधविषयास् ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय गुणवति (नियते Cदिवसे )शिवे मुहूर्ते मतिम् अकरोन् मुदितः पुरप्रवेशे //

बहु-विध-विषयास् ततो यत-आत्मा स्व-हृदय-तोष-करीः क्रिया विधाय गुणवति (नियते Cदिवसे )शिवे मुहूर्ते मतिम् अकरोन् मुदितः पुर-प्रवेशे //

द्विरदरदमयीम् अथो महार्हां सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः //

द्वि-रद-रदमयीम् अथ उ महा-अर्हां सित-सित-पुष्प-भृतां मणि-प्रदीपाम् अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः //

पुरम् अथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगताम् अपत्यनाथाम् नृपतिर् अपि जगाम पौरसंघैर् दिवम् अमरैर् मघवान् इवार्च्यमानः //

पुरम् अथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविर-जन-अनुगताम् अपत्य-नाथाम् नृ-पतिर् अपि जगाम पौर-संघैर् दिवम् अ-मरैर् मघवान् इव अर्च्यमानः //

भवनम् अथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः इदम् इदम् इति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त //

भवनम् अथ विगाह्य शाक्य-राजो भव इव षण्-मुख-जन्मना प्रतीतः इदम् इदम् इति हर्ष-पूर्ण-वक्त्रो बहु-विध-पुष्टि-यशस्-करं व्यधत्त //

इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाह्वयं पुरं तत् धनदपुरम् इवाप्सरसो ऽवकीर्णं मुदितम् अभून् नल(कूबरCकूवर)प्रसूतौ //

इति नर-पति-पुत्र-जन्म-वृद्ध्या स-जन-पदं कपिल-आह्वयं पुरं तत् धन-द-पुरम् इव अप्सरसो ऽवकीर्णं मुदितम् अभून् नल-(कूबर-Cकूवर-)प्रसूतौ //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये भगवत्-प्रसूतिर् नाम प्रथमः सर्गः -- १ --]]

आ जन्मनो जन्म(जरान्तगस्य Cजरान्तकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा अहन्य् अहन्य् अर्थगजाश्वमित्रैर् वृद्धिं ययौ सिन्धुर् इवाम्बुवेगैः //

आ जन्मनो जन्म-(जरा-अन्त-गस्य Cजरा-अन्तकस्य तस्य अत्म-जस्या अत्म-जितः स राजा अहन्य् अहन्य् अर्थ-गज-अश्व-मित्रैर् वृद्धिं ययौ सिन्धुर् इव अम्बु-वेगैः //

धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव च काञ्चनस्य तदा हि (नैकान् स निधीन् अवाप Cनैकात्मनिधीन् अवापि मनोरथस्याप्य् अतिभारभूतान् //

धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृत-अ-कृतस्य एव च काञ्चनस्य तदा हि (न एकान् स निधीन् अवाप Cन एक-आत्म-निधीन् अवापि मनो-रथस्य अप्य् अति-भार-भूतान् //

ये पद्मकल्पैर् अपि च द्विपेन्द्रैर् न मण्डलं शक्यम् इहाभिनेतुम् मदोत्कटा हैमवता गजास् ते विनापि यत्नाद् उपतस्थुर् एनम् //

ये पद्म-कल्पैर् अपि च द्वि-प-इन्द्रैर् न मण्डलं शक्यम् इह अभिनेतुम् मद-उत्कटा हैमवता गजास् ते विन आपि यत्नाद् उपतस्थुर् एनम् //

नानाङ्कचिह्नैर् नवहेमभाण्डैर् (विभूषितैर् Cअभूषितैर् )लम्बसटैस् तथान्यैः संचुक्षुभे चास्य पुरं तुरंगैर् बलेन मैत्र्या च धनेन चाप्तैः //

नाना-अङ्क-चिह्नैर् नव-हेम-भाण्डैर् (विभूषितैर् Cअ-भूषितैर् )लम्ब-सटैस् तथ आन्यैः संचुक्षुभे च अस्य पुरं तुरं-गैर् बलेन मैत्र्या च धनेन चा अप्तैः //

पुष्टाश् च तुष्टाश् च (तथास्य Cतदास्य )राज्ये साध्व्यो ऽरजस्का गुणवत्पयस्काः उदग्रवत्सैः सहिता बभूवुर् बह्व्यो बहुक्षीरदुहश् च गावः //

पुष्टाश् च तुष्टाश् च (तथ आस्य Cतद आस्य )राज्ये साध्व्यो ऽरजस्का गुणवत्-पयस्काः उद्-अग्र-वत्सैः सहिता बभूवुर् बह्व्यो बहु-क्षीर-दुहश् च गावः //

मध्यस्थतां तस्य रिपुर् जगाम मध्य(स्थCस्व)भावः प्रययौ सुहृत्त्वम् विशेषतो दार्ढ्यम् इयाय मित्रं द्वाव् अस्य पक्षाव् अपरस् तु (नास Cनाशम् ) //

मध्य-स्थतां तस्य रिपुर् जगाम मध्य-(स्थ-Cस्व-)भावः प्रययौ सु-हृत्त्वम् विशेषतो दार्ढ्यम् इयाय मित्रं द्वाव् अस्य पक्षाव् अ-परस् तु (ना अस Cनाशम् ) //

तथास्य मन्दानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुण्डल(मण्डिताभ्रः Cमण्डिताङ्गः ) विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः //

तथ आस्य मन्द-अनिल-मेघ-शब्दः सौदामिनी-कुण्डल-(मण्डित-अभ्रः Cमण्डित-अङ्गः ) विन आश्म-वर्ष-अशनि-पात-दोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः //

रुरोह (सस्यं Cसंयक् )फलवद् यथर्२तु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण ता एव (चास्यौषधयो Cचैवौषधयो )रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः //

रुरोह (सस्यं Cसंयक् )फलवद् यथर्२तु तद आ-कृतेन अपि कृषि-श्रमेण ता एव (च अस्य ओषधयो Cच एव ओषधयो )रसेन सारेण च एव अभ्य्-अधिका बभूवुः //

शरीरसंदेहकरे ऽपि काले संग्रामसंमर्दए इव प्रवृत्ते स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे (कालवशेन Cगर्भधराश् च )नार्यः //

शरीर-संदेह-करे ऽपि काले संग्राम-संमर्दए इव प्रवृत्ते स्व-स्थाः सुखं च एव निर्-आमयं च प्रजज्ञिरे (काल-वशेन Cगर्भ-धराश् च )नार्यः //

(पृथग् व्रतिभ्यो Cयच् च प्रतिभ्वो )विभवे ऽपि (गर्ह्ये Cशक्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनो ऽपि (चार्यस् Cचायं तदा न कश्चिद् विमुखो बभूव //

(पृथग् व्रतिभ्यो Cयच् च प्रतिभ्वो )विभवे ऽपि (गर्ह्ये Cशक्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः अभ्यर्थितः सूक्ष्म-धनो ऽपि (चा अर्यस् Cच अयं तदा न कश्-चिद् वि-मुखो बभूव //

(नागौरवो Cनाश वधो )बन्धुषु नाप्य् अदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंस्रः आसीत् तदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेर् इव नाहुस्.अस्य //

(न अ-गौरवो Cनाश वधो )बन्धुषु न अप्य् अ-दाता न एव अ-व्रतो न अन्-ऋतिको न हिंस्रः आसीत् तदा कश्-चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेर् इव नाहुस्.अस्य //

उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानाम् चक्रुः क्रियास् तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गम् इवोपलभ्य //

उद्यान-देव-आयतन-आश्रमाणां कूप-प्रपा-पुष्करिणी-वनानाम् चक्रुः क्रियास् तत्र च धर्म-कामाः प्रत्य्-अक्षतः स्वर्गम् इव उपलभ्य //

मुक्तश् च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः (स्वर्गए Cस्वर्गम् )इवाभिरेमे पत्नीं पतिर् वा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश् च //

मुक्तश् च दुर्-भिक्ष-भय-आमयेभ्यो हृष्टो जनः (स्वर्गए Cस्वर्गम् )इव अभिरेमे पत्नीं पतिर् वा महिषी पतिं वा परस्-परं न व्यभिचेरतुश् च //

कश्चित् सिषेवे रतये न कामं कामार्थम् अर्थं न जुगोप कश्चित् कश्चिद् धनार्थं न चचार धर्मं धर्माय कश्चिन् न चकार हिंसाम् //

कश्-चित् सिषेवे रतये न कामं काम-अर्थम् अर्थं न जुगोप कश्-चित् कश्-चिद् धन-अर्थं न चचार धर्मं धर्माय कश्-चिन् न चकार हिंसाम् //

स्तेयादिभिश् चाप्य् (अरिभिश् Cअभितश् )च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य (पुरानरण्यस्य Cपुराण्य् अरण्यानि )यथैव राष्ट्रे //

स्तेय-आदिभिश् च अप्य् (अरिभिश् Cअभितश् )च नष्टं स्व-स्थं स्व-चक्रं पर-चक्र-मुक्तम् क्षेमं सु-भिक्षं च बभूव तस्य (पुर आन्-अरण्यस्य Cपुराण्य् अरण्यानि )यथ ऐव राष्ट्रे //

तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोर् इवादित्यसुतस्य राज्ये चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम //

तदा हि तज्-जन्मनि तस्य राज्ञो मनोर् इवा अदित्य-सुतस्य राज्ये चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम //

एवंविधा राज(कुलस्य संपत् Cसुतस्य तस्य सर्वार्थसिद्धिश् च यतो बभूव ततो नृपस् तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धो ऽयम् इति प्रचक्रे //

एवं-विधा राज-(कुलस्य संपत् Cसुतस्य तस्य सर्व-अर्थ-सिद्धिश् च यतो बभूव ततो नृ-पस् तस्य सुतस्य नाम सर्व-अर्थ-सिद्धो ऽयम् इति प्रचक्रे //

देवी तु माया विबुधर्१षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावम् जातं प्रहर्षं न शशाक सोढुं ततो (निवासाय Cअविनाशाय )दिवं जगाम //

देवी तु माया विबुधर्१षि-कल्पं दृष्ट्वा विशालं तनय-प्रभावम् जातं प्रहर्षं न शशाक सोढुं ततो (निवासाय Cअ-विनाशाय )दिवं जगाम //

ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम् मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयाम् आत्मजवद् बभूव //

ततः कुमारं सुर-गर्भ-कल्पं स्नेहेन भावेन च निर्-विशेषम् मातृ-ष्वसा मातृ-सम-प्रभावा संवर्धयाम् आत्म-जवद् बभूव //

ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वह्निर् इवानिलेन क्रमेण सम्यग् ववृधे कुमारस् ताराधिपः पक्षए इवातमस्के //

ततः स बाल-अर्क इव उदय-स्थः समीरितो वह्निर् इव अनिलेन क्रमेण सम्यग् ववृधे कुमारस् तार-अधिपः पक्षए इव अ-तमस्के //

ततो महार्हाणि च चन्दनानि रत्नावलीश् चौषधिभिः सगर्भाः मृगप्रयुक्तान् रथकांश् च हैमान् आचक्रिरे ऽस्मै सुहृदालयेभ्यः //

ततो महा-अर्हाणि च चन्दनानि रत्न-आवलीश् च ओषधिभिः स-गर्भाः मृग-प्रयुक्तान् रथकांश् च हैमान् आचक्रिरे ऽस्मै सु-हृद्-आलयेभ्यः //

वयोअनुरूपाणि च भूषणानि (हिरण्मयान् Cहिरण्मया )हस्ति(मृगाश्वकांश् Cमृगाश्वकाश् )च (रथांश् Cरथाश् )च (गोपुत्रकसंप्रयुक्तान् Cगावो वसनप्रयुक्ता (पुत्रीश् Cगन्त्रीश् )च चामीकररूप्यचित्राः //

वयो-अनु-रूपाणि च भूषणानि (हिरण्मयान् Cहिरण्मया )हस्ति-(मृग-अश्वकांश् Cमृग-अश्वकाश् )च (रथांश् Cरथाश् )च (गो-पुत्रक-संप्रयुक्तान् Cगावो वसन-प्रयुक्ता (पुत्रीश् Cगन्त्रीश् )च चामीकर-रूप्य-चित्राः //

एवं स तैस् तैर् विषयोपचारैर् वयोअनुरूपैर् उपचर्यमाणः बालो ऽप्य् अबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च //

एवं स तैस् तैर् विषय-उपचारैर् वयो-अनु-रूपैर् उपचर्यमाणः बालो ऽप्य् अ-बाल-प्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च //

वयश् च कौमारम् अतीत्य (सम्यक् Cमध्यं संप्राप्य (काले प्रतिपत्तिकर्म Cबालः स हि राजसूनुः ) अल्पैर् अहोभिर् बहुवर्षगम्या जग्राह विद्याः स्वकुलानुरूपाः //

वयश् च कौमारम् अतीत्य (सम्यक् Cमध्यं संप्राप्य (काले प्रतिपत्ति-कर्म Cबालः स हि राज-सूनुः ) अल्पैर् अहोभिर् बहु-वर्ष-गम्या जग्राह विद्याः स्व-कुल-अनु-रूपाः //

नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यम् अर्थं श्रुत्वा पुरस्ताद् असितान् महर्२षेः कामेषु सङ्गं जनयां बभूव (वनानि यायाद् इति शाक्यराजः Cवृद्धिर् भवच्छाक्यकुलस्य राज्ञः ) //

नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यम् अर्थं श्रुत्वा पुरस्ताद् असितान् महर्२षेः कामेषु सङ्गं जनयां बभूव (वनानि यायाद् इति शाक्य-राजः Cवृद्धिर् भवच्-छाक्य-कुलस्य राज्ञः ) //

कुलात् ततो ऽस्मै स्थिरशील(युक्तात् Cसंयुतात् साध्वीं वपुर्ह्रीविनयोपपन्नाम् यशोधरां नाम यशोविशालां (वामाभिधानं Cतुल्याभिधानं )श्रियम् आजुहाव //

कुलात् ततो ऽस्मै स्थिर-शील-(युक्तात् Cसंयुतात् साध्वीं वपुर्-ह्री-विनय-उपपन्नाम् यशो-धरां नाम यशो-विशालां (वाम-अभिधानं Cतुल्य-अभिधानं )श्रियम् आजुहाव //

(विद्योतमानो वपुषा परेण Cअथापरं भूमिपतेः प्रियो ऽयं सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः सार्धं तया शाक्यनरेन्द्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे //

(विद्योतमानो वपुषा परेण Cअथ अ-परं भूमि-पतेः प्रियो ऽयं सनत्-कुमार-प्रतिमः कुमारः स-अर्धं तया शाक्य-नर-इन्द्र-वध्वा शच्या सहस्र-अक्ष इव अभिरेमे //

किंचिन् मनःक्षोभकरं प्रतीपं (कथं न Cकथंच )पश्येद् इति सो ऽनुचिन्त्य वासं नृपो (व्यादिशति Cह्य् आदिशति )स्म तस्मै हर्म्योदरेष्व् एव न भूप्रचारम् //

किं-चिन् मनः-क्षोभ-करं प्रतीपं (कथं न Cकथं-च )पश्येद् इति सो ऽनुचिन्त्य वासं नृ-पो (व्यादिशति Cह्य् आदिशति )स्म तस्मै हर्म्य-उदरेष्व् एव न भू-प्रचारम् //

ततः शरत्तोयदपाण्डरेषु भूमौ विमानेष्व् इव राञ्जितेषु हर्म्येषु सर्वर्१तुसुखाश्रयेषु स्त्रीणाम् उदारैर् विजहार तूर्यैः //

ततः शरत्-तोय-द-पाण्डरेषु भूमौ विमानेष्व् इव राञ्जितेषु हर्म्येषु सर्वर्१तु-सुख-आश्रयेषु स्त्रीणाम् उदारैर् विजहार तूर्यैः //

कलैर् हि चामीकरबद्धकक्षैर् नारीकराग्राभिहतैर् मृदङ्गैः वराप्सरोनृत्यसमैश् च नृत्यैः कैलासवत् तद् भवनं रराज //

कलैर् हि चामीकर-बद्ध-कक्षैर् नारी-कर-अग्र-अभिहतैर् मृद्-अङ्गैः वर-अप्सरो-नृत्य-समैश् च नृत्यैः कैलासवत् तद् भवनं रराज //

वाग्भिः कलाभिर् ललितैश् च (हावैर् Cहारैर् मदैः सखेलैर् मधुरैश् च हासैः तं तत्र नार्यो रमयां बभूवुर् भ्रूवञ्चितैर् अर्धनिरीक्षितैश् च //

वाग्भिः कलाभिर् ललितैश् च (हावैर् Cहारैर् मदैः स-खेलैर् मधुरैश् च हासैः तं तत्र नार्यो रमयां बभूवुर् भ्रू-वञ्चितैर् अर्ध-निरीक्षितैश् च //

(ततः स Cततश् च )कामाश्रयपण्डिताभिः स्त्रीभिर् गृहीतो रतिकर्कशाभिः विमानपृष्ठान् न महीं जगाम विमानपृष्थाद् इव पुण्यकर्मा //

(ततः स Cततश् च )काम-आश्रय-पण्डिताभिः स्त्रीभिर् गृहीतो रति-कर्कशाभिः विमान-पृष्ठान् न महीं जगाम विमान-पृष्थाद् इव पुण्य-कर्मा //

नृपस् तु तस्यैव विवृद्धिहेतोस् तद्भाविनार्थेन च चोद्यमानः शमे ऽभिरेमे विरराम पापाद् भेजे दमं संविबभाज साधून् //

नृ-पस् तु तस्य एव विवृद्धि-हेतोस् तद्-भाविन आर्थेन च चोद्यमानः शमे ऽभिरेमे विरराम पापाद् भेजे दमं संविबभाज साधून् //

नाधीरवत् कामसुखे ससञ्जे न संररञ्जे विषमं जनन्याम् धृत्येन्द्रियाश्वांश् चपलान् विजिग्ये बन्धूंश् च पौरांश् च गुणैर् जिगाय //

न अ-धीरवत् काम-सुखे ससञ्जे न संररञ्जे वि-षमं जनन्याम् धृत्य ईन्द्रिय-अश्वांश् चपलान् विजिग्ये बन्धूंश् च पौरांश् च गुणैर् जिगाय //

नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत् तु तद् अध्यगीष्ट स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवम् आशशंसे //

न अध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत् तु तद् अध्यगीष्ट स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथ ऐव सर्व-प्रजाभ्यः शिवम् आशशंसे //

(भं Cतं )भासुरं चाङ्गिरसाधिदेवं यथावद् आनर्च तदायुषे सः जुहाव हव्यान्य् अकृशे कृशानौ ददौ द्विजेभ्यः कृशनं च गाश् च //

(भं Cतं )भासुरं च अङ्गिरस-अधि-देवं यथावद् आनर्च तद्-आयुषे सः जुहाव हव्यान्य् अ-कृशे कृशानौ ददौ द्वि-जेभ्यः कृशनं च गाश् च //

सस्नौ शरीरं पवितुं मनश् च तीर्थाम्बुभिश् चैव गुणाम्बुभिश् च वेदोपदिष्टं समम् आत्मजं च सोमं पपौ शान्तिसुखं च हार्दम् //

सस्नौ शरीरं पवितुं मनश् च तीर्थ-अम्बुभिश् च एव गुण-अम्बुभिश् च वेद-उपदिष्टं समम् आत्म-जं च सोमं पपौ शान्ति-सुखं च हार्दम् //

सान्त्वं बभाषे न च नार्थवद् यज् जजल्प तत्त्वं न च विप्रियं यत् सान्त्वं ह्य् अतत्त्वं परुषं च तत्त्वं ह्रियाशकन् नात्मन एव वक्तुम् //

सान्त्वं बभाषे न च न अर्थवद् यज् जजल्प तत्त्वं न च वि-प्रियं यत् सान्त्वं ह्य् अ-तत्त्वं परुषं च तत्त्वं ह्रिय आशकन् ना अत्मन एव वक्तुम् //

इष्टेष्व् अनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे शिवं सिषेवे (व्यवहारशुद्धं Cअव्यवहारलब्धं यज्ञं हि मेने न तथा (यथा तत् Cयथावत् ) //

इष्टेष्व् अन्-इष्टेषु च कार्यवत्सु न राग-दोष-आश्रयतां प्रपेदे शिवं सिषेवे (व्यवहार-शुद्धं Cअ-व्यवहार-लब्धं यज्ञं हि मेने न तथा (यथा तत् Cयथावत् ) //

आशावते चाभिगताय सद्यो देयाम्बुभिस् तर्षम् (अचेछिदिष्ट Cअचेच्छिदिष्ट ) युद्धाद् ऋते वृत्तपरश्वधेन द्विड्दर्पम् उद्वृत्तम् अबेभिदिष्ट //

आशावते च अभिगताय सद्यो देय-अम्बुभिस् तर्षम् (अचेछिदिष्ट Cअचेच्छिदिष्ट ) युद्धाद् ऋते वृत्त-परश्वधेन द्विड्-दर्पम् उद्वृत्तम् अबेभिदिष्ट //

एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च प्राप त्रिवर्गं बुबुधे त्रिवर्गं जज्ञे द्विवर्गं प्रजहौ द्विवर्गम् //

एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्त एव तत्याज ररक्ष पञ्च प्राप त्रि-वर्गं बुबुधे त्रि-वर्गं जज्ञे द्वि-वर्गं प्रजहौ द्वि-वर्गम् //

कृतागसो ऽपि प्रतिपाद्य वध्यान् नाजीघनन् नापि रुषा ददर्श बबन्ध सान्त्वेन फलेन चैतांस् त्यागो ऽपि तेषां ह्य् (अनयाय दृष्टः Cअनपायदृष्टः ) //

कृत-अगसो ऽपि प्रतिपाद्य वध्यान् न अजीघनन् न अपि रुषा ददर्श बबन्ध सान्त्वेन फलेन च एतांस् त्यागो ऽपि तेषां ह्य् (अ-नयाय दृष्टः Cअन्-अपाय-दृष्टः ) //

आर्षाण्य् अचारीत् परमव्रतानि वैराण्य् अहासीच् चिरसंभृतानि यशांसि चापद्गुणगन्धवन्ति रजांस्य् (अहार्षीन् Cअहासीन् )मलिनीकराणि //

आर्षाण्य् अचारीत् परम-व्रतानि वैराण्य् अहासीच् चिर-संभृतानि यशांसि चा अपद्-गुण-गन्धवन्ति रजांस्य् (अहार्षीन् Cअहासीन् )मलिनी-कराणि //

न चाजिहीर्षीद् बलिम् अप्रवृत्तं न चाचिकीर्षीत् परवस्त्वभिध्याम् न चाविवक्षीद् द्विषताम् अधर्मं न (चाविवक्षीद् Cचादिधक्षीद् )धृदयेन मन्युम् //

न च अजिहीर्षीद् बलिम् अ-प्रवृत्तं न च अचिकीर्षीत् पर-वस्त्व्-अभिध्याम् न च अविवक्षीद् द्विषताम् अ-धर्मं न (च अविवक्षीद् Cच अदिधक्षीद् )धृदयेन मन्युम् //

तस्मिंस् तथा भूमिपतौ प्रवृत्ते भृत्याश् च पौराश् च तथैव चेरुः शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेन्द्रियाणि //

तस्मिंस् तथा भूमि-पतौ प्रवृत्ते भृत्याश् च पौराश् च तथ ऐव चेरुः शम-आत्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्त-योगस्य यथा-इन्द्रियाणि //

काले ततश् चारुपयोधरायां यशोधरायां (स्वCसु)यशोधरायाम् शौद्धोदने राहुसपत्नवक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना //

काले ततश् चारु-पयो-धरायां यशो-धरायां (स्व-Cसु-)यशो-धरायाम् शौद्धोदने राहु-सपत्न-वक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना //

अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः यथैव पुत्रप्रसवे ननन्द तथैव पौत्रप्रसवे ननन्द //

अथ इष्ट-पुत्रः परम-प्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमि-पालः यथ ऐव पुत्र-प्रसवे ननन्द तथ ऐव पौत्र-प्रसवे ननन्द //

(पुत्रस्य Cपौत्रस्य )मे पुत्रगतो (ममेव Cममैव स्नेहः कथं स्याद् इति जातहर्षः काले स तं तं विधिम् आललम्बे पुत्रप्रियः स्वर्गम् इवारुरुक्षन् //

(पुत्रस्य Cपौत्रस्य )मे पुत्र-गतो (मम इव Cमम एव स्नेहः कथं स्याद् इति जात-हर्षः काले स तं तं विधिम् आललम्बे पुत्र-प्रियः स्वर्गम् इवा अरुरुक्षन् //

स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्१षभाणां यशसान्वितानाम् शुक्लान्य् अमुक्त्वापि तपांस्य् अतप्त (यज्ञैश् Cयज्ञे )च हिंसारहितैर् अयष्ट //

स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्१षभाणां यशस आन्वितानाम् शुक्लान्य् अ-मुक्त्व आपि तपांस्य् अतप्त (यज्ञैश् Cयज्ञे )च हिंसा-रहितैर् अयष्ट //

अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकर्मा नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस् तेजः सहस्रांशुर् इवोत्सिसृक्षुः //

अजाज्वलिष्ट अथ स पुण्य-कर्मा नृ-प-श्रिया च एव तपः-श्रिया च कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस् तेजः सहस्र-अंशुर् इव उत्सिसृक्षुः //

स्वायंभुवं चार्चिकम् अर्चयित्वा जजाप पुत्रस्थितये स्थितश्रीः चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले //

स्वायंभुवं चा अर्चिकम् अर्चयित्वा जजाप पुत्र-स्थितये स्थित-श्रीः चकार कर्माणि च दुष्-कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवा अदि-काले //

तत्ज्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे वशीव कंचिद् विषयं न भेजे पितेव सर्वान् विषयान् ददर्श //

तत्ज्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे वशि ईव कं-चिद् विषयं न भेजे पित ईव सर्वान् विषयान् ददर्श //

बभार राज्यं स हि पुत्रहेतोः पुत्रं कुलार्थं यशसे कुलं तु स्वर्गाय शब्दं दिवम् आत्महेतोर् धर्मार्थम् आत्मस्थितिम् आचकाङ्क्ष //

बभार राज्यं स हि पुत्र-हेतोः पुत्रं कुल-अर्थं यशसे कुलं तु स्वर्गाय शब्दं दिवम् आत्म-हेतोर् धर्म-अर्थम् आत्म-स्थितिम् आचकाङ्क्ष //

एवं स धर्मं विविधं चकार सद्भिर् निपातं श्रुतितश् च सिद्धम् दृष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायाद् इति नाथमानः //

एवं स धर्मं वि-विधं चकार सद्भिर् निपातं श्रुतितश् च सिद्धम् दृष्ट्वा कथं पुत्र-मुखं सुतो मे वनं न यायाद् इति नाथमानः //

रिरक्षिषन्तः श्रियम् आत्म(संस्थां Cसंस्था रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमिपालाः पुत्रं नरेन्द्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद् (विषयेषु मुञ्चन् Cविषयेष्व् अमुञ्चत् ) //

रिरक्षिषन्तः श्रियम् आत्म-(संस्थां Cसंस्था रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमि-पालाः पुत्रं नर-इन्द्रः स तु धर्म-कामो ररक्ष धर्माद् (विषयेषु मुञ्चन् Cविषयेष्व् अमुञ्चत् ) //

वनम् अनुपमसत्त्वा बोधिसत्त्वास् तु सर्वे विषयसुखरसज्ञा जग्मुर् उत्पन्नपुत्राः अत उपचितकर्मा रूढमूले ऽपि हेतौ स रतिम् उपसिषेवे बोधिम् (आपन् न यावत् Cआपन्नयावत् ) //

वनम् अन्-उपम-सत्त्वा बोधि-सत्त्वास् तु सर्वे विषय-सुख-रस-ज्ञा जग्मुर् उत्पन्न-पुत्राः अत उपचित-कर्मा रूढ-मूले ऽपि हेतौ स रतिम् उपसिषेवे बोधिम् (आपन् न यावत् Cआपन्न-यावत् ) //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽन्तः-पुर-विहारो नाम द्वितीयः सर्गः -- २ --]]

ततः कदाचिन् मृदुशाद्वलानि पुंस्कोकिलोन्नादितपादपानि शुश्राव पद्माकरमण्डितानि (गीतैर् Cशीते )निबद्धानि स काननानि //

ततः कदा-चिन् मृदु-शाद्वलानि पुंस्-कोकिल-उन्नादित-पाद-पानि शुश्राव पद्म-आकर-मण्डितानि (गीतैर् Cशीते )निबद्धानि स काननानि //

श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानाम् बहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिम् अन्तर्गृहे नाग इवावरुद्धः //

श्रुत्वा ततः स्त्री-जन-वल्लभानां मनो-ज्ञ-भावं पुर-काननानाम् बहिः-प्रयाणाय चकार बुद्धिम् अन्तर्-गृहे नाग इव अवरुद्धः //

ततो नृपस् तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश् च योग्याम् आज्ञापयाम् आस विहारयात्राम् //

ततो नृ-पस् तस्य निशम्य भावं पुत्र-अभिधानस्य मनो-रथस्य स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश् च योग्याम् आज्ञापयाम् आस विहार-यात्राम् //

निवर्तयाम् आस च राजमार्गे संपातम् आर्तस्य पृथग्जनस्य मा भूत् कुमारः सुकुमारचित्तः संविग्नचेता (इति Cइव )मन्यमानः //

निवर्तयाम् आस च राज-मार्गे संपातम् आर्तस्य पृथग्-जनस्य मा भूत् कुमारः सु-कुमार-चित्तः संविग्न-चेता (इति Cइव )मन्यमानः //

प्रत्यङ्गहीनान् विकलेन्द्रियांश् च जीर्णातुरादीन् कृपणांश् च (दिक्षु Cभिक्षून् ) ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां (परां Cपरा )राजपथस्य चक्रुः //

प्रत्य्-अङ्ग-हीनान् विकल-इन्द्रियांश् च जीर्ण-आतुर-आदीन् कृपणांश् च (दिक्षु Cभिक्षून् ) ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां (परां Cपरा )राज-पथस्य चक्रुः //

ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान् विनीतानुचरः कुमारः प्रासादपृष्ठाद् अवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपम् अभ्यगच्छत् //

ततः कृते श्रीमति राज-मार्गे श्रीमान् विनीत-अनुचरः कुमारः प्रासाद-पृष्ठाद् अवतीर्य काले कृत-अभ्यनुज्ञो नृ-पम् अभ्यगच्छत् //

अथो नरेन्द्रः सुतम् आगताश्रुः शिरस्य् उपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य गच्छेति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान् न चैनं मनसा मुमोच //

अथ उ नर-इन्द्रः सुतम् आगत-अश्रुः शिरस्य् उपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य गच्छ इति चा अज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान् न च एनं मनसा मुमोच //

