नागार्जुनीयं मध्यमकशास्त्रम् |

आचार्यचन्द्रकीर्तिविरचितया प्रसन्नपदाख्यव्याख्यया संवलितम् | १

प्रत्ययपरीक्षा नाम प्रथमं प्रकरणम् | आर्यमञ्जुश्रिये कुमारभूताय नमः |

यो ऽन्तद्वयावासविधूतवासः संबुद्धधीसागरलब्धजन्मा | सद्धर्मतोयस्य गभीरभावं यथानुबुद्धं कृपया जगाद

यस्य दर्शनतेजांसि परवादिमतेन्धनम् | दहन्त्यद्यापि लोकस्य मानसानि तमांसि च

यस्यासमज्ञानवचःशरौघा निघ्नन्ति निःशेषभवारिसेनाम् | त्रिधातुराज्यश्रियमादधाना विनेयलोकस्य सदेवकस्य

नागार्जुनाय प्रणिपत्य तस्मै तत्कारिकाणां विवृतिं करिष्ये | उत्तानसत्प्रक्रियवाक्यनद्धां तर्कानिलाव्याकुलितां प्रसन्नाम्

तत्र ऽन स्वतो नापि परतो न द्वाभ्याम्ऽ; इत्यादि वक्ष्यमाणं शास्त्रम् | तस्य कानि संबन्धाभिधानप्रयोजनानि इति प्रश्ने, मध्यमकावतारविहितविधिना अद्वयज्ञानालंकृतं महाकरुणोपायपुरःसरं प्रथमचित्तोत्पादं तथागतज्ञानोत्पत्तिहेतुमादिं कृत्वा यावदाचार्यनागार्जुनस्य विदिताविपरीतप्रज्ञापारमितानीतेः करुणया परावबोधार्थं शास्त्रप्रणयनम्, इत्येष तावच्छास्त्रस्य संबन्धः-

यच्छास्ति वः क्लेशरिपूनशेषान्संत्रायते दुर्गतितो भवाच्च | तच्छासनात्त्राणगुणाच्च शास्त्रमेतद्वयं चान्यमतेषु नास्ति ||

इति | स्वयमेव चाचार्यो वक्ष्यमाणसकलशास्त्राभिधेयार्थ सप्रयोजनमुपदर्शयन्, तदविपरीतसंप्रकाशत्वेन माहात्म्यमुद्भाव्य तत्स्वभावाव्यतिरेकवर्तिने परमगुरवे तथागताय शास्त्रप्रणयननिमित्तकं प्रणामं कर्तुकाम आह-

अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् | अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम् ||

यः प्रतीत्यसमुत्पादम्

इत्यादि | तदत्रानिरोधाद्यष्टविशेषणविशिष्टः प्रतीत्यसमुत्पादः शास्त्राभिधेयार्थः | सर्वप्रपञ्चोपशमशिवलक्षणं निर्वाणं शास्त्रस्य प्रयोजनं निर्दिष्टम् |

तं वन्दे वदतां वरम् |

इत्यनेन प्रणामः | इत्येष तावच्छोकद्वयस्य समुदायार्थः ||

अवयवार्थस्तु विभज्यते | तत्र निरुद्धिर्निरोधः | क्षणभङ्गो निरोध इत्युच्यते | उत्पादनमुत्पादः | आत्मभावोन्मज्जनमित्यर्थः | उच्छित्तिरुच्छेदः | प्रबन्धविच्छित्तिरित्यर्थः | शाश्वतो नित्यः | सर्वकाले स्थाणुरित्यर्थः | एकश्चासावर्थश्चेत्येकार्थो ऽभिन्नार्थः | न पृथगित्यर्थः | नानार्थो भिन्नार्थः | पृथगित्यर्थः | आगतिरागमः, विप्रकृष्टदेशावस्थितानां संनिकृष्टदेशागमनम् | निर्गतिर्निर्गमः, संनिकृष्टदेशावस्थितानां विप्रकृष्टदेशगमनम् | एतिर्गत्यर्थः, प्रतिः प्राप्त्यर्थः | उपसर्गवशेन धात्वर्थविपरिणामात्-

उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते | गङ्गासलिलमाधुर्यं सागरेण यथाम्भसा ||

प्रतीत्यशब्दो ऽत्र ल्यबन्तः प्राप्तावपेक्षायां वर्तते | समुत्पूर्वः पदिः प्रादुर्भावार्थ इति समुत्पादशब्दः प्रादुर्भावे वर्तते | ततश्च हेतुप्रत्ययापेक्षो भावानामुत्पादः प्रतीत्यसमुत्पादार्थः ||

अपरे तु ब्रुवते- इतिर्गमनं विनाशः | इतौ साधव इत्याः | प्रतिर्वीप्सार्थः | इत्येवं तद्धितान्तमित्यशब्दं व्युत्पाद्य प्रति प्रति इत्यानां विनाशिनां समुत्पाद इति वर्णयन्ति | तेषां ᳚प्रतीत्यसमुत्पादं वो भिक्षवो देशयिष्यामि᳚, ᳚यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति स धर्म पश्यति᳚ इत्येवमादौ विषये वीप्सार्थस्य संभवात् समाससद्भावाच्च स्याज्ज्यायसी व्युत्पत्तिः | इह तु ᳚चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्᳚ इत्येवमादौ विषये साक्षादङ्गीकृतार्थविशेषे चक्षुः प्रतीत्येति प्रतीत्यशब्द एकचक्षुरिन्द्रियहेतुकायामप्येकविज्ञानोत्पत्तावभीष्टायां कुतो वीप्सार्थता? प्राप्त्यर्थस्त्वनङ्गीकृतार्थविशेषे ऽपि प्रतीत्यशब्दे संभवति- प्राप्य संभवः, प्रतीत्य समुत्पाद इति | अङ्गीकृतार्थविशेषे ऽपि संभवति- चक्षुः प्रतीत्य, चक्षुः प्राप्य, चक्षू रूपं चापेक्ष्येति व्याख्यानात् | तद्धितान्ते चेत्यशब्दे ᳚चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्᳚ इत्यत्र प्रतीत्यशब्दस्याव्ययत्वाभावात् समासासद्भावाच्च विभक्तिश्रुतौ सत्यां चक्षुः प्रतीत्य विज्ञानं रूपाणि च इति निपातः स्यात् | न चैतदेवम् | इत्यव्ययस्यैव ल्यबन्तस्य व्युत्पत्तिरभ्युपेया |

यस्तु- ᳚वीप्सार्थत्वात्प्रत्युपसर्गस्य, एतेः प्राप्त्यर्थत्वात्, समुत्पादशब्दस्य च संभवार्थ त्वात्, तांस्तान् प्रत्ययान् प्रतीत्य समुत्पादः प्राप्य संभव इत्येके | प्रति प्रति विनाशिनामुत्पादः प्रतीत्यसमुत्पाद इत्यन्ये᳚- इति परव्याख्यानमनूद्य दूषणमभिधत्ते, तस्य परपक्षानुवादाकौशलत्वमेव तावत्संभाव्यते | किं कारणम्? यो हि प्राप्त्यर्थं प्रतीत्यशब्दं व्याचष्टे, नासौ प्रतिं वीप्सार्थं व्याचष्टे, नाप्येतिं प्राप्त्यर्थम्, किं तर्हि प्रतिं प्राप्त्यर्थम्, समुदितं च प्रतीत्यशब्दं प्राप्तावेव वर्णयति ||

तेन इदानीं प्राप्य संभवः प्रतीत्यसमुत्पाद इत्येवं व्युत्पादितेन प्रतीत्यसमुत्पादशब्देन यदि निरवशेषसंभविपदार्थपरामर्शो विवक्षितः, तदा तां तां हेतुप्रत्ययसामग्रीं प्राप्य संभव प्रतीत्य समुत्पाद इति वीप्सासंबन्धः क्रियते | अथ विशेषपरामर्शः, तदा चक्षुः प्राप्य रूपाणि चेति न वीप्सायाः संबन्ध इति || एवं तावदनुवादाकौशलमाचार्यस्य ||

एतद्वा अयुक्तम् | किं च | अयुक्तमेतत् ᳚चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि च उत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्᳚ इति, अत्रार्थद्वयासंभवात् इति यदुक्तं दूषणम्, तदपि नोपपद्यते | किं कारणम्? कथमनेनैव तत्प्राप्तेः संभव इति युक्त्यनुपादानेन प्रतिज्ञामात्रत्वात् | अथायमभिप्रायः स्यात् अरूपित्वाद्विज्ञानस्य चक्षुषा प्राप्तिर्नास्ति, रूपिणामेव तत्प्राप्तिदर्शनादिति, एतदपि न युक्तम्, ऽप्राप्तफलो ऽयं भिक्षुःऽ; इत्यत्रापि प्राप्त्यभ्युपगमात् | प्राप्यशब्दस्य च अपेक्ष्यशब्दपर्यायत्वात् | प्राप्त्यर्थस्यैव आचार्यार्यनागार्जुनेन प्रतीत्यशब्दस्य

तत्तत्प्राप्य यदुत्पन्नं नोत्पन्नं तत्स्वभावतः |

इत्यभ्युपगमात् | ततो दूषणमपि नोपपद्यते इत्यपरे ||

यच्चापि स्वमतं व्यवस्थापितम्- ᳚किं तर्हि, अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, इति इदंप्रत्ययतार्थः प्रतीत्यसमुत्पादार्थ इति᳚, तदपि नोपपद्यते, प्रतीत्यसमुत्पादशब्दयोः प्रत्येकमर्थविशेषानभिधानात्, तद्व्युत्पादस्य च विवक्षितत्वात् ||

अथापि रूढिशब्दं प्रतीत्यसमुत्पादशब्दमभ्युपेत्य अरण्येतिलकादिवदेवमुच्यते, तदपि नोपपन्नम्, अवयवार्थानुगतस्यैव प्रतीत्यसमुत्पादस्य आचार्येण

तत्तत्प्राप्य यदुत्पन्नं नोत्पन्नं तत्स्वभावतः |

इत्यभ्युपगमात् | अथ

अस्मिन्सतीदं भवति ह्रस्वे दीर्घं यथा सति |

इति व्याख्यायमानेन ननु तदेवाभ्युपगतं भवति, ह्रस्वं प्रतीत्य, ह्रस्वं प्राप्य, ह्रस्वमपेक्ष्य दीर्घं भवतीति | ततश्च यदेव दूष्यते तदेवाभ्युपगम्यते इति न युज्यते | इत्यलं प्रसङ्गेन ||

तदेवं हेतुप्रत्ययापेक्षं भावानामुत्पादं परिदीपयता भगवता अहेत्वेकहेतुविषमहेतुसंभूतत्वं स्वपरोभयकृतत्वं च भावानां निषिद्धं भवति, तन्निषेधाच्च सांवृतानां पदार्थानां यथावस्थितं सांवृतं स्वरूपमुद्भावितं भवति | स एवेदानीं सांवृतः प्रतीत्यसमुत्पादः स्वभावेनानुत्पन्नत्वाद् आर्यज्ञानापेक्षया नास्मिन्निरोधो विद्यते यावन्नास्मिन्निर्गमो विद्यते इत्यनिरोधादिभिरष्टाभिर्विशे षणैर्विशिष्यते | यथा च निरोधादयो न सन्ति प्रतीत्यसमुत्पादस्य तथा सकलशास्त्रेण प्रतिपादयिष्यति ||

अनन्तविशेषणसंभवे ऽपि प्रतीत्यसमुत्पादस्य अष्टानामेवोपादानमेषां प्राधान्येन विवादाङ्गभूतत्वात् | यथावस्थितप्रतीत्यसमुत्पाददर्शने सति आर्याणामभिधेयादिलक्षणस्य प्रपञ्चस्य सर्वथोपरमात्, प्रपञ्चानामुपशमो ऽस्मिन्निति स एव प्रतीत्यसमुत्पादः प्रपःचोपशम इत्युच्यते | चित्तचैत्तानां च तस्मिन्नप्रवृत्तौ ज्ःआनज्ःएयव्यवहारनिवृत्तौ जातिजरामरणादिनिरवशेषोपद्रवरहितत्वात् शिवः | यथाभिहितविशेषणस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य देशनाक्रियया ईप्सिततमत्वात् कर्मणा निर्देशः ||

अनिरोधमनुत्पादमनुच्छेदमशाश्वतम् | अनेकार्थमनानार्थमनागममनिर्गमम्

यः प्रतीत्यसमुत्पादं प्रपञ्चोपशमं शिवम् | देशयामास संबुद्धस्तं वन्दे वदतां वरम्

यथोपवर्णितप्रतीत्यसमुत्पादावगमाच्च तथागतस्यैवैकस्याविपरीतार्थवादित्वं पश्यन् सर्वपरप्रवादांश्च बालप्रलापानिवावेत्य अतीव प्रसादानुगत आचार्यो भूयो भगवन्तं विशेषयति- वदतां वरमिति ||

अत्र च निरोधस्य पूर्वं प्रतिवेधः उत्पादनिरोधयोः पौर्वापर्यावस्थायाः सिद्धयभावं द्योतयितुम् | वक्ष्यति हि-

पूर्वं जातिर्यदि भवेज्जरामरणमुत्तरम् | निर्जरामरणा जातिर्भवेज्जायेत चामृतः ||

इति | तस्मान्नायं नियमो यत् पूर्वमुत्पादेन भवितव्यं पश्चान्निरोधेनेति ||

इदानीमनिरोधादिविशिष्टप्रतीत्यसमुत्पादप्रतिपिपादयिषया उत्पादप्रतिषेधेन निरोधादि प्रतिषेधसौकर्य मन्यमान आचार्यः प्रथममेवोत्पादप्रतिवेधमारभते | उत्पादो हि परैः परिकल्प्यमानः स्वतो वा परिकल्प्येत, परतः, उभयतः, अहेतुतो वा परिकल्प्येत | सर्वथा च नोपपद्यत इति निश्चित्याह-

न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतः | उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः क्वचन केचन

तत्र जात्विति कदाचिदित्यर्थः | क्वचनशब्द आधारवचनः क्वचिच्छब्दपर्यायः केचनशब्द आधेयवचनः केचिच्छब्दपर्यायः | ततश्चैवं संबन्धः- नैव स्वत उत्पन्ना जातु विद्यन्ते भावाः, क्वचन, केचन | एवं प्रतिज्ञात्रयमपि योज्यम् ||

ननु च- नैव स्वत उत्पन्ना इत्यवधार्यमाणे परत उत्पन्ना इत्यनिष्टं प्राप्नोति | न प्राप्नोति प्रसज्यप्रतिषेधस्य विवक्षितत्वात्, परतो ऽप्युत्पादस्य प्रतिषेत्स्यमानत्वात् | यया चोपपत्त्या स्वत उत्पादो न संभवति, सा-

तस्माद्धि तस्य भवने न गुणो ऽस्ति कश्चिज्- जातस्य जन्म पुनरेव च नैव युक्तम् |

इत्यादिना मध्यमकावतारादिद्वारेणावसेया ||

आचार्यबुद्धपालितस्त्वाह- न स्वत उत्पद्यन्ते भावाः, तदुत्पादवैयर्थ्यात्, अतिप्रसङ्गदोषाच्च | न हि स्वात्मना विद्यमानानां पदार्थानां पुनरुत्पादे प्रयोजनमस्ति | अथ सन्नपि जायेत, न कदाचिन्न जायेत इति ||

अत्रैके दूषणमाहुः- तदयुक्तम्, हेतुदृष्टान्तानभिधानात्परोक्तदोषापरिहाराच्च | प्रसङ्ग वाक्यत्वाच्च प्रकृतार्थविपर्ययेण विपरीतार्थसाध्यतद्धर्मव्यक्तौ परस्मादुत्पन्नाभावाजन्मसाफल्यात् जन्मनिरो(बो?)धाच्चेति कृतान्तविरोधः स्यात् ||

सर्वमेतद्दूषणमयुज्यमानं वयं पश्यामः | कथं कृत्वा? तत्र यत्तावदुक्तं हेतुदृष्टान्तानभिधानादिति, तदयुक्तम् | किं कारणम्? यस्मात्परः स्वत उत्पत्तिमभ्युपगच्छन्, पृच्छयते- स्वत इति हेतुत्वेन तदेव चोत्पद्यते इति? न च विद्यमानस्य पुनरुत्पत्तौ प्रयोजनं पश्यामः, अनवस्थां च पश्यामः | न च त्वया उत्पन्नस्य पुनरुत्पाद इष्यते ऽनवस्था चाप्यनिष्टेति | तस्मान्निरुपपत्तिक एव त्वद्वादः स्वाभ्युपगमविरोधश्चेति | किमिति चोदिते परोनाभ्युपैति यतो हेतुदृष्टान्तोपादानसाफल्यं स्यात्? अथ स्वाभ्युपगमविरोधचोदनयापि परो न निवर्तते, तदा निर्लज्जतया हेतुदृष्टान्ताभ्यामपि नैव निवर्तेत | न चोन्मत्तकेन सहास्माकं विवाद इति | तस्मात्सर्वथा प्रियानुमानतामेवात्मनः आचार्यः प्रकटयति अस्थाने ऽप्यनुमानं प्रवेशयन् | न च माध्यमिकस्य सतः स्वतन्त्रमनुमानं कर्तुं युक्तं पक्षान्तराभ्युपगमाभावात् | तथोक्तमार्यदेवेन-

सदसत्सदसच्चेति यस्य पक्षो न विद्यते | उपालम्भश्चिरेणापि तस्य वक्तुं न शक्यते ||

विग्रहव्यावर्तन्यां चोक्तम्-

यदि काचन प्रतिज्ञा स्यान्मे तत एव मे भवेद्दोषः | नास्ति च मम प्रतिज्ञा तस्मान्नैवास्ति मे दोषः ||

यदि किंचिदुपलमेयं प्रवर्तयेयं निवर्तयेयं वा | प्रत्यक्षादिभिरर्थैस्तदभावान्मे ऽनुपालम्भः ||

इति | यदा चैवं स्वतन्त्रानुमानानभिधायित्वं माध्यमिकस्य, तदा कुतः ᳚नाध्यात्मिकान्यायतनानि स्वत उत्पन्नानि᳚ इति स्वतन्त्रा प्रतिज्ञा यस्यां सांख्याः प्रत्यवस्थाप्यन्ते | को ऽर्य प्रतिज्ञार्थः किं कार्यात्मकत्वात्स्वत उत कारणात्मकत्वादिति | किं चातः? कार्यात्मकाच्चेत् सिद्ध साधनम्, कारणात्मकाच्चेत् विरुद्धार्थता, कारणात्मना विद्यमानस्यैव सर्वस्योत्पत्तिमत उत्पादादिति | कुतो ऽस्माकं विद्यमानत्वादिति हेतुर्यस्य सिद्धसाधनं विरुद्धार्थता वा स्यात्, यस्य सिद्धसाधनस्य यस्याश्च विरुद्धार्थतायाः परिहारार्थं यत्नं करिष्यामः | तस्मात्परोक्तदोषाप्रसङ्गादेव तत्परिहारः आचार्यबुद्धपालितेन न वर्णनीयः ||

अथापि स्यात्- माध्यमिकानां पक्षहेतुदृष्टान्तानामसिद्धेः स्वतन्त्रानुमानानभिधायित्वात् स्वत उत्पत्तिप्रतिषेधप्रतिज्ञातार्थसाधनं मा भूदुभयसिद्धेन वानुमानेन परप्रतिज्ञानिराकरणम् | परप्रतिज्ञायास्तु स्वत एवानुमानविरोधचोदनया स्वत एव पक्षहेतुदृष्टान्तदोषरहितैः पक्षादिभिर्भवितव्यम् | ततश्च तदनभिधानात् तद्दोषापरिहाराच्च स एव दोष इति | उच्यते | नैतदेवम् | किं कारणम्? यस्माद् यो हि यमर्थं प्रतिजानीते, तेन स्वनिश्चयवदन्येषां निश्चयोत्पादनेच्छया यया उपपत्त्या असावर्थो ऽधिगतः सैवोपपत्तिः परस्मै उपदेष्टव्या | तस्मादेष तावन्न्यायः- यत्परेणैव स्वाभ्युपगतप्रतिज्ञातार्थसाधनमुपादेयम् | न चायं (चानेन?) परं प्रति | हेतुदृष्टान्तासंभवात् प्रतिज्ञानुसारतयैव केवलं स्वप्रतिज्ञातार्थसाधनमुपादत्त इति निरुपपत्तिकपक्षाभ्युपगमात् स्वात्मानमेवायं केवलं विसंवादयन् न शक्नोति परेषां निश्चयमाधातुमिति | इदमेवास्य स्पष्टतरं दूषणं यदुत स्वप्रतिज्ञातार्थसाधनासामर्थ्यमिति किमत्रानुमानबाधोद्भावनया प्रयोजनम्? अथाप्यवश्यं स्वतो ऽनुमानविरोधदोष उद्भावनीयः, सो ऽप्युद्भावित एवाचार्यबुद्धपालितेन | कथमिति चेत्, न स्वत उत्पद्यन्ते भावाः, तदुत्पादवैयर्थ्यादिति वचनात्, अत्र हि तदित्यनेन स्वात्मना विद्यमानस्य परामर्शः | कस्मादिति चेत्, तथा हि तस्य संग्रहेणोक्तवाक्यस्यैतद्विवरणवाक्यम्, न हि स्वात्मना विद्यमानानां पुनरुत्पादे प्रयोजनमिति | अनेन च वाक्येन साध्यसाधनधर्मानुगतस्य परप्रसिद्धस्य साधर्म्यदृष्टान्तस्योपादानम् | तत्र स्वात्मना विद्यमानस्येत्यनेन हेतुपरामर्शः | उत्पादवयर्थ्यादित्यनेन साध्यधर्मपरामर्शः || तत्र यथा- अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् | कृतकत्वमनित्यं (Pप्_७) दृष्टं यथा घटः | तथा च कृतकः शब्दः | तस्मात्कृतकत्वादनित्य इति कृतकत्वमत्र उपनयाभिव्यक्तो हेतुः | एवमिहापि- न स्वत उत्पद्यन्ते भावाः, स्वात्मना विद्यमानानां पुनरुत्पादवैयर्थ्यात् | इह हि स्वात्मना विद्यमानं पुरो ऽवस्थितं घटादिकं पुनरुत्पादानपेक्षं दृष्टम्, तथा च मृत्पिण्डाद्यवस्थायामपि यदि स्वात्मना विद्यमानं घटादिकमिति मन्यसे, तदापि तस्य स्वात्मना विद्यमानस्य नास्त्युत्पाद इति | एवं स्वात्मना विद्यमानत्वेन उपनयाभिव्यक्तेन पुनरुत्पादप्रतिषेधाव्यभिचारिणा हेतुना स्वत एव सांख्यस्यानुमानविरोधोद्भावनमनुष्ठितमेवेति | तत्किमुच्यते तदयुक्तं हेतुदृष्टान्तानभिधानादिति?