ततः स जाम्बूनदभाण्डभृद्भिर् युक्तं चतुर्भिर् निभृतैस् तुरंगैः अक्लीब(विद्वच्Cविद्युच्)छुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यन्दनम् आरुरोह //

ततः स जाम्बूनद-भाण्ड-भृद्भिर् युक्तं चतुर्भिर् निभृतैस् तुरं-गैः अ-क्लीब-(विद्वच्-Cविद्युच्-)छुचि-रश्मि-धारं हिरण्मयं स्यन्दनम् आरुरोह //

ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् मार्गं प्रपेदे सदृशानुयात्रश् चन्द्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षम् //

ततः प्रकीर्ण-उज्ज्वल-पुष्प-जालं विषक्त-माल्यं प्रचलत्-पताकम् मार्गं प्रपेदे स-दृश-अनुयात्रश् चन्द्रः स-नक्षत्र इव अन्तरीक्षम् //

कौतूहलात् स्फीततरैश् च नेत्रैर् (नीलोत्पलार्धैर् Cनीलोत्पलाभैर् )इव (कीर्यमाणम् Cकीर्यमाणः ) शनैः शनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्ताद् अभिवीक्ष्यमाणः //

कौतूहलात् स्फीततरैश् च नेत्रैर् (नील-उत्पल-अर्धैर् Cनील-उत्पल-आभैर् )इव (कीर्यमाणम् Cकीर्यमाणः ) शनैः शनै राज-पथं जगाहे पौरैः सम्-अन्ताद् अभिवीक्ष्यमाणः //

तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद् ववन्दिरे दीप्ततया तथान्ये सौमुख्यतस् तु श्रियम् अस्य केचिद् वैपुल्यम् आशंसिषुर् आयुषश् च //

तं तुष्टुवुः सौम्य-गुणेन के-चिद् ववन्दिरे दीप्ततया तथ आन्ये सौमुख्यतस् तु श्रियम् अस्य के-चिद् वैपुल्यम् आशंसिषुर् आयुषश् च //

निःसृत्य कुब्जाश् च महाकुलेभ्यो व्यूहाश् च कैरातकवामनानाम् नार्यः कृशेभ्यश् च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत् प्रणेमुः //

निःसृत्य कुब्जाश् च महा-कुलेभ्यो व्यूहाश् च कैरातक-वामनानाम् नार्यः कृशेभ्यश् च निवेशनेभ्यो देव-अनुयान-ध्वजवत् प्रणेमुः //

ततः कुमारः खलु गच्छतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात् प्रवृत्तिम् दिदृक्षया हर्म्यतलानि जग्मुर् जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः //

ततः कुमारः खलु गच्छति इति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्य-जनात् प्रवृत्तिम् दिदृक्षया हर्म्य-तलानि जग्मुर् जनेन मान्येन कृत-अभ्यनुज्ञाः //

ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश् च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश् च वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश् च (कौतूहलेनानिभृताः Cकौतूहलेनापि भृताः )परीयुः //

ताः स्रस्त-काञ्ची-गुण-विघ्निताश् च सुप्त-प्रबुद्ध-आकुल-लोचनाश् च वृत्त-अन्त-विन्यस्त-विभूषणाश् च (कौतूहलेन अ-निभृताः Cकौतूहलेन अपि भृताः )परीयुः //

प्रासादसोपानतलप्रणादैः काञ्चीरवैर् नूपुरनिस्वनैश् च (वित्रासयन्त्यो Cविभ्रामयन्त्यो )गृहपक्षिसंघान् अन्योअन्यवेगांश् च समाक्षिपन्त्यः //

प्रासाद-सोपान-तल-प्रणादैः काञ्ची-रवैर् नूपुर-निस्वनैश् च (वित्रासयन्त्यो Cविभ्रामयन्त्यो )गृह-पक्षि-संघान् अन्यो-अन्य-वेगांश् च समाक्षिपन्त्यः //

कासांचिद् आसां तु वराङ्गनानां जातत्वराणाम् अपि सोत्सुकानाम् गतिं गुरुत्वाज् जगृहुर् विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश् च //

कासां-चिद् आसां तु वर-अङ्गनानां जात-त्वराणाम् अपि स-उत्सुकानाम् गतिं गुरुत्वाज् जगृहुर् विशालाः श्रोणी-रथाः पीन-पयो-धराश् च //

शीघ्रं समर्थापि तु गन्तुम् अन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् (ह्रियाप्रगल्भा विनिगूहमाना Cह्रिया प्रगल्भानि निगूहमाना (रहःप्रयुक्तानि Cरहः प्रयुक्तानि )विभूषणानि //

शीघ्रं सम्-अर्थ आपि तु गन्तुम् अन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् (ह्रिय आ-प्रगल्भा विनिगूहमाना Cह्रिया प्रगल्भानि निगूहमाना (रहः-प्रयुक्तानि Cरहः प्रयुक्तानि )विभूषणानि //

परस्परोत्पीडनपिण्डितानां संमर्द(संक्षोभितCसंशोभित)कुण्डलानाम् तासां तदा सस्वनभूषणानां वातायनेष्व् अप्रशमो बभूव //

परस्-पर-उत्पीडन-पिण्डितानां संमर्द-(संक्षोभित-Cसंशोभित-)कुण्डलानाम् तासां तदा स-स्वन-भूषणानां वात-अयनेष्व् अ-प्रशमो बभूव //

वातायनेभ्यस् तु विनिःसृतानि परस्(परायासितCपरोपासित)कुण्डलानि स्त्रीणां विरेजुर् मुखपङ्कजानि सक्तानि हर्म्येष्व् इव पङ्कजानि //

वात-अयनेभ्यस् तु विनिःसृतानि परस्-(पर-आयासित-Cपर-उपासित-)कुण्डलानि स्त्रीणां विरेजुर् मुख-पङ्क-जानि सक्तानि हर्म्येष्व् इव पङ्क-जानि //

ततो विमानैर् युवती(करालैः Cकलापैः कौतूहलोद्घाटितवातयानैः श्रीमत् समन्तान् नगरं बभासे वियद्विमानैर् इव साप्सरोभिः //

ततो विमानैर् युवती-(करालैः Cकलापैः कौतूहल-उद्घाटित-वात-यानैः श्रीमत् सम्-अन्तान् नगरं बभासे वियद्-विमानैर् इव स-अप्सरोभिः //

वातायनानाम् अविशालभावाद् अन्योअन्यगण्डार्पितकुण्डलानाम् मुखानि रेजुः प्रमदोत्तमानां बद्धाः कलापा इव पङ्कजानाम् //

वात-अयनानाम् अ-विशाल-भावाद् अन्यो-अन्य-गण्ड-अर्पित-कुण्डलानाम् मुखानि रेजुः प्रमद-उत्तमानां बद्धाः कलापा इव पङ्क-जानाम् //

(तं ताः Cतस्मिन् )कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर् गाम् इव गन्तुकामाः ऊर्ध्वोन्मुखाश् चैनम् उदीक्षमाणा नरा बभुर् द्याम् इव गन्तुकामाः //

(तं ताः Cतस्मिन् )कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर् गाम् इव गन्तु-कामाः ऊर्ध्व-उन्-मुखाश् च एनम् उदीक्षमाणा नरा बभुर् द्याम् इव गन्तु-कामाः //

दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस् ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च धन्यास्य भार्येति शनैर् अवोचञ् शुद्धैर् मनोभिः खलु नान्यभावात् //

दृष्ट्वा च तं राज-सुतं स्त्रियस् ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च धन्य आस्य भार्य ईति शनैर् अवोचञ् शुद्धैर् मनोभिः खलु न अन्य-भावात् //

अयं किल व्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षाद् इव पुष्पकेतुः त्यक्त्वा श्रियं धर्मम् उपैष्यतीति तस्मिन् (हि ता Cहिता )गौरवम् एव चक्रुः //

अयं किल व्यायत-पीन-बाहू रूपेण स-अक्षाद् इव पुष्प-केतुः त्यक्त्वा श्रियं धर्मम् उपैष्यति इति तस्मिन् (हि ता Cहिता )गौरवम् एव चक्रुः //

कीर्णं तथा राजपथं कुमारः पौरैर् विनीतैः शुचिधीरवेषैः तत् पूर्वम् आलोक्य जहर्ष किंचिन् मेने पुनर्भावम् इवात्मनश् च //

कीर्णं तथा राज-पथं कुमारः पौरैर् विनीतैः शुचि-धीर-वेषैः तत् पूर्वम् आलोक्य जहर्ष किं-चिन् मेने पुनर्-भावम् इवा अत्मनश् च //

पुरं तु तत् स्वर्गम् इव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदनार्थं क्षितिपात्मजस्य //

पुरं तु तत् स्वर्गम् इव प्रहृष्टं शुद्ध-अधिवासाः समवेक्ष्य देवाः जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदन-अर्थं क्षिति-प-आत्म-जस्य //

ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तम् उवाच संग्राहकम् आगतास्थस् तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः //

ततः कुमारो जरय आभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथग्-आकृतिं तम् उवाच संग्राहकम् आगत-आस्थस् तत्र एव निष्कम्प-निविष्ट-दृष्टिः //

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैर् यष्टिविषक्तहस्तः भ्रूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियैषा प्रकृतिर् यदृच्छा //

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैर् यष्टि-विषक्त-हस्तः भ्रू-संवृत-अक्षः शिथिल-आनत-अङ्गः किं विक्रिय ऐषा प्रकृतिर् यद्-ऋच्छा //

इत्य् एवम् उक्तः स रथप्रणेता निवेदयाम् आस नृपात्मजाय संरक्ष्यम् अप्य् अर्थम् अदोषदर्शी तैर् एव देवैः कृतबुद्धिमोहः //

इत्य् एवम् उक्तः स रथ-प्रणेता निवेदयाम् आस नृ-प-आत्म-जाय संरक्ष्यम् अप्य् अर्थम् अ-दोष-दर्शी तैर् एव देवैः कृत-बुद्धि-मोहः //

रूपस्य (हन्त्री Cहर्त्री )व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर् निधनं रतीनाम् नाशः स्मृतीनां रिपुर् इन्द्रियाणाम् एषा जरा नाम ययैष भग्नः //

रूपस्य (हन्त्री Cहर्त्री )व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर् निधनं रतीनाम् नाशः स्मृतीनां रिपुर् इन्द्रियाणाम् एषा जरा नाम यय ऐष भग्नः //

पीतं ह्य् अनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः (परिसृप्तम् Cपरिमृष्टम् )उर्व्याम् क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेनैव जराम् उपेतः //

पीतं ह्य् अनेन अपि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः (परिसृप्तम् Cपरिमृष्टम् )उर्व्याम् क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेन एव जराम् उपेतः //

इत्य् एवम् उक्ते चलितः स किंचिद् राजात्मजः सूतम् इदं बभाषे किम् एष दोषो भविता ममापीत्य् अस्मै ततः सारथिर् अभ्युवाच //

इत्य् एवम् उक्ते चलितः स किं-चिद् राज-आत्म-जः सूतम् इदं बभाषे किम् एष दोषो भविता मम अपि इत्य् अस्मै ततः सारथिर् अभ्युवाच //

आयुष्मतो ऽप्य् एष वयः(प्रकर्षो Cप्रकर्षान् निःसंशयं कालवशेन भावी एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति (चैव Cचैष )लोकः //

आयुष्मतो ऽप्य् एष वयः-(प्रकर्षो Cप्रकर्षान् निः-संशयं काल-वशेन भावी एवं जरां रूप-विनाशयित्रीं जानाति च एव इच्छति (च एव Cच एष )लोकः //

ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर् विस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महाशनेर् घोषम् इवान्तिके गौः //

ततः स पूर्व-आशय-शुद्ध-बुद्धिर् विस्तीर्ण-कल्प-आचित-पुण्य-कर्मा श्रुत्वा जरां संविविजे महा-आत्मा महा-अशनेर् घोषम् इव अन्तिके गौः //

निःश्वस्य दीर्घं (स्वशिरः Cस शिरः )प्रकम्प्य तमिंश् च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः तां चैव दृष्ट्वा जनतां सहर्षां वाक्यं स (संविग्न Cसंविग्नम् )इदं जगाद //

निःश्वस्य दीर्घं (स्व-शिरः Cस शिरः )प्रकम्प्य तमिंश् च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः तां च एव दृष्ट्वा जनतां स-हर्षां वाक्यं स (संविग्न Cसंविग्नम् )इदं जगाद //

एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च न चैव संवेगम् उपैति लोकः प्रत्यक्षतो ऽपीदृशम् ईक्षमाणः //

एवं जरा हन्ति च निर्-विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च न च एव संवेगम् उपैति लोकः प्रत्य्-अक्षतो ऽपी इ-दृशम् ईक्षमाणः //

एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्य् एव भवान् प्रयातु उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर् मे जरा(भये Cभवे )चेतसि वर्तमाने //

एवं गते सूत निवर्तय अश्वान् शीघ्रं गृहाण्य् एव भवान् प्रयातु उद्यान-भूमौ हि कुतो रतिर् मे जरा-(भये Cभवे )चेतसि वर्तमाने //

अथाज्ञया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयाम् आस रथं नियन्ता ततः कुमारो भवनं तद् एव चिन्तावशः शून्यम् इव प्रपेदे //

अथा अज्ञया भर्तृ-सुतस्य तस्य निवर्तयाम् आस रथं नियन्ता ततः कुमारो भवनं तद् एव चिन्ता-वशः शून्यम् इव प्रपेदे //

यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः ततो नरेन्द्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव बहिर् जगाम //

यदा तु तत्र एव न शर्म लेभे जरा जर ईति प्रपरीक्षमाणः ततो नर-इन्द्र-अनुमतः स भूयः क्रमेण तेन एव बहिर् जगाम //

अथापरं व्याधिपरीतदेहं तए एव देवाः ससृजुर् मनुष्यम् दृष्ट्वा च तं सारथिम् आबभाषे शौद्धोदनिस् तद्गतदृष्टिर् एव //

अथ अ-परं व्याधि-परीत-देहं तए एव देवाः ससृजुर् मनुष्यम् दृष्ट्वा च तं सारथिम् आबभाषे शौद्धोदनिस् तद्-गत-दृष्टिर् एव //

स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः स्रस्तांसबाहुः कृशपाण्दुगात्रः अम्बेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं (समाश्रित्य Cसमाश्लिष्य )नरः क एषः //

स्थूल-उदरः श्वास-चलच्-छरीरः स्रस्त-अंस-बाहुः कृश-पाण्दु-गात्रः अम्ब ईति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं (समाश्रित्य Cसमाश्लिष्य )नरः क एषः //

ततो ऽब्रवीत् सारथिर् अस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः रोगाभिधानः सुमहान् अनर्थः (शक्तो Cशक्रो )अपि येनैष कृतो ऽस्वतन्त्रः //

ततो ऽब्रवीत् सारथिर् अस्य सौम्य धातु-प्रकोप-प्रभवः प्रवृद्धः रोग-अभिधानः सु-महान् अन्-अर्थः (शक्तो Cशक्रो )अपि येन एष कृतो ऽस्व-तन्त्रः //

इत्य् ऊचिवान् राजसुतः स भूयस् तं सानुकम्पो नरम् ईक्षमाणः अस्यैव (जातो Cजातः [सिच्; wरोन्ग् सन्धि इन् EHJ])पृथग् एष दोषः सामान्यतो रोगभयं प्रजानाम् //

इत्य् ऊचिवान् राज-सुतः स भूयस् तं स-अनुकम्पो नरम् ईक्षमाणः अस्य एव (जातो Cजातः [सिच्; wरोन्ग् सन्धि इन् EHJ])पृथग् एष दोषः सामान्यतो रोग-भयं प्रजानाम् //

ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः एवं हि रोगैह् परिपीड्यमानो रुजातुरो हर्षम् उपैति लोकः //

ततो बभाषे स रथ-प्रणेता कुमार साधारण एष दोषः एवं हि रोगैह् परिपीड्यमानो रुजा-आतुरो हर्षम् उपैति लोकः //

इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपताम्बूर्मिगतः शशीव इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिन्मृदुना स्वरेण //

इति श्रुत-अर्थः स विषण्ण-चेताः प्रावेपत-अम्बु-ऊर्मि-गतः शशि ईव इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किं-चिन्-मृदुना स्वरेण //

इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश् च विश्रम्भम् उपैति लोकः (विस्तीर्णम् अज्ञानम् Cविस्तीर्णविज्ञानम् )अहो नराणां हसन्ति ये रोगभयैर् अमुक्ताः //

इदं च रोग-व्यसनं प्रजानां पश्यंश् च विश्रम्भम् उपैति लोकः (विस्तीर्णम् अ-ज्ञानम् Cविस्तीर्ण-विज्ञानम् )अहो नराणां हसन्ति ये रोग-भयैर् अ-मुक्ताः //

निवर्त्यतां सूत (बहिःCवहिः)प्रयाणान् नरेन्द्रसद्मैव रथः प्रयातु श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः //

निवर्त्यतां सूत (बहिः-Cवहिः-)प्रयाणान् नर-इन्द्र-सद्म एव रथः प्रयातु श्रुत्वा च मे रोग-भयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचति इव चेतः //

ततो निवृत्तः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश (वेश्म Cसद्म ) तं द्विस् तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं (पर्येषणं Cपुर्य् आगमं )भूमिपतिश् चकार //

ततो निवृत्तः स निवृत्त-हर्षः प्रध्यान-युक्तः प्रविवेश (वेश्म Cसद्म ) तं द्विस् तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं (पर्येषणं Cपुर्य् आगमं )भूमि-पतिश् चकार //

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तम् आत्मानम् अनेन मेने मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च नोग्रदण्डः //

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तम् आत्मानम् अनेन मेने मार्गस्य शौच-अधिकृताय च एव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च न उग्र-दण्डः //

भूयश् च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषय(प्रचारम् Cप्रकारम् ) चलेन्द्रियत्वाद् अपि (नाम सक्तो Cनापि शक्तो नास्मान् विजह्याद् इति नाथमानः //

भूयश् च तस्मै विदधे सुताय विशेष-युक्तं विषय-(प्रचारम् Cप्रकारम् ) चल-इन्द्रियत्वाद् अपि (नाम सक्तो Cन अपि शक्तो न अस्मान् विजह्याद् इति नाथमानः //

यदा च शब्दादिभिर् इन्द्रियार्थैर् अन्तःपुरे नैव सुतो ऽस्य रेमे ततो (बहिर् Cवहिर् )व्यादिशति स्म यात्रां रसान्तरं स्याद् इति मन्यमानः //

यदा च शब्द-आदिभिर् इन्द्रिय-अर्थैर् अन्तः-पुरे न एव सुतो ऽस्य रेमे ततो (बहिर् Cवहिर् )व्यादिशति स्म यात्रां रस-अन्तरं स्याद् इति मन्यमानः //

स्नेहाच् च भावं तनयस्य बुद्ध्वा (स रागCसंवेग)दोषान् अविचिन्त्य कांश्चित् योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्व् अभिज्ञा इति वारमुख्याः //

स्नेहाच् च भावं तनयस्य बुद्ध्वा (स राग-Cसंवेग-)दोषान् अ-विचिन्त्य कांश्-चित् योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्व् अभिज्ञा इति वार-मुख्याः //

ततो विशेषेण नरेन्द्रमार्गे स्वलंकृते चैव परीक्षिते च (व्यत्यस्य Cव्यत्यास्य )सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयाम् आस बहिः कुमारम् //

ततो विशेषेण नर-इन्द्र-मार्गे स्व्-अलंकृते च एव परीक्षिते च (व्यत्यस्य Cव्यत्यास्य )सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयाम् आस बहिः कुमारम् //

ततस् तथा गच्छति राजपुत्रे तैर् एव देवैर् विहितो गतासुः तं चैव मार्गे मृतम् उह्यमानं सूतः कुमारश् च ददर्श नान्यः //

ततस् तथा गच्छति राज-पुत्रे तैर् एव देवैर् विहितो गत-असुः तं च एव मार्गे मृतम् उह्यमानं सूतः कुमारश् च ददर्श न अन्यः //

अथाब्रवीद् राजसुतः स सूतं नरैश् चतुर्भिर् ह्रियते क एषः दीनैर् मनुष्यैर् अनुगम्यमानो (<x> भूषितश् चाप्य् Cयो भूषितो ऽश्वास्य् )अवरुद्यते च //

अथ अब्रवीद् राज-सुतः स सूतं नरैश् चतुर्भिर् ह्रियते क एषः दीनैर् मनुष्यैर् अनुगम्यमानो (x भूषितश् च अप्य् Cयो भूषितो ऽश्वास्य्- )अवरुद्यते च //

ततः स शुद्धात्मभिर् एव देवैः शुद्धाधिवासैर् अभिभूतचेताः अवाच्यम् अप्य् अर्थम् इमं नियन्ता (प्रव्याजहारार्थवदीश्वराय Cप्रव्याजहारार्थविद् ईश्वराय ) //

ततः स शुद्ध-आत्मभिर् एव देवैः शुद्ध-अधिवासैर् अभिभूत-चेताः अ-वाच्यम् अप्य् अर्थम् इमं नियन्ता (प्रव्याजहार अर्थवद्-ईश्वराय Cप्रव्याजहार अर्थ-विद् ईश्वराय ) //

बुद्धीन्द्रियप्राणगुणैर् वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञस् तृणकाष्ठभूतः (संवर्ध्य Cसंबध्य )संरक्ष्य च यत्नवद्भिः (प्रियप्रियैस् Cप्रियाप्रियैस् )त्यज्यतए एष को ऽपि //

बुद्धि-इन्द्रिय-प्राण-गुणैर् वियुक्तः सुप्तो वि-संज्ञस् तृण-काष्ठ-भूतः (संवर्ध्य Cसंबध्य )संरक्ष्य च यत्नवद्भिः (प्रिय-प्रियैस् Cप्रिय-अ-प्रियैस् )त्यज्यतए एष को ऽपि //

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किंचिद् उवाच चैनम् किं (केवलो ऽस्यैव Cकेवलस्यैव )जनस्य धर्मः सर्वप्रजानाम् अयम् ईदृशो ऽन्तः //

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किं-चिद् उवाच च एनम् किं (केवलो ऽस्य एव Cकेवलस्य एव )जनस्य धर्मः सर्व-प्रजानाम् अयम् ई-दृशो ऽन्तः //

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानाम् (इदम् Cअयम् )अन्त(कर्म Cकर्मा ) हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः //

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्व-प्रजानाम् (इदम् Cअयम् )अन्त-(कर्म Cकर्मा ) हीनस्य मध्यस्य महा-आत्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः //

ततः स धीरो ऽपि नरेन्द्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्युं विषसाद सद्यः अंसेन संश्लिष्य च कूबराग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण //

ततः स धीरो ऽपि नर-इन्द्र-सूनुः श्रुत्व ऐव मृत्युं विषसाद सद्यः अंसेन संश्लिष्य च कूबर-अग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण //

इयं च निष्ठा (नियता Cनियतं )प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश् च लोकः मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्वस्थास् तथा ह्य् अध्वनि वर्तमानाः //

इयं च निष्ठा (नियता Cनियतं )प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्त-भयश् च लोकः मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्व-स्थास् तथा ह्य् अध्वनि वर्तमानाः //

तस्माद् (रथः Cरथं )सूत निवर्त्यतां नो विहार(भूमेर् Cभूमौ )न हि देशकालः जानन् विनाशं कथम् (आर्तिCआर्त्ति)काले सचेतनः स्याद् इह हि प्रमत्तः //

तस्माद् (रथः Cरथं )सूत निवर्त्यतां नो विहार-(भूमेर् Cभूमौ )न हि देश-कालः जानन् विनाशं कथम् (आर्ति-Cआर्त्ति-)काले स-चेतनः स्याद् इह हि प्रमत्तः //

इति ब्रुवाणे ऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयाम् आस स नैव तं रथम् विशेषयुक्तं तु नरेन्द्रशासनात् स पद्मषण्डं वनम् एव निर्ययौ //

इति ब्रुवाणे ऽपि नर-अधिप-आत्म-जे निवर्तयाम् आस स न एव तं रथम् विशेष-युक्तं तु नर-इन्द्र-शासनात् स पद्म-षण्डं वनम् एव निर्ययौ //

ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् विमानवत् (स कमलCसकमल)चारुदीर्घिकं ददर्श तद् वनम् इव नन्दनं वनम् //

ततः शिवं कुसुमित-बाल-पाद-पं परिभ्रमत्-प्रमुदित-मत्त-कोकिलम् विमानवत् (स कमल-Cस-कमल-)चारु-दीर्घिकं ददर्श तद् वनम् इव नन्दनं वनम् //

वराङ्गनागणकलिलं नृपात्मजस् ततो बलाद् वनम् (अतिनीयते Cअभिनीयते )स्म तत् वराप्सरो(वृतम् Cनृत्यम् )अलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिर् इव विघ्नकातरः //

वर-अङ्गना-गण-कलिलं नृ-प-आत्म-जस् ततो बलाद् वनम् (अतिनीयते Cअभिनीयते )स्म तत् वर-अप्सरो-(वृतम् Cनृत्यम् )अलका-अधिप-आलयं नव-व्रतो मुनिर् इव विघ्न-कातरः //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये संवेगो१त्पत्तिर् नाम तृतीयः सर्गः -- ३ --]]

ततस् तस्मात् पुरोद्यानात् कौतूहलचलेक्षणाः $ प्रत्युज्जग्मुर् नृपसुतं प्राप्तं वरम् इव स्त्रियः //

ततस् तस्मात् पुर-उद्यानात् कौतूहल-चल-ईक्षणाः $ प्रत्युज्जग्मुर् नृ-प-सुतं प्राप्तं वरम् इव स्त्रियः //

अभिगम्य च तास् तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः //

अभिगम्य च तास् तस्मै विस्मय-उत्फुल्ल-लोचनाः चक्रिरे समुदाचारं पद्म-कोश-निभैः करैः //

तस्थुश् च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः निश्चलैः प्रितिविकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः //

तस्थुश् च परिवार्य एनं मन्मथ-आक्षिप्त-चेतसः निश्-चलैः प्रिति-विकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः //

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवान् इति शोभितं लक्षणैर् दीप्तैः सहजैर् भूषणैर् इव //

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवान् इति शोभितं लक्षणैर् दीप्तैः सह-जैर् भूषणैर् इव //

सौम्यत्वाच् चैव धैर्याच् च काश्चिद् एनं प्रजज्ञिरे अवतीर्णो महीं साक्षाद् (गूढांशुश् Cसुधांशुश् )चन्द्रमा (इति Cइव ) //

सौम्यत्वाच् च एव धैर्याच् च काश्-चिद् एनं प्रजज्ञिरे अवतीर्णो महीं स-अक्षाद् (गूढ-अंशुश् Cसुधा-अंशुश् )चन्द्र-मा (इति Cइव ) //

तस्य ता वपुषाक्षिप्ता (निगृहीतं Cनिर्ग्रहीतुं )जजृम्भिरे अन्योअन्यं दृष्टिभिर् (हत्वा Cगत्वा शनैश् च विनिशश्वसुः //

तस्य ता वपुषा आक्षिप्ता (निगृहीतं Cनिर्ग्रहीतुं )जजृम्भिरे अन्यो-अन्यं दृष्टिभिर् (हत्वा Cगत्वा शनैश् च विनिशश्वसुः //

एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यो ददृशुर् एव तम् न व्याजह्रुर् न जहसुः प्रभावेणास्य यन्त्रिताः //

एवं ता दृष्टि-मात्रेण नार्यो ददृशुर् एव तम् न व्याजह्रुर् न जहसुः प्रभावेण अस्य यन्त्रिताः //

तास् तथा तु निरारम्भा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः पुरोहितसुतो धीमान् उदायी वाक्यम् अब्रवीत् //

तास् तथा तु निर्-आरम्भा दृष्ट्वा प्रणय-विक्लवाः पुरो-हित-सुतो धीमान् उदायी वाक्यम् अब्रवीत् //

सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपण्डिताः रूपचातुर्यसंपन्नाः स्वगुणैर् मुख्यतां गताः //

सर्वाः सर्व-कला-ज्ञाः स्थ भाव-ग्रहण-पण्डिताः रूप-चातुर्य-संपन्नाः स्व-गुणैर् मुख्यतां गताः //

(शोभयेत Cशोभयेत )गुणैर् एभिर् अपि तान् उत्तरान् कुरून् कुवेरस्यापि (चाक्रीडं Cच क्रीडं प्राग् एव वसुधाम् इमाम् //

(शोभयेत Cशोभयेत )गुणैर् एभिर् अपि तान् उत्तरान् कुरून् कुवेरस्य अपि (चा अक्रीडं Cच क्रीडं प्राग् एव वसु-धाम् इमाम् //

शक्ताश् चालयितुं यूयं वीतरागान् ऋषीन् अपि अप्सरोभिश् च कलितान् ग्रहीतुं विबुधान् अपि //

शक्ताश् चालयितुं यूयं वीत-रागान् ऋषीन् अपि अप्सरोभिश् च कलितान् ग्रहीतुं विबुधान् अपि //

भावज्ञानेन हावेन (रूपचातुर्यCचातुर्या रूप)संपदा स्त्रीणाम् एव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर् नृणाम् //

भाव-ज्ञानेन हावेन (रूप-चातुर्य-Cचातुर्या रूप-)संपदा स्त्रीणाम् एव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर् नृणाम् //

तासाम् एवंविधानां वो (वियुक्तानां Cनियुक्तानां )स्वगोचरे इयम् एवंविधा चेष्टा न तुष्टो ऽस्म्य् आर्जवेन वः //

तासाम् एवं-विधानां वो (वियुक्तानां Cनियुक्तानां )स्व-गो-चरे इयम् एवं-विधा चेष्टा न तुष्टो ऽस्म्य् आर्जवेन वः //

इदं नववधूनां वो ह्रीनिकुञ्चितचक्षुषाम् सदृशं चेष्टितं हि स्याद् अपि वा गोपयोषिताम् //

इदं नव-वधूनां वो ह्री-निकुञ्चित-चक्षुषाम् स-दृशं चेष्टितं हि स्याद् अपि वा गो-प-योषिताम् //

(यद् Cयद्य् )अपि स्याद् अयं (धीरः Cवीरः श्रीप्रभावान् महान् इति स्त्रीणाम् अपि महत् तेज इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः //

(यद् Cयद्य् )अपि स्याद् अयं (धीरः Cवीरः श्री-प्रभावान् महान् इति स्त्रीणाम् अपि महत् तेज इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः //

पुरा हि काशिसुन्दर्या वेशवध्वा महान् ऋषिः ताडितो ऽभूत् (पदा व्यासो Cपदन्यासाद् दुर्धर्षो (देवतैर् Cदैवतैर् )अपि //