न च केवलं हेतुदृष्टान्तानभिधानं न संभवति, परोक्तदोषापरिहारदोषो न संभवति | कथं कृत्वा? सांख्या हि नैव अभिव्यक्तरूपस्य पुरो ऽवस्थितस्य घटस्य पुनरभिव्यक्तिमिच्छन्ति | तस्यैव च इह दृष्टान्तत्वेनोपादानम्, सिद्धरूपत्वात् | अनभिव्यक्तरूपस्य च शक्तिरूपापन्नस्य उत्पत्तिप्रतिषेधविशिष्टसाध्यत्वात् कुतः सिद्धसाधनपक्षदोषाशङ्का, कुतो वा हेतोर्विरुद्धार्थताशङ्केति | तस्मात्स्वतो ऽनुमानविरोधचोदनायामपि यथोपवर्णितदोषाभावात्परोक्तदोषापरिहारासंभव एव | इत्यसंबद्धमेवैतद्दूषणमिति विज्ञेयम् ||

घटादिकमित्यादिशब्देन निरवशेषोत्पित्सुपदार्थसंग्रहस्य विवक्षितत्वादनैकान्तिकतापि पैटादिभिर्नैव संभवति ||

अथवा | अयमन्यः प्रयोगमार्गः- पुरुषव्यतिरिक्ताः पदार्थाः स्वत उत्पत्तिवादिनः | तत एव न स्वत उत्पद्यन्ते | स्वात्मना विद्यमानत्वात् | पुरुषवत् | इतीदमुदाहरणमुदाहार्यम् ||

यद्यपि च अभिव्यक्तिवादिन उत्पादप्रतिषेधो न बाधकः, तथापि अभिव्यक्तावुत्पादशब्दं निपात्य पूर्वं पश्चाच्च अनुपलब्ध्युपलब्धिसाधर्म्येण उत्पादशब्देनाभिव्यक्तेरेवाभिधानादयं प्रतिषेधो न अबाधकः ||

कथं पुनरयं यथोक्तार्थाभिधानं विना व्यस्तविचारो लभ्यत इति चेत्, तदुच्यते | अथ वाक्यानि कृतानि, तानि महार्थत्वाद्यथोदितमर्थं संगृह्य प्रवृत्तानि | तानि च व्याख्यायमानानि यथोक्तमर्थात्मानं प्रसूयन्त इति नात्र किंचिदनुपात्तं संभाव्यते ||

प्रसङ्गविपरीतेन चार्थेन परस्यैव संबन्धो नास्माकम् | स्वप्रतिज्ञाया अभावात् | ततश्च सिद्धान्तविरोधासंभवः | परस्य च यावद्बहवो दोषाः प्रसङ्गविपरीतापत्त्या आपद्यन्ते, तावदस्माभिरभीष्यत एवेति | कुतो नु खलु अविपरीताचार्यनागार्जुनमतानुसारिणः आचार्यबुद्धपालितस्य सावकाशवचनाभिधायित्वम्, यतो ऽस्य परो ऽवकाशं लभेत? निःस्वभावभाववादिना सस्वभावभाववादिनः प्रसङ्गे आप(पा?)द्यमाने कुतः प्रसङ्गविपरीतार्थप्रसङ्गिता? न हि शब्दाः दाण्डपाशिका इव वक्तारमस्वतन्त्रयन्ति, किं तर्हि सत्यां शक्तौ वक्तुर्विवक्षामनुविधीयन्ते | ततश्च (Pप्_८) परप्रतिज्ञाप्रतिषेधमात्रफलत्वात्प्रसङ्गापादनस्य नास्ति प्रसङ्गविपरीतार्थापत्तिः | तथा च आचार्यो भूयसा प्रसङ्गापत्तिमुखेनैव परपक्षं निराकरोति स्म | तद्यथा-

नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् | अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात् ||

रूपकारणनिर्मुक्ते रूपे रूपं प्रसज्यते | आहेतुकं न चास्त्यर्थः कश्चिदाहेतुकः क्वचित् ||

भावस्तावन्न निर्वाणं जरामरणलक्षणम् | प्रसज्येतास्ति भावो हि न जरामरणं विना ||

इत्यादिना | अथ अर्थवाक्यत्वादाचार्यवाक्यानां महार्थत्वे सति अनेकप्रयोनिष्पत्तिहेतुत्वं परिकल्प्यते, आचार्यबुद्धपालितव्याख्यानान्यपि किमिति न तथैव परिकल्प्यन्ते?

अथ स्यात्- वृत्तिकाराणामेष न्यायः, यत्प्रयोगवाक्यविस्तराभिधानं कर्तव्यमिति, एतदपि नास्ति, विग्रहव्यावर्तन्या वृत्तिं कुर्वताप्याचार्येण प्रयोगवाक्यानभिधानात् ||

अपि च | आत्मनस्तर्कशास्त्रातिकौशलमात्रमाविश्चिकीर्षया अङ्गीकृतमध्यमकदर्शनस्यापि यत्स्वतन्त्रप्रयोगवाक्याभिधानं तदतितरामनेकदोषसमुदायास्पदमस्य तार्किकस्योपलक्ष्यते | कथं कृत्वा? तत्र यत्तावदेवमुक्तम्- अत्र प्रयोगवाक्यं भवति- न परमार्थतः आध्यात्मिकान्यायतनानि स्वत उत्पन्नानि, विद्यमानत्वात्, चैतन्यवदिति | किमर्थ पुनरत्र परमार्थत इति विशेषणमुपादीयते? लोकसंवृत्याभ्युपगतस्य उत्पादस्य अप्रतिषिध्यमानत्वात्, प्रतिषेधे च अभ्युपेतबाधाप्रसङ्गादिति चेत्, नैतद्युक्तम् | संवृत्यापि स्वत उत्पत्त्यनभ्युपगमात् | यथोक्तं सूत्रे-

᳚स चायं बीजहेतुको ऽङ्कुर उत्पद्यमानो न स्वयंकृतो न परकृतो नोभयकृतो नाप्यहेतुसमुत्पन्नो निश्वरकालाणुप्रकृतिस्वभावसंभूतः᳚ इति |

तथा-

बीजस्य सतो यथाङ्कुरो न च यो बीजु स चैव अङ्कुरो | न च अन्यु ततो न चैव तदेवमनुच्छेदअशाश्वतधर्मता ||

इहापि वक्ष्यति-

प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् | न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् ||

इति ||

परमतापेक्षं विशेषणमिति चेत्, तदयुक्तम् | संवृत्यापि तदीयव्यवस्थानभ्युपगमात् | सत्यद्वयाविपरीतदर्शनपरिभ्रष्टा एव हि तीर्थिका यावदुभयथापि निषिध्यन्ते तावद् गुण एव संभाव्यत इति | एवं परमतापेक्षमपि विशेषणाभिधानं न युज्यते ||

न चापि लोकः स्वतौत्पत्तिं प्रतिपन्नः, यतस्तदपेक्षयापि विशेषणसाफल्यं स्यात् | लोको हि स्वतः परत इत्येवमादिकं विचारमनवतार्य कारणात्कार्यमुत्पद्यते इत्येतावन्मात्रं प्रतिपन्नः | एवमाचार्यो ऽपि व्यवस्थापयामास | इति सर्वथा विशेषणवैफल्यमेव निश्चीयते ||

अपि च | यदि संवृत्या उत्पत्तिप्रतिषेधनिराचिकीर्षुणा विशेषणमेतदुपादीयते, तदा स्वतो ऽसिद्धाधारे पक्षदोषः, आश्रयासिद्धौ वा हेतुदोषः स्यात् | परमार्थतः स्वतश्चक्षुराद्यायतनानामनभ्युपगमात् | संवृत्या चक्षुरादिसद्भावाददोष इति चेत्, परमार्थत इत्येतत्तर्हि कस्य विशेषणम्? सांवृतानां चक्षुरादीनां परमार्थत उत्पत्तिप्रतिषेधाद् उत्पत्तिप्रतिषेधविशेषणे परमार्थग्रहणमिति चेत्, एवं तर्हि एवमेव वक्तव्यं स्यात्- सांवृतानां चक्षुरादीनां परमार्थतो नास्त्युत्पत्तिरिति | न चैवमुच्यते | उच्यमाने ऽपि परैर्वस्तुसतामेव चक्षुरादीनामभ्युपगमात्, प्रज्ञप्तिसतामनभ्युपगमात् परतो ऽसिद्धाधारः पक्षदोषः स्यादिति न युक्तमेतत् ||

अथ स्यात्- यथा अनित्यः शब्द इति धर्मधर्मिसामान्यमेव गृह्यते न विशेषः, विशेषग्रहणे हि सति अनुमानानुमेयव्यवहाराभावः स्यात् | तथा हि- यदि चातुर्महाभौतिकः शब्दो गृह्यते, स परस्यासिद्धः | अथाकाशगुणो गृह्यते, स बौद्धस्य स्वतो ऽसिद्धः | तथा वैशेषिकस्य शब्दानित्यतां प्रतिजानानस्य यदि कार्यः शब्दो गृह्यते, स परतो ऽसिद्धः | अथ व्यङ्गयः, स स्वतो ऽसिद्धः | एवं यथासंभवं विनाशो ऽपि यदि सहेतुकः, स बौद्धस्य स्वतो ऽसिद्धः | अथ निर्हेतुकः, स परस्यासिद्ध इति | तस्माद् यथात्र धर्मधर्मिसामान्यमात्रमेव गृह्यते, एवमिहापि धर्मिमात्रमुत्सृष्टविशेषणं ग्रहीष्यत इति चेत्, नैतदेवम् | यस्माद् यदैवोत्पादप्रतिषेधो ऽत्र साध्यधर्मो ऽभिप्रेतः, तदैव धर्मिणस्तदाधारस्य विपर्यासमात्रासादितात्मभावस्य प्रच्युतिः स्वयमेवानेनाङ्गीकृता | भिन्नौ हि विपर्यासाविपर्यासौ | तद्यदा विपर्यासेन असत्सत्त्वेन गृह्यते, तैमिरिकेणेव केशादि, तदा कुतः सद्भूतपदार्थलेशस्याप्युपलब्धिः? यदा च अविपर्यासादभूतं नाध्यारोपितं वितैमिरिकेणेव केशादि, तदा कुतो ऽसद्भूतपदार्थलेशस्याप्युपलब्धिः, येन तदानीं संवृतिः स्यात्? अत एवोक्तमाचार्यपादैः-

यदि किंचिदुपलमेयं प्रवर्तयेयं निवर्तयेयं वा | प्रत्यक्षादिभिरर्थैस्तदभावान्मे ऽनुपालम्भः || इति ||

यतश्चैवं भिन्नौ विपर्यासाविपर्यासौ, अतो विदुषामविपरीतावस्थायां विपरीतस्यासंभवात्कुतः सांवृतं चक्षुः यस्य धर्मित्वं स्यात्? इति न व्यावर्तते ऽसिद्धाधारे पक्षदोषः, आश्रयासिद्धो वा हेतुदोषः | इत्यपरिहार एवायम् ||

निदर्शनस्यापि नास्ति साम्यम् | तत्र हि शब्दसामान्यमनित्यतासामान्यं च अविवक्षितविशेषं द्वयोरपि संविद्यते | न त्वेवं चक्षुः सामान्यं शून्यताशून्यतावादिभ्यां संवृत्या अङ्गीकृतं नापि परमार्थतः | इति नास्ति निदर्शनस्य साम्यम् ||

यश्चायमसिद्धाधारपक्षदोषोद्भावने विधिः, एष एव सत्त्वादित्यस्य हेतोरसिद्धार्थतोद्भावने ऽपि योज्यः ||

इत्थं चैतदेवम्, यत्स्वयमष्यनेनायं यथोक्तो ऽर्थो ऽभ्युपगतस्तार्किकेण | सन्त्येवाध्यात्मिकायतनोत्पादका हेत्वादयः, तथा तथागतेन निर्देशात् | यद्धि यथा तथागतेनास्ति निर्दिष्टं तत्तथा, तद्यथा शान्तं निर्वाणमिति ||

अस्य परोपक्षिप्तस्य साधनस्येदं दूषणमभिहितमनेन- को हि भवतामभिप्रेतो ऽत्र हेत्वर्थः? संवृत्या तथा तथागतेन निर्देशात्, उत परमार्थत इति? संवृत्या चेत्, स्वतो हेतोरसिद्धार्थता | परमार्थतश्चेत्,

न सन्नासन्न सदसद्धर्मो निर्वर्तते यदा |

सदसदुभयात्मककार्यप्रत्ययत्वनिराकरणात्, तदा-

कथं निर्वर्तको हेतुरेवं सति हि युज्यते ||

नैवासौ निर्वर्तको हेतुरिति वाक्यार्थः | ततश्च परमार्थतो निर्वर्त्यनिर्वर्तकत्वासिद्धेः असिद्धार्थता विरुद्धार्थता वा हेतोरिति ||

यतश्चैवं स्वयमेवामुना न्यायेन हेतोरसिद्धिरङ्गीकृतानेन, तस्मात्सर्वेष्वेवानुमानेषु वस्तु धर्मोपन्यस्तहेतुकेषु स्वत एवं हेत्वादीनामसिद्धत्वात् सर्वाण्येव साधनानि व्याहन्यन्ते | तद्यथा- न परमार्थतः परेभ्यस्तत्प्रत्ययेभ्यः आध्यात्मिकायतनजन्म, परत्वात्, तद्यथा पटस्य | अथवा- न परे परमार्थेन विवक्षिताः चक्षुराद्याध्यात्मिकायतननिर्वर्तकाः प्रत्यया इति प्रतीयन्ते, परत्वात्, तद्यथा तन्त्वादय इति | परत्वादिकमत्र स्वत एवासिद्धम् ||

यथा चानेन- उत्पन्ना एव आध्यात्मिका भावाः, तद्विषयिविशिष्टव्यवहारकरणात्- इत्यस्य पराभिहितस्य हेतोरसिद्धार्थतामुद्भावयिषुणा इदमुक्तम्, अथ समाहितस्य योगिनः प्रज्ञाचक्षुषा भावयाथात्म्यं पश्यतः उत्पादगत्यादयः सन्ति परमार्थत इति साध्यते, तदा तद्विषयिविशिष्टव्यवहारकरणादिति हेतोरसिद्धार्थता, गतेरप्युत्पादनिषेधादेव निषेधादिति | एवं स्वकृतसाधने ऽपि परमार्थतो ऽगतं नैव गम्यते, अध्वत्वात्, गताध्ववदिति अध्वत्वहेतोः स्वत एवासिद्धार्थता योज्या ||

न परमार्थतः सभागं चक्षू रूपं पश्यति, चक्षुरिन्द्रियत्वात्, तद्यथा तत्सभागम् | तथा- न चक्षुः प्रेक्षते रूपम्, भौतिकत्वात्, रूपवत् | खरस्वभावा न मही, भूतत्वात्, तद्यथानिर्लः, इत्यादिषु हेत्वाद्यसिद्धिः स्वत एव योज्या ||

सत्त्वादिति चायं हेतुः परतो ऽनैकान्तिकः | किं सत्त्वात् चैतन्यवन्नाध्यात्मिकान्यायतनानि स्वत उत्पद्यन्ताम्, उताहो घटादिवत् स्वत उत्पद्यन्तामिति घटादीनां साध्यसमत्वान्नानैकान्तिकतेति चेत्, नैतदेवम्, तथानभिधानात् ||

ननु च यथा परकीयेष्वनुमानेषु दूषणमुक्तम्, एवं स्वानुमानेष्वपि यथोक्तदूषणप्रसङ्गे सति स एव असिद्धाधारासिद्धहेत्वादिदोषः प्राप्नोति, ततश्च यः उभयोर्दोषः, न तेनैकश्चोद्यो भवतीति सर्वमेतद्दूषणमयुक्तं जायत इति | उच्यते | स्वतन्त्रमनुमानं ब्रुवतामयं दोषो जायते | न वयं स्वतन्त्रमनुमानं प्रयुञ्ज्ममहे परप्रतिज्ञानिषेधफलत्वादस्मदनुमानानाम् | तथा हि- परः चक्षुः पश्यतीति प्रतिपन्नः | स तत्प्रसिद्धेनैवानुमानेन निराक्रियते- चक्षुषः स्वात्मादर्शनधर्ममिच्छसि, परदर्शनधर्माविनाभावित्वं चाङ्गीकृतम्, तस्माद् यत्र यत्र स्वात्मादर्शनं तत्र तत्र परदर्शनमपि नास्ति, तद्यथा घटे, अस्ति च चक्षुषः स्वात्मादर्शनम्, तस्मात् परदर्शनमप्यस्य नैवास्ति | ततश्च स्वात्मादर्शनविरुद्धं नीलादिपरदर्शनं स्वप्रसिद्धेनैवानुमानेन विरुध्यत इति एतावन्मात्रमस्मदनूमानैरुद्भाव्यत इति कुतो ऽस्मत्पक्षे यथोक्तदोषावतारः, यतः समानदोषता स्यात्?