पुरा हि काशि-सुन्दर्या वेश-वध्वा महान् ऋषिः ताडितो ऽभूत् (पदा व्यासो Cपद-न्यासाद् दुर्-धर्षो (देवतैर् Cदैवतैर् )अपि //

मन्थालगौतमो भिक्षुर् जङ्घया (वारCबाल)मुख्यया पिप्रीषुश् च तदर्थार्थं व्यसून् निरहरत् पुरा //

मन्थाल-गौतमो भिक्षुर् जङ्घया (वार-Cबाल-)मुख्यया पिप्रीषुश् च तद्-अर्थ-अर्थं व्य्-असून् निरहरत् पुरा //

गौतमं दीर्घतपसं महर्२षिं दीर्घजीविनम् योषित् संतोषयाम् आस वर्णस्थानावरा सती //

गौतमं दीर्घ-तपसं महर्२षिं दीर्घ-जीविनम् योषित् संतोषयाम् आस वर्ण-स्थान-अवरा सती //

ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्व् अपण्डितम् उपायैर् विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च //

ऋष्यशृङ्गं मुनि-सुतं तथ ऐव स्त्रीष्व् अ-पण्डितम् उपायैर् वि-विधैः शान्ता जग्राह च जहार च //

विश्वामित्रो महर्२षिश् च विगाढो ऽपि (महत् तपः Cमहत्तपाः ) (दश वर्षाण्य् अहर् मेने Cदशवर्षाण्य् अरण्यस्थो घृताच्याप्सरसा हृतः //

विश्वा-मित्रो महर्२षिश् च विगाढो ऽपि (महत् तपः Cमहत्-तपाः ) (दश वर्षाण्य् अहर् मेने Cदश-वर्षाण्य् अरण्य-स्थो घृताच्य आप्सरसा हृतः //

एवमादीन् ऋषींस् तांस् तान् अनयन् विक्रियां स्त्रियः ललितं पूर्ववयसं किं पुनर् नृपतेः सुतम् //

एवम्-आदीन् ऋषींस् तांस् तान् अनयन् विक्रियां स्त्रियः ललितं पूर्व-वयसं किं पुनर् नृ-पतेः सुतम् //

तद् एवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा इयं नृपस्य वंशश्रीर् इतो न स्यात् पराङ्मुखी //

तद् एवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा इयं नृ-पस्य वंश-श्रीर् इतो न स्यात् पराङ्-मुखी //

या हि काश्चिद् युवतयो हरन्ति सदृशं जनम् निकृष्टोत्कृष्टयोर् भावं या गृह्णन्ति (ता तु [Wरोन्ग् सन्धि इन् EHJ??] Cतु ताः )स्त्रियः //

या हि काश्-चिद् युवतयो हरन्ति स-दृशं जनम् निकृष्ट-उत्कृष्टयोर् भावं या गृह्णन्ति (ता तु [Wरोन्ग् सन्धि इन् EHJ??] Cतु ताः )स्त्रियः //

इत्य् उदायिवचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः समारुरुहुर् आत्मानं कुमारग्रहणं प्रति //

इत्य् उदायि-वचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः समारुरुहुर् आत्मानं कुमार-ग्रहणं प्रति //

ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर् (हावैर् Cभावैर् हसितैर् (लडितैर् Cललितैर् )गतैः चक्रुर् आक्षेपिकाश् चेष्टा भीतभीता इवाङ्गनाः //

ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर् (हावैर् Cभावैर् हसितैर् (लडितैर् Cललितैर् )गतैः चक्रुर् आक्षेपिकाश् चेष्टा भीत-भीता इव अङ्गनाः //

राज्ञस् तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् (जहुः Cजह्रुः )क्षिप्रम् अविश्रम्भं मदेन मदनेन च //

राज्ञस् तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् (जहुः Cजह्रुः )क्षिप्रम् अ-विश्रम्भं मदेन मदनेन च //

अथ नारीजनवृतः कुमारो व्यचरद् वनम् वासितायूथसहितह् करीव हिमवद् वनम् //

अथ नारी-जन-वृतः कुमारो व्यचरद् वनम् वासिता-यूथ-सहितह् करि ईव हिमवद् वनम् //

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्रीपुरःसरः आक्रीडए इव (विभ्राजे Cबभ्राजे विवस्वान् अप्सरोवृतः //

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्री-पुरः-सरः आक्रीडए इव (विभ्राजे Cबभ्राजे विवस्वान् अप्सरो-वृतः //

मदेनावर्जिता नाम तं काश्चित् तत्र योषितः कठिनैः पस्पृशुः पीनैः (संहतैर् Cसंघट्टैर् )वल्गुभिः स्तनैः //

मदेन अ-वर्जिता नाम तं काश्-चित् तत्र योषितः कठिनैः पस्पृशुः पीनैः (संहतैर् Cसंघट्टैर् )वल्गुभिः स्तनैः //

स्रस्तांसकोमलालम्बमृदुबाहुलताबला अनृतं स्खलितं काचित् कृत्वैनं सस्वजे बलात् //

स्रस्त-अंस-कोमल-आलम्बमृदु-बाहु-लत आ-बला अन्-ऋतं स्खलितं का-चित् कृत्व ऐनं सस्वजे बलात् //

काचित् ताम्राधरौष्ठेन मुखेनासवगन्धिना विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयताम् इति //

का-चित् ताम्र-अधर-ओष्ठेन मुखेना असव-गन्धिना विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयताम् इति //

काचिद् आज्ञापयन्तीव प्रोवाचार्द्रानुलेपना इह भक्तिं कुरुष्वेति (हस्तसंश्लेषलिप्सया Cहस्तं संश्लिष्य लिप्सया ) //

का-चिद् आज्ञापयन्ति ईव प्रोवाचा अर्द्र-अनुलेपना इह भक्तिं कुरुष्व इति (हस्त-संश्लेष-लिप्सया Cहस्तं संश्लिष्य लिप्सया ) //

मुहुर् मुहुर् मदव्याजस्रस्तनीलांशुकापरा आलक्ष्यरशना रेजे स्फुरद्विद्युद् इव क्षपा //

मुहुर् मुहुर् मद-व्याजस्रस्त-नील-अंशुक आ-परा आलक्ष्य-रशना रेजे स्फुरद्-विद्युद् इव क्षपा //

काश्चित् कनककाञ्चीभिर् मुखराभिर् इतस् ततः बभ्रमुर् दर्शयन्त्यो ऽस्य श्रोणीस् तन्वंशुकावृताः //

काश्-चित् कनक-काञ्चीभिर् मुखराभिर् इतस् ततः बभ्रमुर् दर्शयन्त्यो ऽस्य श्रोणीस् तन्व्-अंशुक-आवृताः //

चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललम्बिरे सुवर्णकलशप्रख्यान् दर्शयन्त्यः पयोधरान् //

चूत-शाखां कुसुमितां प्रगृह्य अन्या ललम्बिरे सु-वर्ण-कलश-प्रख्यान् दर्शयन्त्यः पयो-धरान् //

काचित् पद्मवनाद् एत्य सपद्मा पद्मलोचना पद्मवक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्मश्रीर् इव तस्थुषी //

का-चित् पद्म-वनाद् एत्य स-पद्मा पद्म-लोचना पद्म-वक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्म-श्रीर् इव तस्थुषी //

मधुरं गीतम् अन्वर्थं काचित् साभिनयं जगौ तं स्वस्थं चोदयन्तीव वञ्चितो ऽसीत्य् अवेक्षितैः //

मधुरं गीतम् अन्व्-अर्थं का-चित् स-अभिनयं जगौ तं स्व-स्थं चोदयन्ति ईव वञ्चितो ऽसि इत्य् अवेक्षितैः //

शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं (धीरCवीर)लीलया //

शुभेन वदनेन अन्या भ्रू-कार्मुक-विकर्षिणा प्रावृत्य अनुचकार अस्य चेष्टितं (धीर-Cवीर-)लीलया //

पीनवल्गुस्तनी काचिद् (धासाघूर्णितCवाताघूर्णित)कुण्डला उच्चैर् अवजहासैनं समाप्नोतु भवान् इति //

पीन-वल्गु-स्तनी का-चिद् (धास-आघूर्णित-Cवात-आघूर्णित-)कुण्डला उच्चैर् अवजहास एनं समाप्नोतु भवान् इति //

अपयान्तं तथैवान्या बबन्धुर् माल्यदामभिः काश्चित् साक्षेपमधुरैर् जगृहुर् वचनाङ्कुशैः //

अपयान्तं तथ ऐव अन्या बबन्धुर् माल्य-दामभिः काश्-चित् स-आक्षेप-मधुरैर् जगृहुर् वचन-अङ्कुशैः //

प्रतियोगार्थिनी काचिद् गृहीत्वा चूतवल्लरीम् इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्छ मदविक्लवा //

प्रतियोग-अर्थिनी का-चिद् गृहीत्वा चूत-वल्लरीम् इदं पुष्पं तु कस्य इति पप्रच्छ मद-विक्लवा //

काचित् पुरुषवत् कृत्वा गतिं संस्थानम् एव च उवाचैनं जितः स्त्रीभिर् जय भो पृथिवीम् इमाम् //

का-चित् पुरुषवत् कृत्वा गतिं संस्थानम् एव च उवाच एनं जितः स्त्रीभिर् जय भो पृथिवीम् इमाम् //

अथ लोलेक्सणा काचिज् जिघ्रन्ती नीलम् उत्पलम् किंचिन्मदकलैर् वाक्यैर् नृपात्मजम् अभाषत //

अथ लोल-ईक्सणा का-चिज् जिघ्रन्ती नीलम् उत्पलम् किं-चिन्-मद-कलैर् वाक्यैर् नृ-प-आत्म-जम् अभाषत //

पश्य भर्तश् चितं चूतं कुसुमैर् मधुगन्धिभिः हेमपञ्जररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति //

पश्य भर्तश् चितं चूतं कुसुमैर् मधु-गन्धिभिः हेम-पञ्जर-रुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति //

अशोको दृश्यताम् एष कामिशोकविवर्धनः रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना //

अ-शोको दृश्यताम् एष कामि-शोक-विवर्धनः रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इव अग्निना //

चूतयष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीताङ्गरागया //

चूत-यष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलक-द्रुमः शुक्ल-वासा इव नरः स्त्रिया पीत-अङ्ग-रागया //

फुल्लं (कुरुबकं Cकुरुवकं )पश्य (निर्भुक्तालक्तकCनिर्मुक्तालक्तक)प्रभम् यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इवानतः //

फुल्लं (कुरुबकं Cकुरुवकं )पश्य (निर्भुक्त-अलक्तक-Cनिर्मुक्त-अलक्तक-)प्रभम् यो नख-प्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इवा अनतः //

बालाशोकश् च निचितो दृश्यताम् एष पल्लवैः यो ऽस्माकं हस्तशोभाभिर् लज्जमान इव स्थितः //

बाल-अ-शोकश् च निचितो दृश्यताम् एष पल्लवैः यो ऽस्माकं हस्त-शोभाभिर् लज्जमान इव स्थितः //

दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीरजैः सिन्दुवारकैः पाण्डुरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदाम् इव //

दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीर-जैः सिन्दु-वारकैः पाण्डुर-अंशुक-संवीतां शयानां प्रमदाम् इव //

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्य् असौ जले पृष्ठतः प्रेष्यवद् भार्याम् अनुवर्त्य् अनुगच्छति //

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्य् असौ जले पृष्ठतः प्रेष्यवद् भार्याम् अनुवर्त्य्- अनुगच्छति //

मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः अपरः कोकिलो (अन्वक्षं प्रतिश्रुत्केव Cअनुत्कः प्रतिश्रुत्येव )कूजति //

मत्तस्य पर-पुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः अ-परः कोकिलो (अन्व्-अक्षं प्रतिश्रुत्क ईव Cअन्-उत्कः प्रतिश्रुत्य इव )कूजति //

अपि नाम विहंगानां (वसन्तेनाहृतो Cवसन्तेनाहितो )मदः न तु (चिन्तयतो ऽचिन्त्यं Cचिन्तयतश् चित्तं जनस्य प्राज्ञमानिनः //

अपि नाम विहं-गानां (वसन्तेना अहृतो Cवसन्तेना अहितो )मदः न तु (चिन्तयतो ऽचिन्त्यं Cचिन्तयतश् चित्तं जनस्य प्राज्ञ-मानिनः //

इत्य् एवं ता युवतयो मन्मथोद्दामचेतसः कुमारं विविधैस् तैस् तैर् उपचक्रमिरे नयैः //

इत्य् एवं ता युवतयो मन्मथ-उद्दाम-चेतसः कुमारं वि-विधैस् तैस् तैर् उपचक्रमिरे नयैः //

एवम् आक्षिप्यमाणो ऽपि स तु धैर्यावृतेन्द्रियः मर्तव्यम् इति सोद्वेगो न जहर्ष न (विव्यथे Cसिस्मिये ) //

एवम् आक्षिप्यमाणो ऽपि स तु धैर्य-आवृत-इन्द्रियः मर्तव्यम् इति स-उद्वेगो न जहर्ष न (विव्यथे Cसिस्मिये ) //

तासां (तत्त्वे ऽनवस्थानं Cतत्त्वेन वस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः (समं विग्नेन Cससंविग्नेन )धीरेण चिन्तयाम् आस चेतसा //

तासां (तत्त्वे ऽन्-अवस्थानं Cतत्त्वेन वस्थानं दृष्ट्वा स पुरुष-उत्तमः (समं विग्नेन Cस-संविग्नेन )धीरेण चिन्तयाम् आस चेतसा //

किं (व् इमा Cविना )नावगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः यतो रूपेण (संमत्तं जरा यन् Cसंपन्नं जरेयं )नाशयिष्यति //

किं (व् इमा Cविना )न अवगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः यतो रूपेण (संमत्तं जरा यन् Cसंपन्नं जर ईयं )नाशयिष्यति //

नूनम् एता न पश्यन्ति कस्यचिद् रोगसंप्लवम् तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधिधर्मिणि //

नूनम् एता न पश्यन्ति कस्य-चिद् रोग-संप्लवम् तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधि-धर्मिणि //

अनभिज्ञाश् च सुव्यक्तं मृत्योः सर्वापहारिणः (ततः Cतथा )स्वस्था निर्(उद्विग्नाः Cउद्वेगाः क्रीडन्ति च हसन्ति च //

अन्-अभिज्ञाश् च सु-व्यक्तं मृत्योः सर्व-अपहारिणः (ततः Cतथा )स्व-स्था निर्-(उद्विग्नाः Cउद्वेगाः क्रीडन्ति च हसन्ति च //

जरां (व्याधिं च मृत्युं Cमृत्युं च व्याधिं )च को हि जानन् सचेतनः स्वस्थस् तिष्ठेन् निषीदेद् वा (शयेद् Cसुपेद् )वा किं पुनर् हसेत् //

जरां (व्याधिं च मृत्युं Cमृत्युं च व्याधिं )च को हि जानन् स-चेतनः स्व-स्थस् तिष्ठेन् निषीदेद् वा (शयेद् Cसुपेद् )वा किं पुनर् हसेत् //

यस् तु दृष्ट्वा परं जीर्णं व्याधितं मृतम् एव च स्वस्थो भवति नोद्विग्नो यथाचेतास् तथैव सः //

यस् तु दृष्ट्वा परं जीर्णं व्याधितं मृतम् एव च स्व-स्थो भवति न उद्विग्नो यथ आ-चेतास् तथ ऐव सः //

वियुज्यमाने (हि Cअपि )तरौ पुष्पैर् अपि फलैर् अपि पतति च्छिद्यमाने वा तरुर् अन्यो न शोचते //

वियुज्यमाने (हि Cअपि )तरौ पुष्पैर् अपि फलैर् अपि पतति च्छिद्यमाने वा तरुर् अन्यो न शोचते //

इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहम् उदायी नीतिशास्त्रज्ञस् तम् उवाच सुहृत्तया //

इति ध्यान-परं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गत-स्पृहम् उदायी नीति-शास्त्र-ज्ञस् तम् उवाच सु-हृत्तया //

अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल यस्मात् त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया //

अहं नृ-पतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल यस्मात् त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया //

अहितात् प्रतिषेधश् च हिते चानुप्रवर्तनम् व्यसने चापरित्यागस् त्रिविधं मित्रलक्षणम् //

अ-हितात् प्रतिषेधश् च हिते च अनुप्रवर्तनम् व्यसने च अ-परित्यागस् त्रि-विधं मित्र-लक्षणम् //

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात् पराङ्(मुखः Cमुखम् ) यदि (त्वा समुपेक्षेय Cत्वां समुपेक्षेयं न भवेन् मित्रता मयि //

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुष-अर्थात् पराङ्-(मुखः Cमुखम् ) यदि (त्वा समुपेक्षेय Cत्वां समुपेक्षेयं न भवेन् मित्रता मयि //

तद् ब्रवीमि सुहृद् भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्व् अदाक्षिण्यम् ईदृशम् //

तद् ब्रवीमि सु-हृद् भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः इदं न प्रति-रूपं ते स्त्रीष्व् अ-दाक्षिण्यम् ई-दृशम् //

अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् तद्व्रीडापरिहारार्थम् आत्मरत्यर्थम् एव च //

अन्-ऋतेन अपि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् तद्-व्रीडा-परिहार-अर्थम् आत्म-रत्य्-अर्थम् एव च //

संनतिस् चानुवृत्तिश् च स्त्रीणां हृदयबन्धनम् स्नेहस्य हि गुणा योनिर् मानकामाश् च योषितः //

संनतिस् च अनुवृत्तिश् च स्त्रीणां हृदय-बन्धनम् स्नेहस्य हि गुणा योनिर् मान-कामाश् च योषितः //

तद् अर्हसि विशालाक्ष हृदये ऽपि पराङ्मुखे रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुम् //

तद् अर्हसि विशाल-अक्ष हृदये ऽपि पराङ्-मुखे रूपस्य अस्य अनु-रूपेण दाक्षिण्येन अनुवर्तितुम् //

दाक्षिण्यम् औषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पम् इव काननम् //

दाक्षिण्यम् औषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् दाक्षिण्य-रहितं रूपं निष्-पुष्पम् इव काननम् //

किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परिग्रहः विषयान् दुर्लभांल् लब्ध्वा न ह्य् अवज्ञातुम् अर्हसि //

किं वा दाक्षिण्य-मात्रेण भावेन अस्तु परिग्रहः विषयान् दुर्-लभांल् लब्ध्वा न ह्य् अवज्ञातुम् अर्हसि //

कामं परम् इति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरंदरः गौतमस्य मुनेः पत्नीम् अहल्यां चकमे पुरा //

कामं परम् इति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरं-दरः गौतमस्य मुनेः पत्नीम् अहल्यां चकमे पुरा //

अगस्त्यः प्रार्थयाम् आस सोमभार्यां च रोहिणीम् तस्मात् तत्स(दृशीं Cदृशं )लेभे लोपामुद्राम् इति श्रुतिः //

अगस्त्यः प्रार्थयाम् आस सोम-भार्यां च रोहिणीम् तस्मात् तत्-स-(दृशीं Cदृशं )लेभे लोपा-मुद्राम् इति श्रुतिः //

(उतथ्यस्य Cऔतथ्यस्य )च भार्यायां ममतायां महा(तपः Cतपाः ) मारुत्यां जनयाम् आस भरद्वाजं (बृहस्Cवृहस्)पतिः //

(उतथ्यस्य Cऔतथ्यस्य )च भार्यायां ममतायां महा-(तपः Cतपाः ) मारुत्यां जनयाम् आस भरद्-वाजं (बृहस्-Cवृहस्-)पतिः //

(बृहस्Cवृहस्)पतेर् महिष्यां च जुह्वत्यां जुह्वतां वरः बुधं विबुध(कर्माणं Cधर्माणं जनयाम् आस चन्द्रमाः //

(बृहस्-Cवृहस्-)पतेर् महिष्यां च जुह्वत्यां जुह्वतां वरः बुधं विबुध-(कर्माणं Cधर्माणं जनयाम् आस चन्द्र-माः //

कालीम् चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसंभवाम् जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः //

कालीम् च एव पुरा कन्यां जल-प्रभव-संभवाम् जगाम यमुना-तीरे जात-रागः पराशरः //

मातङ्ग्याम् अक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया कपिञ्जलादं तनय्.अम् वसिष्ठो ऽजनयन् मुनिः //

मातङ्ग्याम् अक्ष-मालायां गर्हितायां रिरंसया कपिञ्जल-अदं तनय्.अम् वसिष्ठो ऽजनयन् मुनिः //

ययातिश् चैव राजर्१षिर् वयस्य् अपि विनिर्गते विश्वाच्याप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने //

ययातिश् च एव राजर्१षिर् वयस्य् अपि विनिर्गते विश्वाच्य आप्सरसा स-अर्धं रेमे चैत्ररथे वने //

स्त्रीसंसर्गं विनाशान्तं पाण्डुर् ज्ञात्वापि कौरवः माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजम् सुखम् //

स्त्री-संसर्गं विनाश-अन्तं पाण्डुर् ज्ञात्व आपि कौरवः माद्री-रूप-गुण-आक्षिप्तः सिषेवे काम-जम् सुखम् //

करालजनकश् चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकाम् अवाप भ्रंशम् अप्य् (एवं Cएव न तु (सेजे न Cत्यजेच् च )मन्मथम् //

कराल-जनकश् च एव हृत्वा ब्राह्मण-कन्यकाम् अवाप भ्रंशम् अप्य् (एवं Cएव न तु (सेजे न Cत्यजेच् च )मन्मथम् //

एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितान् अपि रतिहेतोर् बुभुजिरे प्राग् एव गुणसंहितान् //

एवम्-आद्या महा-आत्मानो विषयान् गर्हितान् अपि रति-हेतोर् बुभुजिरे प्राग् एव गुण-संहितान् //

त्वं पुनर् न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान् युवा विषयान् अवजानासि यत्र सक्तम् इदं जगत् //

त्वं पुनर् न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान् युवा विषयान् अवजानासि यत्र सक्तम् इदं जगत् //

इति श्रुत्वा वचस् तस्य श्लक्ष्णम् आगमसंहितम् मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत //

इति श्रुत्वा वचस् तस्य श्लक्ष्णम् आगम-संहितम् मेघ-स्तनित-निर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत //

उपपन्नम् इदं वाक्यं सौहार्दव्यञ्जकं त्वयि अत्र च त्वानुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे //

उपपन्नम् इदं वाक्यं सौहार्द-व्यञ्जकं त्वयि अत्र च त्व आनुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे //

नावजानामि (विषयान् Cविषयाञ् जाने लोकं तदात्मकम् अनित्यं तु जगन् मत्वा नात्र मे रमते मनः //

न अवजानामि (विषयान् Cविषयाञ् जाने लोकं तद्-आत्मकम् अ-नित्यं तु जगन् मत्वा न अत्र मे रमते मनः //

जरा व्याधिश् च मृत्युश् च यदि न स्याद् इदं त्रयम् ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर् भवेत् //

जरा व्याधिश् च मृत्युश् च यदि न स्याद् इदं त्रयम् मम अपि हि मनो-ज्ञेषु विषयेषु रतिर् भवेत् //

नित्यं यद्य् अपि हि स्त्रीणाम् एतद् एव वपुर् भवेत् (दोषवत्स्व् अपि Cससंवित्कस्य )कामेषु (कामं रज्येत मे मनः Cतथापि न रतिः क्षमा ) //

नित्यं यद्य् अपि हि स्त्रीणाम् एतद् एव वपुर् भवेत् (दोषवत्स्व् अपि Cस-संवित्कस्य )कामेषु (कामं रज्येत मे मनः Cतथ आपि न रतिः क्षमा ) //

यदा तु (जरयापीतं Cजरया पीतं रूपम् आसां भविष्यति आत्मनो ऽप्य् अनभिप्रेतं मोहात् तत्र रतिर् भवेत् //

यदा तु (जरया आपीतं Cजरया पीतं रूपम् आसां भविष्यति आत्मनो ऽप्य् अन्-अभिप्रेतं मोहात् तत्र रतिर् भवेत् //

मृत्युव्याधिजरा(धर्मा Cधर्मो मृत्युव्याधिजरात्मभिः रममाणो (ह्य् Cअप्य् )असंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः //

मृत्यु-व्याधि-जरा-(धर्मा Cधर्मो मृत्यु-व्याधि-जरा-आत्मभिः रममाणो (ह्य् Cअप्य् )अ-संविग्नः समानो मृग-पक्षिभिः //

यद् अप्य् आत्थ महात्मानस् ते ऽपि कामात्मका इति संवेगो (अत्रैव Cअत्र न )कर्तव्यो यदा तेषाम् अपि क्षयः //

यद् अप्य् आत्थ महा-आत्मानस् ते ऽपि काम-आत्मका इति संवेगो (अत्र एव Cअत्र न )कर्तव्यो यदा तेषाम् अपि क्षयः //

माहात्म्यं न च तन् मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः विषयेषु प्रसक्तिर् वा युक्तिर् वा नात्मवत्तया //

माहात्म्यं न च तन् मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः विषयेषु प्रसक्तिर् वा युक्तिर् वा ना अत्मवत्तया //

यद् अप्य् आत्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्त्यताम् इति अनृतं नावगच्छामि दाक्षिण्येनापि किंचन //

यद् अप्य् आत्थ अन्-ऋतेन अपि स्त्री-जने वर्त्यताम् इति अन्-ऋतं न अवगच्छामि दाक्षिण्येन अपि किं-चन //

न चानुवर्तनं तन् मे रुचितं यत्र नार्जवम् सर्वभावेन संपर्को यदि नास्ति धिग् अस्तु तत् //

न च अनुवर्तनं तन् मे रुचितं यत्र ना अर्जवम् सर्व-भावेन संपर्को यदि न अस्ति धिग् अस्तु तत् //

(अध्र्टेः Cअनृते )श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः किं हि वञ्चयितव्यं स्याज् जातरागस्य चेतसः //

(अ-ध्र्टेः Cअन्-ऋते )श्रद्दधानस्य सक्तस्य अ-दोष-दर्शिनः किं हि वञ्चयितव्यं स्याज् जात-रागस्य चेतसः //

वञ्चयन्ति च यद्य् (एवं Cएव जातरागाः परस्परम् ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणाम् स्त्रियः //

वञ्चयन्ति च यद्य् (एवं Cएव जात-रागाः परस्-परम् ननु न एव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणाम् स्त्रियः //

तद् एवं सति दुःखार्तं जरामरण(भागिनम् Cभोगिनम् ) न मां कामेष्व् अनार्येषु प्रतारयितुम् अर्हसि //

तद् एवं सति दुःख-आर्तं जरा-मरण-(भागिनम् Cभोगिनम् ) न मां कामेष्व् अन्-आर्येषु प्रतारयितुम् अर्हसि //

अहो ऽतिधीरं बलवच् च ते मनश् चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः भये (अतितीव्रे Cअपि तीव्रे )विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः //

अहो ऽति-धीरं बलवच् च ते मनश् चलेषु कामेषु च सार-दर्शिनः भये (अति-तीव्रे Cअपि तीव्रे )विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरण-अध्वनि प्रजाः //

अहं पुनर् भीरुर् अतीवविक्लवो जराविपद्व्याधिभयं विचिन्तयन् लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन् दीप्तम् इवाग्निना जगत् //

अहं पुनर् भीरुर् अति-इव-विक्लवो जरा-विपद्-व्याधि-भयं विचिन्तयन् लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन् दीप्तम् इव अग्निना जगत् //

असंशयं मृत्युर् इति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महाभये (रज्यति Cरक्षति )यो न रोदिति //

अ-संशयं मृत्युर् इति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महा-भये (रज्यति Cरक्षति )यो न रोदिति //

अथो कुमारश् च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनीं कथाम् जनस्य चक्षुर्गमनीयमण्डलो महीधरं चास्तम् इयाय भास्करः //

अथ उ कुमारश् च विनिश्चय-आत्मिकां चकार काम-आश्रय-घातिनीं कथाम् जनस्य चक्षुर्-गमनीय-मण्डलो मही-धरं च अस्तम् इयाय भास्-करः //

ततो वृथाधारितभूषणस्रजः कलागुणैश् च प्रणयैश् च निष्फलैः स्वए एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर् भग्नमनोरथाः स्त्रियः //

ततो वृथा-धारित-भूषण-स्रजः कला-गुणैश् च प्रणयैश् च निष्-फलैः स्वए एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर् भग्न-मनो-रथाः स्त्रियः //

ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः अनित्यतां सर्वगतां विचिन्तयन् विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालकात्मजः //

ततः पुर-उद्यान-गतां जन-श्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः अ-नित्यतां सर्व-गतां विचिन्तयन् विवेश धिष्ण्यं क्षिति-पालक-आत्म-जः //

ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदयगतशल्यो गज इव अथ श्रान्तो मन्त्रे बहुविविधमार्गे ससचिवो न सो ऽन्यत् कामेभ्यो नियमनम् अपश्यत् सुतमतेः //

ततः श्रुत्वा राजा विषय-वि-मुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदय-गत-शल्यो गज इव अथ श्रान्तो मन्त्रे बहु-वि-विध-मार्गे स-सचिवो न सो ऽन्यत् कामेभ्यो नियमनम् अपश्यत् सुत-मतेः //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये स्त्री-विघातनो नाम चतुर्थः सर्गः -- ४ --]]

स तथा विषयैर् विलोभ्यमानः (परमार्हैर् Cपरमोहैर् )अपि शाक्यराजसूनुः न जगाम (धृतिं Cरतिं )न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः //

स तथा विषयैर् विलोभ्यमानः (परम-अर्हैर् Cपर-मोहैर् )अपि शाक्य-राज-सूनुः न जगाम (धृतिं Cरतिं )न शर्म लेभे हृदये सिंह इव अति-दिग्ध-विद्धः //

अथ मन्त्रिसुतैः क्षमैः कदाचित् सखिभिश् चित्रकथैः कृतानुयात्रः वनभूमिदिदृक्षया शमेप्सुर् नरदेवानुमतो (बहिः Cवहिः )प्रतस्थे //

अथ मन्त्रि-सुतैः क्षमैः कदा-चित् सखिभिश् चित्र-कथैः कृत-अनुयात्रः वन-भूमि-दिदृक्षया शम-ईप्सुर् नर-देव-अनुमतो (बहिः Cवहिः )प्रतस्थे //

नवरुक्मखलीनकिङ्किणीकं प्रचलच्चामरचारुहेमभाण्डम् अभिरुह्य स (कन्थकं Cकण्ठकं )सदश्वं प्रययौ केतुम् इव द्रुमाब्जकेतुः //

नव-रुक्म-खलीन-किङ्किणीकं प्रचलच्-चामर-चारु-हेम-भाण्डम् अभिरुह्य स (कन्थकं Cकण्ठकं )सद्-अश्वं प्रययौ केतुम् इव द्रुम-अब्-ज-केतुः //