किं पुनः- अन्यतरप्रसिद्धेनाप्यनुमानेनास्त्यनुमानबाधा | अस्ति, सा च स्वप्रसिद्धेनैव हेतुना, न परप्रसिद्धेन, लोकत एवं दृष्टत्वात् | कदाचिद्धि लोके अर्थिप्रत्यर्थिभ्यां प्रमाणीकृतस्य साक्षिणो वचनेन जयो भवति पराजयो वा, कदाचित् स्ववचनेन | परवचनेन तु न जयो नापि पराजयः | यथा च लोके, तथा न्याये ऽपि | लौकिकस्यैव व्यवहारस्य न्यायशास्त्रे प्रस्तुतत्वात् | अत एव कैश्चिदुक्तम्- न परतः प्रसिद्धिबलादनुमानबाधा, परप्रसिद्धेरेव निराचिकीर्षितत्वादिति | यस्तु मन्यते- य एव उभयनिश्चितवादी, स प्रमाणं दूषणं वा, नान्यतरप्रसिद्धसंदिग्धवाची इति, तेनापि लौकिकीं व्यवस्थामनुरुध्यमानेन अनुमाने यथोक्त एव न्यायो ऽभ्युपेयः ||

तथा हि नोभयप्रसिद्धेन वा आगमेन बाधा, किं तर्हि स्वप्रसिद्धेनापि ||

स्वार्थानुमाने तु सर्वत्र स्वप्रसिद्धिरेव गरीयसी, नोभयप्रसिद्धिः | अत एव तर्कलक्षणाभिधानं निष्प्रयोजनम्, यथास्वप्रसिद्धया उपपत्त्या बुद्धैस्तदनभिज्ञविनेयजनानुग्रहात् | इत्यलं प्रसङ्गेन | प्रकृतमेव व्याख्यास्यामः ||

परतो ऽपि नोत्पद्यन्ते भावाः | पराभावादेव एतच्च-

न हि स्वभावो भावानां प्रत्ययादिषु विद्यते |

इत्यत्र प्रतिपादयिष्यति | ततश्च पराभावादेव नापि परत उत्पद्यन्ते | अपि च-

अन्यत्प्रतीत्य यदि नाम परो ऽभविष्य- ज्जायेत तर्हि बहुलः शिखिनो ऽन्धकारः | सर्वस्य जन्म च भवेत्खलु सर्वतश्च तुल्यं परत्वमखिले ऽजनके ऽपि यस्मात् ||

इत्यादिना [मध्यमकावतारात्] परत उत्पत्तिप्रतिषेधो ऽवसेयः ||

आचार्यबुद्धपालितस्तु व्याचष्टे- न परत उत्पद्यन्ते भावाः, सर्वतः सर्वसंभवप्रसङ्गात् आचार्यभावविवेको दूषणमाह- तदत्र प्रसङ्गवाक्यत्वात् साध्यसाधनविपर्ययं कृत्वा, स्वतः उभयतः अहेतुतो वा उत्पद्यन्ते भावाः, कुतश्चित्कस्यचिदुत्पत्तेः, इति प्राक्पक्षविरोधः | अन्यथा सर्वतः सर्वसंभवप्रसङ्गात् इत्यस्य साधनदूषणानन्तःपातित्वादसंगतार्थमेतत् [इति] | एतदप्यसंगतार्थम् | पूर्वमेव प्रतिपादितत्वाद् दूषणान्तःपातित्वाच्च परप्रतिज्ञातार्थदूषणेनेति यत्किंचिदेतदिति न पुनर्यत्न आस्थीयते ||

द्वाभ्यामपि नोपजायन्ते भावाः, उभयपक्षाभिहितदोषप्रसङ्गात् प्रत्येकमुत्पादासामर्थ्याच्च | वक्ष्यति हि-

स्यादुभाभ्यां कृतं दुःखं स्यादेकैककृतं यदि | इति ||

अहेतुतो ऽपि नोत्पद्यन्ते-

हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते |

इति वक्ष्यमाणदोषप्रसङ्गात्,

गृह्येत नैव च जगद्यदि हेतुशून्यं स्याद्यद्वदेव गगनोत्पलवर्णगन्धौ ||

इत्यादिदोषप्रसङ्गाच्च ||

आचार्यबुद्धपालितस्त्वाह- अहेतुतो नोत्पद्यन्ते भावाः, सदा च सर्वतश्च सर्वसंभवप्रसङ्गात् | अत्राचार्यभावविवेको दूषणमाह- अत्रापि प्रसङ्गवाक्यत्वात् यदि विपरीतसाध्यसाधनव्यक्तिवाक्यार्थ इष्यते, तदा एतदुक्तं भवति- हेतुत उत्पद्यन्ते भावाः, कदाचित् कुतश्चित् कस्यचिदुत्पत्तेः, आरम्भसाफल्याच्च | सेयं व्याख्या न युक्ता प्रागुक्तदोषादिति | तदेतदयुक्तम्, पूर्वोदितपरिहारादित्यपरे ||

यच्चापि ईश्वरादीनामुपसंग्रहार्थम्, तदापि न युक्तम् | ईश्वरादीनां स्वपरोभयपक्षेषु यथाभ्युपगममन्तर्भावादिति ||

तस्मात् प्रसाधितमेतन्नास्त्युत्पाद इति | उत्पादासंभवाच्च सिद्धो ऽनुत्पादादिविशिष्ट प्रतीत्यसमुत्पाद इति ||

अत्राह- यद्येवमनुत्पादादिविशिष्टः प्रतीत्यसमुत्पादो व्यवस्थितो भवद्भिः, यत्तर्हि भगवतोक्तम्- अविद्याप्रत्ययाः संस्कारा अविद्यानिरोधात्संस्कारनिरोध इति, तथा- अनित्याश्च ते (बत?) संस्कारा उत्पादव्ययधर्मिणः | उत्पद्य हि निरुध्यन्ते तेषां व्युपशमः सुखः ||

तथा- उत्पादाद्वा तथागतानामनुत्पादाद्वा तथागतानां स्थितैवैषा धर्माणां धर्मता, एको धर्मः सत्त्वस्थितये यदुत चत्वार आहाराः, द्वौ धर्मौ लोकं पालयतो ह्रीश्चापत्राप्यं चेत्यादि, तथा- परलोकादिहागमनमिहलोकाच्च परलोकगमनमिति, एवं निरोधादिविशिष्टः प्रतीत्यसमुत्पादो देशितो भगवता, स कथं न नि (वि?) रुध्यत इति? यत एवं निरोधादयः प्रतीत्यसमुत्पादस्योपलभ्यन्ते, अत एवेदं मध्यमकशास्त्रं प्रणीतमाचार्येण नेयनीतार्थसूत्रान्तविभागोपदर्शनार्थम् | तत्र य एते प्रतीत्यसमुत्पादस्योत्पादादय उक्ताः, न ते विगताविद्यातिमिरानास्रवविषयस्वभावापेक्षया, किं तर्हि अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनज्ञानविषयापेक्षया ||

तत्त्वदर्शनापेक्षया तूक्तं भगवता- एतद्धि भिक्षवः परमं सत्यं यदुत अमोषधर्म निर्वाणम्, सर्वसंस्काराश्च मृषा मोषधर्माणः इति | तथा- नास्त्यत्र तथता वा अवितथता वा | मोषधर्मक मप्येतत्, प्रलोपधर्मकमप्येतत्, मृषाप्येतत्, मायेयं बाललापिनी इति | तथा-

फेनपिण्डोपमं रूपं वेदना बुद्बुदोपमा | मरीचिसदृशी संज्ञा संस्काराः कदलीनिभाः | मायोपमं च विज्ञानमुक्तमादित्यबन्धुना || इति ||

एवं धर्मान् वीक्षमाणो भिक्षुरारब्धवीर्यवान् | दिवा वा यदि वा रात्रौ संप्रजानन् प्रतिस्मृतः | प्रतिविध्येत्पदं शान्तं संस्कारोपशमं शिवम् || इति ||

निरात्मकत्वाच्च धर्माणामित्यादि ||

यस्यैवं देशनाभिप्रायानभिज्ञतया संदेहः स्यात्- का ह्यत्र देशना तत्त्वार्था, का नु खलु आभिप्रायिकीति, यश्चापि मन्दबुद्धितया नेयार्थां देशनां नीतार्थामवगच्छति, तयोरुभयोरपि विनेयजनयोः आचार्यो युक्त्यागमाभ्यां संशयमिथ्याज्ञानापाकरणार्थं शास्त्रमिदमारब्धवान् ||

तत्र ऽन स्वतःऽ; इत्यादिना युक्तिरुपवर्णिता ||

तन्मृषा मोषधर्म यद्भगवानित्यभाषत | सर्वे च मोषधर्माणः संस्कारास्तेन ते मृषा ||

पूर्वा प्रज्ञायते कोटिर्नेत्युवाच महामुनिः | संसारो ऽनवराग्रो हि नास्त्यादिर्नापि पश्चिमम् ||

कात्यायनाववादे च अस्ति नास्तीति चोभयम् | प्रतिषिद्धं भगवता भावाभावविभाविना ||

इत्यादिना आगमो वर्णितः ||

उक्तं च आर्याक्षयमतिसूत्रे-

कतमे सूत्रान्ता नेयार्थाः कतमे नीतार्थाः? ये सूत्रान्ता मार्गवताराय निर्दिष्टाः, इम उच्यन्तेः नेयार्थाः | ये सूत्रान्ताः फलावताराय निर्दिष्टाः, इम उच्यन्ते नेयार्थाः | यावद् ये सूत्रान्ताः शून्यतानिमित्ताप्रणिहितानभिसंस्काराजातानुत्पादाभावनिरात्मनिः सत्त्वनिर्जीवनिः पुद्गलास्वामिकविमोक्षमुखा निर्दिष्टाः त उच्यन्ते नीतार्थाः | इयमुच्यते भदन्त शारद्वतीपुत्र नीतार्थसूत्रान्तप्रतिशरणता, न नेयार्थसूत्रान्तप्रतिशरणता इति ||

तथा च आर्यसमाधिराजसूत्रे-

नीतार्थसूत्रान्तविशेष जानति यथोपदिष्टा सुगतेन शून्यता | यस्मिन् पुनः पुद्गलसत्त्वपूरुषा नेयार्थतो जानति सर्वधर्मान् ||

तस्मादुत्पादादिदेशनां मृषार्थां प्रतिपादयितुं प्रतीत्यसमुत्पादानुदर्शनमारब्धवानाचार्यः ||

ननु च- उत्पादादीनामभावे सति यदि सर्वधर्माणां मृषात्वप्रतिपादनार्थमिदमारब्धवानाचार्यः नन्वेवं सति यन्मृषा न तदस्तीति न सन्त्यकुशलानि कर्माणि, तदभावान्न सन्ति दुर्गतयः, न सन्ति कुशलानि कर्माणि, तदभावान्न सन्ति सुगतयः, सुगतिदुर्गत्यसंभवाच्च नास्ति संसारः, इति सर्वारम्भवैयर्थ्यमेव स्थात् | उच्यते | संवृतिसत्यव्यपेक्षया लोकस्य इदंसत्याभिनिवेशस्य प्रतिपक्षभावेन मृषार्थता भावानां प्रतिपाद्यते ऽस्माभिः | नैव त्वार्याः कृतकार्याः किंचिदुपलभन्ते यन्मृषा अमृषा वा स्यादिति | अपि च | येन हि सर्वधर्माणां मृषात्वं परिज्ञातं किं तस्य कर्माणि सन्ति, संसारो वा अस्ति? न चाप्यसौ कस्यचिद्धर्मस्स्य अस्तित्वं नास्तित्वं वोपलभते | यथोक्तं भगवता आर्यरत्नकूटसूत्रे-

चित्तं हि काश्यप परिगवेष्यमाणं न लभ्यते | यन्न लभ्यते तन्नोपलभ्यते | यन्नोपलभ्यते तन्नैव अतीतं न अनागतं न प्रत्युत्पन्नम् | यन्नैवातीतं नानागतं न प्रत्युत्पन्नम्, तस्य नास्ति स्वभावः | यस्य नास्ति स्वभावः, तस्य नास्त्युत्पादः | यस्य नास्त्युत्पादः, तस्य नास्ति निरोधः || इति विस्तरः ||

यस्तु विपर्यासानुगमान्मृषात्वं नावगच्छति, प्रतीत्य भावाना स्वभावमभिनिविशते, स धर्मेष्विदंसत्याभिनिवेशादभिनिविष्टः सन् कर्माण्यपि करोति, संसारे ऽपि संसरति, विपर्यासावस्थितत्वान्न भव्यो निर्वाणमधिगन्तुम् ||

किं पुनः- मृषास्वभावा अपि पदार्थाः संक्लेशव्यवदाननिबन्धनं भवन्ति | तद्यथा मायायुवतिस्तत्स्वभावानभिज्ञानाम्, तथागतनिर्मितश्च उपचितकुशलमूलानाम् | उक्तं हि दृढाध्याशयपरिपृच्छासूत्रे-

तद्यथा कुलपुत्र मायाकारनाटके प्रत्युपस्थिते मायाकारनिर्मितां स्त्रियं दृष्ट्वा कश्चिद्रागपरीतचित्ताः पर्षच्छारद्यभयेन उत्थायासनादपक्रामेत्, सो ऽपक्रम्य तामेव स्त्रियमशुभतो मनसिकुर्यात्, अनित्यतो दुःखतः शून्यतो ऽनात्मतो मनसिकुर्यात् | इति विस्तरः ||

विनये च-

यन्त्रकारकारिता यन्त्रयुवतिः सद्भूतयुवतिशून्या सद्भूतयुवतिरूपेण प्रतिभासते, तस्य च चित्रकारस्य कामरागास्पदीभूता | तथा मृषास्वभावा अपि भावा बालानां संक्लेशव्यवदाननिबन्धनं भवन्ति ||

तथा आर्यरत्नकूटसूत्रे-

अथ खलु तानि पञ्चमात्राणि भिक्षुशतानि भगवतो धर्मदेशनामनवतरन्त्यनवगाहमानान्यनधिमुच्यमानानि उत्थायासनेभ्यः प्रक्रान्तानि | अथ भगवान् [तस्यां वेलायां] येन मार्गेणैते भिक्षवो गच्छन्ति स्म, तस्मिन् मार्गे द्वौ भिक्षू निर्मिमीते स्म ||

अथ तानि पञ्च भिक्षुशतानि येन [मार्गेण] तौ द्वौ भिक्षू [निर्मितकौ] तेनोपसंक्रामन्ति स्म | उपसंक्रम्य ताववोचन्- कुत्रायुष्मन्तौ गमिष्यथः? निर्मितकाववोचताम्- गमिष्याव आवामरण्यायतनेषु, तत्र ध्यानसुखस्पर्शविहारैर्विहरिष्यावः | यं हि भगवान् धर्मं देशयति, तमावां नावतरावो नावगाहावहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यावः संत्रासमापद्यावहे | अथ तानि पञ्च भिक्षुशतान्येतदवोचन्- वयमप्यायुष्मन्तो भगवतो धर्मदेशनां नावतरामो नावगाहामहे नाधिमुच्यामहे उत्त्रस्यामः संत्रस्यामः संत्रासमापद्यामहे | तेन वयमरण्यायतनेषु ध्यानसुखस्पर्शविहारैर्विहरिष्यामः | निर्मितकाववोचताम्- तेन हि आयुष्मन्तः संगास्यामो न विवदिष्यामः | अविवादपरमा हि श्रमणस्य धर्माः | कस्यायुष्मन्तः प्रहाणाय प्रतिपन्नाः? तान्यवोचन्- रागद्वेषमोहानां प्रहाणाय वयं प्रतिपन्नाः | निर्मितकाववोचताम्- किं पुनरायुष्मतां संविद्यन्ते रागद्वेषमोहा यान् क्षपयिष्यथ? तान्यवोचन्- न ते ऽध्यात्मं न बहिर्धा नोभयमन्तरेणोपलभ्यन्ते, नापि ते ऽपरिकल्पिता उत्पद्यन्ते | निर्मितकाववोचताम्- तेन हि आयुष्मन्तो मा कल्पयत, [मा विकल्पयत] | यदा चायुष्मन्तो न कल्पयिष्यथ न विकल्पयिष्यथ, तदा न रंक्ष्यथ न विरंक्ष्यथ | यश्च न रक्तो न विरक्तः, स शान्त इत्युच्यते | शीलमायुष्मन्तो न संसरति न परिनिर्वाति | समाधिः प्रज्ञा विमुक्तिर्विमुक्तिज्ञानदर्शनमायुष्मन्तो (Pप्_१६) न संसरति न परिनिर्वाति | एभिश्चायुष्मन्तो धर्मैर्निर्वाणं सूच्यते | एते च धर्माः शून्याः प्रकृतिविविक्ताः | प्रजहीतैतामायुष्मन्तः संज्ञां यदुत परिनिर्वाणमिति | मा च संज्ञायां संज्ञा कार्ष्ट, मा च संज्ञायां संज्ञां परिज्ञासिष्ट | यो हि संज्ञायां संज्ञां परिजानाति, संज्ञा बन्धनमेवास्य तद्भवति | संज्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिमायुष्मन्तः समापद्यध्वम् | संज्ञावेदयितनिरोधसमापत्तिसमापन्नस्य भिक्षोर्नास्त्युत्तरीकरणीयमिति वदावः ||

अथ तेषां पञ्चानां भिक्षुशतानामनुपादायाश्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तान्यभूवन् | तानि विमुक्तचित्तानि येन भगवांस्तेनोपसंक्रान्तानि | उपसंक्रम्य भगवतः पादौ शिरसाभिवन्द्यैकान्ते न्यसीदन् |

अथायुष्मान् सुभूतिस्तान् | भिक्षूनेतदवोचत्- कुत्रायुष्मन्तो गताः कुतो वागताः ते ऽवोचन्- न क्वचिद्गमनाय न कुतश्चिदागमनाय भदन्त सुभूते भगवता धर्मो देशितः आह- को नामायुष्मतां शास्ता? आहुः- यो नोत्पन्नो न परिनिर्वास्यति | आह- कथं युष्माभिर्धर्मः श्रुतः? आहुः- न बन्धनाय न मोक्षाय | आह- केन यूयं विनीताः? आहुः- यस्य न कायो न चित्तम् | आह- कथं यूयं प्रयुक्ताः? आहुः- नाविद्याप्रहाणाय न विद्योत्पादनाय | आह- कस्य यूयं श्रावकाः? आहुः- येन न प्राप्तं नाभिसंबुद्धम् | आह- के युष्माकं सब्रह्मचारिणः? आहुः- ये त्रैधातुके नोपविचरन्ति | आह- कियच्चिरेणायुष्मन्तः परिनिर्वास्यन्ति आहुः- यदा तथागतनिर्मिताः परिनिर्वास्यन्ति | आह- कृतं युष्माभिः करणीयम्? आहुः- अहं कारममकारपरिज्ञानतः | आह- क्षीणा युष्माकं क्लेशाः? आहुः- अत्यन्तक्षयात्सर्वधर्माणाम् | आह- धर्षितो युष्माभिर्मारः? आहुः- स्कन्धमारानुपलम्भात् | आह- धर्षितो युष्माभिर्मारः? आहुः- स्कन्धमारानुपलम्भात् | आह- परिचरितो युष्माभिः शास्ता? आहुः- न कायेन न वाचा न मनसा | आह- विशोधिता युष्माभिर्दक्षिणीयभूमिः? आहुः- अग्राहतो ऽप्रतिग्राहतः | आह- उत्तीर्णो युष्माभिः संसारः? आहुः- अनुच्छेदतो ऽशाश्वततः | आह- प्रतिपन्ना युष्माभिर्दक्षिणीयभूमिः? आहुः- सर्वग्राहविनिर्मुक्तितः | आह- किंगामिन आयुष्मन्तः? आहुः- यंगामिनस्तथागतनिर्मिताः | इति ह्यायुष्मतः सुभूतेः परिपृच्छतस्तेषां भिक्षूणां प्रतिविसर्जयतां तस्यां पर्षदि अष्टानां भिक्षुशतानामनुपादायाश्रवेभ्यश्चित्तानि विमुक्तानि, द्वात्रिंशतश्च प्राणिसहस्राणां विरजो विगतमलं धर्मचक्षुर्विशुद्धम् | इति ||

इत्येवं मृषास्वभावाभ्यां तथागतनिर्मिताभ्यां भिक्षुभ्यां पञ्चानां भिक्षुशतानां व्यवदाननिबन्धनं कृतमिति ||

उक्तं च आर्यवज्रमण्डायां धारण्याम्-

तद्यथा मञ्जुश्रीः काण्डं च प्रतीत्य मथनीं च प्रतीत्य पुरुषस्य हस्तव्यायामं च प्रतीत्य धूमः प्रादुर्भवतीति अग्निरभिनिर्वर्तते | स चाग्निसंतापो न काण्डसंनिश्रितो न मथनीसंनिश्रितो न पुरुषहस्तव्यायामसंनिश्रितः | एवमेव मञ्जुश्रीः असद्विपर्यासमोहितस्य पुरुषपुद्गलस्य उत्पद्यते रागपरिदाहो द्वेषपरिदाहो मोहपरिदाहः | स च परिदाहो नाध्यात्मं न बहिर्धा नोभयमन्तरेण स्थितः ||

अपि तु मञ्जुश्रीः यदुच्यते मोह इति, तत्केन कारणेनोच्यते मोह इति? अत्यन्तमुक्तो हि मञ्जुश्रीः सर्वधर्मैर्मोहस्तेनोच्यते मोह इति | तथा नरकमुखा मञ्जुश्रीः सर्वधर्मा इदं धारणीपदम् | (Pप्_१७) आह- कथं भगवन्निदं धारणीपदम्? आह- नरका मञ्जुश्रीः बालपृग्थजनैरसद्विपर्यासविठपिताः स्वविकल्पसंभूताः | आह- कुत्र भगवन्नरकाः समवसरन्ति? भगवानाह- आकाशसमवसरणा मञ्जुश्रीः नरकाः | तत्किं मन्यसे मञ्जुश्रीः स्वविकल्पसंभूता नरका उत स्वभावसंभूताः? आह- स्वविकल्पेनैव भगवन् सर्वबालपृथग्जनां नरकतिर्यग्योनियमलोकं संजानन्ति | ते च असत्समारोपेण दुःखां वेदनां वेदयन्ति दुःखमनुभवन्ति त्रिष्वप्यपायेषु ||

यथा चाहं भगवन् नरकान् पश्यामि तथा नारकं दुःखम् | तद्यथा भगवन् कश्चिदेव पुरुषः सुप्तः स्वप्नान्तरगतो नरकगतमात्मानं संजानीते | स तत्र क्वथितायां संप्रज्वलितायामनेकपौरुषायां लोहकुम्भ्यां प्रक्षिप्तमात्मानं संजान्Ōष्यात् | स तत्र खरां कटुकां त्Ōष्व्रां दुःखां वेदनां वेदयेत् | स तत्र मानसं परिदाहं संजान्Ōष्यात् उत्त्रसेत् संत्रासमापद्येत | स तत्र प्रतिबुद्धः समानः- अहो दुःखम्, अहो दुःखम्, इति क्रन्देत् शोचेत् परिदेवेत् | अथ तस्य मित्रज्ञाति सालोहिताः परिपृच्छेयुः- केन तत्ते दुःखमिति | स तान् मित्रज्ञातिसालोहितानेवं वदेत्- नैरयिकं दुःखमनुभूतम् | स तानाक्रोशेत् परिभाषेत्- अहं च नाम नैरयिकं दुःखमनुभवामि | यूयं च मे उत्तरि परिपृच्छथ केनैतत्तव दुःखमिति | अथ ते मित्रज्ञातिसालोहितास्तं पुरुषमेवं वदेयुः- मा भैर्मोः पुरुष | सुप्तो हि त्वम् | न त्वमितो गृहात् क्वचिन्निर्गतः | तस्य पुनरपि स्मृति रुत्पद्यते- सुप्तो ऽहमभूवम् | वितथमेतन्मया परिकल्पितमिति | स पुनरपि सौमनस्यं प्रतिलभते ||

तद्यथा भगवन् स पुरुषो ऽसत्समारोपेण सुप्तः स्वप्नान्तरगतो नरकगतमात्मानं संजानीयात्, एवमेव भगवन् सर्वबालपृथग्जना असद्भागपर्यवनद्धाः स्त्रीनिमित्तं कल्पयन्ति | ते स्त्रीनिमित्तं कल्पयित्वा ताभिः सार्धं रममाणमात्मानं संजानन्ति | तस्य बालपृथजनस्यैवं भवति- अहं पुरुषः, इयं स्त्री, ममैषा स्त्री | तस्य तेन च्छन्दरागपर्यवस्थितेन चित्तेन भोगपर्येष्टिं चित्तं क्रामयन्ति | स ततोनिदानं कलहविग्रहविवादं संजनयति | तस्य प्रदुष्टेन्द्रियस्य वैरं संजायते | स तेन संज्ञाविपर्यासेन कालगतः समानो बहूनि कल्पसहस्राणि नरकेषु दुःखां वेदनां वेदयमानमात्मानं संजानाति ||

तद्यथा भगवन् तस्य पुरुषस्य मित्रज्ञातिसालोहिता एवं वदन्ति- मा भैः, मा भैः, भो पुरुष | सुप्तो हि त्वम् | न त्वमितो गृह्यत् कुतश्चिन्निर्गतः इति | एवमेव बुद्धा भगवन्तश्चतुर्विपर्यासविपर्यस्तानां सत्त्वानामेवं धर्मं देशयन्ति- नात्र स्त्री न पुरुषो न सत्त्वो न जीवो न पुरुषो न पुद्गलः | वितथा इमे सर्वधर्माः | असन्त इमे सर्वधर्माः | विठपिता इमे सर्वधर्माः | मायोपमा इमे सर्वधर्माः | स्वप्नोपमा इमे सर्वधर्माः | निर्मितोपमा इमे सर्वधर्माः | उदकचन्द्रोपमा इमे सर्वधर्माः | इति विस्तरः | ते इमां तथागतस्य धर्मदेशनां श्रुत्वा विगतरागान् सर्वधर्मान् पश्यन्ति | विगतमोहान् सर्वधर्मान् पश्यन्ति अस्वभावाननावरणान् | ते आकाशस्थितेन चेतसा कालं कुर्वन्ति | ते कालगताः समाना निरुपधिशेषे निर्वाणधातौ परिनिर्वान्ति | एवमहं भगवन् नरकान् पश्यामि | इति ||

उक्तं च आर्योपालिपरिपृच्छायाम्-

भय दर्शित नैरयिकं मे सत्त्वसहस्र सवेजित नैके | न च विद्यति कश्चिह सत्त्व यो च्युतु गच्छति घोरमपायम् ||

न च कारकु कारण सन्ति येहि कृता असितोमरशस्त्राः | कल्पवशेन तु पश्यति तत्र कायि पतन्ति अपायित शस्त्राः ||

चित्रमनोरम सज्जितपुष्पाः स्वर्णविमान जलन्ति मनोज्ञाः | तेष्वपि कारकु नास्तिह कश्चि ते ऽपि च स्थापित कल्पवशेन ||

कल्पवशेन विकल्पितु लोकः संज्ञगहेण विकल्पितु बालः | सो च गहो अगहो असभूतो मायमरीचिसमा हि विकल्पाः ||

तदेवमेते ऽस्वभावा भावाः स्वविपर्यासविठपिता बालानां संक्लेशहेतवो भवन्ति संसारे इति स्थितम् ||

यथा च मृषास्वभावानां पदार्थानां संक्लेशव्यवदानहेतुत्वं तथा मध्यमकावताराद्विस्तरेणावसेयम् ||

अत्राह- यदि स्वतः परतः उभयतो ऽहेतुतश्च नास्ति भावानामुत्पादः, तत्र कथमविद्या प्रत्ययाः संस्कारा इत्युक्तं भगवता? उच्यते | संवृतिरेव न तत्त्वम् ||

किं संवृतेर्व्यवस्थानं वक्तव्यम्? इदंप्रत्ययतामात्रेण संवृतेः सिद्धिरभ्युपगम्यते | न तु पक्षचतुष्टयाभ्युपगमेन सस्वभाववादप्रसङ्गात्, तस्य चायुक्तत्वात् | इदंप्रत्ययतामात्राभ्युपगमे हि सति हेतुफलयोरन्योन्यापेक्षत्वान्नास्ति स्वाभाविकी सिद्धिरिति नास्ति सस्वभाववादः | अत एवोक्तम्-

स्वयं कृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम् | तार्किकैरिष्यते दुःखं त्वया तूक्तं प्रतीत्यजम् ||

इहापि वक्ष्यति-

प्रतीत्य कारकः कर्म तं प्रतीत्य च कारकम् | कर्म प्रवर्तते नान्यत्पश्यामः सिद्धिकारणम् || इति ||

भगवताप्येतावन्मात्रमेवोक्तम्-

तत्रायं धर्मसंकेतो यदुतास्मिन् सतीदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, यदुत अविद्या प्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानमित्यादि ||

अत्र केचित्परिचोदयन्ति- अनुत्पन्ना भावा इति किमयं प्रमाणजो निश्चय उताप्रमाणजः? तत्र यदि प्रमाणज इष्यते, तदेदं वक्तव्यम्- कति प्रमाणानि किंलक्षणानि किंविषयाणि, किं स्वत उत्पन्नानि किं परत उभयतो ऽहेतुतो वेति | अथाप्रमाणजः, स न युक्तः, प्रमाणाधीनत्वात्प्रमेयाधिगमस्य | अनधिगतो ह्यर्थो न विना प्रमाणैरधिगन्तुं शक्यत इति प्रमाणाभावादर्थाधिगमाभावे सति कुतो ऽयं सम्यग्निश्चय इति न युक्तमेतदनिष्पन्ना भावा इति | यतो वायं निश्चयो भवतो ऽनुत्पन्ना भावा इति भविष्यति, तत एव ममापि सर्वभावाः सन्तीति | यथा चायं ते निश्चयः- अनुत्पन्नाः सर्वधर्मा इति, तथैव ममापि सर्वभावोत्पत्तिर्भविष्यति | अथ ते नास्ति निश्चयो ऽनुत्पन्नाः सर्वभावा इति, तदा स्वयमनिश्चितस्य परप्रत्यायनासंभवाच्छास्त्रारम्भवैयर्थ्यमेवेति सन्त्यप्रतिषिद्धाः सर्वभावा इति ||

उच्यते | यदि कश्चिन्निश्चयो नामास्माकं स्यात्, स प्रमाणजो वा स्यादप्रमाणजो वा | न त्वस्ति | किं कारणम्? इहानिश्चयसंभवे सति स्यात्तत्प्रतिपक्षस्तदपेक्षो निश्चयः | यदा त्वनिश्चय एव तावदस्माकं नास्ति, तदा कुतस्तद्विरुद्धाविरुद्धो निश्चयः स्यात् संबन्ध्यन्तरनिरपेक्षत्वात्, खरविषाणस्य ह्रस्वदीर्घतावत् | यदा चैवं निश्चयस्याभावः, तदा कस्य प्रसिद्धयर्थं प्रमाणानि परिकल्पयिष्यामः? कुतो वैषां संख्या लक्षणं विषयो वा भविष्यति- स्वतः परत उभयतो ऽहेतुतो वा समुत्पत्तिरिति सर्वमेतन्न वक्तव्यमस्माभिः ||

यद्येवं निश्चयो नास्ति सर्वतः, कथं पुनरिदं निश्चितरूपं वाक्यमुपलभ्यते भवताम्- न स्वतो नापि परतो न द्वाभ्यां नाप्यहेतुतो भावा भवन्तीति? उच्यते | निश्चितमिदं वाक्यं लोकस्य स्वप्रसिद्धयैवोपपत्त्या, नार्याणाम् | किं खलु आर्याणामुपपत्तिर्नास्ति? केनैतदुक्तमस्ति वा नास्ति वेति | परमार्थो ह्यार्याणां तूष्णींभावः | ततः कुतस्तत्र प्रपञ्चसंभवो यदुपपत्तिरनुपपत्तिर्वा स्यात्?

यदि ह्यार्या उपपत्तिं न वर्णयन्ति, केन खल्विदानीं परमार्थं लोकं बोधयिष्यन्ति? न खल्वार्या लोकसंव्यवहारेणोपपत्तिं वर्णयन्ति, किं तु लोकत एव या प्रसिद्धोपपत्तिः, तां परावबोधार्थमभ्युपेत्य तयैव लोकं बोधयन्ति | यथैव हि विद्यमानामपि शरीराशुचितां विपर्यासानुगता रागिणो नोपलभन्ते, शुभाकारं चाभूतमध्यारोप्य परिक्लिश्यन्ते, तेषां वैराग्यार्थं तथागतनिर्मितो (Pप्_२०) देवो वा शुभसंज्ञया प्राक् प्रच्छादितान् कायदोषानुपवर्णयेत्- सन्त्यस्मिन् काये केशा इत्यादिना | ते च तस्याः शुभसंज्ञाया विमुक्ता वैराग्यमासादयेयुः | एवमिहाप्यार्यैः सर्वथाप्यनुपलभ्यमानात्मकं भावानामविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया विपरीतं स्वभावमध्यारोप्य क्वचिच्च कंचिद्विशेषमतितरां परिक्लिश्यन्ति पृथग्जनाः | तानिदानीमार्याः तत्प्रसिद्धयैवोपपत्त्या परिबोधयन्ति | यथा विद्यमानस्य घटस्य न मृदादिभ्य उत्पाद इत्यभ्युपेतम्, एवमुत्पादात्पूर्वं विद्यमानस्य विद्यमानत्वान्नास्त्युत्पाद इत्यवसीयताम् | यथा च परभूतेभ्यो ज्वालाङ्गारादिभ्यो ऽङ्कुरस्योत्पत्तिर्नास्ति इति अभ्युपेतम्, एवं विवक्षितेभ्यो ऽपि बीजादिभ्यो नास्तीत्यवसीयताम् ||

अथापि स्यात्- अनुभव एषो ऽस्माकमिति, एतदप्युक्तम् | यस्मादनुभव एष मृषा, अनुभवत्वात्, तैमिरिकद्विचन्द्राद्यनुभववदिति | ततश्चानुभवस्यापि साध्यसमत्वात्तेन प्रत्यवस्थानं न युक्तमिति | तस्मादनुत्पन्ना भावा इत्येवं तावद्विपरीतस्वरूपाध्यारोपप्रतिपक्षेण प्रथमप्रकरणारम्भः | इदानीं क्वचिद्यः कश्चिद्विशेषो ऽध्यारोपितः, तद्विशेषापाकरणार्थं शेषप्रकरणारम्भः, गन्तृगन्तव्यगमनादिको ऽपि निरवशेषो विशेषो नास्ति प्रतीत्यसमुत्पादस्येति प्रतिपादनार्थम् ||

अथ स्यात्- एष एव प्रमाणप्रेमेयव्यवहारो लौकिको ऽस्माभिः शास्त्रेणानुवर्णित इति, तदनुवर्णनस्य तर्हि फलं वाच्यम् | कुतार्किकैः स नाशितो विपरीतलक्षणाभिधानेन, तस्यास्माभिः सम्यग्लक्षणमुक्तमिति चेत्, एतदप्ययुक्तम् | यदि हि कुतार्किकैर्विपरीतलक्षणप्रणयनात्कृतं लक्ष्यवैपरीत्यं लोकस्य स्यात्, तदर्थं प्रयत्नसाफल्यं स्यात् | न चैतदेवम् | इति व्यर्थ एवार्य प्रयत्न इति ||

अपि च | यदि प्रमाणाधीनः प्रमेयाधिगमः, तानि प्रमाणानि केन परिच्छिद्यन्त इत्यादिना विग्रहव्यावर्तन्यां विहितो दोषः | तदपरिहारात् सम्यग्लक्षणद्योतकत्वमपि नास्ति ||

किं च | यदि स्वसामान्यलक्षणद्वयानुरोधेन प्रमाणद्वयमुक्तं यस्य तल्लक्षणद्वयम्, किं तल्लक्ष्यमस्ति अथ नास्ति? यद्यस्ति, तदा तदपरं प्रमेयमस्तीति कथं प्रमाणद्वयम्? अथ नास्ति लक्ष्यम्, तदा लक्षणमपि निराश्रयं नास्तीति कथं प्रमाणद्वयम्? वक्ष्यति हि-

लक्षणासंप्रवृत्तौ च न लक्ष्यमुपपद्यते | लक्ष्यस्यानुपपत्तौ च लक्षणस्याप्यसंभवः || इति ||

अथ स्यात्- न लक्ष्यते ऽनेनेति लक्षणम्, किं तर्हि ऽकृत्यल्युटो बहुलम्ऽ; इति कर्मणि ल्युटं कृत्वा लक्ष्यते तदिति लक्षणम् | एवमपि तेनैतस्य लक्ष्यमाणत्वासंभवाद्येनैतल्लक्ष्यते, तस्य करणस्य कर्मणो ऽर्थान्तरत्वात् स एव दोषः ||

अथ स्यात्- ज्ञानस्य करणत्वात्तस्य च स्वलक्षणान्तर्भावादयमदोष इति, उच्यते | इह भावानामन्यासाधारणमात्मीयं यत्स्वरूपं तत्स्वलक्षणम्, तद्यथा पृथिव्याः काठिन्यं वेदनाया विषयानुभवो विज्ञानस्य विषयप्रतिविज्ञप्तिः | तेन हि तल्लक्ष्यत इति कृत्वा प्रसिद्धानुगतां च (Pप्_२१) व्युत्पत्तिमवधूय कर्मसाधनमभ्युपगच्छति | विज्ञानस्य च करणभावं प्रतिपद्यमानेनेत्युक्तं भवति स्वलक्षणस्यैव कर्मता स्वलक्षणान्तरस्य करणभावश्चेति | तत्र यदि विज्ञानस्वलक्षणं करणम्, तस्य व्यतिरिक्तेन कर्मणा भवितव्यमिति स एव दोषः ||

अथ स्यात्- यत्पृथिव्यादिगतं काठिन्यादिकं विज्ञानगम्यं तत्तस्य कर्मास्त्येव, तच्च स्वलक्षणाव्यतिरिक्तमिति | एवं तर्हि विज्ञानस्वलक्षणस्य कर्मत्वाभावात्प्रमेयत्वं न स्यात्, कर्मरूपस्यैव स्वलक्षणस्य प्रमेयत्वात् | ततश्च द्विविधं प्रमेयं स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं च इत्येतद्विशेष्य वक्तव्यम्- किंचित्स्वलक्षणं प्रमेयं यल्लक्ष्यत इत्येवं व्यपदिश्यते, किंचिदप्रमेयं यल्लक्ष्यते ऽनेनेति व्यपदिश्यत इति | अथ तदपि कर्मसाधनं तदा तस्यान्येन करणेन भवितव्यम् | ज्ञानान्तरस्य करणभावपरिकल्पनायामनवस्थादोषश्चापद्यते ||

अथ मन्यसे- स्वसंवित्तिरस्ति, ततस्तया स्वसंवित्या ग्रहणात्कर्मताया सत्यामस्त्येव प्रमेयान्तर्भाव इति, उच्यते | विस्तरेण मध्यमकावतारे स्वसंवित्तिनिषेधात् स्वलक्षणं स्वलक्षणान्तरेण लक्ष्यते, तदपि स्वसंवित्त्या इति न युज्यते | अपि च | तदपि नाम ज्ञानं स्वलक्षणव्यतिरेकेणासिद्धेरसंभवाल्लक्ष्याभावे निराश्रयलक्षणप्रवृत्त्यसंभवात् सर्वथा नास्तीति कुतः स्वसंवित्तिः? तथा चोक्तमार्यरत्नचूडपरिपृच्छायाम्-

स चित्तमसमनुपश्यन् चित्तधारां पर्येषते कुतश्चित्तस्योत्पत्तिरिति | तस्यैवं भवति- आलम्बने सति चित्तमुत्पद्यते | तत्किमन्यदालम्बनमन्यच्चित्तम्, अथ यदेवालम्बनं तदेव चित्तम्? यदि तावदन्यदालम्बनमन्यच्चित्तम्, तदा द्विचित्तता भविष्यति | अथ यदेवालम्बनं तदेव चित्तम्, तत्कथं चित्तेन चित्तं समनुपश्यति? न च चित्तं चित्तं समनुपश्यति | तद्यथापि नाम तयैवासिधारया सैवासिधारा न शक्यते छेत्तुम्, न तेनैवाङ्गुल्यग्रेण तदेवाङ्गुल्यग्रं शक्यते स्प्रष्टुम्, एवमेव न तेनैव चित्तेन तदेव चित्तं शक्यं द्रष्टुम् | तस्यैवं योनिशः प्रयुक्तस्य या चित्तस्यानवस्थानता अनुच्छेदाशाश्वतता न कूटस्थता नाहेतुकी न प्रत्ययविरुद्धा न ततो नान्यतो न सैव नान्या | तां चित्तधारां चित्तलतां चित्तधर्मतां चित्तानवस्थिततां चित्ताप्रचारतां चित्तादृश्यतां चित्तस्वलक्षणतां तथा जानाति तथा पश्यति यथा तथतां न च निरोधयति | तां च चित्तविवेकतां तथा प्रजानाति तथा पश्यति | इयं कुलपुत्र [बोधिसत्त्वस्य] चित्ते चित्तानुपश्यना स्मृत्युपस्थानमिति ||

तदेवं नास्ति स्वसंवित्तिः | तदभावात् किं केन लक्ष्यते?