स (विकृष्टतरां Cनिकृष्टतरां )वनान्तभूमिं वनलोभाच् च ययौ मही(गुणाच् च Cगुणेच्छुः ) सलिलोउर्मिविकारसीरमार्गां वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणाम् //

स (विकृष्टतरां Cनिकृष्टतरां )वन-अन्त-भूमिं वन-लोभाच् च ययौ मही-(गुणाच् च Cगुण-इच्छुः ) सलिलो-उर्मि-विकार-सीर-मार्गां वसु-धां च एव ददर्श कृष्यमाणाम् //

हलभिन्नविकीर्णशष्पदर्भां हतसूक्ष्मक्रिमि(कीटCकाण्ड)जन्तुकीर्णाम् समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव (वधे Cबधे )भृशं शुशोच //

हल-भिन्न-विकीर्ण-शष्प-दर्भां हत-सूक्ष्म-क्रिमि-(कीट-Cकाण्ड-)जन्तु-कीर्णाम् समवेक्ष्य रसां तथा-विधां तां स्व-जनस्य इव (वधे Cबधे )भृशं शुशोच //

कृषतः पुरुषांश् च वीक्षमाणः पवनार्कांशुरजोविभिन्नवर्णान् वहनक्लमविक्लवांश् च धुर्यान् परमार्यः परमां कृपां चकार //

कृषतः पुरुषांश् च वीक्षमाणः पवन-अर्क-अंशु-रजो-विभिन्न-वर्णान् वहन-क्लम-विक्लवांश् च धुर्यान् परम-आर्यः परमां कृपां चकार //

अवतीर्य ततस् तुरंगपृष्ठाच् छनकैर् गां (व्यचरच् छुचा Cव्यचरत् शुचा )परीतः जगतो जननव्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्व् इदम् इत्य् उवाच (चार्तः Cचार्त्तः ) //

अवतीर्य ततस् तुरं-ग-पृष्ठाच् छनकैर् गां (व्यचरच् छुचा Cव्यचरत् शुचा )परीतः जगतो जनन-व्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्व् इदम् इत्य् उवाच (चा अर्तः Cचा अर्त्तः ) //

मनसा च विविक्तताम् अभीप्सुः सुहृदस् तान् अनुयायिनो निवार्य (अभितश् चलCअभितारल)चारुपर्णवत्या विजने मूलम् उपेयिवान् स जम्ब्वाः //

मनसा च विविक्तताम् अभीप्सुः सु-हृदस् तान् अनुयायिनो निवार्य (अभितश् चल-Cअभितारल-)चारु-पर्णवत्या वि-जने मूलम् उपेयिवान् स जम्ब्वाः //

निषसाद (स यत्र शौचवत्यां Cच पत्रखोरवत्यां भुवि (वैडूर्यCवैदूर्य)निकाशशाद्वलायाम् जगतः प्रभवव्ययौ (विचिन्वन् Cविचिन्त्य मनसश् च स्थितिमार्गम् आललम्बे //

निषसाद (स यत्र शौचवत्यां Cच पत्र-खोरवत्यां भुवि (वैडूर्य-Cवैदूर्य-)निकाश-शाद्वलायाम् जगतः प्रभव-व्ययौ (विचिन्वन् Cविचिन्त्य मनसश् च स्थिति-मार्गम् आललम्बे //

समवाप्तमनःस्थितिश् च सद्यो विषयेच्छादिभिर् आधिभिश् च मुक्तः सवितर्कविचारम् आप शान्तं प्रथमं ध्यानम् अन्(आस्रवCआश्रव)प्रकारम् //

समवाप्त-मनः-स्थितिश् च सद्यो विषय-इच्छा-आदिभिर् आधिभिश् च मुक्तः स-वितर्क-विचारम् आप शान्तं प्रथमं ध्यानम् अन्-(आस्रव-Cआश्रव-)प्रकारम् //

अधिगम्य ततो विवेकजं तु परमप्रीतिसुखं ((CमनःC))समाधिम् इदम् एव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोकगतिं (निशाम्य Cनिशम्य )सम्यक् //

अधिगम्य ततो विवेक-जं तु परम-प्रीति-सुखं ((Cमनः-C))समाधिम् इदम् एव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोक-गतिं (निशाम्य Cनिशम्य )सम्यक् //

कृपणं (बत Cवत )यज् जनः स्वयं सन्न् अ(वशो Cरसो )व्याधिजराविनाश(धर्मा Cधर्मः ) जरयार्दितम् आतुरं मृतं वा परम् अज्ञो विजुगुप्सते मदान्धः //

कृपणं (बत Cवत )यज् जनः स्वयं सन्न् अ-(वशो Cरसो )व्याधि-जरा-विनाश-(धर्मा Cधर्मः ) जरया आर्दितम् आतुरं मृतं वा परम् अ-ज्ञो विजुगुप्सते मद-अन्धः //

इह चेद् अहम् ईदृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथास्वभावम् न भवेत् सदृशं हि तत् क्षमं वा परमं धर्मम् इमं विजानतो मे //

इह चेद् अहम् ई-दृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथा-स्व-भावम् न भवेत् स-दृशं हि तत् क्षमं वा परमं धर्मम् इमं विजानतो मे //

इति तस्य विपश्यतो यथावज् जगतो व्याधिजराविपत्तिदोषान् बलयौवनजीवित(प्रवृत्तो Cप्रवृत्तौ विजगामात्मगतो मदः क्षणेन //

इति तस्य विपश्यतो यथावज् जगतो व्याधि-जरा-विपत्ति-दोषान् बल-यौवन-जीवित-(प्रवृत्तो Cप्रवृत्तौ विजगामा अत्म-गतो मदः क्षणेन //

न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रिनिद्रे न च कामगुणेषु संररञ्जे न (विदिद्वेष Cच दिद्वेष )परं न चावमेने //

न जहर्ष न च अपि च अनुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रि-निद्रे न च काम-गुणेषु संररञ्जे न (विदिद्वेष Cच दिद्वेष )परं न च अवमेने //

इति बुद्धिर् इयं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा पुरुषैर् अपरैर् अदृश्यमानः पुरुषश् चोपससर्प भिक्षु(वेषः Cवेशः ) //

इति बुद्धिर् इयं च नीरजस्का ववृधे तस्य महा-आत्मनो विशुद्धा पुरुषैर् अ-परैर् अ-दृश्यमानः पुरुषश् च उपससर्प भिक्षु-(वेषः Cवेशः ) //

नरदेवसुतस् तम् अभ्यपृच्छद् वद को ऽसीति शशंस सो ऽथ तस्मै (नरपुंCस च पुं)गव जन्ममृत्युभीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्षहेतोः //

नर-देव-सुतस् तम् अभ्यपृच्छद् वद को ऽसि इति शशंस सो ऽथ तस्मै (नर-पुं-Cस च पुं-)गव जन्म-मृत्यु-भीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्ष-हेतोः //

जगति क्षयधर्मके मुमुक्षुर् मृगये ऽहं शिवम् अक्षयं पदं तत् स्व(जने ऽन्यजने च तुल्यCजनो ऽन्यजनैर् अतुल्य)बुद्धिर् विषयेभ्यो विनि.व्र्त्तरागदोषः //

जगति क्षय-धर्मके मुमुक्षुर् मृगये ऽहं शिवम् अ-क्षयं पदं तत् स्व-(जने ऽन्य-जने च तुल्य-Cजनो ऽन्य-जनैर् अ-तुल्य-)बुद्धिर् विषयेभ्यो विनि.व्र्त्त-राग-दोषः //

निवसन् क्वचिद् एव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा विचराम्य् अपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्न(भैक्षः Cभिक्षुः ) //

निवसन् क्व-चिद् एव वृक्ष-मूले वि-जने वा आयतने गिरौ वने वा विचराम्य् अ-परिग्रहो निर्-आशः परम-अर्थाय यथा-उपपन्न-(भैक्षः Cभिक्षुः ) //

इति पश्यत एव राजसूनोर् इदम् उक्त्वा स नभः समुत्पपात स हि तद्वपुर् अन्य(बुद्धCबुद्धि)दर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान् दिवौकाः //

इति पश्यत एव राज-सूनोर् इदम् उक्त्वा स नभः समुत्पपात स हि तद्-वपुर् अन्य-(बुद्ध-Cबुद्धि-)दर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान् दिव-ओकाः //

गगनं खगवद् गते च तस्मिन् नृवरः संजहृषे विसिस्मिये च उपलभ्य ततश् च धर्मसंज्ञाम् अभिनिर्याणविधौ मतिं चकार //

गगनं ख-गवद् गते च तस्मिन् नृ-वरः संजहृषे विसिस्मिये च उपलभ्य ततश् च धर्म-संज्ञाम् अभिनिर्याण-विधौ मतिं चकार //

तत इन्द्रसमो (जितेन्द्रियाश्वः Cजितेन्द्रियश् च प्रविविक्षुः (पुरम् अश्वम् Cपरमाश्वम् )आरुरोह (परिवारजनं Cपरिवर्त्य जनं )त्व् अवेक्षमाणस् तत एवाभिमतं वनं न भेजे //

तत इन्द्र-समो (जित-इन्द्रिय-अश्वः Cजित-इन्द्रियश् च प्रविविक्षुः (पुरम् अश्वम् Cपरम-अश्वम् )आरुरोह (परिवार-जनं Cपरिवर्त्य जनं )त्व् अवेक्षमाणस् तत एव अभिमतं वनं न भेजे //

स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर् वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद् वनभूमेर् इव मण्डलं द्विपेन्द्रः //

स जरा-मरण-क्षयं चिकीर्षुर् वन-वासाय मतिं स्मृतौ निधाय प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद् वन-भूमेर् इव मण्डलं द्वि-प-इन्द्रः //

सुखिता (बत Cवत )निर्वृता च सा स्त्री पतिर् ई(दृक्ष इहायताक्ष Cदृक् त्वम् इवायताक्ष )यस्याः इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशन्तं पथि साञ्जलिर् जगाद //

सुखिता (बत Cवत )निर्वृता च सा स्त्री पतिर् ई-(दृक्ष इहा अयत-अक्ष Cदृक् त्वम् इवा अयत-अक्ष )यस्याः इति तं समुदीक्ष्य राज-कन्या प्रविशन्तं पथि स-अञ्जलिर् जगाद //

अथ घोषम् इमं महाभ्रघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे (श्रुतवान् स Cश्रुतवांश् च )हि निर्वृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार //

अथ घोषम् इमं महा-अभ्र-घोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे (श्रुतवान् स Cश्रुतवांश् च )हि निर्वृत ईति शब्दं परिनिर्वाण-विधौ मतिं चकार //

अथ काञ्चनशैलशृङ्गवर्ष्मा गजमेघर्१षभबाहुनिस्वनाक्षः क्षयम् अक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे //

अथ काञ्चन-शैल-शृङ्ग-वर्ष्मा गज-मेघर्१षभ-बाहु-निस्वन-अक्षः क्षयम् अ-क्षय-धर्म-जात-रागः शशि-सिंह-आनन-विक्रमः प्रपेदे //

मृगराजगतिस् ततो ऽभ्यगच्छन् नृपतिं मन्त्रिगणैर् उपास्यमानम् समितौ मरुताम् इव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः //

मृग-राज-गतिस् ततो ऽभ्यगच्छन् नृ-पतिं मन्त्रि-गणैर् उपास्यमानम् समितौ मरुताम् इव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रि-दिवे सनत्-कुमारः //

प्रणिपत्य च साञ्जलिर् बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्व् अनुज्ञाम् परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर् नियतो ह्य् अस्य जनस्य विप्रयोगः //

प्रणिपत्य च स-अञ्जलिर् बभाषे दिश मह्यं नर-देव साध्व् अनुज्ञाम् परिविव्रजिषामि मोक्ष-हेतोर् नियतो ह्य् अस्य जनस्य विप्रयोगः //

इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश् चचाल कमलप्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं चेदम् उवाच (बाष्पCवाष्प)कण्ठः //

इति तस्य वचो निशम्य राजा करिण ईव अभिहतो द्रुमश् चचाल कमल-प्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं च इदम् उवाच (बाष्प-Cवाष्प-)कण्ठः //

प्रतिसंहर तात बुद्धिम् एतां न हि कालस् तव धर्मसंश्रयस्य वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् //

प्रतिसंहर तात बुद्धिम् एतां न हि कालस् तव धर्म-संश्रयस्य वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहु-दोषां हि वदन्ति धर्म-चर्याम् //

विषयेषु कुतूहलेन्द्रियस्य व्रतखेदेष्व् असमर्थनिश्चयस्य तरुणस्य मनश् चलत्य् अरण्याद् अनभिज्ञस्य विशेषतो (विवेके Cअविवेकम् ) //

विषयेषु कुतूहल-इन्द्रियस्य व्रत-खेदेष्व् अ-सम्-अर्थ-निश्चयस्य तरुणस्य मनश् चलत्य् अरण्याद् अन्-अभिज्ञस्य विशेषतो (विवेके Cअ-विवेकम् ) //

मम तु प्रियधर्म धर्मकालस् त्वयि लक्ष्मीम् अवसृज्य (लक्ष्मCलक्ष्य)भूते स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस् तव हित्वा तु गुरुं भवेद् अधर्मः //

मम तु प्रिय-धर्म धर्म-कालस् त्वयि लक्ष्मीम् अवसृज्य (लक्ष्म-Cलक्ष्य-)भूते स्थिर-विक्रम विक्रमेण धर्मस् तव हित्वा तु गुरुं भवेद् अ-धर्मः //

तद् इमं व्यवसायम् उत्सृज त्वं भव तावन् निरतो गृहस्थधर्मे पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः //

तद् इमं व्यवसायम् उत्सृज त्वं भव तावन् निरतो गृह-स्थ-धर्मे पुरुषस्य वयः-सुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपो-वन-प्रवेशः //

इति वाक्यम् इदं निशम्य राज्ञः कलविङ्कस्वर उत्तरं बभाषे यदि मे प्रतिभूश् चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये //

इति वाक्यम् इदं निशम्य राज्ञः कलविङ्क-स्वर उत्तरं बभाषे यदि मे प्रतिभूश् चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपो-वनं श्रयिष्ये //

न भवेन् मरणाय जीवितं मे विहरेत् स्वास्थ्यम् इदम् च मे न रोगः न च यौवनम् आक्षिपेज् जरा मे न च संपत्तिम् (इमां हरेद् Cअपाहरेद् )विपत्तिः //

न भवेन् मरणाय जीवितं मे विहरेत् स्वास्थ्यम् इदम् च मे न रोगः न च यौवनम् आक्षिपेज् जरा मे न च संपत्तिम् (इमां हरेद् Cअपाहरेद् )विपत्तिः //

इति दुर्लभम् अर्थम् ऊचिवांसं तनय्.अम् वाक्यम् उवाच शाक्यराजः त्यज बुद्धिम् (इमाम् अतिCइमां गति)प्रवृत्ताम् अवहास्यो ऽतिमनो(रथो ऽCरथ)क्रमश् च //

इति दुर्-लभम् अर्थम् ऊचिवांसं तनय्.अम् वाक्यम् उवाच शाक्य-राजः त्यज बुद्धिम् (इमाम् अति-Cइमां गति-)प्रवृत्ताम् अवहास्यो ऽति-मनो-(रथो ऽCरथ-)क्रमश् च //

अथ मेरुगुरुर् गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष (नास्मि Cनास्ति )वार्यः शरणाज् ज्वलनेन दह्यमानान् न हि (निश्चिक्रमिषुः Cनिश्चिक्रमिषुं )क्षमं ग्रहीतुम् //

अथ मेरु-गुरुर् गुरुं बभाषे यदि न अस्ति क्रम एष (न अस्मि Cन अस्ति )वार्यः शरणाज् ज्वलनेन दह्यमानान् न हि (निश्चिक्रमिषुः Cनिश्चिक्रमिषुं )क्षमं ग्रहीतुम् //

जगतश् च (यदा Cयथा )ध्रुवो वियोगो (ननु Cन तु )धर्माय वरं (स्वयंवियोगः Cत्व् अयं वियोगः ) अवशं ननु विप्रयोजयेन् माम् अकृतस्वार्थम् अतृप्तम् एव मृत्युः //

जगतश् च (यदा Cयथा )ध्रुवो वियोगो (ननु Cन तु )धर्माय वरं (स्वयं-वियोगः Cत्व् अयं वियोगः ) अ-वशं ननु विप्रयोजयेन् माम् अ-कृत-स्व-अर्थम् अ-तृप्तम् एव मृत्युः //

इति भूमिपतिर् निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणम् उत्तमांश् च कामान् //

इति भूमि-पतिर् निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः अभिधाय न यास्यति इति भूयो विदधे रक्षणम् उत्तमांश् च कामान् //

सचिवैस् तु निदर्शितो यथावद् बहुमानात् प्रणयाच् च शास्त्रपूर्वम् गुरुणा च निवारितो ऽश्रुपातैः प्रविवेशावसथं ततः स शोचन् //

सचिवैस् तु निदर्शितो यथावद् बहु-मानात् प्रणयाच् च शास्त्र-पूर्वम् गुरुणा च निवारितो ऽश्रु-पातैः प्रविवेश अवसथं ततः स शोचन् //

चलकुण्दलचुम्बिताननाभिर् घननिश्वासविकम्पितस्तनीभिः वनिताभिर् अधीरलोचनाभिर् मृगशावाभिर् इवाभ्युदीक्ष्यमाणः //

चल-कुण्दल-चुम्बित-आननाभिर् घन-निश्वास-विकम्पित-स्तनीभिः वनिताभिर् अ-धीर-लोचनाभिर् मृग-शावाभिर् इव अभ्युदीक्ष्यमाणः //

स हि काञ्चनपर्वतावदातो हृदयोन्मादकरो वराङ्गनानाम् श्रवनाङ्गविलोचनात्मभावान् वचनस्पर्शवपुर्गुणैर् जहार //

स हि काञ्चन-पर्वत-अवदातो हृदय-उन्माद-करो वर-अङ्गनानाम् श्रवन-अङ्ग-विलोचन-आत्म-भावान् वचन-स्पर्श-वपुर्-गुणैर् जहार //

विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः तिमिरं विजिघांसुर् आत्मभासा रविर् उद्यन्न् इव मेरुम् आरुरोह //

विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः तिमिरं विजिघांसुर् आत्म-भासा रविर् उद्यन्न् इव मेरुम् आरुरोह //

कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्भम् अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रं प्रवरं काञ्चनम् आसनं सिषेवे //

कनक-उज्ज्वल-दीप्त-दीप-वृक्षं वर-काल-अगुरु-धूप-पूर्ण-गर्भम् अधिरुह्य स वज्र-भक्ति-चित्रं प्रवरं काञ्चनम् आसनं सिषेवे //

तत उत्तमम् (उत्तमाङ्गनास् तं Cउत्तमाश् च नार्यो निशि तूर्यैर् उपतस्थुर् इन्द्रकल्पम् हिमवच्छिरसीव चन्द्रगौरे द्रविणेन्द्रात्मजम् अप्सरोगणौघाः //

तत उत्तमम् (उत्तम-अङ्गनास् तं Cउत्तमाश् च नार्यो निशि तूर्यैर् उपतस्थुर् इन्द्र-कल्पम् हिमवच्-छिरसि इव चन्द्र-गौरे द्रविण-इन्द्र-आत्म-जम् अप्सरो-गण-ओघाः //

परमैर् अपि दिव्यतूर्यकल्पैः स तु तैर् नैव रतिं ययौ न हर्षम् परमार्थसुखाय तस्य साधोर् अभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे //

परमैर् अपि दिव्य-तूर्य-कल्पैः स तु तैर् न एव रतिं ययौ न हर्षम् परम-अर्थ-सुखाय तस्य साधोर् अभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे //

अथ तत्र सुरैस् तपोवरिष्ठैर् अकनिष्ठैर् व्यवसायम् अस्य बुद्ध्वा युगपत् प्रमदाजनस्य निद्रा विहितासीद् विकृताश् च गात्रचेष्टाः //

अथ तत्र सुरैस् तपो-वरिष्ठैर् अ-कनिष्ठैर् व्यवसायम् अस्य बुद्ध्वा युगपत् प्रमदा-जनस्य निद्रा विहिता आसीद् विकृताश् च गात्र-चेष्टाः //

अभवच् छयिता हि तत्र काचिद् विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् दयिताम् अपि रुक्मपत्त्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम् //

अभवच् छयिता हि तत्र का-चिद् विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् दयिताम् अपि रुक्म-पत्त्र-चित्रां कुपित ईव अङ्क-गतां विहाय वीणाम् //

विबभौ करलग्नवेणुर् अन्या स्तनविस्रस्तसितांशुका शयाना ऋजुषट्पदपङ्क्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसत्तटा नदीव //

विबभौ कर-लग्न-वेणुर् अन्या स्तन-विस्रस्त-सित-अंशुका शयाना ऋजु-षट्-पद-पङ्क्ति-जुष्ट-पद्मा जल-फेन-प्रहसत्-तटा नदि ईव //

नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगताङ्गदाभ्याम् स्वपिति स्म (तथापरा Cतथा पुरा )भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन् मृदङ्गम् एव //

नव-पुष्कर-गर्भ-कोमलाभ्यां तपनीय-उज्ज्वल-संगत-अङ्ग-दाभ्याम् स्वपिति स्म (तथ आ-परा Cतथा पुरा )भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन् मृद्-अङ्गम् एव //

नवहाटकभूषणास् तथान्या वसनं पीतम् अनुत्तमं वसानाः अवशा (घननिद्रया Cवत निद्रया )निपेतुर् गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः //

नव-हाटक-भूषणास् तथ आन्या वसनं पीतम् अन्-उत्तमं वसानाः अ-वशा (घन-निद्रया Cवत निद्रया )निपेतुर् गज-भग्ना इव कर्णिकार-शाखाः //

अवलम्ब्य गवाक्षपार्श्वम् अन्या शयिता चापविभुग्नगात्रयष्टिः विरराज विलम्बिचारुहारा रचिता तोरणशालभञ्जिकेव //

अवलम्ब्य गव-अक्ष-पार्श्वम् अन्या शयिता चाप-विभुग्न-गात्र-यष्टिः विरराज विलम्बि-चारु-हारा रचिता तोरण-शाल-भञ्जिक ईव //

मणिकुण्डलदष्टपत्त्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः शतपत्त्रम् इवार्ध(वक्रCचक्र)नाडं स्थितकारण्डवघट्टितं चकाशे //

मणि-कुण्डल-दष्ट-पत्त्र-लेखं मुख-पद्मं विनतं तथ आ-परस्याः शत-पत्त्रम् इव अर्ध-(वक्र-Cचक्र-)नाडं स्थित-कारण्डव-घट्टितं चकाशे //

अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैर् अवनम्यमानगात्राः उपगुह्य परस्परं विरेजुर् भुजपाशैस् तपनीयपारिहार्यैः //

अ-पराः शयिता यथा-उपविष्टाः स्तन-भारैर् अवनम्यमान-गात्राः उपगुह्य परस्-परं विरेजुर् भुज-पाशैस् तपनीय-पारिहार्यैः //

महतीं परिवादिनीं च काचिद् वनितालिङ्ग्य सखीम् इव प्रसुप्ता विजुघूर्ण चलत्सुवर्ण(सूत्रा Cसूत्रां वदनेनाकुल(योक्त्रकेण Cकर्णिकोज्ज्वलेन ) //

महतीं परिवादिनीं च का-चिद् वनिता आलिङ्ग्य सखीम् इव प्रसुप्ता विजुघूर्ण चलत्-सु-वर्ण-(सूत्रा Cसूत्रां वदनेना अकुल-(योक्त्रकेण Cकर्णिक-उज्ज्वलेन ) //

पणवं युवतिर् भुजांसदेशाद् अवविस्रंसितचारुपाशम् अन्या सविलासरतान्ततान्तम् ऊर्वोर् विवरे कान्तम् इवाभिनीय शिश्ये //

पणवं युवतिर् भुज-अंस-देशाद् अवविस्रंसित-चारु-पाशम् अन्या स-विलास-रत-अन्त-तान्तम् ऊर्वोर् विवरे कान्तम् इव अभिनीय शिश्ये //

अपरा बभुर् निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्यो ऽपि शुभभ्रुवो ऽपि सत्यः प्रतिसंकुचितारविन्दकोशाः सवितर्य् अस्तम् इते यथा नलिन्यः //

अ-परा बभुर् निमीलित-अक्ष्यो विपुल-अक्ष्यो ऽपि शुभ-भ्रुवो ऽपि सत्यः प्रतिसंकुचित-अरविन्द-कोशाः सवितर्य् अस्तम् इते यथा नलिन्यः //

शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनस्रस्तविभूषणांशुकान्ता अशयिष्ट विकीर्णकण्ठसूत्रा गजभग्ना (प्रतियातनाङ्गनेव Cप्रतिपातिताङ्गनेव ) //

शिथिल-आकुल-मूर्ध-जा तथ आन्या जघन-स्रस्त-विभूषण-अंशुक-अन्ता अशयिष्ट विकीर्ण-कण्ठ-सूत्रा गज-भग्ना (प्रतियातन-अङ्गन ईव Cप्रतिपातित-अङ्गन ईव ) //

अपरास् त्व् अवशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुर्गुणैर् उपेताः विनिशश्वसुर् (उल्बणं Cउल्वणं )शयाना (विकृताः क्षिप्तCविकृताक्षिप्त)भुजा जजृम्भिरे च //

अ-परास् त्व् अ-वशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुर्-गुणैर् उपेताः विनिशश्वसुर् (उल्बणं Cउल्वणं )शयाना (विकृताः क्षिप्त-Cविकृत-आक्षिप्त-)भुजा जजृम्भिरे च //

व्यपविद्धविभूषणस्रजो ऽन्या (विसृताग्रन्थनCविसृताग्रन्थन)वाससो विसंज्ञाः अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुकल्पाः //

व्यपविद्ध-विभूषण-स्रजो ऽन्या (विसृत-आग्रन्थन-Cविसृत-अ-ग्रन्थन-)वाससो वि-संज्ञाः अ-निमीलित-शुक्ल-निश्-चल-अक्ष्यो न विरेजुः शयिता गत-असु-कल्पाः //

विवृतास्यपुटा विवृद्ध(गात्री Cगात्रा प्रपतद्वक्त्रजला प्रकाशगुह्या अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न (बभासे Cबभाषे )विकृतं वपुः पुपोष //

विवृत-आस्य-पुटा विवृद्ध-(गात्री Cगात्रा प्रपतद्-वक्त्र-जला प्रकाश-गुह्या अ-परा मद-घूर्णित ईव शिश्ये न (बभासे Cबभाषे )विकृतं वपुः पुपोष //

इति सत्त्व(कुलान्वयानुरूपं Cकुलानुरूपरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जित(रुग्नCरुग्ण)पुष्करस्य //

इति सत्त्व-(कुल-अन्वय-अनु-रूपं Cकुल-अनु-रूप-रूपं वि-विधं स प्रमदा-जनः शयानः सरसः स-दृशं बभार रूपं पवन-आवर्जित-(रुग्न-Cरुग्ण-)पुष्करस्य //

समवेक्ष्य (तथा तथा Cततश् च ताः )शयाना विकृतास् ता युवतीर् अधीरचेष्टाः गुणवद्वपुषो ऽपि वल्गु(भाषा Cभासो नृपसूनुः स विगर्हयां बभूव //

समवेक्ष्य (तथा तथा Cततश् च ताः )शयाना विकृतास् ता युवतीर् अ-धीर-चेष्टाः गुणवद्-वपुषो ऽपि वल्गु-(भाषा Cभासो नृ-प-सूनुः स विगर्हयां बभूव //

अशुचिर् विकृतश् च जीवलोके वनितानाम् अयम् ईदृशः स्वभावः वसनाभरणैस् तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागम् एति //

अ-शुचिर् विकृतश् च जीव-लोके वनितानाम् अयम् ई-दृशः स्व-भावः वसन-आभरणैस् तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्री-विषयेषु रागम् एति //

विमृशेद् यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्नविकारम् ईदृशं च ध्रुवम् अत्र न वर्धयेत् प्रमादं गुणसंकल्पहतस् तु रागम् एति //

विमृशेद् यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्न-विकारम् ई-दृशं च ध्रुवम् अत्र न वर्धयेत् प्रमादं गुण-संकल्प-हतस् तु रागम् एति //

इति तस्य तदन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव अवगम्य मनस् ततो ऽस्य देवैर् भवनद्वारम् अपावृतं बभूव //

इति तस्य तद्-अन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव अवगम्य मनस् ततो ऽस्य देवैर् भवन-द्वारम् अपावृतं बभूव //

अथ सो ऽवततार हर्म्यपृष्ठाद् युवतीस् ताः शयिता विगर्हमाणः अवतीर्य ततश् च निर्विशङ्को गृहकक्ष्यां (प्रथमां Cप्रथमं )विनिर्जगाम //

अथ सो ऽवततार हर्म्य-पृष्ठाद् युवतीस् ताः शयिता विगर्हमाणः अवतीर्य ततश् च निर्-विशङ्को गृह-कक्ष्यां (प्रथमां Cप्रथमं )विनिर्जगाम //

तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं छन्दकम् इत्थम् इत्य् उवाच हयम् आनय कन्थकं त्वरावान् अमृतं प्राप्तुम् इतो ऽद्य म यियासा //

तुर-ग-अवचरं स बोधयित्वा जविनं छन्दकम् इत्थम् इत्य् उवाच हयम् आनय कन्थकं त्वरावान् अ-मृतं- प्राप्तुम् इतो ऽद्य म यियासा //

हृदि या मम तुष्टिर् अद्य जाता व्यवसायश् च यथा (मतौ Cधृतौ )निविष्टः विजने ऽपि च नाथवान् इवास्मि ध्रुवम् अर्थो ऽभिमुखः (समेत Cस मे य )इष्टः //

हृदि या मम तुष्टिर् अद्य जाता व्यवसायश् च यथा (मतौ Cधृतौ )निविष्टः वि-जने ऽपि च नाथवान् इव अस्मि ध्रुवम् अर्थो ऽभि-मुखः (समेत Cस मे य )इष्टः //

ह्रियम् एव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुम् (अतो ममाद्य Cअनामयाय )कालः //

ह्रियम् एव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्-प्र-मुखे यथा युवत्यः विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुम् (अतो मम अद्य Cअन्-आमयाय )कालः //

प्रतिगृह्य ततः स भर्तुर् आज्ञां विदितार्थो ऽपि नरेन्द्रशासनस्य मनसीव परेण चोद्यमानस् तुरगस्यानयने मतिं चकार //

प्रतिगृह्य ततः स भर्तुर् आज्ञां विदित-अर्थो ऽपि नर-इन्द्र-शासनस्य मनसि इव परेण चोद्यमानस् तुर-गस्या अनयने मतिं चकार //