किं च | भेदेन वा तल्लक्षणं लक्ष्यात्स्यादभेदेन वा? तत्र यदि तावद् भेदेन, तदा लक्ष्याद् भिन्नत्वादलक्षणवल्लक्षणमपि न लक्षणम् | लक्षणाच्च भिन्नत्वादलक्ष्यवल्लक्ष्यमपि न लक्ष्यम् | तथा लक्ष्याद्भिन्नत्वाल्लक्षणस्य लक्षणनिरपेक्षं लक्ष्यं स्यात् | ततश्च न तल्लक्ष्यं लक्षणनिरपेक्षत्वात् खपुष्पवत् | अथाभिन्ने लक्ष्यलक्षणे, तदा लक्षणादव्यतिरिक्तत्त्वाल्लक्षणस्वात्मवद्विहीयते (Pप्_२२) लक्ष्यस्य लक्ष्यता | लक्ष्याच्चाव्यतिरिक्तत्वाल्लक्ष्यस्वात्मवल्लक्षणमपि न लक्षणस्वभावम् | यथा चोक्तम्-

लक्ष्याल्लक्षणमन्यच्चेत्स्यात्तल्लक्ष्यमलक्षणम् | तयोरभावो ऽनन्यत्वे विस्पष्टं कथितं त्वया || इति ||

न च विना तत्त्वान्यत्वेन लक्ष्यलक्षणसिद्धौ अन्या गतिरस्ति | तथा च वक्ष्यति-

एकीभावेन वा सिद्धिर्नानाभावेन वा ययोः | न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते || इति ||

अथवोच्यते- अवाच्यतया सिद्धिर्भविष्यतीति चेत्, नैतदेवम् | अवाच्यता हि नाम परस्परविभागपरिज्ञानाभावे सति भवति | यत्र च विभागपरिज्ञानं नास्ति, तत्र इदं लक्षणम्, इदं लक्ष्यम्, इति विशेषतः परिच्छेदासंभवे सति द्वयोरप्यभाव एवेति | तस्मादवाच्यतयापि नास्ति सिद्धिः ||

अपि च | यदि ज्ञानं करणं विषयस्य परिच्छेदे, कः कर्ता? न च कर्तारमन्तरेणास्ति करणादीनां संभवः छिदिक्रियायामिव | अथ चित्तस्य तत्र कर्तृत्वं परिकल्प्यते, तदपि न युक्तम्, यस्मादर्थमात्रदर्शनं चित्तस्य व्यापारः, अर्थविशेषदर्शनं चैतसानाम्,

तत्रार्थदृष्टिर्विज्ञानं तद्विशेषे तु चैतसाः |

इत्यभ्युपगमात् | एकस्यां हि प्रधानक्रियायां साध्यायां यथास्वं गुणक्रियानिर्वृत्तिद्वारेणाङ्गीभावोपगमात् | करणादीनां करणादित्वम् | न चेह ज्ञानविज्ञानयोरेका प्रधानक्रिया, किं तर्हि, अर्थमात्रपरिच्छित्तिर्विज्ञानस्य प्रधानक्रिया, ज्ञानस्य तु अर्थविशेषपरिच्छेद इति नास्ति ज्ञानस्य करणत्वं नापि चित्तस्य कर्तृत्वम् | ततश्च स एव दोषः ||

अथ स्यात्- अनात्मानः सर्वधर्मा इत्यागमात् कर्तुः सर्वथाभावात् कर्तारमन्तरेणापि विद्यत एव क्रियादिव्यवहार इति, एतदपि नास्ति | आगमस्य सम्यगर्थानवधारणात् | एतदेवोक्तं मध्यमकावतारे ||

अथापि स्यात्- यथा शिलापुत्रकस्य शरीरम्, राहोः शिरः, इति शरीरशिरोव्यतिरिक्तविशेषणासंभवे ऽपि विशेषणविशेष्यभावो ऽस्ति, एवं पृथिव्याः स्वलक्षणमिति स्वलक्षणव्यतिरिक्तपृथिव्यसंभवे ऽपि भविष्यतीति, नैतदेवम् | अतुल्यत्वात् | शरीरशिरःशब्दयोहि बुद्धयादिपाण्यादिवत्सहभाविपदार्थान्तरसापेक्षताप्रवृत्तौ शरीरशिरः शब्दमात्रालम्बनो बुद्धयुपजननः सहचारिपदार्थान्तरसाकाङ्क्ष एव वर्तते, कस्य शरीरम्, कस्य शिर इति | इतरो ऽपि विशेषणान्तरः संबन्धनिराचिकीर्षया | शिलापुत्रकराहुविशेषणध्वनिना लौकिकसंकेतानुविधायिना प्रतिकर्तुः काङ्क्षामपहन्तीति युक्तम् | इह तु काठिन्यादिव्यतिरिक्तपृथिव्याद्यसंभवे सति न युक्तो विशेषणविशेष्यभावः | (Pप्_२३) तीर्थिकैर्व्यतिरिक्तलक्ष्याभ्युपगमात्तदनुरोधेन विशेषणाभिधानमदुष्टमिति चेत्, नैतदेवम् | न हि तीर्थिकपरिकल्पिता युक्तिविधुराः पदार्थाः स्वसमये ऽभ्युपगन्तुं न्याय्याः, प्रमाणान्तरादेरप्यभ्युगमप्रसङ्गात् | अपि च | पुद्गलादिप्रज्ञप्तिवत् सशरीरोपादानस्य शिलापुत्रकस्योपादातुर्लौकिकव्यवहाराङ्गभूतस्य विशेषणस्याविचारप्रसिद्धस्य सद्भावात्, शिरौपादानस्य च राहोरुपादातुः सद्भावादयुक्तमेतन्निदर्शनम् | शरीरशिरोव्यतिरिक्तस्यार्थान्तरस्यासिद्धेस्तन्मात्रस्योपलम्भात् सिद्धमेव निदर्शनमिति चेत्, नैतदेवम् | लौकिके व्यवहारे इत्थं विचाराप्रवृत्तेरविचारतश्च लौकिकपदार्थानामस्तित्वात् | यथैव हि रूपादिव्यतिरेकेण विचार्यमाण आत्मा न संभवति, अपि च लोकसंवृत्या स्कन्धानुपादाय अस्यास्तित्वम्, एवं राहुशिलापुत्रकयोरपीति नास्ति निदर्शनसिद्धिः ||

एवं पृथिव्यादीनां यद्यपि काठिन्यादिव्यतिरिक्तं विचार्यमाणं लक्ष्यं नास्ति, लक्ष्यव्यतिरेकेण च लक्षणं निराश्रयम्, तथापि संवृतिरेवेति परस्परापेक्षया तयोः सिद्धया सिद्धिं व्यवस्थापयांबभूवुराचार्याः | अवश्यं चैतदेवमभ्युपेयम् | अन्यथा हि संवृतिरुपपत्त्या न वियुज्येत, तदेव तत्त्वमेव स्यान्न संवृतिः | न च उपपत्त्या विचार्यमाणानां शिलापुत्रकादीमेवासंभवः, किं तर्हि वक्ष्यमाणया युक्त्या रूपवेदनादीनामपि नास्ति संभव इति तेषामपि संवृत्या शिलापुत्रकादिवन्नास्तित्वमास्थेयं स्यात् | न चैतदेवमित्यसदेतत् ||

अथ स्यात्- किमनया सूक्ष्मेक्षिकया? नैव हि वयं सर्वप्रमाणप्रमेयव्यवहारं सत्यमित्याचक्ष्महे, किं तु लोकप्रसिद्धिरेषा अमुना न्यायेन व्यवस्थाप्यत इति | उच्यते | वयमप्येवं ब्रूमः- किमनया सूक्ष्मेक्षिकया लौकिकव्यवहारे ऽवतारिक(त?)या? तिष्ठतु तावदेषा विपर्यासमात्रासादितात्मभावसत्ताका संवृतिः मुमुक्षूणां मोक्षावाहककुशलमूलोपचयहेतुः, यावन्न तत्त्वाधिगम इति | भवांस्तु एतां संवृतिपरमार्थसत्यविभागदुर्विदग्धबुद्धितया क्वचिदुपपत्तिमवतार्य अन्यायतो नाशयति | सो ऽहं संवृतिसत्यव्यवस्थावैचक्षण्याल्लौकिक एव पक्षे स्थित्वा संवृत्येकदेशनिराकरणोपक्षिप्तोपपत्त्यन्तरमुपपत्त्यन्तरेण विनिवर्तयन् लोकवृद्ध इव लोकचारात्परिभ्रश्यमानं भवन्तमेव निवर्तयामि न तु संवृतिम् | तस्माद् यदि लौकिको व्यवहारः, तदा अवश्यं लक्षणवल्लक्ष्येणापि भवितव्यम् | ततश्च स एव दोषः | अथ परमार्थः, तदा लक्ष्याभावाल्लक्षणद्वयमपि नास्तीति कुतः प्रमाणद्वयम्?

अथ शब्दानामेवं क्रियाकारकसंबन्धपूर्विका व्युत्पत्तिर्नाङ्गीक्रियते, तदिदमतिकष्टम् | तैरेव क्रियाकारकसंबन्धप्रवृत्तैः शब्दैर्भवान् व्यवहरति, शब्दार्थं क्रियाकरणादिकं च नेच्छतीति अहो वत इच्छामात्रप्रतिबद्धप्रवृत्तितो (वृत्तिः?) भवतः |

यदा चैवं प्रमेयद्वयमव्यवस्थितं तदा स्वसामान्यलक्षणाविषयत्वेन आगमादीनां प्रमाणान्तरत्वम् | किं च घटः प्रत्यक्ष इत्येवमादिकस्य लौकिकव्यवहारस्यासंग्रहादनार्यव्यवहाराभ्युपगमाच्च अव्यापिता लक्षणस्येति न युक्तमेतत् ||

अथ स्यात्- घटोपादाननीलादयः प्रत्यक्षाः प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेद्यत्वात् | ततश्च यथैव कारणे कार्योपचारं कृत्वा बुद्धानां सुख उत्पाद इति व्यपदिश्यते, एवं प्रत्यक्षनीलादिनिमित्तको ऽपि घटः कार्ये कारणोपचारं कृत्वा प्रत्यक्ष इति व्यपदिश्यते | नैवंविषये उपचारो युक्तः | उत्पादो हि लोके सुखव्यतिरेकेणोपलब्धः, स च संस्कृतलक्षणस्वभावत्वादनेकदुष्करशतहेतुत्वादसुख एव, स सुख इति व्यपदिश्यमानः असंबद्ध एवेत्येवंविषये युक्त उपचारः | घटः प्रत्यक्ष इत्यत्र तु- न हि घटो नाम कश्चिद्यो ऽप्रत्यक्षः पृथगुपलब्धो यस्योपचारात्प्रत्यक्षत्वं स्यात् | नीलादिव्यतिरिक्तस्य घटस्याभावादौपचारिकं प्रत्यक्षत्वमिति चेत्, एवमपि सुतरामुपचारो न युक्तः, उपचर्यमाणस्याश्रयस्याभावात् | न हि खरविषाणे तैक्ष्ण्यमुपचर्यते | अपि च | लोकव्यवहाराङ्गभूतो घटो यदि नीलादिव्यतिरिक्तो नास्तीति कृत्वा तस्यौपचारिकं प्रत्यक्षत्वं परिकल्प्यते, नन्वेवं सति पृथिव्यादिव्यतिरेकेण नीलादिकमपि नास्तीति नीलादेरस्यौपचारिकं प्रत्यक्षत्वं कल्प्यताम् | यथोक्तम्-

रूपादिव्यतिरेकेण यथा कुम्भो न विद्यते | वाय्वादिव्यतिरेकेण तथा रूपं न विद्यते || इति |

तस्मादेवमादिकस्य लोकव्यवहारस्य लक्षणेनासंग्रहादव्यापितैव लक्षणस्येति | तत्त्वविदपेक्षया हि-

प्रत्यक्षत्वं घटादीनां नीलादीनां च नेष्यते |

लोकसंवृत्या त्वभ्युपगन्तव्यमेव प्रत्यक्षत्वं घटादीनाम् | यथोक्तं शतके-

सर्व एव घटो ऽदृष्टो रूपे दृष्टे हि जायते | ब्रूयात्कस्तत्त्वविन्नाम घटः प्रत्यक्ष इत्यपि ||

एतेनैव विचारेण सुगन्धि मधुरं मृदु | प्रतिषेधयितव्यानि सर्वाण्युत्तमबुद्धिना || इति |

अपि च | अपरोक्षार्थवाचित्वात्प्रत्यक्षशब्दस्य साक्षादभिमुखो ऽर्थः प्रत्यक्षः, प्रतिगतमक्षमस्मिन्निति कृत्वा घटनीलादीनामपरोक्षाणां प्रत्यक्षत्वं सिद्धं भवति | तत्परिच्छेदकस्य ज्ञानस्य तृणतुषाग्निवत् प्रत्यक्षकारणत्वात् प्रत्यक्षत्वं व्यपदिश्यते | यस्तु अक्षमक्षं प्रति वर्तत इति प्रत्यक्षशब्दं व्युत्पादयति, तस्य ज्ञानस्येन्द्रियाविषयत्वाद् विषयविषयत्वाच्च न युक्ता व्युत्पत्तिः | प्रतिविषयं तु स्यात् प्रत्यर्थमिति वा ||

अथ स्यात्- यथा उभयाधीनायामपि विज्ञानप्रवृतौ आश्रयस्य पटुमन्दतानुविधानाद् विज्ञानानां तद्विकारविकारित्वादाश्रयेणैवव्यपदेशो भवति चक्षुर्विज्ञानमिति, एवं यद्यपि अर्थमर्थ प्रति वर्तते, तथापि अक्षमक्षमाश्रित्य वर्तमानं विज्ञानमाश्रयेण व्यपदेशात् प्रत्यक्षमिति भविष्यति | दृष्टो हि असाधारणेन व्यपदेशो भेरीशब्दो यवाङ्कुर इति | नैतत्पूर्वेण तुल्यम् | तत्र हि विषयेण (Pप्_२५) विज्ञाने व्यपदिश्यमाने रूपविज्ञानमित्येवमादिना विज्ञानषट्कस्य भेदो नोपदर्शितः स्यात्, मनोविज्ञानस्य चक्षुरादिविज्ञानैः सहैकविषयप्रवृत्तत्वात् | तथा हि नीलादिविज्ञानषट्के विज्ञानमित्युक्ते साकाङ्क्ष एव प्रत्ययाज्जायते किमेतद्रूपीन्द्रियजं विज्ञानमाहोस्विन्मानसमिति | आश्रयेण तु व्यपदेशे मनोविज्ञानस्य चक्षुरादिविज्ञानविषये प्रवृत्तिसंभवे ऽपि परस्परभेदः सिद्धो भवति | इह तु प्रमाणलक्षणविवक्षया कल्पनापोढमात्रस्य प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमे सति विकल्पादेव तद्विशेषत्वाभिमतत्वादसाधारणकारणेन व्यपदेशे सति न किंचित् प्रयोजनमुपलक्ष्यते | प्रमेयपरतन्त्रायां च प्रमाणसंख्याप्रवृत्तौ प्रमेयाकारानुकारितामात्रतया च समासादितात्मभावसत्ताकयोः प्रमाणयोः स्वरूपस्य व्यवस्थापनान्नेन्द्रियेण व्यपदेशः किंचिदुपकरोतीति सर्वथा विषयेणैव व्यपदेशो न्याय्यः ||

लोके प्रत्यक्षशब्दस्य प्रसिद्धत्वाद्विवक्षिते ऽर्थे प्रत्यर्थशब्दस्याप्रसिद्धत्वादाश्रयेणैव व्युत्पत्तिराश्रीयत इति चेत्, उच्यते | अस्त्ययं प्रत्यक्षशब्दो लोके प्रसिद्धः | स तु यथा लोके, तथा अस्माभिरुच्यत एव | यथास्थितलौकिकपदार्थतिरस्कारेण तु तद्वयुत्पादे क्रियमाणे प्रसिद्धशब्दतिरस्कारः प्रसिद्धः स्यात्, ततश्च प्रत्यक्षमित्येवं न स्यात् | एकस्य च चक्षुर्विज्ञानस्य एकेन्द्रियक्षणाश्रयस्य प्रत्यक्षत्वं न स्याद् वीप्सार्थाभावात्, एकैकस्य च प्रत्यक्षत्वाभावे बहूनामपि न स्यात् ||

कल्पनापोढस्यैव च ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमात्, तेन च लोकस्य संव्यवहाराभावात्, लौकिकस्य च प्रमाणप्रमेयव्यवहारस्य व्याख्यातुमिष्टत्वाद् व्यर्थैव प्रत्यक्षप्रमाणकल्पना संजायते | चक्षुर्विज्ञानसामङ्गी नीलं जानाति नो तु नीलमिति चागमस्य प्रत्यक्षलक्षणाभिधानार्थस्याप्रस्तुतत्वात्, पञ्चानामिन्द्रियविज्ञानानां जडत्वप्रतिपादकत्वाच्च नागमादपि कल्पनापोढस्यैव विज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वमिति न युक्तमेतत् | तस्माल्लोके यदि लक्ष्यं यदि वा स्वलक्षणं सामान्यलक्षणं वा, सर्वमेव साक्षादुपलभ्यमानत्वादपरोक्षम्, अतः प्रत्यक्षं व्यवस्थाप्यते तद्विषयेण ज्ञानेन सह | द्विचन्द्रादीनां तु अतैमिरिकज्ञानापेक्षया अप्रत्यक्षत्वम्, तैमिरिकाद्यपेक्षया तु प्रत्यक्षत्वमेव ||

परोक्षविषयं तु ज्ञानं साध्याव्यभिचारिलिङ्गोत्पन्नमनुमानम् ||

साक्षादतीन्द्रियार्थविदामाप्तानां यद्वचनं स आगमः ||

सादृश्यादननुभूतार्थधिगम उपमानं गौरिव गवय इति यथा ||

तदेवं प्रमाणचतुष्टयाल्लोकस्यार्थाधिगमो व्यवस्थाप्यते ||

तानि च परस्परापेक्षया सिध्यन्ति- सत्सु प्रमाणेषु प्रमेयार्थाः, सत्सु प्रमेयेष्वर्थेषु प्रमाणानि | नो तु खलु स्वाभाविकी प्रमाणप्रमेययोः सिद्धिरिति | तस्माल्लौकिकमेवास्तु यथादृष्टमित्यलं प्रसङ्गेन | प्रस्तुतमेव व्याख्यास्यामः | लौकिक एव दर्शने स्थित्वा बुद्धानां भगवतां धर्मदेशना

अत्राहुः स्वयूथ्याः- यदिदमुक्तं न स्वत उत्पद्यन्ते भावा इति, तद्युक्तम्, स्वत उत्पत्तिवैयर्थ्यात् | यच्चोक्तं न द्वाभ्यामिति, तदपि युक्तम्, एकांशवैकल्यात् | अहेतुपक्षस्तु (Pप्_२६) एकान्तनिकृष्ट इति तत्प्रतिषेधो ऽपि युक्तः| यत्तु खल्विदमुच्यते नापि परत इति, तदयुक्तम् यस्मात्परभूता एव भगवता भावानामुत्पादका निर्दिष्टाः |

चत्वारः प्रत्यया हेतुश्चालम्बनमनन्तरम् | तथैवाधिपतेयं च प्रत्ययो नास्ति पञ्चमः

तत्र निर्वर्तको हेतुरिति लक्षणात्, यो हि यस्य निर्वर्तको बीजभावेनावस्थितः, स तस्य हेतु प्रत्ययः | उत्पद्यमानो धर्मो येनालम्बनेनोत्पद्यते, स तस्यालम्बनप्रत्ययः | कारणस्यानन्तरो निरोधः कार्यस्योत्पत्तिप्रत्ययः, तद्यथा बीजस्यानन्तरो निरोधो ऽङ्कुरस्योत्पादप्रत्ययः | यस्मिन् सति यद्भवति तत्तस्याधिपतेयमिति | त एते चत्वारः प्रत्ययाः | ये चान्ये पुरोजातसहजातपश्चाज्जातादयः, ते एतेष्वेव अन्तर्भूताः | ईश्वरादयस्तु प्रत्यया एव न संभवन्तीति, अत एवावधारयति- प्रत्ययो नास्ति पञ्चम इति | तस्मादेभ्यः परभूतेभ्यो भावानामुत्पत्तिरस्ति परत उत्पत्तिरिति

अत्रोच्यते- नैव हि भावानां परभूतेभ्यः प्रत्ययेभ्य उत्पत्तिरिति | यस्मात्-

न हि स्वभावो भावानां प्रत्ययादिषु विद्यते | अविद्यमाने स्वभावे परभावो न विद्यते

इति | यदि हि हेत्वादिषु परभुतेषु प्रत्ययेषु समस्तेषु व्यस्तेषु व्यस्तसमस्तेषु हेतुप्रत्यय सामग्या अन्यत्र वा क्वचिद् भावानां कार्याणामुत्पादात्पूर्वं सत्त्वं स्यात्, स्यात्तेभ्य उत्पादः | न चैवं यदुत्पादात्पूर्वं संभवः स्यात् | यदि स्यात्, गृह्येत च, उत्पादवैयर्थ्यं च स्यात् | तस्मान्नं चास्ति भावानां प्रत्ययादिषु स्वभावः | अविद्यमाने च स्वभावे नास्ति परभावः | भवनं भाव उत्पादः, परेभ्य उत्पादः परभावः, स न विद्यते | तस्मादयुक्तमेतत् परभूतेभ्यो भावाना मुत्पत्तिरिति ||

अथवा भावानां कार्याणामङ्कुरादीनां वीजादिषु प्रत्ययेषु सत्स्वविकृतरूपेषु नास्ति स्वभावो निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात् ||

तत्किमपेक्षं परत्वं प्रत्ययादीनाम्? विद्यमानयोरेव हि मैत्रोपग्राहकयोः परस्परापेक्षं परत्वम्? न चैवं बीजाङ्कुरयोर्यौगपद्यम् | तस्मादविद्यमाने स्वभावे कार्याणां परभावः परत्वं बीजादीनां नास्तीति परव्यपदेशाभावादेव न परत उत्पाद इति | तस्मादागमाभिप्रायानभिज्ञतैव परस्य | न हि तथागता युक्तिविरुद्धं वाक्यमुदाहरन्ति | आगमस्य चाभिप्रायः प्रागेवोपवर्णितः

तदेवं प्रत्ययेभ्य उत्पादवादिनि प्रतिषिद्धे क्रियात उत्पादवादी मन्यते- न चक्षूरूपादयः प्रत्ययाः साक्षाद्विज्ञानं जनयन्ति | विज्ञानजनिक्रियानिष्पादकत्वात्तु प्रत्यया उच्यन्ते | सा च क्रिया विज्ञानं जनयति | तस्मात्प्रत्ययवती विज्ञानजनिक्रिया विज्ञानजनिका, न प्रत्ययाः | यथा पचिक्रिया ओदनस्येति | उच्यते-

क्रिया न प्रत्ययवती

यदि क्रिया काचित् स्यात्, सा चक्षुरादिभिः प्रत्ययैः प्रत्ययवती विज्ञानं जनयेत् | न (Pप्_२७) त्वस्ति | कथं कृत्वा? इह क्रियेयमिष्यमाणा जाते वा विज्ञाने इष्यते, अजाते वा जायमाने वा? तत्र जाते न युक्ता | क्रिया हि भावनिष्पादिका | भावश्चेन्निष्पन्नः, किमस्य क्रियया?

जातस्य जन्म पुनरेव च नैव युक्तम् |

इत्यादिना च मध्यमकावतारे प्रतिपादितमेतत् | अजाते ऽपि न युक्ता,

कर्त्रा विना जनिरियं न च युक्तरूपा |

इत्यादिवचनात् | जायमाने ऽपि भावे क्रिया न संभवति, जाताजातव्यतिरेकेण जायमानाभावात् | यथोक्तम्-

जायमानार्थजातत्वाज्जायमानो न जायते | अथ वा जायमानत्वं सर्वस्यैव प्रसज्यते || इति | यतश्चैवं त्रिषु कालेषु जनिक्रियाया असंभवः, तस्मान्नास्ति सा | अत एवाह- क्रिया न प्रत्ययवती इति |

विशेषणं नास्ति विना विशेषम् |

इत्यादिना प्रतिपादितमेतन्मध्यमकावतारे | न हि वन्ध्यापुत्रो गोमानित्युच्यते ||

यद्येवम्, अप्रत्ययवती तर्हि भविष्यतीति, एतदप्ययुक्तमित्याह- नाप्रत्ययवती क्रिया |

यदा प्रत्ययवती नास्ति, तदा कथमप्रत्ययवती निर्हेतुका स्यात्? न हि तन्तुमयः पटो न युक्त इति वीरणमयो ऽभ्युपगम्यते | तस्मात्क्रिया न भावजनिका ||

अत्राह- यद्येवं क्रियाया असंभवः, प्रत्ययास्तर्हि जनका भविष्यन्ति भावानामिति | उच्यते-

प्रत्यया नाक्रियावन्तः

यदा क्रिया नास्ति, तदा क्रियारहिता अक्रियावन्तो निर्हेतुकाः प्रत्ययाः कथं जनकाः? अथ क्रियावन्त एव जनका इति, उच्यते-

क्रियावन्तश्च सन्त्युत

नेति प्रकृतेनाभिसंबन्धः | उतशब्दो ऽवधारणे | तत्र क्रियाया अभाव उक्तः, कथं क्रियावत्त्वं प्रत्ययानामिति? यथा च विज्ञानजनिक्रियोक्ता, एवं परिक्रियादयो ऽपि भावा उक्ता वेदितव्या इति नास्ति क्रियातो ऽपि समुत्पत्तिर्भावानामिति भवत्युत्पादाभिधानमर्थशून्यम्

अत्राह- किं न एतेन क्रियावन्तः प्रत्यया इत्यादिविचारेण? यस्माच्चक्षुरादीन् प्रतीत्य प्रत्ययान् विज्ञानादयो भावा जायन्ते, तस्माच्चक्षुरादीनां प्रत्ययत्वं तेभ्यश्चोत्पादो विज्ञानादीनामिति | एतदप्ययुक्तमित्याह-

उत्पद्यते प्रतीत्येमानितीमे प्रत्ययाः किल | यावन्नोत्पद्यत इमे तावन्नाप्रत्ययाः कथम्

यदि चक्षुरादीन् प्रत्ययान् प्रतीत्य विज्ञानमुत्पद्यते इति अस्य इमे प्रत्यया उच्यन्ते, ननु यावत्तद्विज्ञानाख्यं कार्यं नोत्पद्यते तावदिमे चक्षुरादयः कथं नाप्रत्ययाः? अप्रत्यया एवेत्यभिप्रायः न चाप्रत्ययेभ्य उत्पत्तिः सिकताभ्य इव तैलस्य |

अथ मतम्- पूर्वमप्रत्ययाः सन्तः किंचिदन्यं प्रत्ययमपेक्ष्य प्रत्ययत्वं प्रतिपद्यन्त इति, एतदप्ययुक्तम् | यत् तत् प्रत्ययान्तरमप्रत्ययस्य तस्य प्रत्ययत्वेन कल्प्यते, तदपि प्रत्ययत्वे सति अस्य प्रत्ययो भवति | तत्राप्येषैव चिन्तनेति न युक्तमेतत्

किं च | इह इमे चक्षुरादयो विज्ञानस्य प्रत्ययाः कल्प्यमानाः सतो वा अस्य कल्प्येरन्, असतो वा? सर्वथा च न युज्यते इत्याह-

नैवासतो नैव सतः प्रत्ययो ऽर्थस्य युज्यते | कस्मादित्याह- असतः प्रत्ययः कस्य सतश्च प्रत्ययेन किम्

असतो ह्यर्थस्य अविद्यमानस्य कथं प्रत्ययः स्यात्? भविष्यता व्यपदेशो भविष्यतीति चेत्, नैवम्-

भविष्यता चेद्वयपदेश इष्टः शक्तिं विना नास्ति हि भावितास्य |

इत्यादिनोक्तदोषत्वात् | सतो ऽपि विद्यमानस्य लब्धजन्मनो निष्फलैव प्रत्ययकल्पना ||

एवं समस्तानां प्रत्ययानां कार्योत्पादनासामर्थ्येन अप्रत्ययत्वमुद्भाव्य अतः परं व्यस्तानामप्रत्ययत्वं प्रतिपाद्यते ||

अत्राह- यद्यप्येवं प्रत्ययानामसंभवः, तथापि अस्त्येव लक्षणोपदेशात्प्रत्ययप्रसिद्धिः | तत्र निर्वर्तको हेतुरिति लक्षणमुच्यते हेतुप्रत्ययस्य | न चाविद्यमानस्य लक्षणोपदेशो युक्तो बन्ध्यासुतस्येवेति | उच्यते | स्याद्धेतुप्रत्ययो यदि तस्य लक्षणं स्यात् | यस्मात्-

न सन्नासन्न सदसन् धर्मो निर्वर्तते यदा | कथं निर्वर्तको हेतुरेवं सति हि युज्यते

तत्र निर्वर्तक उत्पादकः | यदि निर्वर्त्यो धर्मो निर्वर्तेत, तमुत्पादको हेतुरुत्पादयेत् | न तु निर्वर्तते, सदसदुभयरूपस्य निर्वर्त्यस्याभावात् | तत्र सन्न निर्वर्तते विद्यमानत्वात् | असन्नपि, अविद्यमानत्वात् | सदसन्नपि, परस्परविरुद्धस्यैकार्थस्याभावात्, उभयपक्षाभिहितदोषत्वाच्च | यत एवं कार्यस्योत्पत्तिर्नास्ति, हेतुप्रत्ययो ऽप्यतो नास्ति | ततश्च यदुक्तं लक्षणसंभवाद्विद्यते हेतुप्रत्यय इति, तदेवं सति न युज्यते

इदानीमालम्बनप्रत्ययनिषेधार्थमाह-

अनालम्बन एवायं सन् धर्म उपदिश्यते | अथानालम्बने धर्मे कुत आलम्बनं पुनः

इह सालम्बनधर्माः कतमे? सर्वचित्तचैत्ता इत्यागमात् | चित्तचैत्ता येनालम्बनेनोत्पद्यन्ते यथायोगं रूपादिना, स तेषामालम्बनप्रत्ययः | अयं च विद्यमानानां वा परिकल्प्येत अविद्यमानानां वा | तत्र विद्यमानानां नार्थस्तदालम्बनप्रत्ययेन | धर्मस्य हि उत्पत्त्यर्थमालम्बनं परिकल्प्यते, स चालम्बनात्पूर्वं विद्यमान एवेति | अथैवमनालम्बने धर्मे स्वात्मना प्रसिद्धे किमस्य आलम्बनयोगेन परिकल्पितेन, इत्यनालम्बन एवायं सन् विद्यमानो धर्मः चित्तादिकः केवलं सालम्बन इत्युच्यते भवद्भिः स्वमनीषिकया, न त्वस्य आलम्बनेन कश्चित्संबन्धो ऽस्ति | अथाविद्यमानस्यालम्बनं परिकल्प्यते, तदपि न युक्तम्, अनालम्बन एवायमित्यादि | अविद्यमानस्य हि नास्ति आलम्बनेन योगः ||

अनालम्बन एवायं सन् धर्म उपदिश्यते |

भवद्भिः सालम्बन इति वाक्यशेषः |

अथानालम्बने धर्मे कुत आलम्बनं पुनः ||

अथ शब्दः प्रश्ने | कुत इति हेतौ | तेनायमर्थः- अथैवमनालम्बने धर्मे ऽसति अविद्यमाने भूयः कुत आलम्बनम्? आलम्बनकाभावादालम्बनस्याप्यभाव इत्यभिप्रायः | कथं तर्हि सालम्बनाश्चित्तचैत्ताः? सांवृतमेतल्लक्षणं न पारमार्थिकमित्यदोषः

इदानीं समनन्तरप्रत्ययनिषेधार्थमाह-

अनुत्पन्नेषु धर्मेषु निरोधो नोपपद्यते | नानन्तरमतो युक्तं निरुद्धे प्रत्ययश्च कः

तत्र पश्चिमे श्लोकस्यार्धे पादव्यत्ययो द्रष्टव्यः, चशब्दश्च भिन्नक्रमो निरुद्धे चेति | तेनैवं पाठः- निरुद्धे च प्रत्ययः कः? नानन्तरमतो युक्तम् इति | श्लोकबन्धार्थं त्वेवमुक्तम् ||

तत्र कारणस्यानन्तरो निरोधः कार्यस्योत्पादप्रत्ययः समनन्तरप्रत्ययलक्षणम् | अत्र विचार्यते- अनुत्पन्नेषु धर्मेषु कार्यभूतेष्वङ्कुरादिषु निरोधो नोपपद्यते कारणस्य बीजादेः | यदैतदेवम्, तदा कारणस्य निरोधाभावादङ्कुरस्य कः समनन्तरप्रत्ययः? अथानुत्पन्ने ऽपि कार्ये बीजनिरोध इष्यते, एवं सति निरुद्ध बीजे अभावीभूते अङ्कुरस्य कः प्रत्ययः? को वा बीजनिरोधस्य प्रत्यय इति | उभयमेतदहेतुकमित्याह- निरुद्धे च कः प्रत्यय इति | चशब्दो ऽनुत्पन्नशब्दापेक्षः | तेन अनुत्पन्ने चाङ्कुरे बीजादीनां निरोधे इष्यमाणे ऽप्युभयमेतदहेतुकमपद्यत इति नानन्तरमतो युक्तम् | अथ वा | न स्वतो नापि परत इत्यादिना उत्पादो निषिद्धः, तमभिसंधायाह-

अनुत्पन्नेषु धर्मेषु निरोधो नोपपद्यते |

नानन्तरमतो युक्तम् इति |

अपि च |

निरुद्धे प्रत्ययश्च कः ||

इत्यत्र पूर्वकमेव व्याख्यानम्

इदानीमधिपतिप्रत्ययस्वरूपनिषेधार्थमाह- बीजादीनां

भावानां निःस्वभावानां न सत्ता विद्यते यतः | सतीदमस्मिन् भवतीत्येतन्नैवोपपद्यते

इह यस्मिन् सति यद्भवति, तत्तस्य आधिपतेयमित्यधिपतिप्रत्ययलक्षणम् | भावानां च प्रतीत्यसमुत्पन्नत्वात् स्वभावाभावे कुतस्तद यदस्मिन्निति कारणत्वेन व्यपदिश्यते, कुतस्तद् यदिदमिति कार्यत्वेन? तस्मान्नास्ति लक्षणतो ऽपि प्रत्ययसिद्धिः

अत्राह- तन्त्वादिभ्यः पटादिकमुपलभ्य पटादेस्तन्त्वादयः प्रत्यया इति | उच्यते पटादिफलप्रवृत्तिरेव स्वरूपतो नास्ति, कुतः प्रत्ययानां प्रत्ययत्वं सेत्स्यति? यथा च पटादिफलप्रवृत्तिरसती, तथा प्रतिपादयन्नाह-

न च व्यस्तसमस्तेषु प्रत्ययेष्वस्ति तत्फलम् | प्रत्ययेभ्यः कथं तच्च भवेन्न प्रत्ययेषु यत्

तत्र व्यस्तेषु तन्तुतुरीवेमतसरशलाकादिषु प्रत्ययेषु पटो नास्ति, तत्रानुपलभ्यमानत्वात् कारणबहुत्वाच्च कार्यबहुत्वप्रसङ्गात् | समुदितेष्वपि तन्त्वादिषु नास्ति पटः, प्रत्येकमवयवेष्वविद्यमानत्वात्, एकस्य कार्यस्य खण्डश उत्पत्तिप्रसङ्गात् | तस्मात्फलाभावान्न सन्ति प्रत्ययाः स्वभावत इति

अथासदपि तत्तेभ्यः प्रत्ययेभ्यः प्रवर्तते |

इत्यभिप्रायः स्यात्-

अप्रत्ययेभ्यो ऽपि कस्मात्फलं नाभिप्रवर्तते

अप्रत्ययेष्वपि नास्ति फलमिति | अप्रत्ययेभ्यो ऽपि वीरणादिभ्यः कस्मान्नाभिप्रवर्तते पट इति नास्ति फलप्रवृत्तिः स्वरूपतः

अत्राह- यदि अन्यत् फलं स्यादन्ये च प्रत्ययाः, तदा किं प्रत्ययेषु फलमस्ति नास्तीति चिन्ता स्यात् | नास्ति तु व्यतिरिक्तं फलम्, किं तर्हि प्रत्ययमयमेवेति? उच्यते-

फलं च प्रत्ययमयं प्रत्ययाश्चास्वयंमयाः | फलमस्वमयेभ्यो यत्तत्प्रत्ययमयं कथम्

यदि प्रत्ययमयं प्रत्ययविकारः फलमिति व्यवस्थाप्यते, तदयुक्तम् | यस्मात्ते ऽपि प्रत्यया अस्वयंमया अप्रत्ययस्वभावा इत्यर्थः | तन्तुमयो हि पट इत्युच्यते | स्यात् पटो यदि तन्तव एव (Pप्_३१) स्वभावसिद्धाः स्युः | ते हि अंशुमया अंशुविकारा न स्वभावसिद्धाः | ततश्च तेभ्यो ऽस्वयंमयेभ्यो ऽस्वभावेभ्यो यत्फलं पटाख्यम्, तत्कथं तन्तुमयं भविष्यति? यथोक्तम्-

पटः कारणतः सिद्धः सिद्धं कारणमन्यतः | सिद्धिर्यस्य स्वतो नास्तो तदन्यज्जनयेत्कथम् || इति

तस्मान्न प्रत्ययमयं

फलं संविद्यते | अप्रत्ययमयं तर्हि अस्तु-

नाप्रत्ययमयं फलम् |

संविद्यते

इति तन्तुमयो यदा पटो नास्ति, तदा कथं वीरणमयः स्या?