अथ हेमखलीनपूर्णवक्त्रं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठम् बलसत्त्व(जवान्वयोपपन्नं Cजवत्वरोपपन्नं स वराश्वं तम् उपानिनाय भर्त्रे //

अथ हेम-खलीन-पूर्ण-वक्त्रं लघु-शय्य-आस्तरण-उपगूढ-पृष्ठम् बल-सत्त्व-(जव-अन्वय-उपपन्नं Cजव-त्वरा-उपपन्नं स वर-अश्वं तम् उपानिनाय भर्त्रे //

प्रततत्रिकपुच्छमूलपार्ष्णिं (निभृतह्रस्वCनिभृतं ह्रस्व)तनूज(पुच्छCपृष्ठ)कर्णम् विनतोन्नतपृष्ठकुक्षिपार्श्वं विपुलप्रोथललाटकठ्युरस्कम् //

प्रतत-त्रिक-पुच्छ-मूल-पार्ष्णिं (निभृत-ह्रस्व-Cनिभृतं ह्रस्व-)तनू-ज-(पुच्छ-Cपृष्ठ-)कर्णम् विनत-उन्नत-पृष्ठ-कुक्षि-पार्श्वं विपुल-प्रोथ-ललाट-कठ्य्-उरस्कम् //

उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च सान्त्वयन् करेण मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यम् इव प्रवेष्टुकामः //

उपगुह्य स तं विशाल-वक्षाः कमल-आभेन च सान्त्वयन् करेण मधुर-अ-क्षरया गिरा शशास ध्वजिनी-मध्यम् इव प्रवेष्टु-कामः //

बहुशः (किल शत्रवो Cकलिशत्रवो )निरस्ताः समरे त्वाम् अधिरुह्य पार्थिवेन अहम् अप्य् अमृतं (पदं Cपरं )यथावत् तुरगश्रेष्ठ लभेय तत् कुरुष्व //

बहुशः (किल शत्रवो Cकलि-शत्रवो )निरस्ताः समरे त्वाम् अधिरुह्य पार्थिवेन अहम् अप्य् अ-मृतं (पदं Cपरं )यथावत् तुर-ग-श्रेष्ठ लभेय तत् कुरुष्व //

सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्तसुखे धनार्जने वा पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा //

सु-लभाः खलु सं-युगे सहाया विषय-अवाप्त-सुखे धन-अर्जने वा पुरुषस्य तु दुर्-लभाः सहायाः पतितस्या अपदि धर्म-संश्रये वा //

इह चैव भवन्ति ये सहायाः कलुषे (कर्मणि Cधर्मणि )धर्मसंश्रये वा अवगच्छति मे यथान्तरात्मा नियतं ते ऽपि जनास् तदंशभाजः //

इह च एव भवन्ति ये सहायाः कलुषे (कर्मणि Cधर्मणि )धर्म-संश्रये वा अवगच्छति मे यथ आन्तर्-आत्मा नियतं ते ऽपि जनास् तद्-अंश-भाजः //

तद् इदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम निर्याणम् (इतो Cअतो )जगद्धिताय तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्धिते च //

तद् इदं परिगम्य धर्म-युक्तं मम निर्याणम् (इतो Cअतो )जगद्-धिताय तुर-ग-उत्तम वेग-विक्रमाभ्यां प्रयतस्वा अत्म-हिते जगद्-धिते च //

इति सुहृदम् इवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः सितम् असितगतिद्युतिर् वपुष्मान् रविर् इव शारदम् अभ्रम् आरुरोह //

इति सु-हृदम् इव अनुशिष्य कृत्ये तुर-ग-वरं नृ-वरो वनं यियासुः सितम् असित-गति-द्युतिर् वपुष्मान् रविर् इव शारदम् अभ्रम् आरुरोह //

अथ स परिहरन् निशीथचण्डं परिजनबोधकरं ध्वनिं सदश्वः विगतहनुरवः प्रशान्तहेषश् चकितविमुक्तपद(क्रमो Cक्रमा )जगाम //

अथ स परिहरन् निशीथ-चण्डं परिजन-बोध-करं ध्वनिं सद्-अश्वः विगत-हनु-रवः प्रशान्त-हेषश् चकित-विमुक्त-पद-(क्रमो Cक्रमा )जगाम //

कनकवलयभूषितप्रकोष्ठैः कमलनिभैः (कमलान् इव Cकमलानि च )प्रविध्य अवनततनवस् ततो ऽस्य यक्षाश् चकित(गतैर् Cगतेर् )दधिरे खुरान् कराग्रैः //

कनक-वलय-भूषित-प्रकोष्ठैः कमल-निभैः (कमलान् इव Cकमलानि च )प्रविध्य अवनत-तनवस् ततो ऽस्य यक्षाश् चकित-(गतैर् Cगतेर् )दधिरे खुरान् कर-अग्रैः //

गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखम् अपि द्विरदैर् अपाव्रियन्ते व्रजति नृपसुते गतस्वनास् ताः स्वयम् अभवन् विवृताः पुरः प्रतोल्यः //

गुरु-परिघ-कपाट-संवृता या न सुखम् अपि द्वि-रदैर् अपाव्रियन्ते व्रजति नृ-प-सुते गत-स्वनास् ताः स्वयम् अभवन् विवृताः पुरः प्रतोल्यः //

पितरम् अभिमुखं सुतं च बालं जनम् अनुरक्तम् अनुत्तमां च लक्ष्मीम् कृतमतिर् अपहाय निर्व्यपेक्षः पितृनगरात् स ततो विनिर्जगाम //

पितरम् अभि-मुखं सुतं च बालं जनम् अनुरक्तम् अन्-उत्तमां च लक्ष्मीम् कृत-मतिर् अपहाय निर्-व्यपेक्षः पितृ-नगरात् स ततो विनिर्जगाम //

अथ स (विमलCविकच)पङ्कजायताक्षः पुरम् अवलोक्य ननाद सिंहनादम् जननमरणयोर् अदृष्टपारो न (पुरम् Cपुनर् )अहं कपिलाह्वयं (प्रवेष्टा Cप्रविष्टा ) //

अथ स (वि-मल-Cविकच-)पङ्क-ज-आयत-अक्षः पुरम् अवलोक्य ननाद सिंह-नादम् जनन-मरणयोर् अ-दृष्ट-पारो न (पुरम् Cपुनर् )अहं कपिल-आह्वयं (प्रवेष्टा Cप्रविष्टा ) //

इति वचनम् इदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणा ननन्दुः प्रमुदितमनसश् च देवसङ्घा व्यवसितपारणम् आशशंसिरे ऽस्मै //

इति वचनम् इदं निशम्य तस्य द्रविण-पतेः परिषद्-गणा ननन्दुः प्रमुदित-मनसश् च देव-सङ्घा व्यवसित-पारणम् आशशंसिरे ऽस्मै //

हुतवहवपुषो दिवौकसो ऽन्ये व्यवसितम् अस्य (सुदुष्Cच दुष्)करं विदित्वा (अकृषत Cअकुरुत )तुहिने पथि प्रकाशं घनविवरप्रष्र्ता इवेन्दुपादाः //

हुत-वह-वपुषो दिव-ओकसो ऽन्ये व्यवसितम् अस्य (सु-दुष्-Cच दुष्-)करं विदित्वा (अकृषत Cअकुरुत )तुहिने पथि प्रकाशं घन-विवर-प्रष्र्ता इव इन्दु-पादाः //

अरुणपरुष(तारम् अन्तरिक्षं Cभारम् अन्तरीक्षं (स च सुबहूनि Cसरसबहूनि )जगाम योजनानि //

अरुण-परुष-(तारम् अन्तरिक्षं Cभारम् अन्तरीक्षं (स च सु-बहूनि Cसरस-बहूनि )जगाम योजनानि //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः -- ५ --]]

ततो (मुहूर्ताभ्युदिते Cमुहूर्ते ऽभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे भार्गवस्याश्रमपदं स ददर्श नृणां वरः //

ततो (मुहूर्त-अभ्युदिते Cमुहूर्ते ऽभ्युदिते जगच्-चक्षुषि भास्-करे भार्गवस्या अश्रम-पदं स ददर्श नृणां वरः //

सुप्तविश्वस्तहरिणं स्वस्थस्थितविहंगमम् विश्रान्त इव यद् (दृष्ट्वा Cदृष्टा [सिच्] कृतार्थ इव चाभवत् //

सुप्त-विश्वस्त-हरिणं स्व-स्थ-स्थित-विहं-गमम् विश्रान्त इव यद् (दृष्ट्वा Cदृष्टा [सिच्] कृत-अर्थ इव च अभवत् //

स विस्मयनिवृत्त्यर्थं तपःपूजार्थम् एव च स्वां चानुवर्तितां रक्षण्न् अश्वपृष्ठाद् अवातरत् //

स विस्मय-निवृत्त्य्-अर्थं तपः-पूजा-अर्थम् एव च स्वां च अनुवर्तितां रक्षण्न् अश्व-पृष्ठाद् अवातरत् //

अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णम् इति वाजिनम् छन्दकं चाब्रवीत् प्रीतः स्नापयन्न् इव चक्षुषा //

अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णम् इति वाजिनम् छन्दकं च अब्रवीत् प्रीतः स्नापयन्न् इव चक्षुषा //

इमं तार्क्ष्योपमजवं तुरंगम् अनुगच्छता दर्शिता सौम्य मद्भक्तिर् विक्रमश् चायम् आत्मनः //

इमं तार्क्ष्य-उपम-जवं तुरं-गम् अनुगच्छता दर्शिता सौम्य मद्-भक्तिर् विक्रमश् च अयम् आत्मनः //

सर्वथास्म्य् अन्यकार्यो ऽपि गृहीतो भवता हृदि भर्तृस्नेहश् च यस्यायम् ईदृशः (शक्तिर् Cशक्त )एव च //

सर्वथ आस्म्य् अन्य-कार्यो ऽपि गृहीतो भवता हृदि भर्तृ-स्नेहश् च यस्य अयम् ई-दृशः (शक्तिर् Cशक्त )एव च //

अस्निग्धो ऽपि समर्थो ऽस्ति निःसामर्थ्यो ऽपि भक्तिमान् भक्तिमांस् चैव शक्तश् च दुर्लभस् त्वद्विधो भुवि //

अ-स्निग्धो ऽपि सम्-अर्थो ऽस्ति निः-सामर्थ्यो ऽपि भक्तिमान् भक्तिमांस् च एव शक्तश् च दुर्-लभस् त्वद्-विधो भुवि //

तत् प्रीतो ऽस्मि तवानेन महाभागेन कर्मणा (यस्य ते Cदृश्यते )मयि भावो ऽयं फलेभ्यो ऽपि पराङ्(मुखः Cमुखे ) //

तत् प्रीतो ऽस्मि तव अनेन महा-भागेन कर्मणा (यस्य ते Cदृश्यते )मयि भावो ऽयं फलेभ्यो ऽपि पराङ्-(मुखः Cमुखे ) //

को जनस्य फलस्थस्य न स्याद् अभिमुखो जनः जनीभवति भूयिष्ठं स्वजनो ऽपि विपर्यये //

को जनस्य फल-स्थस्य न स्याद् अभि-मुखो जनः जनी-भवति भूयिष्ठं स्व-जनो ऽपि विपर्यये //

कुलार्थं धार्यते पुत्रः पोषार्थं सेव्यते पिता (आशयाच् छ्लिष्यति Cआशयाश्लिष्यति )जगन् नास्ति निष्(कारणा स्वता Cकारणास्वता ) //

कुल-अर्थं धार्यते पुत्रः पोष-अर्थं सेव्यते पिता (आशयाच् छ्लिष्यति Cआशया आश्लिष्यति )जगन् न अस्ति निष्-(कारणा स्वता Cकारण-अ-स्वता ) //

किम् उक्त्वा बहु संक्षेपात् कृतं मे सुमहत् प्रियम् निवर्तस्वाश्वम् आदाय संप्राप्तो ऽस्मीप्सितं (पदम् Cवनम् ) //

किम् उक्त्वा बहु संक्षेपात् कृतं मे सु-महत् प्रियम् निवर्तस्व अश्वम् आदाय संप्राप्तो ऽस्मी इप्सितं (पदम् Cवनम् ) //

इत्य् उक्त्वा स महाबाहुर् अनुशंसचिकीर्षया भूषणान्य् अवमुच्यास्मै संतप्तमनसे ददौ //

इत्य् उक्त्वा स महा-बाहुर् अनुशंस-चिकीर्षया भूषणान्य् अवमुच्य अस्मै संतप्त-मनसे ददौ //

(मुकुटाद् दीपCमुकुटोद्दीप्त)कर्माणं मणिम् आदाय भास्वरम् ब्रुवन् वाक्यम् इदं तस्थौ सादित्य इव मन्दरः //

(मुकुटाद् दीप-Cमुकुट-उद्दीप्त-)कर्माणं मणिम् आदाय भास्वरम् ब्रुवन् वाक्यम् इदं तस्थौ स-आदित्य इव मन्दरः //

अनेन मणिना छन्द प्रणम्य बहुशो नृपः विज्ञाप्यो ऽमुक्तविश्रम्भं संतापविनिवृत्तये //

अनेन मणिना छन्द प्रणम्य बहुशो नृ-पः विज्ञाप्यो ऽमुक्त-विश्रम्भं संताप-विनिवृत्तये //

(जन्मCजरा)मरणनाशार्थं प्रविष्टो ऽस्मि तपोवनम् न खलु स्वर्गतर्षेण नास्नेहेन न मन्युना //

(जन्म-Cजरा-)मरण-नाश-अर्थं प्रविष्टो ऽस्मि तपो-वनम् न खलु स्वर्ग-तर्षेण न अ-स्नेहेन न मन्युना //

तद् एवम् अभिनिष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि भूत्वापि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति //

तद् एवम् अभिनिष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि भूत्व आपि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति //

ध्रुवो यस्माच् च विश्लेषस् तस्मान् मोक्षाय मे मतिः विप्रयोगः कथं न स्याद् भूयो ऽपि स्व(जनाद् इति Cजनादिभिः ) //

ध्रुवो यस्माच् च विश्लेषस् तस्मान् मोक्षाय मे मतिः विप्रयोगः कथं न स्याद् भूयो ऽपि स्व-(जनाद् इति Cजन-आदिभिः ) //

शोकत्यागाय निष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि शोकहेतुषु कामेषु सक्ताः शोच्यास् तु रागिणः //

शोक-त्यागाय निष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि शोक-हेतुषु कामेषु सक्ताः शोच्यास् तु रागिणः //

अयं च किल पूर्वेषाम् अस्माकं निश्चयः स्थिरः इति (दायाद्यCदायाद)भूतेन न शोच्यो ऽस्मि पथा व्रजन् //

अयं च किल पूर्वेषाम् अस्माकं निश्चयः स्थिरः इति (दायाद्य-Cदाय-आद-)भूतेन न शोच्यो ऽस्मि पथा व्रजन् //

भवन्ति ह्य् अर्थदायादाः पुरुषस्य विपर्यये पृथिव्यां धर्मदायादाः दुर्लभास् तु न सन्ति वा //

भवन्ति ह्य् अर्थ-दाय-आदाः पुरुषस्य विपर्यये पृथिव्यां धर्म-दाय-आदाः दुर्-लभास् तु न सन्ति वा //

यद् अपि स्याद् असमये यातो वनम् असाव् इति अकालो नास्ति धर्मस्य जीविते चञ्चले सति //

यद् अपि स्याद् अ-समये यातो वनम् असाव् इति अ-कालो न अस्ति धर्मस्य जीविते चञ्चले सति //

तस्माद् अद्यैव मे श्रेयश् चेतव्यम् इति निश्चयः जीविते को हि विश्रम्भो मृत्यौ प्रत्यर्थिनि स्थिते //

तस्माद् अद्य एव मे श्रेयश् चेतव्यम् इति निश्चयः जीविते को हि विश्रम्भो मृत्यौ प्रत्य्-अर्थिनि स्थिते //

एवमादि त्वया सौम्य विज्ञाप्यो वसुधाधिपः प्रयतेथास् तथा चैव यथा मां न स्मरेद् अपि //

एवम्-आदि त्वया सौम्य विज्ञाप्यो वसु-धा-अधिपः प्रयतेथास् तथा च एव यथा मां न स्मरेद् अपि //

अपि नैर्गुण्यम् अस्माकं वाच्यं नरपतौ त्वया नैर्गुण्यात् त्यज्यते स्नेहः स्नेहत्यागान् न शोच्यते //

अपि नैर्गुण्यम् अस्माकं वाच्यं नर-पतौ त्वया नैर्गुण्यात् त्यज्यते स्नेहः स्नेह-त्यागान् न शोच्यते //

इति वाक्यम् इदं श्रुत्वा छन्दः संतापविक्लवः (बाष्पCवाष्प)ग्रथितया वाचा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः //

इति वाक्यम् इदं श्रुत्वा छन्दः संताप-विक्लवः (बाष्प-Cवाष्प-)ग्रथितया वाचा प्रत्युवाच कृत-अञ्जलिः //

अनेन तव भावेन बान्धवायासदायिना भर्तः सीदति मे चेतो नदीपङ्कए इव द्विपः //

अनेन तव भावेन बान्धव-आयास-दायिना भर्तः सीदति मे चेतो नदी-पङ्कए इव द्वि-पः //

कस्य नोत्पादयेद् (बाष्पं Cवाष्पं निश्चयस् ते ऽयम् ईदृशः अयोमये ऽपि हृदये किं पुनः स्नेहविक्लवे //

कस्य न उत्पादयेद् (बाष्पं Cवाष्पं निश्चयस् ते ऽयम् ई-दृशः अयोमये ऽपि हृदये किं पुनः स्नेह-विक्लवे //

विमानशयनार्हं हि सौकुमार्यम् इदं क्व च खरदर्भाङ्कुरवती तपोवनमही क्व च //

विमान-शयन-अर्हं हि सौकुमार्यम् इदं क्व च खर-दर्भ-अङ्कुरवती तपो-वन-मही क्व च //

श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यद् अश्वो ऽयं (मयाहृतः Cमया हृतः ) बलात्कारेण तन् नाथ दैवेनैवास्मि कारितः //

श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यद् अश्वो ऽयं (मया आहृतः Cमया हृतः ) बलात्-कारेण तन् नाथ दैवेन एव अस्मि कारितः //

कथं ह्य् आत्मवशो जानन् व्यवसायम् इमं तव उपानयेयं तुरगं शोकं कपिल(वास्तुनः Cवस्तुनः ) //

कथं ह्य् आत्म-वशो जानन् व्यवसायम् इमं तव उपानयेयं तुर-गं शोकं कपिल-(वास्तुनः Cवस्तुनः ) //

तन् नार्हसि महाबाहो विहातुं पुत्रलालसम् स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्धर्मम् इव नास्तिकः //

तन् न अर्हसि महा-बाहो विहातुं पुत्र-लालसम् स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्-धर्मम् इव नास्तिकः //

संवर्धनपरिश्रान्तां द्वितीयां तां च मातरम् (देवीं Cदेव )नार्हसि विस्मर्तुं कृतघ्न इव सत्क्रियाम् //

संवर्धन-परिश्रान्तां द्वितीयां तां च मातरम् (देवीं Cदेव )न अर्हसि विस्मर्तुं कृत-घ्न इव सत्-क्रियाम् //

बालपुत्रां गुणवतीं कुलश्लाघ्यां पतिव्रताम् देवीम् अर्हसि न त्यक्तुं (क्लीबः Cक्लीवः )प्राप्ताम् इव श्रियम् //

बाल-पुत्रां गुणवतीं कुल-श्लाघ्यां पति-व्रताम् देवीम् अर्हसि न त्यक्तुं (क्लीबः Cक्लीवः )प्राप्ताम् इव श्रियम् //

पुत्रं याशोधरं श्लाघ्यं यशोधर्मभृतां (वरम् Cवरः ) बालम् अर्हसि न त्यक्तुं व्यसनीवोत्तमं यशः //

पुत्रं याशोधरं श्लाघ्यं यशो-धर्म-भृतां (वरम् Cवरः ) बालम् अर्हसि न त्यक्तुं व्यसनि ईव उत्तमं यशः //

अथ बन्धुं च राज्यं च त्यक्तुम् एव कृता मतिः मां नार्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्पादौ हि गतिर् मम //

अथ बन्धुं च राज्यं च त्यक्तुम् एव कृता मतिः मां न अर्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्-पादौ हि गतिर् मम //

नास्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा त्वाम् अरण्ये परित्यज्य सु(मन्त्र Cमित्र )इव राघवम् //

न अस्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा त्वाम् अरण्ये परित्यज्य सु-(मन्त्र Cमित्र )इव राघवम् //

किं हि वक्ष्यति (मां राजा Cराजा मां त्वदृते नगरं गतम् वक्ष्याम्य् उचितदर्शित्वात् किं तवान्तःपुराणि वा //

किं हि वक्ष्यति (मां राजा Cराजा मां त्वद्-ऋते नगरं गतम् वक्ष्याम्य् उचित-दर्शित्वात् किं तव अन्तः-पुराणि वा //

यद् अप्य् आत्थापि नैर्गुण्यं वाच्यं नरपताव् इति किं तद् वक्ष्याम्य् अभूतं ते निर्दोषस्य मुनेर् इव //

यद् अप्य् आत्थ अपि नैर्गुण्यं वाच्यं नर-पताव् इति किं तद् वक्ष्याम्य् अ-भूतं ते निर्-दोषस्य मुनेर् इव //

हृदयेन सलज्जेन जिह्वया सज्जमानया अहं यद्यपि वा ब्रूयां कस् तच् छ्रद्धातुम् अर्हति //

हृदयेन स-लज्जेन जिह्वया सज्जमानया अहं यद्य्-अपि वा ब्रूयां कस् तच् छ्रद्धातुम् अर्हति //

यो हि चन्द्रमसस् (तैक्ष्ण्यं Cतैक्ष्ण्य [सिच्] कथयेच् छ्रद्दधीत वा स दोषांस् तव दोषज्ञ कथयेच् छ्रद्दधीत वा //

यो हि चन्द्र-मसस् (तैक्ष्ण्यं Cतैक्ष्ण्य [सिच्] कथयेच् छ्रद्दधीत वा स दोषांस् तव दोष-ज्ञ कथयेच् छ्रद्दधीत वा //

सानुक्रोशस्य सततं नित्यं करुणवेदिनः स्निग्धत्यागो न सदृशो निवर्तस्व प्रसीद मे //

स-अनुक्रोशस्य सततं नित्यं करुण-वेदिनः स्निग्ध-त्यागो न स-दृशो निवर्तस्व प्रसीद मे //

इति शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा छन्दस्य भाषितम् स्वस्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः //

इति शोक-अभिभूतस्य श्रुत्वा छन्दस्य भाषितम् स्व-स्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः //

मद्वियोगं प्रति च्छन्द संतापस् त्यज्यताम् अयम् नानाभावो हि नियतं पृथग्जातिषु देहिषु //

मद्-वियोगं प्रति च्छन्द संतापस् त्यज्यताम् अयम् नाना-भावो हि नियतं पृथग्-जातिषु देहिषु //

स्वजनं यद्यपि स्नेहान् न (त्यजेयम् अहं स्वयम् Cत्यजेयं मुमुक्षया ) मृत्युर् अन्योअन्यम् अवशान् अस्मान् संत्याजयिष्यति //

स्व-जनं यद्य्-अपि स्नेहान् न (त्यजेयम् अहं स्वयम् Cत्यजेयं मुमुक्षया ) मृत्युर् अन्यो-अन्यम् अ-वशान् अस्मान् संत्याजयिष्यति //

महत्या तृष्णया दुःखैर् गर्भेणास्मि यया धृतः तस्या निष्फलयत्नायाः क्वाहं मातुः क्व सा मम //

महत्या तृष्णया दुःखैर् गर्भेण अस्मि यया धृतः तस्या निष्-फल-यत्नायाः क्व अहं मातुः क्व सा मम //

वासवृक्षे समागम्य विगच्छन्ति यथाण्डजाः नियतं विप्रयोगान्तस् तथा भूतसमागमः //

वास-वृक्षे समागम्य विगच्छन्ति यथ आण्ड-जाः नियतं विप्रयोग-अन्तस् तथा भूत-समागमः //

समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति (बलाहकाः Cवलाहकाः ) संयोगो विप्रयोगश् च तथा मे प्राणिनां मतः //

समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति (बलाहकाः Cवलाहकाः ) संयोगो विप्रयोगश् च तथा मे प्राणिनां मतः //

यस्माद् याति च लोको ऽयं विप्रलभ्य परंपरम् ममत्वं न क्षमं तस्मात् स्वप्नभूते समागमे //

यस्माद् याति च लोको ऽयं विप्रलभ्य परं-परम् ममत्वं न क्षमं तस्मात् स्वप्न-भूते समागमे //

सहजेन वियुज्यन्ते पर्णरागेण पादपाः अन्येनान्यस्य विश्लेषः किं पुनर् न भविष्यति //

सह-जेन वियुज्यन्ते पर्ण-रागेण पाद-पाः अन्येन अन्यस्य विश्लेषः किं पुनर् न भविष्यति //

तद् एवं सति संतापं मा कार्षीः सौम्य गम्यताम् लम्बते यदि तु स्नेहो गत्वापि पुनर् आव्रज //

तद् एवं सति संतापं मा कार्षीः सौम्य गम्यताम् लम्बते यदि तु स्नेहो गत्व आपि पुनर् आव्रज //

ब्रूयाश् (चास्मत्कृतापेक्षं Cचास्मास्व् अनाक्षेपं जनं कपिल(वास्तुनि Cवस्तुनि ) त्यज्यतां तद्गतः स्नेहः श्रूयतां चास्य निश्चयः //

ब्रूयाश् (च अस्मत्-कृत-अपेक्षं Cच अस्मास्व् अन्-आक्षेपं जनं कपिल-(वास्तुनि Cवस्तुनि ) त्यज्यतां तद्-गतः स्नेहः श्रूयतां च अस्य निश्चयः //

क्षिप्रम् एष्यति वा कृत्वा जन्ममृत्युक्षयं किल अकृतार्थो निर्(आरम्भो Cआलम्बो निधनं यास्यतीति वा //

क्षिप्रम् एष्यति वा कृत्वा जन्म-मृत्यु-क्षयं किल अ-कृत-अर्थो निर्-(आरम्भो Cआलम्बो निधनं यास्यति इति वा //

इति तस्य वचः श्रुत्वा कन्थकस् तुरगोत्तमः जिह्वया लिलिहे पादौ (बाष्पम् Cवाष्पम् )उष्णं मुमोच च //

इति तस्य वचः श्रुत्वा कन्थकस् तुर-ग-उत्तमः जिह्वया लिलिहे पादौ (बाष्पम् Cवाष्पम् )उष्णं मुमोच च //

जालिना स्वस्तिकाङ्केन (चक्रCवक्र)मध्येन पाणिना आममर्श कुमारस् तं बभाषे च वयस्यवत् //

जालिना स्वस्तिक-अङ्केन (चक्र-Cवक्र-)मध्येन पाणिना आममर्श कुमारस् तं बभाषे च वयस्यवत् //

मुञ्च कन्थक मा (बाष्पं Cवाष्पं दर्शितेयं सदश्वता मृष्यतां सफलः शीघ्रं श्रमस् ते ऽयं भविष्यति //

मुञ्च कन्थक मा (बाष्पं Cवाष्पं दर्शित ईयं सद्-अश्वता मृष्यतां स-फलः शीघ्रं श्रमस् ते ऽयं भविष्यति //

मणित्सरुं छन्दकहस्तसंस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा कोशाद् असिं काञ्चनभक्तिचित्रं (बिलाद् Cविलाद् )इवाशीविषम् उद्बबर्ह //

मणित्-सरुं छन्दक-हस्त-संस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा कोशाद् असिं काञ्चन-भक्ति-चित्रं (बिलाद् Cविलाद् )इवा अशी-विषम् उद्बबर्ह //

निष्कास्य तं चदुत्पलपत्त्रनीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं सकेशम् विकीर्यमाणांशुकम् अन्तरीक्षे चिक्षेप चैनं सरसीव हंसम् //

निष्कास्य तं चदुत्पल-पत्त्र-नीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं स-केशम् विकीर्यमाण-अंशुकम् अन्तरीक्षे चिक्षेप च एनं सरसि इव हंसम् //

पूजाभिलाषेण च बाहुमान्याद् दिवौकसस् तं जगृहुः प्रविद्धम् यथावद् एनं दिवि देवसङ्घा दिव्यैर् विशेषैर् महयां च चक्रुः //

पूजा-अभिलाषेण च बाहुमान्याद् दिव-ओकसस् तं जगृहुः प्रविद्धम् यथावद् एनं दिवि देव-सङ्घा दिव्यैर् विशेषैर् महयां च चक्रुः //

मुक्त्वा त्व् अलंकारकलत्रवत्तां श्रीविप्रवासं शिरसश् च कृत्वा दृष्ट्वांशुकं काञ्चनहंस(चिह्नं Cचित्रम् वन्यं स धीरो ऽभिचकाङ्क्ष वासः //

मुक्त्वा त्व् अलंकार-कलत्रवत्तां श्री-विप्रवासं शिरसश् च कृत्वा दृष्ट्व आंशुकं काञ्चन-हंस-(चिह्नं Cचित्रम् वन्यं स धीरो ऽभिचकाङ्क्ष वासः //

ततो मृगव्याधवपुर् दिवौका भावं विदित्वास्य विशुद्धभावः काषायवस्त्रो ऽभिययौ समीपं तं शाक्यराजप्रभवो ऽभ्युवाच //

ततो मृग-व्याध-वपुर् दिव-ओका भावं विदित्व आस्य विशुद्ध-भावः काषाय-वस्त्रो ऽभिययौ समीपं तं शाक्य-राज-प्रभवो ऽभ्युवाच //

शिवं च काषायम् ऋषिध्वजस् ते न युज्यते हिंस्रम् इदं धनुश् च तत् सौम्य यद्य् अस्ति न सक्तिर् अत्र मह्यं प्रयच्छेदम् इदं गृहाण //

शिवं च काषायम् ऋषि-ध्वजस् ते न युज्यते हिंस्रम् इदं धनुश् च तत् सौम्य यद्य् अस्ति न सक्तिर् अत्र मह्यं प्रयच्छ इदम् इदं गृहाण //

व्याधो ऽब्रवीत् कामद कामम् आराद् अनेन विश्वास्य मृगान् (निहन्मि Cनिहत्य ) अर्थस् तु शक्रोपम यद्य् अनेन हन्त प्रतीच्छानय शुक्लम् एतत् //

व्याधो ऽब्रवीत् काम-द कामम् आराद् अनेन विश्वास्य मृगान् (निहन्मि Cनिहत्य ) अर्थस् तु शक्र-उपम यद्य् अनेन हन्त प्रतीच्छा अनय शुक्लम् एतत् //

परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासो ऽंशुकम् उत्ससर्ज व्याधस् तु दिव्यं वपुर् एव बिभ्रत् तच् छुक्लम् आदाय दिवं जगाम //

परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासो ऽंशुकम् उत्ससर्ज व्याधस् तु दिव्यं वपुर् एव बिभ्रत् तच् छुक्लम् आदाय दिवं जगाम //

ततः कुमारश् च स चाश्वगोपस् तस्मिंस् तथा याति विसिस्मियाते आरण्यके वाससि चैव भूयस् तस्मिन्न् अकार्ष्टां बहुमानम् आशु //

ततः कुमारश् च स च अश्व-गो-पस् तस्मिंस् तथा याति विसिस्मियाते आरण्यके वाससि च एव भूयस् तस्मिन्न् अकार्ष्टां बहु-मानम् आशु //

छन्दं ततः साश्रुमुखं विसृज्य काषाय(संभृद् धृतिCसंविद् वृत)कीर्तिभृत् सः येनाश्रमस् तेन ययौ महात्मा संध्याभ्रसंवीत (इवोडुCइवाद्रि)राजः //

छन्दं ततः स-अश्रु-मुखं विसृज्य काषाय-(संभृद् धृति-Cसंविद् वृत-)कीर्ति-भृत् सः येना अश्रमस् तेन ययौ महा-आत्मा संध्या-अभ्र-संवीत (इव उडु-Cइव अद्रि-)राजः //

ततस् तथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे तपोवनं याति विवर्णवाससि भुजौ समुत्क्षिप्य ततः स वाजिभृद् भृशं विचुक्रोश पपात च क्षितौ //

ततस् तथा भर्तरि राज्य-निः-स्पृहे तपो-वनं याति वि-वर्ण-वाससि भुजौ समुत्क्षिप्य ततः स वाजि-भृद् भृशं विचुक्रोश पपात च क्षितौ //

विलोक्य भूयश् च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्याम् उपगुह्य कन्थकम् ततो निराशो विलपन् मुहुर् मुहुर् ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा //

विलोक्य भूयश् च रुरोद स-स्वरं हयं भुजाभ्याम् उपगुह्य कन्थकम् ततो निर्-आशो विलपन् मुहुर् मुहुर् ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा //

क्वचित् प्रदध्यौ विललाप च क्वचित् क्वचित् प्रचस्खाल पपात च क्वचित् अतो व्रजन् भक्तिवशेन दुःखितश् चचार बह्वीर् (अवसः Cअवशः )पथि क्रियाः //

क्व-चित् प्रदध्यौ विललाप च क्व-चित् क्व-चित् प्रचस्खाल पपात च क्व-चित् अतो व्रजन् भक्ति-वशेन दुःखितश् चचार बह्वीर् (अवसः Cअ-वशः )पथि क्रियाः //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये छन्दक-(निवर्तनो Cनिवर्तनं )नाम षष्ठः सर्गः -- ६ --]]

ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदन्तं छन्दं वनच्छन्दतया निरास्थः सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तम् आश्रमं (सिद्ध Cसिद्धम् )इव प्रपेदे //

ततो विसृज्य अश्रु-मुखं रुदन्तं छन्दं वन-च्छन्दतया निर्-आस्थः सर्व-अर्थ-सिद्धो वपुष आभिभूय तम् आश्रमं (सिद्ध Cसिद्धम् )इव प्रपेदे //

स राजसूनुर् मृगराजगामी मृगाजिरं तन् मृगवत् प्रविष्टः लक्ष्मीवियुक्तो ऽपि शरीरलक्ष्म्या चक्षूंषि सर्वाश्रमिणां जहार //

स राज-सूनुर् मृग-राज-गामी मृग-अजिरं तन् मृगवत् प्रविष्टः लक्ष्मी-वियुक्तो ऽपि शरीर-लक्ष्म्या चक्षूंषि सर्व-आश्रमिणां जहार //

स्थिता हि हस्तस्थयुगास् तथैव कौतूहलाच् चक्रधराः सदाराः तम् इन्द्रकल्पं ददृशुर् न जग्मुर् धुर्या इवार्धावनतैः शिरोभिः //

स्थिता हि हस्त-स्थ-युगास् तथ ऐव कौतूहलाच् चक्र-धराः स-दाराः तम् इन्द्र-कल्पं ददृशुर् न जग्मुर् धुर्या इव अर्ध-अवनतैः शिरोभिः //

विप्राश् च गत्वा बहिर् इध्महेतोः प्राप्ताः समित्पुष्पपवित्रहस्ताः तपःप्रधानाः कृतबुद्धयो ऽपि तं द्रष्टुम् ईयुर् न मठान् अभीयुः //

विप्राश् च गत्वा बहिर् इध्म-हेतोः प्राप्ताः समित्-पुष्प-पवित्र-हस्ताः तपः-प्रधानाः कृत-बुद्धयो ऽपि तं द्रष्टुम् ईयुर् न मठान् अभीयुः //

हृष्टाश् च केका मुमुचुर् मयूरा दृष्ट्वाम्बुदं नीलम् (इवोन्नमन्तः Cइवोन्नमन्तं ) शष्पाणि हित्वाभिमुखाश् च तस्थुर् मृगाश् चलाक्षा मृगचारिणश् च //

हृष्टाश् च केका मुमुचुर् मयूरा दृष्ट्व आम्बु-दं नीलम् (इव उन्नमन्तः Cइव उन्नमन्तं ) शष्पाणि हित्व आभि-मुखाश् च तस्थुर् मृगाश् चल-अक्षा मृग-चारिणश् च //

दृष्ट्वा तम् इक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलन्तम् उद्यन्तम् इवांशुमन्तम् कृते ऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुस्रुवुर् होमदुहश् च गावः //

दृष्ट्वा तम् इक्ष्वाकु-कुल-प्रदीपं ज्वलन्तम् उद्यन्तम् इव अंशुमन्तम् कृते ऽपि दोहे जनित-प्रमोदाः प्रसुस्रुवुर् होम-दुहश् च गावः //

कश्चिद् वसूनाम् अयम् अष्टमः स्यात् स्याद् अश्विनोर् अन्यतरश् च्युतो (वा Cअत्र ) उच्चेरुर् उच्चैर् इति तत्र वाचस् तद्दर्शनाद् विस्मयजा मुनीनाम् //

कश्-चिद् वसूनाम् अयम् अष्टमः स्यात् स्याद् अश्विनोर् अन्यतरश् च्युतो (वा Cअत्र ) उच्चेरुर् उच्चैर् इति तत्र वाचस् तद्-दर्शनाद् विस्मय-जा मुनीनाम् //

लेखर्१षभस्येव वपुर् द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य स द्योतयाम् आस वनं हि कृत्स्नं यदृच्छया सूर्य इवावतीर्णः //

लेखर्१षभस्य इव वपुर् द्वितीयं धाम ईव लोकस्य चर-अ-चरस्य स द्योतयाम् आस वनं हि कृत्स्नं यद्-ऋच्छया सूर्य इव अवतीर्णः //

ततः स तैर् आश्रमिभिर् यथावद् अभ्यर्चितश् चोपनिमन्त्रितश् च प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण (साम्भोअम्बुCभाद्राम्बु)धरोपमेन //

ततः स तैर् आश्रमिभिर् यथावद् अभ्यर्चितश् च उपनिमन्त्रितश् च प्रत्यर्चयां धर्म-भृतो बभूव स्वरेण (स-अम्भो-अम्बु-Cभाद्र-अम्बु-)धर-उपमेन //

कीर्णं (तथा Cततः )पुण्यकृता जनेन स्वर्गाभिकामेन विमोक्षकामः तम् आश्रमं सो ऽनुचचार धीरस् तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः //

कीर्णं (तथा Cततः )पुण्य-कृता जनेन स्वर्ग-अभिकामेन विमोक्ष-कामः तम् आश्रमं सो ऽनुचचार धीरस् तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः //

तपोविकारांश् च निरीक्ष्य सौम्यस् तपोवने तत्र तपोधनानाम् तपस्विनं कंचिद् अनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुर् इदं बभाषे //

तपो-विकारांश् च निरीक्ष्य सौम्यस् तपो-वने तत्र तपो-धनानाम् तपस्विनं कं-चिद् अनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुर् इदं बभाषे //

तत्पूर्वम् अद्याश्रमदर्शनं मे यस्माद् इमं धर्मविधिं न जाने तस्माद् भवान् अर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो (यत् Cयं )प्रति वः प्रवृत्तः //

तत्-पूर्वम् अद्या अश्रम-दर्शनं मे यस्माद् इमं धर्म-विधिं न जाने तस्माद् भवान् अर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो (यत् Cयं )प्रति वः प्रवृत्तः //

ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्१षभायर्७षभविक्रमाय क्रम्.एन तस्मै कथयां चकार तपो(विशेषांस् Cविशेषं )तपसः फलं च //

ततो द्वि-जातिः स तपो-विहारः शाक्यर्१षभायर्७षभ-विक्रमाय क्रम्.एन तस्मै कथयां चकार तपो-(विशेषांस् Cविशेषं )तपसः फलं च //

अग्राम्यम् अन्नं सलिले प्ररूढं पर्णानि तोयं फलमूलम् एव यथागमं वृत्तिर् इयं मुनीनां भिन्नास् तु ते ते तपसां विकल्पाः //

अ-ग्राम्यम् अन्नं सलिले प्ररूढं पर्णानि तोयं फल-मूलम् एव यथा-आगमं वृत्तिर् इयं मुनीनां भिन्नास् तु ते ते तपसां विकल्पाः //

उञ्छेन जीवन्ति खगा इवान्ये तृणानि केचिन् मृगवच् चरन्ति केचिद् भुजंगैः सह वर्तयन्ति वल्मीकभूता (वनमारुतेन Cइव मारुतेन ) //

उञ्छेन जीवन्ति ख-गा इव अन्ये तृणानि के-चिन् मृगवच् चरन्ति के-चिद् भुजं-गैः सह वर्तयन्ति वल्मीक-भूता (वन-मारुतेन Cइव मारुतेन ) //

अश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयो ऽन्ये केचित् स्वदन्तापहतान्नभक्षाः कृत्वा परार्थं श्रपणं तथान्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषम् अस्ति //

अश्म-प्रयत्न-अर्जित-वृत्तयो ऽन्ये के-चित् स्व-दन्त-अपहत-अन्न-भक्षाः कृत्वा पर-अर्थं श्रपणं तथ आन्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषम् अस्ति //

केचिज् जलक्लिन्नजटाकलापा द्विः पावकं जुह्वति मन्त्रपूर्वम् मीनैः समं केचिद् अपो विगाह्य वसन्ति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः //

के-चिज् जल-क्लिन्न-जटा-कलापा द्विः पावकं जुह्वति मन्त्र-पूर्वम् मीनैः समं के-चिद् अपो विगाह्य वसन्ति कूर्म-उल्लिखितैः शरीरैः //

एवंविधैः कालचितैस् तपोभिः परैर् दिवं यान्त्य् अपरैर् नृलोकम् दुःखेन मार्गेण सुखं (ह्य् उपैति Cक्षियन्ति (सुखं Cदुःखं )हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् //

एवं-विधैः काल-चितैस् तपोभिः परैर् दिवं यान्त्य् अ-परैर् नृ-लोकम् दुःखेन मार्गेण सुखं (ह्य् उपैति Cक्षियन्ति (सुखं Cदुःखं )हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् //

इत्य् एवमादि द्विपेन्द्रवत्सः श्रुत्वा वचस् तस्य तपोधनस्य अदृष्टतत्त्वो ऽपि न संतुतोष शनैर् इदं चात्मगतं (बभाषे Cजगाद ) //

इत्य् एवम्-आदि द्वि-प-इन्द्र-वत्सः श्रुत्वा वचस् तस्य तपो-धनस्य अ-दृष्ट-तत्त्वो ऽपि न संतुतोष शनैर् इदं चा अत्म-गतं (बभाषे Cजगाद ) //

दुःखात्मकं नैकविधं तपश् च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च लोकाश् च सर्वे परिणामवन्तः स्वल्पे श्रमः खल्व् अयम् आश्रमाणाम् //

दुःख-आत्मकं न एक-विधं तपश् च स्वर्ग-प्रधानं तपसः फलं च लोकाश् च सर्वे परिणामवन्तः स्व्-अल्पे श्रमः खल्व् अयम् आश्रमाणाम् //

(प्रियांश् Cश्रियं )च बन्धून् विषयांश् च हित्वा ये स्वर्ग(हेतोर् Cहेतौ )नियमं चरन्ति ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तुकामा महत्तरं (बन्धनम् Cस्वं वनम् )एव भूयः //

(प्रियांश् Cश्रियं )च बन्धून् विषयांश् च हित्वा ये स्वर्ग-(हेतोर् Cहेतौ )नियमं चरन्ति ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तु-कामा महत्तरं (बन्धनम् Cस्वं वनम् )एव भूयः //

कायक्लमैर् यश् च तपोअभिधानैः प्रवृत्तिम् आकाङ्क्षति कामहेतोः संसारदोषान् अपरीक्षमाणो दुःखेन सो ऽन्विच्छति दुःखम् एव //

काय-क्लमैर् यश् च तपो-अभिधानैः प्रवृत्तिम् आकाङ्क्षति काम-हेतोः संसार-दोषान् अ-परीक्षमाणो दुःखेन सो ऽन्विच्छति दुःखम् एव //

त्रासश् च नित्यं मरणात् प्रजानां यत्नेन चेच्छन्ति (पुनःप्रसूतिम् Cपुनः प्रसूतिम् ) सत्यां प्रवृत्तौ नियतश् च मृत्युस् तत्रैव (मग्ना Cमग्नो )यत एव (भीताः Cभीतः ) //

त्रासश् च नित्यं मरणात् प्रजानां यत्नेन च इच्छन्ति (पुनः-प्रसूतिम् Cपुनः प्रसूतिम् ) सत्यां प्रवृत्तौ नियतश् च मृत्युस् तत्र एव (मग्ना Cमग्नो )यत एव (भीताः Cभीतः ) //

इहार्थम् एके प्रविशन्ति खेदं स्वर्गार्थम् अन्ये श्रमम् आप्नुवन्ति सुखार्थम् आशाकृपणो ऽकृतार्थः पतत्य् अनर्थे खलु जीवलोकः //

इह अर्थम् एके प्रविशन्ति खेदं स्वर्ग-अर्थम् अन्ये श्रमम् आप्नुवन्ति सुख-अर्थम् आशा-कृपणो ऽकृत-अर्थः पतत्य् अन्-अर्थे खलु जीव-लोकः //

न खल्व् अयं गर्हित एव यत्नो यो हीनम् उत्सृज्य विशेषगामी प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद् यत्र पुनर् न कार्यम् //

न खल्व् अयं गर्हित एव यत्नो यो हीनम् उत्सृज्य विशेष-गामी प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद् यत्र पुनर् न कार्यम् //

शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्य् अधर्मः धर्मेण चाप्नोति सुखं परत्र तस्माद् अधर्मं फलतीह धर्मः //

शरीर-पीडा तु यदि इह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्य् अ-धर्मः धर्मेण चा अप्नोति सुखं परत्र तस्माद् अ-धर्मं फलति इह धर्मः //

यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते (चापि Cवापि )निवर्तते (च Cवा ) युक्तो दमश् चेतस एव तस्माच् चित्ताद् ऋते काष्ठसमं शरीरम् //

यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते (च अपि Cव आपि )निवर्तते (च Cवा ) युक्तो दमश् चेतस एव तस्माच् चित्ताद् ऋते काष्ठ-समं शरीरम् //

आहारशुद्ध्या यदि पुण्यम् इष्टं तस्मान् मृगाणाम् अपि पुण्यम् अस्ति ये चापि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन पराङ्(मुखार्थाः Cमुखत्वात् ) //

आहार-शुद्ध्या यदि पुण्यम् इष्टं तस्मान् मृगाणाम् अपि पुण्यम् अस्ति ये च अपि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्य-अपराधेन पराङ्-(मुख-अर्थाः Cमुखत्वात् ) //

दुःखे ऽभिसंधिस् त्व् अथ पुण्यहेतुः सुखे ऽपि कार्यो ननु सो ऽभिसंधिः अथ प्रमाणं न सुखे ऽभिसंधिर् दुःखे प्रमाणं ननु नाभिसंधिः //

दुःखे ऽभिसंधिस् त्व् अथ पुण्य-हेतुः सुखे ऽपि कार्यो ननु सो ऽभिसंधिः अथ प्रमाणं न सुखे ऽभिसंधिर् दुःखे प्रमाणं ननु न अभिसंधिः //

तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशन्त्य् अपस् तीर्थम् इति प्रवृत्ताः तत्रापि तोषो हृदि केवलो ऽयं न पावयिस्.यन्ति हि पापम् आपः //

तथ ऐव ये कर्म-विशुद्धि-हेतोः स्पृशन्त्य् अपस् तीर्थम् इति प्रवृत्ताः तत्र अपि तोषो हृदि केवलो ऽयं न पावयिस्.यन्ति हि पापम् आपः //

स्पृष्टं हि यद् यद् गुणवद्भिर् अम्भस् तत् तत् पृथिव्यां यदि तीर्थम् इष्टम् तस्माद् गुणान् एव परैमि तीर्थम् आपस् तु निःसंशयम् आप एव //

स्पृष्टं हि यद् यद् गुणवद्भिर् अम्भस् तत् तत् पृथिव्यां यदि तीर्थम् इष्टम् तस्माद् गुणान् एव परैमि तीर्थम् आपस् तु निः-संशयम् आप एव //

इति स्म तत् तद् बहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान् ततो हविर्धूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशान्तं स वनं विवेश //

इति स्म तत् तद् बहु-युक्ति-युक्तं जगाद च अस्तं च ययौ विवस्वान् ततो हविर्-धूम-वि-वर्ण-वृक्षं तपः-प्रशान्तं स वनं विवेश //

अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्१षिजनावकीर्णम् जाप्यस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मान्तम् इव प्रवृत्तम् //

अभ्युद्धृत-प्रज्वलित-अग्नि-होत्रं कृत-अभिषेकर्१षि-जन-अवकीर्णम् जाप्य-स्वन-आकूजित-देव-कोष्ठं धर्मस्य कर्म-अन्तम् इव प्रवृत्तम् //

काश्चिन् निशास् तत्र निशाकराभः परीक्षमाणश् च तपांस्य् उवास सर्वं परिक्षेप्य तपश् च मत्वा तस्मात् तपःक्षेत्रतलाज् जगाम //

काश्-चिन् निशास् तत्र निशा-कर-आभः परीक्षमाणश् च तपांस्य् उवास सर्वं परिक्षेप्य तपश् च मत्वा तस्मात् तपः-क्षेत्र-तलाज् जगाम //

अन्वव्रजन्न् आश्रमिणस् ततस् तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर् मनोभिः देशाद् अनार्यैर् अभिभूयमानान् महर्२षयो धर्मम् इवापयान्तम् //

अन्वव्रजन्न् आश्रमिणस् ततस् तं तद्-रूप-माहात्म्य-गतैर् मनोभिः देशाद् अन्-आर्यैर् अभिभूयमानान् महर्२षयो धर्मम् इव अपयान्तम् //

ततो जटावल्कलचीरखेलांस् तपोधनांश् चैव स तान् ददर्श तपांसि चैषाम् (अनुरुध्यमानस् Cअनुबुध्यमानस् तस्थौ शिवे श्रीमति (वृक्षमूले Cमार्गवृक्षे ) //

ततो जटा-वल्कल-चीर-खेलांस् तपो-धनांश् च एव स तान् ददर्श तपांसि च एषाम् (अनुरुध्यमानस् Cअनुबुध्यमानस् तस्थौ शिवे श्रीमति (वृक्ष-मूले Cमार्ग-वृक्षे ) //

अथोपसृत्याश्रमवासिनस् तं मनुष्यवर्यं परिवार्य तस्थुः वृद्धश् च तेषां बहुमानपूर्वं कलेन साम्ना गिरम् इत्य् उवाच //

अथ उपसृत्या अश्रम-वासिनस् तं मनुष्य-वर्यं परिवार्य तस्थुः वृद्धश् च तेषां बहु-मान-पूर्वं कलेन साम्ना गिरम् इत्य् उवाच //

त्वय्य् आगते पूर्ण इवाश्रमो ऽभूत् संपद्यते शून्य इव प्रयाते तस्माद् इमं नार्हसि तात हातुं जिजीविषोर् देहम् इवेष्टम् आयुः //

त्वय्य् आगते पूर्ण इवा अश्रमो ऽभूत् संपद्यते शून्य इव प्रयाते तस्माद् इमं न अर्हसि तात हातुं जिजीविषोर् देहम् इव इष्टम् आयुः //

ब्रह्मर्१षिराजर्१षिसुरर्१षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः तपांसि तान्य् एव तपोधनानां यत्संनिकर्षाद् बहुलीभवन्ति //

ब्रह्मर्१षि-राजर्१षि-सुरर्१षि-जुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः तपांसि तान्य् एव तपो-धनानां यत्-संनिकर्षाद् बहुली-भवन्ति //

तीर्थानि पुण्यान्य् अभितस् तथैव सोपानभूतानि नभस्तलस्य जुष्टानि धर्मात्मभिर् आत्मवद्भिर् देवर्१षिभिश् चैव महर्२षिभिश् च //

तीर्थानि पुण्यान्य् अभितस् तथ ऐव सोपान-भूतानि नभस्-तलस्य जुष्टानि धर्म-आत्मभिर् आत्मवद्भिर् देवर्१षिभिश् च एव महर्२षिभिश् च //

इतश् च भूयः क्षमम् उत्तरैव दिक् सेवितुं धर्मविशेषहेतोः न (तु Cहि )क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेद् एकम् अपि प्रयातुम् //

इतश् च भूयः क्षमम् उत्तर ऐव दिक् सेवितुं धर्म-विशेष-हेतोः न (तु Cहि )क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेद् एकम् अपि प्रयातुम् //

तपोवने ऽस्मिन्न् अथ निष्क्रियो वा संकीर्ण(धर्मापतितो Cधर्मा पतितो )अशुचिर् वा दृष्टस् त्वया येन न ते विवत्सा तद् ब्रूहि यावद् रुचितो ऽस्तु वासः //

तपो-वने ऽस्मिन्न् अथ निष्-क्रियो वा संकीर्ण-(धर्म-आपतितो Cधर्मा पतितो )अ-शुचिर् वा दृष्टस् त्वया येन न ते विवत्सा तद् ब्रूहि यावद् रुचितो ऽस्तु वासः //

इमे हि वाञ्छन्ति तपःसहायं तपोनिधानप्रतिमं भवन्तम् वासस् त्वया हीन्द्रसमेन सार्धं बृहस्पतेर् अभ्युदयावहः स्यात् //

इमे हि वाञ्छन्ति तपः-सहायं तपो-निधान-प्रतिमं भवन्तम् वासस् त्वया हि इन्द्र-समेन स-अर्धं बृहस्-पतेर् अभ्युदय-आवहः स्यात् //

इत्य् एवम् उक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन मनीषिमुख्यः भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावम् अन्तर्गतम् आचचक्षे //

इत्य् एवम् उक्ते स तपस्वि-मध्ये तपस्वि-मुख्येन मनीषि-मुख्यः भव-प्रणाशाय कृत-प्रतिज्ञः स्वं भावम् अन्तर्-गतम् आचचक्षे //

ऋज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनाम् इष्टातिथित्वात् स्वजनोपमानाम् एवंविधैर् मां प्रति भावजातैः प्रीतिः (परा मे Cपरात्मा )जनितश् च (मानः Cमार्गः ) //

ऋज्व्-आत्मनां धर्म-भृतां मुनीनाम् इष्ट-अतिथित्वात् स्व-जन-उपमानाम् एवं-विधैर् मां प्रति भाव-जातैः प्रीतिः (परा मे Cपर-आत्मा )जनितश् च (मानः Cमार्गः ) //

स्निग्धाभिर् आभिर् हृदयंगमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः रतिश् च मे धर्मनवग्रहस्य विस्पन्दिता संप्रति भूय एव //

स्निग्धाभिर् आभिर् हृदयं-गमाभिः समासतः स्नात इव अस्मि वाग्भिः रतिश् च मे धर्म-नव-ग्रहस्य विस्पन्दिता सं-प्रति भूय एव //

एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यान् अतीव संदर्शितपक्षपातान् यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बन्धूंस् त्यजतस् तथैव //

एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यान् अति-इव संदर्शित-पक्ष-पातान् यास्यामि हित्व ईति मम अपि दुःखं यथ ऐव बन्धूंस् त्यजतस् तथ ऐव //

स्वर्गाय युष्माकम् अयं तु धर्मो ममाभिलाषस् त्व् अपुनर्भवाय अस्मिन् वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः //

स्वर्गाय युष्माकम् अयं तु धर्मो मम अभिलाषस् त्व् अ-पुनर्-भवाय अस्मिन् वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्ति-धर्मः //

तन् नारतिर् मे न परापचारो वनाद् इतो येन परिव्रजामि धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवन्तो हि महर्२षिकल्पाः //

तन् न अ-रतिर् मे न पर-अपचारो वनाद् इतो येन परिव्रजामि धर्मे स्थिताः पूर्व-युग-अनु-रूपे सर्वे भवन्तो हि महर्२षि-कल्पाः //

ततो वचः सूनृतम् अर्थवच् च सुश्लक्ष्णम् ओजस्वि च गर्वितं च श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस् ते विशेषयुक्तं बहुमानम् ईयुः //

ततो वचः सूनृतम् अर्थवच् च सु-श्लक्ष्णम् ओजस्वि च गर्वितं च श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस् ते विशेष-युक्तं बहु-मानम् ईयुः //

कश्चिद् द्विजस् तत्र तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः आपिङ्गलाक्षस् तनुदीर्घघोणः (कुण्डैकCकुण्डोद)हस्तो गिरम् इत्य् उवाच //

कश्-चिद् द्वि-जस् तत्र तु भस्म-शायी प्र-अंशुः शिखी दारव-चीर-वासाः आ-पिङ्गल-अक्षस् तनु-दीर्घ-घोणः (कुण्ड-एक-Cकुण्ड-उद-)हस्तो गिरम् इत्य् उवाच //

धीमन्न् उदारः खलु निश्चयस् ते यस् त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः स्वर्गापवर्गौ हि विचार्य सम्यग् यस्यापवर्गे मतिर् अस्ति सो ऽस्ति //

धीमन्न् उदारः खलु निश्चयस् ते यस् त्वं युवा जन्मनि दृष्ट-दोषः स्वर्ग-अपवर्गौ हि विचार्य सम्यग् यस्य अपवर्गे मतिर् अस्ति सो ऽस्ति //

यज्ञैस् तपोभिर् नियमैश् च तैस् तैः स्वर्गं यियासन्ति हि रागवन्तः रागेण सार्धं रिपुणेव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः //

यज्ञैस् तपोभिर् नियमैश् च तैस् तैः स्वर्गं यियासन्ति हि रागवन्तः रागेण स-अर्धं रिपुण ईव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः //

तद्बुद्धिर् एषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्याकोष्ठम् असौ मुनिस् तत्र वसत्य् अराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः //

तद्-बुद्धिर् एषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्या-कोष्ठम् असौ मुनिस् तत्र वसत्य् अराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्ध-चक्षुः //

तस्माद् भवाञ् छ्रोष्यति तत्त्वमार्गं सत्यां रुचौ संप्रतिपत्स्यते च यथा तु पश्यामि मतिस् (तथैषा Cतवैषा तस्यापि यास्यत्य् अवधूय बुद्धिम् //

तस्माद् भवाञ् छ्रोष्यति तत्त्व-मार्गं सत्यां रुचौ संप्रतिपत्स्यते च यथा तु पश्यामि मतिस् (तथ ऐषा Cतव एषा तस्य अपि यास्यत्य् अवधूय बुद्धिम् //

(स्पष्टोच्चCपुष्टाश्व)घोणं विपुलायताक्षं ताम्राधरौष्ठं सिततीक्ष्णदंष्ट्रम् इदं हि वक्त्रं तनुरक्तजिह्वं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नम् एव //

(स्पष्ट-उच्च-Cपुष्ट-अश्व-)घोणं विपुल-आयत-अक्षं ताम्र-अधर-ओष्ठं सित-तीक्ष्ण-दंष्ट्रम् इदं हि वक्त्रं तनु-रक्त-जिह्वं ज्ञेय-अर्णवं पास्यति कृत्स्नम् एव //

गम्भीरता या भवतस् त्व् अगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि आचार्यकं प्राप्स्यसि तत् प्र्ठिव्यां यन् नर्७षिभिः पूर्वयुगे ऽप्य् अवाप्तम् //

गम्भीरता या भवतस् त्व् अ-गाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि आचार्यकं प्राप्स्यसि तत् प्र्ठिव्यां यन् नर्७षिभिः पूर्व-युगे ऽप्य् अवाप्तम् //

परमम् इति ततो नृपात्मजस् तम् ऋषिजनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ विधिवद् अनुविधाय ते ऽपि तं प्रविविशुर् आश्रमिणस् तपोवनम् //

परमम् इति ततो नृ-प-आत्म-जस् तम् ऋषि-जनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ विधिवद् अनुविधाय ते ऽपि तं प्रविविशुर् आश्रमिणस् तपो-वनम् //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये तपो-वन-प्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः -- ७ --]]

ततस् तुरंगावचरः स दुर्मनास् तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते चकार यत्नं पथि शोक(निग्रहे Cविग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य (चिक्षिये Cचिक्षिपे ) //

ततस् तुरं-ग-अवचरः स दुर्-मनास् तथा वनं भर्तरि निर्-ममे गते चकार यत्नं पथि शोक-(निग्रहे Cविग्रहे तथ आपि च एव अश्रु न तस्य (चिक्षिये Cचिक्षिपे ) //

यम् एकरात्रेण तु भर्तुर् आज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना इयाय भर्तुर् विरहं विचिन्तयंस् तम् एव पन्थानम् अहोभिर् अष्टभिः //

यम् एक-रात्रेण तु भर्तुर् आज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना इयाय भर्तुर् विरहं विचिन्तयंस् तम् एव पन्थानम् अहोभिर् अष्टभिः //

हयश् च (सौजा विचचार Cसौजस्वि चचार )कन्थकस् तताम भावेन बभूव निर्मदः अलंकृतश् चापि तथैव भूषणैर् अभूद् गतश्रीर् इव तेन वर्जितः //

हयश् च (स-ओजा विचचार Cस-ओजस्वि चचार )कन्थकस् तताम भावेन बभूव निर्-मदः अलंकृतश् च अपि तथ ऐव भूषणैर् अभूद् गत-श्रीर् इव तेन वर्जितः //

निवृत्य चैवाभिमुखस् तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर् मुहुः क्षुधान्वितो ऽप्य् अध्वनि शष्पम् अम्बु वा यथा पुरा नाभिननन्द नाददे //

निवृत्य च एव अभि-मुखस् तपो-वनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर् मुहुः क्षुधा-अन्वितो ऽप्य् अध्वनि शष्पम् अम्बु वा यथा पुरा न अभिननन्द ना अददे //

ततो विहीनं कपिलाह्वयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना क्रमेण तौ शून्यम् इवोपजग्मतुर् दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः //

ततो विहीनं कपिल-आह्वयं पुरं महा-आत्मना तेन जगद्-धित-आत्मना क्रमेण तौ शून्यम् इव उपजग्मतुर् दिवा-करेण इव विना-कृतं नभः //

सपुण्डरीकैर् अपि शोभितं जलैर् अलंकृतं पुष्पधरैर् नगैर् अपि तद् एव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर् न रराज नागरैः //

स-पुण्डरीकैर् अपि शोभितं जलैर् अलंकृतं पुष्प-धरैर् नगैर् अपि तद् एव तस्य उप-वनं वन-उपमं गत-प्रहर्षैर् न रराज नागरैः //

ततो भ्रमद्भिर् दिशि दीनमानसैर् अनुज्ज्वलैर् (बाष्पCवाष्प)हतेक्षणैर् नरैः निवार्यमाणाव् इव ताव् उभौ पुरं (शनैर् अपस्नातम् Cशनै रजःस्नातम् )इवाभिजग्मतुः //

ततो भ्रमद्भिर् दिशि दीन-मानसैर् अन्-उज्ज्वलैर् (बाष्प-Cवाष्प-)हत-ईक्षणैर् नरैः निवार्यमाणाव् इव ताव् उभौ पुरं (शनैर् अपस्नातम् Cशनै रजः-स्नातम् )इव अभिजग्मतुः //

(निशाम्य Cनिशम्य )च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्१षभेण तौ मुमोच (बाष्पं Cवाष्पं )पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेर् इवागते //

(निशाम्य Cनिशम्य )च स्रस्त-शरीर-गामिनौ विना आगतौ शाक्य-कुलर्१षभेण तौ मुमोच (बाष्पं Cवाष्पं )पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेर् इवा अगते //

अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि च्छन्दकम् आगताश्रवः क्व राजपुत्रः (पुरCकुल)राष्ट्र(नन्दनो Cवर्धनो ) हृतस् त्वयासाव् इति पृष्ठतो ऽन्वयुः //

अथ ब्रुवन्तः समुपेत-मन्यवो जनाः पथि च्छन्दकम् आगत-अश्रवः क्व राज-पुत्रः (पुर-Cकुल-)राष्ट्र-(नन्दनो Cवर्धनो ) हृतस् त्वय आसाव् इति पृष्ठतो ऽन्वयुः //

ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज् जनान् नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्य् अहम् रुदन्न् अहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश् च विसर्जिताव् इति //

ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज् जनान् नर-इन्द्र-पुत्रं न परित्यजाम्य् अहम् रुदन्न् अहं तेन तु निर्-जने वने गृह-स्थ-वेशश् च विसर्जिताव् इति //

इदं वचस् तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्व् इति निश्चयं ययुः पतद् (धि जह्रुः Cविजह्रुः )सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश् च (फलोत्थम् Cफलार्थम् )आत्मनः //

इदं वचस् तस्य निशम्य ते जनाः सु-दुष्-करं खल्व् इति निश्चयं ययुः पतद् (धि जह्रुः Cविजह्रुः )सलिलं न नेत्र-जं मनो निनिन्दुश् च (फल-उत्थम् Cफल-अर्थम् )आत्मनः //

अथोचुर् अद्यैव विशाम तद् वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् //

अथा उचुर् अद्य एव विशाम तद् वनं गतः स यत्र द्वि-प-राज-विक्रमः जिजीविषा न अस्ति हि तेन नो विना यथ ईन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् //

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् //

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्र-वधे यथा दिवम् //

पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्य् अथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः विविक्तपृष्ठं च (निशाम्य Cनिशम्य )वाजिनं पुनर् गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः //

पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्य् अथ उ गव-अक्ष-मालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः विविक्त-पृष्ठं च (निशाम्य Cनिशम्य )वाजिनं पुनर् गव-अक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः //

प्रविष्टदीक्षस् तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः जजाप देवायतने नराधिपश् चकार तास् ताश् च (यथाशयाः Cयथाश्रयाः )क्रियाः //

प्रविष्ट-दीक्षस् तु सुत-उपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्न-मानसः जजाप देव-आयतने नर-अधिपश् चकार तास् ताश् च (यथा-आशयाः Cयथा-आश्रयाः )क्रियाः //

ततः स (बाष्पCवाष्प)प्रतिपूर्णलोचनस् तुरंगम् आदाय तुरं(गमानुगः Cगमानसः ) विवेश शोकाभिहतो नृ(पक्षयं Cपालयं (युधापिनीते Cक्षयं विनीते )रिपुणेव भर्तरि //

ततः स (बाष्प-Cवाष्प-)प्रतिपूर्ण-लोचनस् तुरं-गम् आदाय तुरं-(गम-अनुगः Cग-मानसः ) विवेश शोक-अभिहतो नृ-(प-क्षयं Cप-आलयं (युध आपिनीते Cक्षयं विनीते )रिपुण ईव भर्तरि //

विगाहमानश् च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्न् अश्रुवहेन चक्षुषा स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्न् इव //

विगाहमानश् च नर-इन्द्र-मन्दिरं विलोकयन्न् अश्रु-वहेन चक्षुषा स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्न् इव //

ततः खगाश् च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास् तुरगाश् च सत्कृताः हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोर् उपयान(शङ्किनः Cशङ्किताः ) //

ततः ख-गाश् च क्षय-मध्य-गो-चराः समीप-बद्धास् तुर-गाश् च सत्-कृताः हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नर-इन्द्र-सूनोर् उपयान-(शङ्किनः Cशङ्किताः ) //

जनाश् च हर्षातिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसंनिकर्षगाः यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे //

जनाश् च हर्ष-अतिशयेन वञ्चिता जन-अधिप-अन्तः-पुर-संनिकर्ष-गाः यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशति इति मेनिरे //

अतिप्रहर्षाद् अथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः गृहाद् विनिश्चक्रमुर् आशया स्त्रियः शरत्पयोदाद् इव विद्युतश् चलाः //

अति-प्रहर्षाद् अथ शोक-मूर्छिताः कुमार-संदर्शन-लोल-लोचनाः गृहाद् विनिश्चक्रमुर् आशया स्त्रियः शरत्-पयो-दाद् इव विद्युतश् चलाः //

विलम्ब(केश्यो Cवेश्यो )मलिनांशुकाम्बरा निरञ्जनैर् (बाष्पCवाष्प)हतेक्षणैर् मुखैः (स्त्रियो न रेजुर् मृजया Cकृष्णा विवर्णाअञ्जनया )विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः //

विलम्ब-(केश्यो Cवेश्यो )मलिन-अंशुक-अम्बरा निर्-अञ्जनैर् (बाष्प-Cवाष्प-)हत-ईक्षणैर् मुखैः (स्त्रियो न रेजुर् मृजया Cकृष्णा वि-वर्णाअञ्जनया )विना-कृता दिवि इव तारा रजनी-क्षय-अरुणाः //

अरक्तताम्रैश् चरणैर् अनूपुरैर् अकुण्डलैर् आर्जव(कन्धरैर् Cकर्णिकैर् )मुखैः स्वभावपीनैर् जघनैर् अमेखलैर् अहारयोक्त्रैर् मुषितैर् इव स्तनैः //

अ-रक्त-ताम्रैश् चरणैर् अ-नूपुरैर् अ-कुण्डलैर् आर्जव-(कन्धरैर् Cकर्णिकैर् )मुखैः स्व-भाव-पीनैर् जघनैर् अ-मेखलैर् अ-हार-योक्त्रैर् मुषितैर् इव स्तनैः //

(निरीक्ष्य ता बाष्पCनिरीक्षिता वाष्प)परीत(लोचना Cलोचनं निराश्रयं छन्दकम् अश्वम् एव च (विषण्णCविवर्ण)वक्त्रा रुरुदुर् वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्७षभोज्झिताः //

(निरीक्ष्य ता बाष्प-Cनिरीक्षिता वाष्प-)परीत-(लोचना Cलोचनं निर्-आश्रयं छन्दकम् अश्वम् एव च (विषण्ण-Cवि-वर्ण-)वक्त्रा रुरुदुर् वर-अङ्गना वन-अन्तरे गाव इवर्७षभ-उज्झिताः //

ततः स(बाष्पा Cवाष्पा )महिषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी //

ततः स-(बाष्पा Cवाष्पा )महिषी मही-पतेः प्रनष्ट-वत्सा महिषि ईव वत्सला प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोल-पर्णा कदलि ईव काञ्चनी //

हतत्विषो ऽन्या (शिथिलांसCशिथिलात्म)बाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव न चुक्रुशुर् नाश्रु जहुर् न शश्वसुर् न (चेलुर् आसुर् लिखिता Cचेतना उल्लिखिता )इव स्थिताः //

हत-त्विषो ऽन्या (शिथिल-अंस-Cशिथिल-आत्म-)बाहवः स्त्रियो विषादेन वि-चेतना इव न चुक्रुशुर् न अश्रु जहुर् न शश्वसुर् न (चेलुर् आसुर् लिखिता Cचेतना उल्लिखिता )इव स्थिताः //

अधीरम् अन्याः पतिशोकमूर्छिता विलोचनप्रस्रवणैर् मुखैः स्त्रियः सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान् धराधरः प्रस्रवणैर् इवोपलान् //

अ-धीरम् अन्याः पति-शोक-मूर्छिता विलोचन-प्रस्रवणैर् मुखैः स्त्रियः सिषिञ्चिरे प्रोषित-चन्दनान् स्तनान् धरा-धरः प्रस्रवणैर् इव उपलान् //

मुखैश् च तासां नयनाम्बु(ताडितै Cताडितैः रराज तद् राजनिवेशनं तदा नवाम्बुकाले ऽम्बुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस् तामरसैर् यथा सरः //

मुखैश् च तासां नयन-अम्बु-(ताडितै Cताडितैः रराज तद् राज-निवेशनं तदा नव-अम्बु-काले ऽम्बु-द-वृष्टि-ताडितैः स्रवज्-जलैस् तामरसैर् यथा सरः //

सुवृत्तपीनाङ्गुलिभिर् निरन्तरैर् अभूषणैर् गूढसिरैर् वराङ्गनाः उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर् वातचला लता इव //

सु-वृत्त-पीन-अङ्गुलिभिर् निर्-अन्तरैर् अ-भूषणैर् गूढ-सिरैर् वर-अङ्गनाः उरांसि जघ्नुः कमल-उपमैः करैः स्व-पल्लवैर् वात-चला लता इव //

करप्रहारप्रचलैश् च ता (बभुस् Cबभुर् (तथापि Cयथापि )नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितै रथाङ्गनाम्नां मिथुनैर् इवापगाः //

कर-प्रहार-प्रचलैश् च ता (बभुस् Cबभुर् (तथ आपि Cयथ आपि )नार्यः सहित-उन्नतैः स्तनैः वन-अनिल-आघूर्णित-पद्म-कम्पितै रथ-अङ्ग-नाम्नां मिथुनैर् इवा अपगाः //

यथा च वक्षांसि करैर् अपीडयंस् तथैव वक्षोभिर् अपीडयन् करान् अकारयंस् तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्य् अबला दयालसाः //

यथा च वक्षांसि करैर् अपीडयंस् तथ ऐव वक्षोभिर् अपीडयन् करान् अकारयंस् तत्र परस्-परं व्यथाः कर-अग्र-वक्षांस्य् अ-बला दया-अ-लसाः //

ततस् तु रोषप्रविरक्तलोचना विषाद(संबन्धिCसंबन्ध)कषायगद्गदम् उवाच (निश्वासCनिःश्वास)चलत्पयोधरा विगाढशोकाश्रुधरा यशोधरा //

ततस् तु रोष-प्रविरक्त-लोचना विषाद-(संबन्धि-Cसंबन्ध-)कषाय-गद्गदम् उवाच (निश्वास-Cनिःश्वास-)चलत्-पयो-धरा विगाढ-शोक-अश्रु-धरा यशो-धरा //

निशि प्रसुप्ताम् अवशां विहाय मां गतः क्व स च्छन्दक मन्मनोरथः उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः //

निशि प्रसुप्ताम् अ-वशां विहाय मां गतः क्व स च्छन्दक मन्-मनो-रथः उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः //

अनार्यम् अस्निद्घम् अमित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किम् इहाद्य रोदिषि नियच्छ (बाष्पं Cवाष्पं )भव तुष्टमानसो न संवदत्य् अश्रु च तच् च कर्म ते //

अन्-आर्यम् अ-स्निद्घम् अ-मित्र-कर्म मे नृ-शंस कृत्वा किम् इह अद्य रोदिषि नियच्छ (बाष्पं Cवाष्पं )भव तुष्ट-मानसो न संवदत्य् अश्रु च तच् च कर्म ते //

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा गतो ऽर्यपुत्रो ह्य् अपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस् तव //

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथा-अर्थ-कारिणा गतो ऽर्य-पुत्रो ह्य् अ-पुनर्-निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या स-फलः श्रमस् तव //

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर् न मित्रम् अप्राज्ञम् अयोगपेशलम् सुहृद्ब्रुवेण ह्य् अविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महान् उपप्लवः //

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर् न मित्रम् अ-प्राज्ञम् अ-योग-पेशलम् सु-हृद्-ब्रुवेण ह्य् अ-विपश्चिता त्वया कृतः कुलस्य अस्य महान् उपप्लवः //

इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्त(बाष्पाविलCवाष्पाविल)रक्तलोचनाः स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः //

इमा हि शोच्या व्यवमुक्त-भूषणाः प्रसक्त-(बाष्प-आविल-Cवाष्प-आविल-)रक्त-लोचनाः स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्-मही-समे प्रनष्ट-शोभा विधवा इव स्त्रियः //

इमाश् च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः विनाकृतास् तेन (सहावरोधनैर् Cसहैव रोधनैर् भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः //

इमाश् च विक्षिप्त-विटङ्क-बाहवः प्रसक्त-पारावत-दीर्घ-निस्वनाः विना-कृतास् तेन (सह अवरोधनैर् Cसह एव रोधनैर् भृशं रुदन्ति इव विमान-पङ्क्तयः //

अनर्थकामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरंगमो ऽपि ध्रुवम् एष कन्थकः जहार सर्वस्वम् इतस् तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् //

अन्-अर्थ-कामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरं-गमो ऽपि ध्रुवम् एष कन्थकः जहार सर्व-स्वम् इतस् तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्न-चौरवत् //

यदा समर्थः खलु सोढुम् आगतान् इषुप्रहारान् अपि किं पुनः कशाः गतः कशापातभयात् कथं (न्व् Cत्व् )अयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् //

यदा सम्-अर्थः खलु सोढुम् आगतान् इषु-प्रहारान् अपि किं पुनः कशाः गतः कशा-पात-भयात् कथं (न्व् Cत्व् )अयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् //

अनार्यकर्मा भृशम् अद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्न् इव यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस् तुरगाधमो ऽभवत् //

अन्-आर्य-कर्मा भृशम् अद्य हेषते नर-इन्द्र-धिष्ण्यं प्रतिपूरयन्न् इव यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस् तुर-ग-अधमो ऽभवत् //

यदि ह्य् अहेषिष्यत (बोधयन् Cबोधयञ् )जनं खुरैः क्षितौ वाप्य् अकरिष्यत ध्वनिम् हनुस्वनं वाजनिष्यद् उत्तमं न चाभविष्यन् मम दुःखम् ईदृशम् //

यदि ह्य् अहेषिष्यत (बोधयन् Cबोधयञ् )जनं खुरैः क्षितौ व आप्य् अकरिष्यत ध्वनिम् हनु-स्वनं व आजनिष्यद् उत्तमं न च अभविष्यन् मम दुःखम् ई-दृशम् //

इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य (बाष्पCवाष्प)ग्रथिताक्षरं वचः अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैर् इदं छन्दक उत्तरं जगौ //

इति इह देव्याः परिदेवित-आश्रयं निशम्य (बाष्प-Cवाष्प-)ग्रथित-अ-क्षरं वचः अधो-मुखः स-अश्रु-कलः कृत-अञ्जलिः शनैर् इदं छन्दक उत्तरं जगौ //

विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुम् अर्हसि अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत् //

विगर्हितुं न अर्हसि देवि कन्थकं न च अपि रोषं मयि कर्तुम् अर्हसि अन्-आगसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृ-देवः स हि देवि देववत् //

अहं हि जानन्न् अपि राजशासनं बलात् कृतः कैर् अपि दैवतैर् इव उपानयं तूर्णम् इमं तुरंगमं तथान्वगच्छं विगतश्रमो ऽध्वनि //

अहं हि जानन्न् अपि राज-शासनं बलात् कृतः कैर् अपि दैवतैर् इव उपानयं तूर्णम् इमं तुरं-गमं तथ आन्वगच्छं विगत-श्रमो ऽध्वनि //

व्रजन्न् अयं वाजिवरो ऽपि नास्पृशन् महीं खुराग्रैर् विधृतैर् इवान्तरा तथैव दैवाद् इव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्य् अहेषत //

व्रजन्न् अयं वाजि-वरो ऽपि न अस्पृशन् महीं खुर-अग्रैर् विधृतैर् इव अन्तरा तथ ऐव दैवाद् इव संयत-आननो हनु-स्वनं न अकृत न अप्य् अहेषत //

(यतो बहिर् Cयदा वहिर् )गच्छति पार्थिवात्म(जे Cजस् तदाभवद् द्वारम् अपावृतं स्वयम् तमश् च नैशं रविणेव पाटितं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् //

(यतो बहिर् Cयदा वहिर् )गच्छति पार्थिव-आत्म-(जे Cजस् तद आभवद् द्वारम् अपावृतं स्वयम् तमश् च नैशं रविण ईव पाटितं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् //

(यद् अCयदा)प्रमत्तो ऽपि नरेन्द्रशासनाद् गृहे पुरे चैव सहस्रशो जनः तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस् ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् //

(यद् अ-Cयद आ-)प्रमत्तो ऽपि नर-इन्द्र-शासनाद् गृहे पुरे च एव सहस्रशो जनः तदा स न अबुध्यत निद्रया हृतस् ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् //

यतश् च वासो वनवाससंमतं (निसृष्टम् Cविसृष्टम् )अस्मै समये दिवौकसा दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद् धृतं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् //

यतश् च वासो वन-वास-संमतं (निसृष्टम् Cविसृष्टम् )अस्मै समये दिव-ओकसा दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद् धृतं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् //

तद् एवम् आवां नरदेवि दोषतो न तत् प्रयातं (प्रति गन्तुम् Cप्रतिगन्तुम् )अर्हसि न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर् गतः //

तद् एवम् आवां नर-देवि दोषतो न तत् प्रयातं (प्रति गन्तुम् Cप्रतिगन्तुम् )अर्हसि न काम-कारो मम न अस्य वाजिनः कृत-अनुयात्रः स हि दैवतैर् गतः //

इति प्रयाणं (बहुदेवम् Cबहुधैवम् )अद्भुतं निशम्य तास् तस्य महात्मनः स्त्रियः प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर् मनोज्वरं प्रव्रजनात् तु लेभिरे //

इति प्रयाणं (बहु-देवम् Cबहुध ऐवम् )अद्भुतं निशम्य तास् तस्य महा-आत्मनः स्त्रियः प्रनष्ट-शोका इव विस्मयं ययुर् मनो-ज्वरं प्रव्रजनात् तु लेभिरे //

विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च //

विषाद-पारिप्लव-लोचना ततः प्रनष्ट-पोता कुररि ईव दुःखिता विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम च एव अश्रु-मुखी जगाद च //

महोर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्(पृथङ्Cपृथग्)मूलरुहाः समुद्गताः (प्रवेरितास् Cप्रचेरितास् )ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः //

महा-उर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्-(पृथङ्-Cपृथग्-)मूल-रुहाः समुद्गताः (प्रवेरितास् Cप्रचेरितास् )ते भुवि तस्य मूर्ध-जा नर-इन्द्र-मौली-परिवेष्टन-क्षमाः //

प्रलम्बबाहुर् मृगराजविक्रमो महर्२षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस् तथाविधो ऽप्य् आश्रमवासम् अर्हति //

प्रलम्ब-बाहुर् मृग-राज-विक्रमो महर्२षभ-अक्षः कनक-उज्ज्वल-द्युतिः विशाल-वक्षा घन-दुन्दुभि-स्वनस् तथा-विधो ऽप्य् आश्रम-वासम् अर्हति //

अभागिनी नूनम् इयं वसुंधरा तम् आर्यकर्माणम् अनुत्तमं (पतिम् Cप्रति ) गतस् ततो ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते //

अ-भागिनी नूनम् इयं वसुं-धरा तम् आर्य-कर्माणम् अन्-उत्तमं (पतिम् Cप्रति ) गतस् ततो ऽसौ गुणवान् हि ता-दृशो नृ-पः प्रजा-भाग्य-गुणैः प्रसूयते //

सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ (बिसCविष)पुष्पकोमलौ वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः //

सु-जात-जाल-अवतत-अङ्गुली मृदू निगूढ-गुल्फौ (बिस-Cविष-)पुष्प-कोमलौ वन-अन्त-भूमिं कठिनां कथं नु तौ स-चक्र-मध्यौ चरणौ गमिष्यतः //

विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच् छरीरम् ओजस्वि वने भविष्यति //

विमान-पृष्ठे शयन-आसन-उचितं महा-अर्ह-वस्त्र-अगुरु-चन्दन-अर्चितम् कथं नु शीत-उष्ण-जल-आगमेषु तच् छरीरम् ओजस्वि वने भविष्यति //

कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः प्रदातुम् (एवाभ्युचितो Cएवाभ्युदितो )न याचितुं कथं स भिक्षां परतश् चरिष्यति //

कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः प्रदातुम् (एव अभ्युचितो Cएव अभ्युदितो )न याचितुं कथं स भिक्षां परतश् चरिष्यति //

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः कथं (बत Cवत )स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पटैकदेशान्तरिते महीतले //

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्य-निस्वनैः कथं (बत Cवत )स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पट-एक-देश-अन्तरिते मही-तले //

इमं (प्रलापं Cविलापं )करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर् मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः //

इमं (प्रलापं Cविलापं )करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्-परं स्त्रियः विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर् मधूनि पुष्पेभ्य इवा इरिता लताः //

ततो धरायाम् अपतद् यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाह्वया शनैश् च तत् तद् विललाप विक्लवा मुहुर् मुहुर् गद्गदरुद्धया गिरा //

ततो धरायाम् अपतद् यशो-धरा वि-चक्र-वाक ईव रथ-अङ्ग-स-आह्वया शनैश् च तत् तद् विललाप विक्लवा मुहुर् मुहुर् गद्गद-रुद्धया गिरा //

स माम् अनाथां सहधर्मचारिणीम् अपास्य धर्मं यदि कर्तुम् इच्छति कुतो ऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुम् इच्छति //

स माम् अ-नाथां सह-धर्म-चारिणीम् अपास्य धर्मं यदि कर्तुम् इच्छति कुतो ऽस्य धर्मः सह-धर्म-चारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुम् इच्छति //

शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान् महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् वनानि पत्नीसहितान् उपेयुषस् तथा (हि Cस )धर्मं मदृते चिकीर्षति //

शृणोति नूनं स न पूर्व-पार्थिवान् महा-सु-दर्श-प्रभृतीन् पिता-महान् वनानि पत्नी-सहितान् उपेयुषस् तथा (हि Cस )धर्मं मद्-ऋते चिकीर्षति //

मखेषु वा वेदविधानसत्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षिताव् उभौ समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः //

मखेषु वा वेद-विधान-सत्-कृतौ न दं-पती पश्यति दीक्षिताव् उभौ समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्-फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्म-मत्सरः //

ध्रुवं स जानन् मम धर्मवल्लभो मनः (प्रियेर्ष्याकलहं Cप्रिये ऽप्य् आकलहं )मुहुर् मिथः सुखं विभीर् माम् अपहाय रोसणां महेन्द्रलोके ऽप्सरसो जिघृक्षति //

ध्रुवं स जानन् मम धर्म-वल्लभो मनः (प्रिय-ईर्ष्या-कलहं Cप्रिये ऽप्य् आ-कलहं )मुहुर् मिथः सुखं वि-भीर् माम् अपहाय रोसणां महा-इन्द्र-लोके ऽप्सरसो जिघृक्षति //

इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः वने यदर्थं स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिम् एव च //

इयं तु चिन्ता मम की-दृशं नु ता वपुर्-गुणं बिभ्रति तत्र योषितः वने यद्-अर्थं स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिम् एव च //

न खल्व् इयं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज् जनस्यात्मवतो ऽपि दुर्लभम् स तु प्रियो माम् इह वा परत्र वा कथं न जह्याद् इति मे मनोरथः //

न खल्व् इयं स्वर्ग-सुखाय मे स्पृहा न तज् जनस्या अत्मवतो ऽपि दुर्-लभम् स तु प्रियो माम् इह वा परत्र वा कथं न जह्याद् इति मे मनो-रथः //

अभागिनी यद्य् अहम् आयतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुर् उदीक्षितुं मुखम् न मन्दभाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्य् अयं कदाचिद् अङ्के परिवर्तितुं पितुः //

अ-भागिनी यद्य् अहम् आयत-ईक्षणं शुचि-स्मितं भर्तुर् उदीक्षितुं मुखम् न मन्द-भाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्य् अयं कदा-चिद् अङ्के परिवर्तितुं पितुः //

अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः कलप्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस् त्यजतीदृशं (बत Cस्वतः ) //

अहो नृ-शंसं सु-कुमार-वर्चसः सु-दारुणं तस्य मनस्विनो मनः कल-प्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस् त्यजती इ-दृशं (बत Cस्वतः ) //

ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्य् (अयसो ऽपि Cअयसापि )वा कृतम् अनाथवच् छ्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन् न दीर्यते //

मम अपि कामं हृदयं सु-दारुणं शिलामयं व आप्य् (अयसो ऽपि Cअयस आपि )वा कृतम् अ-नाथवच् छ्री-रहिते सुख-उचिते वनं गते भर्तरि यन् न दीर्यते //

इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम् //

इति इह देवी पति-शोक-मूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप च अ-सकृत् स्व-भाव-धीर आपि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार न उ ह्रियम् //

ततस् तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागताम् महारविन्दैर् इव वृष्टिताडितैर् मुखैः स(बाष्पैर् Cवाष्पैर् )वनिता विचुक्रुशुः //

ततस् तथा शोक-विलाप-विक्लवां यशो-धरां प्रेक्ष्य वसुं-धरा-गताम् महा-अरविन्दैर् इव वृष्टि-ताडितैर् मुखैः स-(बाष्पैर् Cवाष्पैर् )वनिता विचुक्रुशुः //

समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस् तु देवायतनाद् विनिर्ययौ जनस्य तेनार्तरवेण चाहतश् चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः //

समाप्त-जाप्यः कृत-होम-मङ्गलो नृ-पस् तु देव-आयतनाद् विनिर्ययौ जनस्य तेना अर्त-रवेण चा अहतश् चचाल वज्र-ध्वनिन ईव वारणः //

निशाम्य च च्छन्दककन्थकाव् उभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर् वृत्त इवोत्सवे ध्वजः //

निशाम्य च च्छन्दक-कन्थकाव् उभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् पपात शोक-अभिहतो मही-पतिः शची-पतेर् वृत्त इव उत्सवे ध्वजः //

ततो मुहूर्तं सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः //

ततो मुहूर्तं सुत-शोक-मोहितो जनेन तुल्य-अभिजनेन धारितः निरीक्ष्य दृष्ट्या जल-पूर्णया हयं मही-तल-स्थो विललाप पार्थिवः //

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत् त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्न् अप्रियवत् (प्रवेरितः Cप्रचेरितः ) //

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत् त्वया कन्थक वि-प्रियं कृतम् गुण-प्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्न् अ-प्रियवत् (प्रवेरितः Cप्रचेरितः ) //

तद् अद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनर् एनम् आनय ऋते हि तस्मान् मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधाद् इव //

तद् अद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनर् एनम् आनय ऋते हि तस्मान् मम न अस्ति जीवितं विगाढ-रोगस्य सद्-औषधाद् इव //

सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन् न ममार (संजयः Cसृञ्जयः ) अहं पुनर् धर्मरतौ सुते गते (मुमुक्षुर् Cअमुमुक्षुर् )आत्मानम् अनात्मवान् इव //

सु-वर्ण-निष्ठीविनि मृत्युना हृते सु-दुष्-करं यन् न ममार (संजयः Cसृञ्जयः ) अहं पुनर् धर्म-रतौ सुते गते (मुमुक्षुर् Cअ-मुमुक्षुर् )आत्मानम् अन्-आत्मवान् इव //

विभोर् दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद् धि मनो मनोर् अपि //

विभोर् दश-क्षत्र-कृतः प्रजा-पतेः पर-अ-पर-ज्ञस्य विवस्वद्-आत्मनः प्रियेण पुत्रेण सता विना-कृतं कथं न मुह्येद् धि मनो मनोर् अपि //

अजस्य राज्ञस् तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा गते वनं यस् तनये दिवं गतो न मोघ(बाष्पः Cवाष्पः )कृपणं जिजीव ह //

अ-जस्य राज्ञस् तनयाय धीमते नर-अधिपाय इन्द्र-सखाय मे स्पृहा गते वनं यस् तनये दिवं गतो न मोघ-(बाष्पः Cवाष्पः )कृपणं जिजीव ह //

प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस् त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः इमे परीप्सन्ति हि (तं Cते )पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः //

प्रचक्ष्व मे भद्र तद्-आश्रम-अजिरं हृतस् त्वया यत्र स मे जल-अञ्जलिः इमे परीप्सन्ति हि (तं Cते )पिपासवो ममा असवः प्रेत-गतिं यियासवः //

इति तनयवियोगजात(दुःखः Cदुःखं क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः //

इति तनय-वियोग-जात-(दुःखः Cदुःखं क्षिति-स-दृशं सह-जं विहाय धैर्यम् दश-रथ इव राम-शोक-वश्यो बहु विललाप नृ-पो विसंज्ञ-कल्पः //

श्रुतविनयगुणान्वितस् ततस् तं मतिसचिवः प्रवयाः पुरोहितश् च (समधृतम् Cअवधृतम् )इदम् ऊचतुर् यथावन् न च परितप्तमुखौ न चाप्य् अशोकौ //