अत्राह- मा भूत्फलम्, प्रत्ययाप्रत्ययनियमस्तु विद्यते | तथा च भवान् ब्रवीति- यदि असत् फलं प्रत्ययेभ्यः प्रवर्तते, अप्रत्ययेभ्यो ऽपि कस्मान्नाभिप्रवर्तते इति | न चासति फले पटकटाख्ये तन्तुवीरणानां प्रत्ययानां प्रत्ययत्वं युक्तम्, अतः फलमप्यस्तीति | उच्यते | स्यात्फलं यदि प्रत्ययाप्रत्यया एव स्युः | सति हि फले इमे ऽस्य प्रत्यया इमे ऽप्रत्यया इति स्यात् | तच्च विचार्यमाणं नास्तीति-

फलाभावात्प्रत्ययाप्रत्ययाः कुतः

प्रत्ययाश्च अप्रत्ययाश्चेति समासः || तस्मान्नास्ति भावानां स्वभावतः समुत्पत्तिरिति | यथोक्तमार्यरत्नाकरसूत्रे-

शून्यविद्य न हि विद्यते क्वचि अन्तरीक्षि शकुनस्य वा पदम् | यो न विद्यति सभावतः क्वचि सो न जातु परहेतु भेष्यति ||

यस्य नैव हि सभावु लभ्यति सो ऽस्वभावु परपच्चयः कथम् | अस्वभावु परु किं जनीष्यति एष हेतु सुगतेन देशितः ||

सर्व धर्म अचला दृढं स्थिता निर्विकार निरुपद्रवाः शिवाः | अन्तरीक्षपथतुल्य ऽजानका तत्र मुह्यति जगं अजानकम् ||

शैलपर्वत यथा अकम्पिया एवं धर्म अविकम्पियाः सदा | नो च्यवति न पि चोपपद्ययु एवं धर्मत जिनेन देशिता || इत्यादि |

तथा-

यो न पि जायति ना चुपपद्यी नो च्यवते न पि जीर्यति धर्मः | तं जिनु देशयती नरसिंहः तत्र निवेशयि सत्त्वशतानि | यस्य सभावु न विद्यति कश्चि नो परभावतु केनचि लब्धः | नान्तरतो न पि बाहिरतो वा लभ्यति तत्र निवेशयि नाथः ||

शान्त गती कथिता सुगतेन नो च गति उपलभ्यति काचि | तत्र च वोहरसी गतिमुक्तो मुक्तकु मोचयमी बहुसत्त्वान् || इति विस्तरः

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ प्रत्ययपरीक्षा नाम प्रथमं प्रकरणम् ||

गतागतपरीक्षा द्वितीयं प्रकरणम् |

अत्राह- यद्यपि उत्पादप्रतिषेधात्प्रतीत्यसमुत्पादस्य अनिरोधादिविशेषणसिद्धिः, तथापि अनागमनिर्गमप्रतीत्यसमुत्पादसिद्धये लोकप्रसिद्धगमनागमनक्रियाप्रतिषेधार्थं किंचिदुपपत्त्यन्तरमुच्यतामिति | उच्यते | यदि गमनं नाम स्यान्नियतं तद्गते वा अध्वजाते परिकल्प्येत अगते गम्यमाने वा | सर्वथा च न युज्यते इत्याह-

गतं न गम्यते तावदगतं नैव गम्यते | गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानं न गम्यते

तत्र उपरतगमिक्रियमध्वजातं गतमित्युच्यते | आविश्यमानं गमिक्रियया वर्तमानं गम्यत इत्युच्यते | यद्गतमुपरतगमिक्रियं तद्वर्तमानगमिक्रियायोगवाचिना गम्यते इत्यनेन शब्देनोच्यमानमसंबद्धमिति कृत्वा गतं तावद् गम्यत इति न युज्यते | तावच्छब्देन च प्रतिषेधक्रमं दर्शयति ||

अगतमपि न गम्यते | अगतं हि अनुपजातगमिक्रियमनागतमुच्यते, गम्यत इति च वर्तमानम् | अतो ऽनागतवर्तमानयोरत्यन्तभेदादगतमपि गम्यत इति न युज्यते | यदि अगतं कथं गम्यते, अथ गम्यते न तदगतमिति ||

गम्यमाने ऽपि नास्ति गमनम्, यस्मात्-

गतागतविनिर्मुक्तं गम्यमानं न गम्यते |

इह हि गन्ता यं देशमतिक्रान्तः स तस्य देशो गतः, यं च नातिक्रान्तः सो ऽस्यानागतः | न च गतागतव्यतिरेकेण तृतीयमपरमध्वजातं पश्यामो गम्यमानं नाम | यतश्चैवं गम्यमानं न गम्यते, गम्यत इति न प्रज्ञायते, तस्मान्नास्ति गम्यमानम् | अतो न तद् गमिक्रियया आविश्यते न गम्यत इति नास्ति गम्यमाने ऽपि गमनम् ||

अथ स्यात्- गन्तुर्गच्छतो यश्चरणाक्रान्तो देशः, स गम्यमानः स्यादिति | नैवम्, चरणयोरपि परमाणुसांघातत्वात् | अङ्गुल्यग्रावस्थितस्य परमाणोर्यः पूर्वो देशः, स तस्य गते ऽन्तर्गतः | पार्ष्ण्यवस्थितस्य चरमपरमाणोर्य उत्तरो देशः, स तस्य अगते ऽन्तर्गतः | न च परमाणुव्यतिरेकेण चरणमस्ति | तस्मान्नास्ति गतागतव्यतिरेकेण गम्यमानम् | यथा चैवं चरणे विचारः, एवं परमाणूनामपि पूर्वापरदिग्भागसंबन्धेन विचारः कार्य इति | अथार्धगतं गम्यमानम्, उक्तमुत्तरं जायमानविचारेण | तस्माद्गम्यमानं न गम्यते इति सिद्धम्

तत्राह- गम्यत एव गम्यमानम् | इह हि-

चेष्टा यत्र गतिस्तत्र गम्यमाने च सा यतः | न गते नागते चेष्टा गम्यमाने गतिस्ततः

तत्र चेष्टा चरणोत्क्षेपपरिक्षेपलक्षणा | यतो व्रजतो गन्तुर्यत्र देशे चेष्टा गतिः तत्रैव देशे | सा च चेष्टा न गते ऽध्वनि संभवति नाप्यगते, किं तु गम्यमान एव | ततश्च गम्यमाने गतिः | यत्र हि गतिरुपलभ्यते तद्गम्यमानम्, तच्च गमिक्रियया आविश्यते | तस्माद् गम्यमानमेव गम्यते इति | एको ऽत्र गमिर्ज्ञानार्थः, अपरश्च देशान्तरसंप्राप्त्यर्थ इति

एवमपि परिकल्प्यमाने गम्यमानं न गम्यत इत्याह-

गम्यमानस्य गमनं कथं नामोपपत्स्यते | गम्यमाने द्विगमनं यदा नैवोपपद्यते

इह हि गमिक्रियायोगादेव गम्यमानव्यपदेशमिच्छति भवान्, तच्च इति गम्यत ब्रवीति | एका चात्र गमिक्रिया, तया गम्यमानव्यपदेशो भवतु काममध्वनः | गम्यत इति भूयः क्रियासंबन्धो गम्यमानस्य न युज्यत इति

गम्यमानस्य गमनं कथं नामोपपत्स्यते |

कारणमाह-

गम्यमाने द्विगमनं यदा नैवोपपद्यते || इति ||

गम्यमानमिति गम्यत इत्यर्थः | द्विगतं गमनं द्विगमनम् | एकस्या गमिक्रियाया गम्यमानमित्यत्रोपयुक्तत्वाद् द्वितीयाया अभावाच्च, गम्यत इत्ययं व्यपदेशो विना गमनेन यदा नैवोपपद्यते, तदा गम्यमानं गम्यत इति परिपूर्णो वाक्यार्थो नास्तीत्यभिप्रायः | गम्यमानमित्येतावन्मात्रमेव संभवति द्वितीयक्रियाभावात्, न तु गम्यत इति

अथ गम्यते इत्यत्रैव गमिक्रियासंबन्ध इष्यते, एवं सति गम्यमानव्यपदेशे नास्ति क्रियासंबन्ध इति न परिपूर्णता वाक्यार्थस्येत्याह-

गम्यमानस्य गमनं यस्य तस्य प्रसज्यते | ऋते गतेर्गम्यमानं गम्यमानं हि गम्यते

यस्य वादिनो गम्यमानस्य गमनमिति पक्षः, गम्यमाने संज्ञाभूते गमिक्रियाशून्ये यो गमिक्रियामाधेयभूतामिच्छति, तस्य पक्षे ऋते गतेर्गम्यमानमिति प्रसज्यते, गतिरहितं गमनं स्यात्, यस्मादस्य गम्यमानं हि गम्यते | हि शब्दो यस्मादर्थे | यस्माद् गतिरहितमेव गम्यमानं सत् तस्य वादिनो गम्यते, गम्यत इत्यत्र क्रियोपयोगात्, तस्माद् गतिरहितं गमनं प्रसज्यते

अथ उभयत्रापि क्रियासंबन्ध इष्यते गम्यमाने गम्यते इत्यत्र च, एवमपि-

गम्यमानस्य गमने प्रसक्तं गमनद्वयम् | येन तद्गम्यमानं च यच्चात्र गमनं पुनः

येन गमनेन योगाद्गम्यमानव्यपदेशं प्रतिलभते ऽध्वा, तदेकं गमनम् || तत्र गम्यमाने ऽधिकरणभुते द्वितीयं गमनं येन सो ऽध्वा गम्यते | एतद्गमनद्वयं गम्यमानस्य गमने सति प्रसक्तम्

भवतु गमनद्वयम्, को दोष इति चेत्, अयं दोषः | यस्मात्-

द्वौ गन्तारौ प्रसज्येते प्रसक्ते गमनद्वये |

किं पुनः कारणं गन्तृद्वयप्रसङ्गे इत्याह-

गन्तारं हि तिरस्कृत्य गमनं नोपपद्यते

यस्मादवश्यं क्रिया स्वसाधनमपेक्षते कर्म कर्तारं वा | गमिक्रिया चैवं कर्तर्यवस्थिता, अतो गन्तारमपेक्षते | नास्ति च एकस्मिन्नेव गच्छति देवदत्ते द्वितीयः कर्तेति | अतः कर्तृद्वयाभावान्नास्ति गमनद्वयम् | ततश्च गम्यमानं गम्यत इति नोपपद्यते ||

अथ स्यात्- यदायं देवदत्तः स्थितः, स न भाषते? पश्यति न? तदैको ऽनेकक्रियो दृष्टः, एवमेकस्मिन् गन्तरि क्रियाद्वयं भविष्यति इति | नैवम् | शक्तिर्हि कारको न द्रव्यम् | क्रियाभेदाच्च तत्साधनस्यापि शक्तेः सिद्ध एव भेदः | न हि स्थितिक्रियया वक्ता स्यात् | द्रव्यमेकमिति चेत्, भवतु एवम्, न तु द्रव्यं कारकः, किं तर्हि शक्तिः, सा च भिद्यत एव | अपि च | सदृशक्रियाद्वय कारकत्वं नैकदेशिकस्य दृष्टम्, अतो नैकस्य गन्तुर्गमनद्वयम्

अत्राह- यद्यप्येवं तथापि गन्तरि देवदत्ते गमनमुपलभ्यते देवदत्तो गच्छतीति व्यपदेशात् | ततश्च विद्यत एव गमनं गमनाश्रयगन्तृसद्भावात् | उच्यते | स्यादेवं यदि गमनाश्रयो गन्ता स्यात्, न त्वस्ति | कथमित्याह-

गन्तारं चेतिरस्कृत्य गमनं नोपपद्यते | गमने ऽसति गन्ताथ कुत एव भविष्यति

गन्तारमन्तरेण निराश्रयं गमनमसदित्युक्तम्, ततश्च गन्तारं चेतिरस्कृत्य प्रत्याख्याय गमनं नास्ति, असति गमने कुतो निर्हेतुको गन्ता? अतो नास्ति गमनम्

अत्राह- विद्यत एव गमनम्, तद्वतस्तेन व्यपदेशात् | इह गन्ता गमनेन युक्तः, तद्योगाच्च गच्छति | यदि गमनं न स्यात्, गमनवतो देवदत्तस्य गच्छतीति व्यपदेशो न स्यात्, दण्डाभावे दण्डिव्यपदेशाभाववत् | उच्यते | स्याद्गमनम्, यदि गच्छतीत्येवं व्यपदेशः स्यात् | यस्मात्-

गन्ता न गच्छति तावदगन्ता नैव गच्छति | अन्यो गन्तुरगन्तुश्च कस्तृतीयो हि गच्छति

इह गच्छतीति गन्ता, स तावन्न गच्छति, यथा च न गच्छति तथोत्तरेण श्लोकत्रयेण प्रतिपादयिष्यति | अगन्तापि न गच्छति | अगन्ता हि नाम यो गमिक्रियारहितः | गच्छतीति च गमिक्रियायोगप्रवृत्तः शब्दः | यद्यसावगन्ता, कथं गच्छति? अथ गच्छति, नासौ अगन्ता इति | तदुभयव्यतिरिक्तो गच्छतीति चेन्नैवम् | को हि गन्तुरगन्तुर्विनिर्मुक्तस्तृतीयो ऽस्ति यो गच्छतीति कल्प्येत? तस्मान्नास्ति गमनम्

अत्राह- नागन्ता गच्छति नाप्युभयरहितः, किं तर्हि गन्तैव गच्छतीति | एतदप्यसत् किं कारणम्? यस्मात्-

गन्ता तावद्गच्छतीति कथमेवोपपत्स्यते | गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते

गन्ता गच्छतीत्यत्र वाक्ये एकैव गमिक्रिया, तया च गच्छतीति व्यपदिश्यते | गन्तेति तु व्यपदेशे नास्ति द्वितीया गमिक्रिया इति | गमनेन विना गन्ता, अगच्छन् गन्तेति यदा न संभवति, तदा गन्ता गच्छतीति न युज्यते | कामं गच्छतीत्यस्तु, गन्तेति तु न संभवतीति तदयुक्तम्

अथ गतियोगात्सगतिक एव गन्ता, तथापि द्वितीयगमिक्रियाभावद्गच्छतीति व्यपदेशो न स्यादित्याह-

पक्षो गन्ता गच्छतीति यस्य तस्य प्रसज्यते | गमनेन विना गन्ता गन्तुर्गमनमिच्छतः

यस्य वादिनो गमिक्रियायोगादेव गन्तेति पक्षः, तस्य गन्तुर्गमनमिच्छतः सगमनगन्तृव्यपदेशाद्गमनेन विना गन्ता गच्छतीति स्यात्, द्वितीयगमिक्रियाभावात् | अतो गन्ता गच्छतीति न युज्यते | गच्छतीत्येतस्यार्थे गन्तेति शब्दो गमनेन विना गन्तेत्यत्र वाक्ये

अथ उभयत्रापि गतियोग इष्यते गन्ता गच्छतीति, एवमपि-

गमने द्वे प्रसज्येते गन्ता यद्युत गच्छति | गन्तेति चोच्यते येन गन्ता सन् यच्च गच्छति

येन गमनेन योगाद् गन्तेत्युच्यते व्यपदिश्यते तदेकं गमनम् | गन्ता भवन् यच्च गच्छति, यां च गतिक्रियां करोति, तदेतद्गमनद्वयं प्रसक्तम् | अतो गन्तृद्वयप्रसङ्ग इति पूर्ववद् दूषणं वक्तव्यम् | तस्मान्नास्ति गच्छतीति व्यपदेशः ||

अत्राह- यद्यप्येवम्, तथापि देवदत्तो गच्छतीति व्यपदेशसद्भावाद्गमनस्तीति | नैवम् | यस्माद्देवदत्ताश्रयैवैषा चिन्ता किमसौ गन्ता सन् गच्छति, उत अगन्ता गच्छति, तद्वयतिरिक्तो वेति | सर्वथा च नोपपद्यत इति यत्किंचिदेतत् ||

अत्राह- विद्यत एव गमनम्, तदारम्भसद्भावात् | इह देवदत्तः स्थित्युपमर्देन गमनमारभते | न च अविद्यमानकूर्मरोमप्रावारादिकमारभते | उच्यते | स्याद्गमनं यदि तदारम्मे एव स्यात् | यस्मात्- गते नारभ्यते गन्तुं गतं नारभ्यते ऽगते | नारभ्यते गम्यमाने गन्तुमारभ्यते कुह

यदि गमनारम्भो भवेत्, तद् गते वाध्वन्यारम्येत, अगते वा गम्यमाने वा | तत्र गते गमनं नारभ्यते, तद्धि नाम उपरतगमिक्रियम् | यदि तत्र गमनमारभ्येत, तद् गतमित्येवं न स्याद् अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् | अगते ऽपि गमनं नारभ्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् | नापि गम्यमाने, तदभावात् क्रियाद्वयप्रसङ्गात् कर्तृद्वयप्रसङ्गाच्च | तदेवं सर्वत्र गमनारम्भमपश्यन्नाह- गन्तुमारभ्यते कुहेति

यथा च गमनं न संभवति तथा प्रतिपादयन्नाह-

न पूर्वं गमनारम्भाद्गम्यमानं न वा गतम् | यत्रारभ्येत गमनमगते गमनं कुतः

इह देवदत्तो यदावस्थित आस्ते, स तदा गमनं नारभते | तस्य गमनारम्भात्पूर्वं न गम्यमानमध्वजातमस्ति, न च गतं यत्र गमनमारभ्येत | तस्माद् गतगम्यमानाभावादेनयोर्न गमनारम्भः ||

अथ स्यात्- यद्यपि गमनारम्भात्पूर्वं न गतं न गम्यमानं तथाप्यगतमस्ति, तत्र गमनारम्भः स्यादिति | उच्यते | अगते गमनं कुतः | अनुपजातगमिक्रियमनारब्धगमिक्रियमगतम् | तत्र गमनारम्भ इत्यसंबद्धमेतदित्याह- अगते गमनं कुतः इति

यद्यपि गतागतगम्यमानेषु गमनारम्भो नास्ति, गतागतगम्यमानानि तु सन्ति | न चासति गमने एतानि युज्यन्त इति | उच्यते | स्याद् गमनं यद्येतान्येव स्युः | सति हि गमिक्रियाप्रारम्भे यत्रोपरता गमिक्रिया तद् गतमिति परिकल्प्येत, यत्र वर्तमाना तद् गम्यमानम्, यत्राजाता तदगतमिति | यदा तु गमिक्रियाप्रारम्भ एव नास्ति, तदा-

गतं किं गम्यमनं किमगतं किं विकल्प्यते | अदृश्यमान आरम्भे गमनस्यैव सर्वथा

प्रारम्भे ऽनुपलभ्यमाने किं मिथ्याध्वत्रयं परिकल्प्यते, कुतो वा तद्वयपदेशकारणं गमनमित्ययुक्तमेतत्

अत्राह- विद्यत एव गमनं तत्प्रतिपक्षसद्भावात् | यस्य च प्रतिपक्षो ऽस्ति, तदस्ति, आलोकान्धकारवत् पारावारवत् संशयनिश्चयवच्च | अस्ति च गमनस्य प्रतिपक्षः स्थानमिति | उच्यते | स्याद् गमनं यदि तत्प्रतिपक्षः स्थानं स्यात् | कथमिहेदं स्थानं गन्तुरगन्तुस्तदन्यस्य वा परिकल्प्येत? सर्वथा च न युज्यत इत्याह-

गन्ता न तिष्ठति तावदगन्ता नैव तिष्ठति | अन्यो गन्तुरगन्तुश्च कस्तृतीयो ऽथ तिष्ठति

यथा गन्ता न तिष्ठति तथोत्तरेण श्लोकेनाख्यास्यति | अगन्तापि न तिष्ठति, स हि तिष्ठत्येव, तस्य किमपरया स्थित्या प्रयोजनम्? अगन्तापि न तिष्ठति? स हि तिष्ठत्येव, तस्य (Pप्_३८) किमपरया स्थित्या प्रयोजनम्? एकया स्थित्या अगन्ता अपरया तिष्ठतीति स्थितिद्वयप्रसङ्गात् स्थातृद्वयप्रसङ्ग इति पूर्ववद्दोषः | गन्त्रगन्तृरहितश्चान्यो नास्ति

अत्राह- नागन्ता तिष्ठति, नापि गन्तुरगन्तुश्चान्यः, किं तर्हि गन्तैव तिष्ठतीति नैवम् | यस्मात्-

गन्ता तावत्तिष्ठतीति कथमेवोपपत्स्यते | गमनेन विना गन्ता यदा नैवोपपद्यते

यदायं तिष्ठतीत्युच्यते, तदा स्थितिविरोधि गमनमस्य नास्ति, विना च गमनं गन्तृव्यपदेशो नास्ति | अतो गन्ता तिष्ठतीति नोपपद्यते

अत्राह- विद्यत एव गमनम्, तन्निवृत्तिसद्भावात् | इह गतेर्निवर्तमानः स्थितिमारभते गमनाभावे तु न ततो निवर्तेत | उच्यते | स्याद् गमनं यदि तन्निवृत्तिरेव स्यात् | [न त्वस्ति] यस्मात्-

न तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि |

तत्र गन्ता गतादध्वनो न निवर्तते गत्यभावात् | अगतादपि, गत्यभावादेव | गम्यमानादपि न निवर्तते तदनुपलब्धेः गमिक्रियाभावाच्च | तस्मान्न गतिनिवृत्तिः ||

अत्राह- यदि गमनप्रतिद्वन्द्विस्थित्यभावाद्गतिरसती, एवं तर्हि गमनप्रसिद्धये स्थिति साधयामः, तत्सिद्धौ गमनसिद्धिः | तस्माद्विद्यत एव स्थानं प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्, स्थितेर्हि प्रतिद्वन्द्वि गमनम्, तदस्ति, ततश्च स्थितिरपि, प्रतिद्वन्द्विसद्भावात् | एतदप्ययुक्तम् | यस्मात्-