श्रुत-विनय-गुण-अन्वितस् ततस् तं मति-सचिवः प्र-वयाः पुरो-हितश् च (सम-धृतम् Cअवधृतम् )इदम् ऊचतुर् यथावन् न च परितप्त-मुखौ न च अप्य् अ-शोकौ //

त्यज नरवर शोकम् एहि धैर्यं कुधृतिर् इवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् स्रजम् इव मृदिताम् अपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो (CहिC) नृपा वनान्य् अतीयुः //

त्यज नर-वर शोकम् एहि धैर्यं कु-धृतिर् इव अर्हसि धीर न अश्रु मोक्तुम् स्रजम् इव मृदिताम् अपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो (CहिC) नृ-पा वनान्य् अतीयुः //

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तद् ऋषेः पुरासितस्य न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणम् अपि वासयितुं सुखेन शक्यः //

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तद् ऋषेः पुर आसितस्य न हि स दिवि न चक्र-वर्ति-राज्ये क्षणम् अपि वासयितुं सुखेन शक्यः //

यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस् त्वरितम् उदाहर यावद् अत्र यावः बहुविधम् इह युद्धम् अस्तु तावत् तव तनयस्य विधेश् च तस्य तस्य //

यदि तु नृ-वर कार्य एव यत्नस् त्वरितम् उदाहर यावद् अत्र यावः बहु-विधम् इह युद्धम् अस्तु तावत् तव तनयस्य विधेश् च तस्य तस्य //

नरपतिर् अथ तौ शशास तस्माद् द्रुतम् इत एव युवाम् अभिप्रयातम् न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेर् इव पुत्रलालसस्य //

नर-पतिर् अथ तौ शशास तस्माद् द्रुतम् इत एव युवाम् अभिप्रयातम् न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वन-शकुनेर् इव पुत्र-लालसस्य //

परमम् इति नरेन्द्रशासनात् तौ ययतुर् अमात्यपुरोहितौ वनं तत् कृतम् इति सवधूजनः सदारो नृपतिर् अपि प्रचकार शेषकार्यम् //

परमम् इति नर-इन्द्र-शासनात् तौ ययतुर् अमात्य-पुरो-हितौ वनं तत् कृतम् इति स-वधू-जनः स-दारो नृ-पतिर् अपि प्रचकार शेष-कार्यम् //

[[इति (Cश्री-C)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽन्तः-पुर-विलापो नामा७ष्टमः सर्गः -- ८ --]]

ततस् तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ (बाष्पप्रतोदाभिहितौ Cवाष्पप्रतोदाभिहतौ )नृपेण विद्धौ सदश्वाव् इव सर्वयत्नात् सौहार्दशीघ्रं ययतुर् वनं तत् //

ततस् तदा मन्त्रि-पुरो-हितौ तौ (बाष्प-प्रतोद-अभिहितौ Cवाष्प-प्रतोद-अभिहतौ )नृ-पेण विद्धौ सद्-अश्वाव् इव सर्व-यत्नात् सौहार्द-शीघ्रं ययतुर् वनं तत् //

तम् आश्रमम् जातपरिश्रमौ ताव् उपेत्य काले सदृशानुयात्रौ राजर्१द्धिम् उत्सृज्य विनीतचेष्टाव् उपेयतुर् भार्गवधिष्ण्यम् एव //

तम् आश्रमम् जात-परिश्रमौ ताव् उपेत्य काले स-दृश-अनु-यात्रौ राजर्१द्धिम् उत्सृज्य विनीत-चेष्टाव् उपेयतुर् भार्गव-धिष्ण्यम् एव //

तौ न्यायतस् तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ ताव् अपि चानुरूपम् कृतासनौ भार्गवम् आसनस्थं छित्त्वा कथाम् ऊचतुर् आत्मकृत्यम् //

तौ न्यायतस् तं प्रतिपूज्य विप्रं तेन-अर्चितौ ताव् अपि च अनु-रूपम् कृत-आसनौ भार्गवम् आसन-स्थं छित्त्वा कथाम् ऊचतुर् आत्म-कृत्यम् //

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेर् इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः इमं जनं वेत्तु भवान् (अधीतं Cअधीरं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च //

शुद्ध-ओजसः शुद्ध-विशाल-कीर्तेर् इक्ष्वाकु-वंश-प्रभवस्य राज्ञः इमं जनं वेत्तु भवान् (अधीतं Cअ-धीरं श्रुत-ग्रहे मन्त्र-परिग्रहे च //

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः इहाभ्युपेतः किल तस्य हेतोर् आवाम् उपेतौ भगवान् अवैतु //

तस्य इन्द्र-कल्पस्य जयन्त-कल्पः पुत्रो जरा-मृत्यु-भयं तितीर्षुः इह अभ्युपेतः किल तस्य हेतोर् आवाम् उपेतौ भगवान् अवैतु //

तौ सो ऽब्रवीद् अस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः धर्मो ऽयम् आवर्तक इत्य् अवेत्य यातस् त्व् अराडाभिमुखो मुमुक्षुः //

तौ सो ऽब्रवीद् अस्ति स दीर्घ-बाहुः प्राप्तः कुमारो न तु न-अवबुद्धः धर्मो ऽयम् आवर्तक इत्य् अवेत्य यातस् त्व् अराड-अभि-मुखो मुमुक्षुः //

तस्मात् ततस् ताव् उपलभ्य तत्त्वं तं विप्रम् (आमन्त्र्य Cआमन्त्त्य )तदैव सद्यः खिन्नाव् अखिन्नाव् इव राज(भक्त्या Cपुत्रः प्रसस्रतुस् तेन यतः स यातः //

तस्मात् ततस् ताव् उपलभ्य तत्त्वं तं विप्रम् (आमन्त्र्य Cआमन्त्त्य )तद ऐव सद्यः खिन्नाव् अ-खिन्नाव् इव राज-(भक्त्या Cपुत्रः प्रसस्रतुस् तेन यतः स यातः //

यान्तौ ततस् तौ (मृजया Cसृजया )विहीनम् अपश्यतां तं (वपुषोज्ज्वलन्तम् Cवपुषा ज्वलन्तम् ) (उपोपविष्टं Cनृपोपविष्टं )पथि वृक्षमूले सूर्यं घनाभोगम् इव प्रविष्टम् //

यान्तौ ततस् तौ (मृजया Cसृजया )विहीनम् अपश्यतां तं (वपुष ऊज्ज्वलन्तम् Cवपुषा ज्वलन्तम् ) (उपोपविष्टं Cनृ-प-उपविष्टं )पथि वृक्ष-मूले सूर्यं घन-आभोगम् इव प्रविष्टम् //

यानं विहायोपययौ ततस् तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः //

यानं विहाय उपययौ ततस् तं पुरो-हितो मन्त्र-धरेण स-अर्धम् यथा वन-स्थं सह-वाम-देवो रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः //

ताव् अर्चयाम् आसतुर् अर्हतस् तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् प्रत्यर्चयाम् आस स चार्हतस् तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः //

ताव् अर्चयाम् आसतुर् अर्हतस् तं दिवि इव शुक्र-आङ्गिरसौ महा-इन्द्रम् प्रत्यर्चयाम् आस स च अर्हतस् तौ दिवि इव शुक्र-आङ्गिरसौ महा-इन्द्रः //

कृताभ्यनुज्ञाव् अभितस् ततस् तौ (निषेदतुः Cनिषीदतुः )शाक्यकुलध्वजस्य विरेजतुस् तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताव् इवेन्दोः //

कृत-अभ्यनुज्ञाव् अभितस् ततस् तौ (निषेदतुः Cनिषीदतुः )शाक्य-कुल-ध्वजस्य विरेजतुस् तस्य च संनिकर्षे पुनर्-वसू योग-गताव् इव इन्दोः //

तं वृक्षमूलस्थम् अभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् //

तं वृक्ष-मूल-स्थम् अभिज्वलन्तं पुरो-हितो राज-सुतं बभाषे यथा-उपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्-पतिः शक्र-सुतं जयन्तम् //

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत् त्वाम् अवोचत् तद् इदं निबोध //

त्वच्-छोक-शल्ये हृदय-अवगाढे मोहं गतो भूमि-तले मुहूर्तम् कुमार राजा नयन-अम्बु-वर्षो यत् त्वाम् अवोचत् तद् इदं निबोध //

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते (भाविनम् Cअच्याविनम् )एतम् अर्थम् अहं त्व् अकाले वनसंश्रयात् ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये //

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते (भाविनम् Cअ-च्याविनम् )एतम् अर्थम् अहं त्व् अ-काले वन-संश्रयात् ते शोक-अग्निन आग्नि-प्रतिमेन दह्ये //

तद् एहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थं धर्मार्थम् एव त्यज बुद्धिम् एताम् अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलम् इवाभिहन्ति //

तद् एहि धर्म-प्रिय मत्-प्रिय-अर्थं धर्म-अर्थम् एव त्यज बुद्धिम् एताम् अयं हि मा शोक-रयः प्रवृद्धो नदी-रयः कूलम् इव अभिहन्ति //

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् तां वृत्तिम् अस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः //

मेघ-अम्बु-कक्ष-अद्रिषु या हि वृत्तिः समीरण-अर्क-अग्नि-महा-अशनीनाम् तां वृत्तिम् अस्मासु करोति शोको विकर्षण-उच्छोषण-दाह-भेदैः //

तद् भुङ्क्ष्व तावद् वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे अनिष्टबन्धौ कुरु (मय्य् अपेक्षां Cमाप्य् उपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः //

तद् भुङ्क्ष्व तावद् वसु-धा-आधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्र-दृष्टे अन्-इष्ट-बन्धौ कुरु (मय्य् अपेक्षां Cम आप्य् उपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः //

न चैष धर्मो वनए एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर् नियता यतीनाम् बुद्धिश् च यत्नश् च निमित्तम् अत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरुचिह्नम् //

न च एष धर्मो वनए एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर् नियता यतीनाम् बुद्धिश् च यत्नश् च निमित्तम् अत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरु-चिह्नम् //

मौलीधरैर् अंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्ध(भुजैर् Cस्रजैर् )नरेन्द्रैः लक्ष्म्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैर् अपि मोक्षधर्मः //

मौली-धरैर् अंस-विषक्त-हारैः केयूर-विष्टब्ध-(भुजैर् Cस्रजैर् )नर-इन्द्रैः लक्ष्म्य्--अङ्क-मध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृह-स्थैर् अपि मोक्ष-धर्मः //

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजम् आषाढम् अथान्तिदेवम् विदेहराजं जनकं तथैव (<xx> द्रुमं Cपाकद्रुमं )सेनजितश् च राज्ञः //

ध्रुव-अनुजौ यौ बलि-वज्र-बाहू वैभ्राजम् आषाढम् अथ अन्ति-देवम् विदेह-राजं जनकं तथ ऐव (xx द्रुमं Cपाक-द्रुमं )सेन-जितश् च राज्ञः //

एतान् गृहस्थान् नृपतीन् अवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् (उभौ Cउभे )अपि तस्माद् युगपद् भजस्व (वित्ताधिपत्यं Cचित्ताधिपत्यं )च नृपश्रियं च //

एतान् गृह-स्थान् नृ-पतीन् अवेहि नैःश्रेयसे धर्म-विधौ विनीतान् (उभौ Cउभे )अपि तस्माद् युग-पद् भजस्व (वित्त-आधिपत्यं Cचित्त-आधिपत्यं )च नृ-प-श्रियं च //

इच्छामि हि त्वाम् उपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रम् एव (धृतातपत्त्रं Cधृतातपत्रं. )समुदीक्षमाणस् तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् //

इच्छामि हि त्वाम् उपगुह्य गाढं कृत-अभिषेकं सलिल-आर्द्रम् एव (धृत-आतपत्त्रं Cधृत-आतपत्रं. )समुदीक्षमाणस् तेन एव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् //

इत्य् अब्रवीद् भूमिपतिर् भवन्तं वाक्येन (बाष्पCवाष्प)ग्रथिताक्षरेण श्रुत्वा भवान् अर्हति तत्प्रियार्थं स्नेहेन तत्स्नेहम् अनुप्रयातुम् //

इत्य् अब्रवीद् भूमि-पतिर् भवन्तं वाक्येन (बाष्प-Cवाष्प-)ग्रथित-अ-क्षरेण श्रुत्वा भवान् अर्हति तत्-प्रिय-अर्थं स्नेहेन तत्-स्नेहम् अनुप्रयातुम् //

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्य् अगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः तस्मात् तम् उत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नम् इवार्णवे (नौः Cगाम् ) //

शोक-अम्भसि त्वत्-प्रभवे ह्य् अ-गाधे दुःख-अर्णवे मज्जति शाक्य-राजः तस्मात् तम् उत्तारय नाथ-हीनं निर्-आश्रयं मग्नम् इव अर्णवे (नौः Cगाम् ) //

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस् त्वम् अप्य् अर्हसि कर्तुम् इष्टम् //

भीष्मेण गङ्गा-उदर-संभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रिय-अर्थं पितुस् त्वम् अप्य् अर्हसि कर्तुम् इष्टम् //

संवर्धयित्रीं (समवेहि Cच समेहि )देवीम् अगस्त्यजुष्टां दिशम् अप्रयाताम् प्रनष्टवत्साम् इव वत्सलां गाम् अजस्रम् आर्तां करुणं रुदन्तीम् //

संवर्धयित्रीं (समवेहि Cच समेहि )देवीम् अगस्त्य-जुष्टां दिशम् अ-प्रयाताम् प्रनष्ट-वत्साम् इव वत्सलां गाम् अजस्रम् आर्तां करुणं रुदन्तीम् //

हंसेन हंसीम् इव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् (आर्तां Cआर्त्तां )सनाथाम् अपि नाथहीनां त्रातुं वधूम् अर्हसि दर्शनेन //

हंसेन हंसीम् इव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेन इव वने करेणुम् (आर्तां Cआर्त्तां )स-नाथाम् अपि नाथ-हीनां त्रातुं वधूम् अर्हसि दर्शनेन //

एकं सुतं बालम् अनर्हदुःखं (संतापम् अन्तर्गतम् उद्वहन्तम् Cसंतापसंतप्त) तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद् राहूपसर्गाद् इव पूर्णचन्द्रम् //

एकं सुतं बालम् अन्-अर्ह-दुःखं (संतापम् अन्तर्-गतम् उद्वहन्तम् Cसंताप-संतप्त) तं राहुलं मोक्षय बन्धु-शोकाद् राहु-उपसर्गाद् इव पूर्ण-चन्द्रम् //

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन निःश्वासधूमेन तमःशिखेन त्वद्(दर्शनाम्ब्व् इच्छति दह्यमानम् Cदर्शनायर्७छति दह्यमानः (अन्तःCसो ऽन्तः)पुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् //

शोक-अग्निना त्वद्-विरह-इन्धनेन निःश्वास-धूमेन तमः-शिखेन त्वद्-(दर्शन-अम्ब्व् इच्छति दह्यमानम् Cदर्शनायर्७छति दह्यमानः (अन्तः-Cसो ऽन्तः)-पुरं च एव पुरं च कृत्स्नम् //

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस् तस्य पुरोहितस्य ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद् गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितम् इत्य् उवाच //

स बोधि-सत्त्वः परिपूर्ण-सत्त्वः श्रुत्वा वचस् तस्य पुरो-हितस्य ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद् गुण-ज्ञः प्रत्य्-उत्तरं प्रश्रितम् इत्य् उवाच //

अवैमि भावं (तनये पितॄणां Cतनयप्रसक्तं विशेषतो यो मयि भूमिपस्य जानन्न् अपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस् त्व् अगत्या स्वजनं त्यजामि //

अवैमि भावं (तनये पितॄणां Cतनय-प्रसक्तं विशेषतो यो मयि भूमि-पस्य जानन्न् अपि व्याधि-जरा-विपद्भ्यो भीतस् त्व् अ-गत्या स्व-जनं त्यजामि //

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन् (नान्ते Cनासौ )यदि स्यात् प्रियविप्रयोगः यदा तु भूत्वापि (चिरं Cभवेद् )वियोगस् ततो गुरुं स्निग्धम् अपि त्यजामि //

द्रष्टुं प्रियं कः स्व-जनं हि न इच्छेन् (न अन्ते Cन असौ )यदि स्यात् प्रिय-विप्रयोगः यदा तु भूत्व आपि (चिरं Cभवेद् )वियोगस् ततो गुरुं स्निग्धम् अपि त्यजामि //

मद्धेतुकं यत् तु नराधिपस्य शोकं भवान् (आह न तत् Cअर्हति न )प्रियं मे यत् स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि (विप्रयोगे Cविप्रयोगैः ) //

मद्-धेतुकं यत् तु नर-अधिपस्य शोकं भवान् (आह न तत् Cअर्हति न )प्रियं मे यत् स्वप्न-भूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि (विप्रयोगे Cविप्रयोगैः ) //

एवं च ते निश्चयम् एतु बुद्धिर् दृष्ट्वा विचित्रं (जगतः प्रचारम् Cविविधप्रचारम् ) संतापहेतुर् न सुतो न बन्धुर् अज्ञाननैमित्तिक एष तापः //

एवं च ते निश्चयम् एतु बुद्धिर् दृष्ट्वा विचित्रं (जगतः प्रचारम् Cवि-विध-प्रचारम् ) संताप-हेतुर् न सुतो न बन्धुर् अ-ज्ञान-नैमित्तिक एष तापः //

(यथाध्वCयदाध्व)गानाम् (इह Cइव )संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धु(प्रतिज्ञातजनैर् विहीनः Cप्रियः सन्न् अपि बन्धुहीनः ) //

(यथ आध्व-Cयद आध्व-)गानाम् (इह Cइव )संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धु-(प्रतिज्ञात-जनैर् विहीनः Cप्रियः सन्न् अपि बन्धु-हीनः ) //

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति गत्वापि तत्राप्य् अपरत्र गच्छत्य् एवं (जने त्यागिनि Cजनो योगिनि )को ऽनुरोधः //

इह एति हित्वा स्व-जनं परत्र प्रलभ्य च इह अपि पुनः प्रयाति गत्व आपि तत्र अप्य् अ-परत्र गच्छत्य् एवं (जने त्यागिनि Cजनो योगिनि )को ऽनुरोधः //

यदा च गर्भात् प्रभृति (प्रवृत्तः Cप्रजानां (सर्वास्व् अवस्थासु वधाय C<xx> नुबधाय )मृत्युः कस्माद् अकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस् (तत्रभवान् Cतत्र भवान् )अवोचत् //

यदा च गर्भात् प्रभृति (प्रवृत्तः Cप्रजानां (सर्वास्व् अवस्थासु वधाय Cxx नुबधाय )मृत्युः कस्माद् अ-काले वन-संश्रयं मे पुत्र-प्रियस् (तत्र-भवान् Cतत्र भवान् )अवोचत् //

भवत्य् अकालो विषयाभिपत्तौ कालस् (तथैवार्थविधौ Cतथैवाभिविधौ )प्रदिष्टः कालो जगत् कर्षति सर्वकालान् (निर्वाहके Cअर्चार्हके )श्रेयसि (नास्ति कालः Cसर्वकालः ) //

भवत्य् अ-कालो विषय-अभिपत्तौ कालस् (तथ ऐव अर्थ-विधौ Cतथ ऐव अभिविधौ )प्रदिष्टः कालो जगत् कर्षति सर्व-कालान् (निर्वाहके Cअर्च-अर्हके )श्रेयसि (न अस्ति कालः Cसर्व-कालः ) //

राज्यं मुमुक्षुर् मयि यच् च राजा तद् अप्य् उदारं सदृशं पितुश् च प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभाद् अपथ्यान्नम् इवातुरस्य //

राज्यं मुमुक्षुर् मयि यच् च राजा तद् अप्य् उदारं स-दृशं पितुश् च प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभाद् अ-पथ्य-अन्नम् इवा अतुरस्य //

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश् च (परापचारेण Cपरोपचारेण )च धर्मपीडा //

कथं नु मोह-आयतनं नृ-पत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण स-उद्वेगता यत्र मदः श्रमश् च (पर-अपचारेण Cपर-उपचारेण )च धर्म-पीडा //

जाम्बूनदं हर्म्यम् इव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तम् इवोत्तमान्नम् ग्राहाकुलं (चाम्ब्व् इव सारविन्दं Cच स्थितं <xx> ((Cराज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च C)) //

जाम्बूनदं हर्म्यम् इव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तम् इव उत्तम-अन्नम् ग्राह-आकुलं (च अम्ब्व् इव सार-विन्दं Cच स्थितं xx ((Cराज्यं हि रम्यं व्यसन-आश्रयं च C)) //

((Cइत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः C) ((Cपूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः ((Cवयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे C) ((Cराज्यानि मुक्त्वा वनम् एव जग्मुः C)) //

((Cइत्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः C) ((Cपूर्वे यथा जात-घृणा नर-इन्द्राः ((Cवयः-प्रकर्षे ऽपरिहार्य-दुःखे C) ((Cराज्यानि मुक्त्वा वनम् एव जग्मुः C)) //

((Cवरं हि भुक्तानि तृणान्य् अरण्ये C) ((Cतोषं परं रत्नम् इवोपगुह्य C)) ((Cसहोषितं श्रीसुलभैर् न चैव C) ((Cदोषैर् अदृश्यैर् इव कृष्णसर्पैः C)) //

((Cवरं हि भुक्तानि तृणान्य् अरण्ये C) ((Cतोषं परं रत्नम् इव उपगुह्य C)) ((Cसह-उषितं श्री-सु-लभैर् न च एव C) ((Cदोषैर् अ-दृश्यैर् इव कृष्ण-सर्पैः C)) //

((Cश्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां C) ((Cधर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् C)) ((Cभग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं C) ((Cवनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् C)) //

((Cश्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां C) ((Cधर्म-अभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् C)) ((Cभग्न-प्रतिज्ञस्य न तु उपपन्नं C) ((Cवनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् C)) //

((Cजातः कुले को हि नरः ससत्त्वो C) ((Cधर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः C)) ((Cकाषायम् उत्सृज्य विमुक्तलज्जः C) ((Cपुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत C)) //

((Cजातः कुले को हि नरः स-सत्त्वो C) ((Cधर्म-अभिलाषेण वनं प्रविष्टः C)) ((Cकाषायम् उत्सृज्य विमुक्त-लज्जः C) ((Cपुरं-दरस्य अपि पुरं श्रयेत C)) //

((Cलोभाद् धि मोहाद् अथवा भयेन C) ((Cयो वान्तम् अन्नं पुनर् आददीत C)) ((Cलोभात् स मोहाद् अथवा भयेन C) ((Cसंत्यज्य कामान् पुनर् आददीत C)) //

((Cलोभाद् धि मोहाद् अथ-वा भयेन C) ((Cयो वान्तम् अन्नं पुनर् आददीत C)) ((Cलोभात् स मोहाद् अथ-वा भयेन C) ((Cसंत्यज्य कामान् पुनर् आददीत C)) //

((Cयश् च प्रदीप्ताच् छरणात् कथंचिन् C) ((Cनिष्क्रम्य भूयः प्रविशेत् तद् एव C)) ((Cगार्हस्थ्यम् उत्सृज्य स दृष्टदोषो C) ((Cमोहेन भूयो ऽभिलषेद् ग्रहीतुम् C)) //

((Cयश् च प्रदीप्ताच् छरणात् कथं-चिन् C) ((Cनिष्क्रम्य भूयः प्रविशेत् तद् एव C)) ((Cगार्हस्थ्यम् उत्सृज्य स दृष्ट-दोषो C) ((Cमोहेन भूयो ऽभिलषेद् ग्रहीतुम् C)) //

((Cया च श्रुतिर् मोक्षम् अवाप्तवन्तो C) ((Cनृपा गृहस्था इति नैतद् अस्ति C)) ((Cशमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो C) ((Cदण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः C)) //

((Cया च श्रुतिर् मोक्षम् अवाप्तवन्तो C) ((Cनृ-पा गृह-स्था इति न एतद् अस्ति C)) ((Cशम-प्रधानः क्व च मोक्ष-धर्मो C) ((Cदण्ड-प्रधानः क्व च राज-धर्मः C)) //

((Cशमे रतिश् चेच् छिथिलं च राज्यं C) ((Cराज्ये मतिश् चेच् छमविप्लवश् च C)) ((Cशमश् च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं C) ((Cशीतोष्णयोर् ऐक्यम् इवोदकाग्न्योः C)) //

((Cशमे रतिश् चेच् छिथिलं च राज्यं C) ((Cराज्ये मतिश् चेच् छम-विप्लवश् च C)) ((Cशमश् च तैक्ष्ण्यं च हि न उपपन्नं C) ((Cशीत-उष्णयोर् ऐक्यम् इव उदक-अग्न्योः C)) //

((Cतन् निश्चयाद् वा वसुधाधिपास् ते C) ((Cराज्यानि मुक्त्वा शमम् आप्तवन्तः C)) ((Cराज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वाद् C) ((Cअनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः C)) //

((Cतन् निश्चयाद् वा वसु-धा-अधिपास् ते C) ((Cराज्यानि मुक्त्वा शमम् आप्तवन्तः C)) ((Cराज्य-अङ्गिता वा निभृत-इन्द्रियत्वाद् C) ((Cअ-नैष्ठिके मोक्ष-कृत-अभिमानाः C)) //

((Cतेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत् C) ((Cप्राप्तो वनं नाहम् अनिश्चयेन C)) ((Cछित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं C) ((Cमुक्तः पुनर् न प्रविविक्षुर् अस्मि C)) //

((Cतेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत् C) ((Cप्राप्तो वनं न अहम् अ-निश्चयेन C)) ((Cछित्त्वा हि पाशं गृह-बन्धु-संज्ञं C) ((Cमुक्तः पुनर् न प्रविविक्षुर् अस्मि C)) //

इत्य् आत्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमद् ऊर्जितं च श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजम् उक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्य् उवाच //

इत्य् आत्म-विज्ञान-गुण-अनु-रूपं मुक्त-स्पृहं हेतुमद् ऊर्जितं च श्रुत्वा नर-इन्द्र-आत्म-जम् उक्तवन्तं प्रत्य्-उत्तरं मन्त्र-धरो ऽप्य् उवाच //

यो निश्चयो (धर्मविधौ Cमन्त्रवरस् )तवायम् नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः शोकाय (दत्त्वा Cहित्वा )पितरं वयःस्थं स्याद् धर्मकामस्य हि ते न धर्मः //

यो निश्चयो (धर्म-विधौ Cमन्त्र-वरस् )तव अयम् न अयं न युक्तो न तु काल-युक्तः शोकाय (दत्त्वा Cहित्वा )पितरं वयः-स्थं स्याद् धर्म-कामस्य हि ते न धर्मः //

नूनं च बुद्धिस् तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्व् अविचक्षणा वा हेतोर् अदृष्टस्य फलस्य यस् त्वं प्रत्यक्षम् अर्थं परिभूय यासि //

नूनं च बुद्धिस् तव न अति-सूक्ष्मा धर्म-अर्थ-कामेष्व् अ-विचक्षणा वा हेतोर् अ-दृष्टस्य फलस्य यस् त्वं प्रत्य्-अक्षम् अर्थं परिभूय यासि //

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिद् आहुर् नास्तीति केचिन् नियतप्रतिज्ञाः एवं यदा संशयितो ऽयम् अर्थस् तस्मात् क्षमं भोक्तुम् उपस्थिता श्रीः //

पुनर्-भवो ऽस्ति इति च के-चिद् आहुर् न अस्ति इति के-चिन् नियत-प्रतिज्ञाः एवं यदा संशयितो ऽयम् अर्थस् तस्मात् क्षमं भोक्तुम् उपस्थिता श्रीः //

भूयः प्रवृत्तिर् यदि काचिद् अस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित् सिद्धो ऽप्रयत्नाज् जगतो ऽस्य मोक्षः //

भूयः प्रवृत्तिर् यदि का-चिद् अस्ति रंस्यामहे तत्र यथ ऊपपत्तौ अथ प्रवृत्तिः परतो न का-चित् सिद्धो ऽप्रयत्नाज् जगतो ऽस्य मोक्षः //

अस्तीति केचित् परलोकम् आहुर् मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति अग्नेर् यथा ह्य् (औष्ण्यम् Cउष्णम् )अपां द्रवत्वं तद्वत् प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति //

अस्ति इति के-चित् पर-लोकम् आहुर् मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति अग्नेर् यथा ह्य् (औष्ण्यम् Cउष्णम् )अपां द्रवत्वं तद्वत् प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति //

केचित् स्वभावाद् इति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च स्वाभाविकं सर्वम् इदं च यस्माद् अतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः //

के-चित् स्व-भावाद् इति वर्णयन्ति शुभ-अ-शुभं च एव भव-अ-भवौ च स्वाभाविकं सर्वम् इदं च यस्माद् अतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः //

यद् इन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव संयुज्यते यज् (जरयार्तिभिश् Cजरयार्त्तिभिश् )च कस् तत्र यत्नो ननु स स्वभावः //

यद् इन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रिय-अ-प्रियत्वं विषयेषु च एव संयुज्यते यज् (जरया आर्तिभिश् Cजरया आर्त्तिभिश् )च कस् तत्र यत्नो ननु स स्व-भावः //

अद्भिर् हुताशः शमम् अभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्य् ऐक्यं च (गत्वा Cदत्त्वा )जगद् उद्वहन्ति //

अद्भिर् हुत-आशः शमम् अभ्युपैति तेजांसि चा अपो गमयन्ति शोषम् भिन्नानि भूतानि शरीर-संस्थान्य् ऐक्यं च (गत्वा Cदत्त्वा )जगद् उद्वहन्ति //

यत् पाणिपादोदरपृष्ठ(मूर्ध्नां Cमूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः यद् आत्मनस् तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत् कथयन्ति तज्ज्ञाः //

यत् पाणि-पाद-उदर-पृष्ठ-(मूर्ध्नां Cमूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भ-गतस्य भावः यद् आत्मनस् तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत् कथयन्ति तज्-ज्ञाः //

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा स्वभावतः सर्वम् इदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः //

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्र-भावं मृग-पक्षिणां वा स्व-भावतः सर्वम् इदं प्रवृत्तं न काम-कारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः //

सर्गं वदन्तीश्वरतस् तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषष्य को ऽर्थः य एव हेतुर् जगतः प्रवृत्तौ हेतुर् निवृत्तौ नियतः स एव //

सर्गं वदन्ती इश्वरतस् तथ आन्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषष्य को ऽर्थः य एव हेतुर् जगतः प्रवृत्तौ हेतुर् निवृत्तौ नियतः स एव //

केचिद् वदन्त्य् आत्मनिमित्तम् एव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्य् अयत्नाद् यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति //

के-चिद् वदन्त्य् आत्म-निमित्तम् एव प्रादुर्-भवं च एव भव-क्षयं च प्रादुर्-भवं तु प्रवदन्त्य् अ-यत्नाद् यत्नेन मोक्ष-अधिगमं ब्रुवन्ति //