गमनं संप्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च गतेः समा

अत्र हि यद्गमनं स्थितिसिद्धये वर्णितं तद्गत्या समं गतिदूषणेन तुल्यमित्यर्थः | यथा गन्ता न तिष्ठति तावदित्यादिना गतिप्रसिद्धये स्थितेर्हेतुत्वेनोपात्ताया दूषणमुक्तम्, एवमिहापि स्थितिप्रसिद्धये गमनस्य हेतुत्वेनोपात्तस्य स्थाता न गच्छति तावदित्यादिना श्लोकद्वयपाठपरिवर्तेन दूषणं वक्तव्यमिति नास्ति गमनम्, तदभावात्प्रतिद्वन्द्विनी स्थितिरपीति | एवं तावद् गमनं गत्या तुल्यं प्रत्याख्येयम् ||

अथ स्यात्- विद्यत एव स्थानं तदारम्भसद्भावात् | इह गत्युपमर्देन स्थानमारभ्यते, कथं तन्न स्यात्? उच्यते | संप्रवृत्तिश्च गतेः समा वाच्या | तत्र यथा पूर्वं गते नारभ्यते गन्तुमित्यादिना गमनारम्भो निषिद्धः, एवमिहापि-

स्थिते नारभ्यते स्थातुं स्थातुं नारभ्यते ऽस्थिते | नारभ्यते स्थीयमाने स्थातुमारभ्यते कुह ||

इत्यादिना श्लोकत्रयपरिवर्तेन स्थानसंप्रवृत्तिरपि गतेः समा | स्थाननिवृत्तिरपि गतिनिवृत्त्या समा प्रत्याख्येया | यथा गतिनिषेधे-

न तिष्ठति गम्यमानान्न गतान्नागतादपि |

इति गतेर्दूषणमुक्तम्, एवं स्थितिनिषेधे ऽपि

न गच्छति स्थीयमानान्न स्थितान्नास्थितादपि |

इति गत्या तुल्यं दूषणमिति नास्ति स्थितिः | तदभावात्कुतो गतिप्रतिपक्षस्थितिसद्भाववादिनां गतेः सिद्धिरिति

अपि च | यदि गमनं स्यात्, गन्तृव्यतिरेकेण वा स्यादव्यतिरेकेण वा? सर्वथा च विचार्यमाणं न संभवतीत्याह-

यदेव गमनं गन्ता स एवेति न युज्यते | अन्य एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते

कथं पुनर्न युज्यत इत्याह-

यदेव गमनं गन्ता स एव हि भवेद्यदि | एकीभावः प्रसज्येत कर्तुः कर्मण एव च

येयं गमिक्रिया, सा यदि गन्तुरव्यतिरिक्ता नान्या स्यात्, तदा कर्तुः क्रियायाश्चैकत्वं स्यात् | ततश्च इयं क्रिया, अयं कर्ता, इति विशेषो न स्यात् | न च छिदिक्रियायाः छेत्तुश्च एकत्वम् | अतो यदेव गमनं स एव गन्तेति न युज्यते

अन्यत्रमपि गन्तृगमनयोर्यथा नास्ति तथा प्रतिपादयन्नाह-

अन्य एव पुनर्गन्ता गतेर्यदि विकल्प्यते | गमनं स्यादृते गन्तुर्गन्ता स्याद्गमनादृते

यदि हि गन्तृगमनयोरन्यत्वं स्यात्, तदा गमननिरपेक्षो गन्ता स्यात्, गन्तृनिरपेक्षं च गमनं गृह्येत पृथक् सिद्धं घटादिव पटः | न च गन्तुः पृथक्सिद्धं गमनं गृह्यत इति | अन्य एव पुनर्गन्ता गतेरिति न युज्यते इति प्रसाधितमेतत्

तदेवम्-

एकीभावेन वा सिद्धिर्नानाभावेन वा ययोः | न विद्यते, तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यते

ययोर्गन्तृगमनयोर्यथोदितन्यायेन एकीभावेन वा नानाभावेन वा नास्ति सिद्धिः, तयोरिदानीं केनान्येन प्रकारेण सिद्धिरस्तु? अत आह- तयोः सिद्धिः कथं नु खलु विद्यत इति | नास्ति गन्तृगमनयोः सिद्धिरित्यभिप्रायः

अत्राह- इह देवदत्तो गन्ता गच्छतीति लोकप्रसिद्धम् | तत्र यथा वक्ता वाचं भाषते, कर्ता क्रियां करोति, इति प्रसिद्धम्, एवं यया गत्या गन्तेत्यभिव्यज्यते तां गच्छतीति न यथोक्तदोषः | तदप्यसत् | यस्मात्-

गत्या ययोच्यते गन्ता गतिं तां स न गच्छति |

यया गत्या देवदत्तो गन्तेत्यभिव्यजते, स गन्ता सन् तां तावन्न गच्छति, न प्राप्नोति यदि वा न करोतीत्यर्थः |

यस्मान्न गतिपूर्वो ऽस्ति

गतेः पूर्वो गतिपूर्वः | यदि गन्ता गतेः पूर्वं सिद्धः स्यात्, स तां गच्छेत् | कथम् यस्मात्-

कश्चित्किंचिद्धि गच्छति

कश्चिद्देवदत्तः किंचिदर्थान्तरभूतं ग्रामं नगरं वा गच्छतीति दृष्टम् | न चैवं यया गत्या गन्तेत्युच्यते, तस्याः पूर्वं सिद्धरूपो गतिनिरपेक्षो गन्ता नाम अस्ति यस्तां गच्छेत्

अथ मन्यसे- यया गत्या गन्तेत्यभिव्यज्यते, तामेव असौ न गच्छति, किं तहि ततो ऽन्यामिति | एतदप्यसत् | यस्मात्-

गत्या ययोच्यते गन्ता ततो ऽन्यां स न गच्छति | गती द्वे नोपपद्येते यस्मादेके प्रगच्छति

यया गत्या गन्ता अभिव्यज्यते, ततो ऽन्यामपि स गन्ता सन् न गच्छति, गतिद्वयप्रसङ्गात् | यया गत्या गन्ता अभिव्यज्यते, गन्ता सन् यां चापरां गच्छतीत्येतद् गतिद्वयं प्रसक्तम् | न च एकस्मिन् गन्तरि गतिद्वयम् | इत्युक्तमेतत् | एतेन वक्ता वाचं भाषते कर्ता क्रियां करोति, इति प्रत्युक्तम्

तदेवम्-

सद्भूतो गमनं गन्ता त्रिप्रकारं न गच्छति | नासद्भूतो ऽपि गमनं त्रिप्रकारं स गच्छति

गमनं सदसद्भूतस्त्रिप्रकारं न गच्छति |

तत्र गम्यत इति गमनमिहोच्यते | तत्र सद्भूतो गन्ता यो गमिक्रियायुक्तः | असद्भूतो गन्ता यो गमिक्रियारहितः | सदसद्भूतो य उभयपक्षीयरूपः | एवं गमनमपि त्रिप्रकारं गमिक्रियासंबन्धेन वेदितव्यम् | तत्र सद्भूतो गन्ता सद्भूतमसद्भूतं सदसद्भूतं त्रिप्रकारं गमनं न गच्छति | एतच्च कर्मकारकपरीक्षायामाख्यास्यते | एवमसद्भूतो ऽपि गन्ता त्रिप्रकारं गमनं न गच्छति | सदसद्भूतो ऽपीति तत्रैव प्रतिपादयिष्यति | यतश्चैवं गन्तृगन्तव्यगमनानि विचार्यमाणानि न सन्ति,

तस्माद्गतिश्च गन्ता च गन्तव्यं च न विद्यते

यथोक्तमार्याक्षयमतिनिर्देशसूत्रे-

अगतिरिति भदन्त शारद्वतीपुत्र संकर्षणपदमेतत् | गतिरिति भदन्त शारद्वतीपुत्र निष्कर्षणपदमेतत् | यत्र न संकर्षणपदं न निष्कर्षणपदं तदार्याणां पदम् | अपदयोगेन अनागतिरगतिश्चार्याणां गतिरिति ||

यदि बीजमेवाङ्कुरे संक्रमति, बीजमेव तत्स्यान्न यदङ्कुरः शाश्वतदोषप्रसङ्गश्च | अथाङ्कुरो ऽन्यत आगच्छति, अहेतुकदोषप्रसङ्गः स्यात् | न चाहेतुकस्योत्पत्तिः खरविषाणस्येव ||

अत एवाह भगवान्-

बीजस्य सतो यथाङ्कुरो न च यो बीजु स चैव अङ्कुरो | न च अन्यु ततो न चैव तदेवमनुच्छेद अशाश्वत धर्मता || इति ||

मुद्रात्प्रतिमुद्र दृश्यते मुद्रसंक्रान्ति न चोपलभ्यते | न च तत्र न चैव सान्यतो एवं संस्कारनुच्छेदशाश्वताः || इति च ||

तथा-

आदर्शपृष्ठे तथ तैलपात्रे निरीक्षते नारिमुखं अलंकृतम् | सो तत्र रागं जनयित्व बालो प्रधावितो कामि गवेषमाणो ||

मुखस्य संक्रान्ति यदा न विद्यते बिम्बे मुखं नैव कदाचि लभ्यते | मूढो यथा सो जनयेत रागं तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ||

तथा [आर्यसमाधिराजसूत्रे ऽपि]-

तहि कालि सो दशबलो अनघो जिनु भाषते इमु समाधिवरम् | सुपिनोपमा भगवती सकला न हि कश्चि जायति न चो म्रियते ||

न च सत्त्वु लभ्यति न जीवु नरो इमि धर्म फेनकदलीसदृशाः | मायोपमा गगनविद्युसमा दकचन्द्रसंनिभ मरीचिसमाः ||

न च अस्मि लोकि मृतु कश्चि नरो परलोक संक्रमति गच्छति वा | न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं फलु देति कृष्ण शुभ संसरतो ||

न च शाश्वतं न च उच्छेद पुनो न च कर्मसंचयु न चापि स्थितिः | न च सो ऽपि कृत्व पुनरास्पृशति न च अन्यु कृत्व पुन वेदयते ||

न च संक्रमो न च पुनागमनं न च सर्वमस्ति न च नास्ति पुनः | न च दृष्ट स्थानगतिशुद्धिरिहो न च सत्वचार सुपशान्तगति ||

सुपिनोपमं हि त्रिभवं वशिकं लघु भग्नमनित्येन मायसमम् | न च आगतं न च इहोपगतं शून्यानिमित्त सद संततियो ||

अनुत्पाद शान्त अनिमित्तपदं सुगतान गोचर जिनान गुणा | बल धारणी दशबलान बलं बुद्धान इयं वृषभिता परमा ||

वरशुक्लधर्मगुणसंनिचयो गुणज्ञानधारणिबलं परमम् | ऋद्धीविकुर्वणविधिः परमो वरपञ्चभिज्ञप्रतिलाभनयः ||

इति विस्तरः ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ गतागतपरीक्षा नाम द्वितीयं प्रकरणम् ||

चक्षुरादीन्द्रियपरीक्षा तृतीयं प्रकरणम् |

अत्राह- यद्यपि गतिश्च गन्ता च गन्तव्यं च न विद्यते, तथापि प्रवचनसिद्धयपेक्षया द्रष्ट्टद्रष्टव्यदर्शनादीनामस्तित्वमास्थेयम् | तथा चाभिधर्मे उच्यते |

दर्शनं श्रवणं घ्राणं रसनं स्पर्शनं मनः | इन्द्रियाणि षडेतेषां द्रष्टव्यादीनि गोचरः

तस्मात्सन्ति दर्शनादीनि स्वभावत इति | उच्यते | न सन्ति | इह हि पश्यतीति दर्शनं चक्षुः, तस्य च रूपं विषयत्वेनोपदिश्यते

यथा दर्शनं रूपं न पश्यति तथा प्रतिपादयन्नाह-

स्वमात्मानं दर्शनं हि तत्तमेव न पश्यति | न पश्यति यदात्मानं कथं द्रक्ष्यति तत्परान्

तत्र तदेव दर्शनं स्वात्मानं न पश्यति स्वात्मनि क्रियाविरोधात् | ततश्च स्वात्मादर्शनाच्छ्रोत्रादिवन्नीलादिकं न पश्यति | तस्मान्नास्ति दर्शनम्

यद्यपि स्वात्मानं दर्शनं न पश्यति, तथाष्यग्निवत् परान् द्रक्ष्यति | तथा हि अग्निःपरात्मानमेव दहति न स्वात्मानम्, एवं दर्शनं परानेव द्रक्ष्यति न स्वात्मानमिति | एतदत्ययुक्तम् | यस्मात्-

न पर्याप्तो ऽग्निदृष्टान्तो दर्शनस्य प्रसिद्धये |

यो ऽयमग्निदृष्टान्तो दर्शनस्य प्रसिद्धये भवतोपन्यस्तः, स न पर्याप्तो नालं न समर्थो न युज्यत इत्यर्थः | यस्मात्-

सदर्शनः स प्रत्युक्तो गम्यमानगतागतैः

सह दर्शनेन वर्तत इति सदर्शनः | यो ऽयमग्निदृष्टान्तो दर्शनप्रसिद्धये भवतोपन्यस्तः, सो ऽपि सह दर्शनेन दार्ष्टान्तिकार्थेन प्रत्युक्तो दूषितः | केन पुनरित्याह- गम्यमानगतागतैः | यथा गतं न गम्यते नागतं न गम्यमानम्, एवमग्निनापि दग्धं न दह्यते नादग्धं दह्यत इत्यादिना समं वाच्यम् | यथा च न गतं नागतं न गम्यमानं गम्यते, एवम्-

न दृष्टं दृश्यते तावददृष्टं नैव दृश्यते | दृष्टादृष्टविनिर्मुक्तं दृश्यमानं न दृश्यते ||

इत्यादि वाच्यम्

यथा च गन्ता न गच्छति तावदित्याद्युक्तम्, एवं न दग्धा दहति तावदित्यादि वाच्यम् | एवं न द्रष्टा पश्यति तावदित्यादिना अग्निदृष्टान्तेन सह गम्यमानगतागतैर्यस्मात्समं दूषणम्, अतो ऽग्निवद् (Pप्_४४) दर्शनसिद्धिरिति न युज्यते | ततश्च सिद्धमेतत्- स्वात्मवद् दर्शनं परानपि न पश्यतीति

यदैवं तदा-

नापश्यमानं भवति यदा किंचन दर्शनम् | दर्शनं पश्यतीत्येवं कथमेतत्तु युज्यते

यदा चैवमपश्यन्न किंचिद्दर्शनं भवति, तदानीमपश्यतो दर्शनात्वायोगात् स्तम्भादिवत्, पश्यतीति दर्शनमिति व्यपदेशो न युज्यते | यद्यपि दर्शनशब्दादनन्तरं श्लोकबन्धानुरोधेन दर्शन पश्यतीति पाठः, तथापि व्याख्यानकाले पश्यतीति दर्शनमित्येवं कथमेतत्तु युज्यते इति पठितव्यम्

किं चान्यत्- इह पश्यतीति दर्शनमित्युच्यमाने दर्शनक्रियया दर्शनस्वभावस्य वा चक्षुषः संबन्धः परिकल्प्येत, अदर्शनस्वभावस्य वा? उभयथा च न युज्यते इत्याह-

पश्यति दर्शनं नैव नैव पश्यत्यदर्शनम् |

दर्शनस्वभावस्य तावद् दृशिक्रियायुक्तस्य भूयः पश्यतीत्यादिना संबन्धो नोपपद्यते दृशिक्रियाद्वयप्रसङ्गात् दर्शनद्वयप्रसङ्गाच्च | अदर्शनमपि न पश्यति दर्शनक्रियारहितत्वादङ्गूल्यग्रवदित्याभिप्रायः | यदा

पश्यति दर्शनं नैव नैव पश्यत्यदर्शनम् |

तदा

दर्शनं पश्यतीत्येवं कथमेतत्तु युज्यते ||

इत्यनेनैव संबन्धः ||

ये तु मन्यन्ते- निर्व्यापारं हीदं धर्ममात्रमुत्पद्यमानमुत्पद्यते इति, नैव किंचित्, कश्चिद्विषयं पश्यति क्रियाया अभावात्, तस्माद्दर्शनं न पश्यतीति सिद्धमेतत्प्रसाध्यत इति | अत्रोच्यते | यदि क्रिया व्यवहाराङ्गभूता न स्यात्, तदा धर्ममात्रमपि न स्यात्, क्रियाविरहितत्वात्, खपुष्पवदिति कुतः क्रियारहितं धर्ममात्रं भविष्यति? तस्माद्यदि व्यवहारसत्यं धर्ममात्रवत् क्रियाप्यभ्युपगम्यताम् | अथ तत्त्वचिन्ता, तदा क्रियावद् धर्ममात्रमपि नास्तीति भवताभ्युपगम्यताम् | यथोक्तं शतके-

क्रियावान् शाश्वतो नास्ति नास्ति सर्वगते क्रिया | निष्क्रियो नास्तिना तुल्यो नैरात्म्यं किं न ते प्रियम् || इति |

तस्मान्नायं विधिर्बाधकः परस्य, नाप्यस्माकं सिद्धसाधनदोषः ||

अत्राह- नैव हि पश्यतीति दर्शनमिति कर्तृसाधनमभ्युपगम्यते, किं तर्हि पश्यत्यनेनेती दर्शनमिति करणसाधनम्, ततश्च उक्तदोषाप्रसङ्गः | यश्चानेन दर्शनेन करणभूतेन पश्यति, स द्रष्टा, एष च विद्यते विज्ञानमात्मा वा, कर्तृसद्भावाच्च दर्शनमपि सिद्धमिति | उच्यते-

व्याख्यातो दर्शनेनैव द्रष्टा चाप्युपगम्यताम्

यथा स्वमात्मानं दर्शनं हीत्यादिना दूषणमुक्तम्, एवं द्रष्टुरपि दर्शनवद्दूषणं वेदितव्यम् | तद्यथा-

स्वमात्मानं नैव द्रष्टा दर्शनेन विपश्यति | न पश्यति यदात्मानं कथं द्रक्ष्यति तत्परान् ||

इत्यादि वाच्यम् | तस्माद्दर्शनवद् द्रष्टापि नास्तीति सिद्धम्

अत्राह- विद्यत एव द्रष्टा तत्कर्मकरणसद्भावात् | इह यन्नास्ति इति, न तस्य कर्मकरणे विद्येते तद्यथा वन्ध्यासूनोः | अस्ति च द्रष्टुः करणं दर्शनं द्रष्टव्यं च कर्म | तस्माच्छेत्तृवद्विद्यमानकर्मकरणो विद्यत एव द्रष्टेति | उच्यते | नैव हि द्रष्टव्यदर्शने विद्येते, तत्कुतो द्रष्टा स्यात्? द्रष्टुसापेक्षे हि द्रष्टव्यदर्शने | स च निरूत्त्यमाणः-

तिरस्कृत्य द्रष्टा नास्त्यतिरस्कृत्य च दर्शनम् |

इह द्रष्टा नाम यदि कश्चित्स्यात्, स दर्शनसापेक्षो वा स्यान्निरपेक्षो वा | तत्र यदि दर्शनसापेक्षो ऽतिरस्कृत्य दर्शनमिष्यते, तदा सिद्धस्य वा दर्शनापेक्षा स्यादसिद्धस्य वा | तत्र सिद्धो द्रष्टा न हि दर्शनमपेक्षते | किं सिद्धस्य सतो द्रष्टुः पुनर्दर्शनापेक् षा कुर्यात्? न हि सिद्धं पुनरपि साध्यत इति | अथासिद्धो ऽपेक्षेत, असिद्धत्वाद्वन्ध्यासुतवद्दर्शनं नापेक्षते | एवं तावदतिरस्कृत्य दर्शनमपेक्ष्य द्रष्टा नास्ति | तिरस्कृत्यापि, दर्शननिरपेक्षत्वात् इत्युक्तं प्राक् | तदेवं तिरस्कृत्यातिरस्कृत्य वा दर्शनं यदा द्रष्टा नास्ति, तदा-

द्रष्टव्यं दर्शनं चैव द्रष्टर्यसति ते कुतः

द्रष्टर्यसति निर्हेतुके द्रष्टव्यदर्शने न संभवतः इति कुतस्तत्सद्भावाद् द्रष्टा प्रसेत्स्यति?

अत्राह- विद्येते एव द्रष्टव्यदर्शने, तत्कार्यसद्भावात् | तत्र-

प्रतीत्य मातापितरौ यथोक्तः पुत्रसंभवः | चक्षूरूपे प्रतीत्यैवमुक्तो विज्ञानसंभवः

इति द्रष्टव्यं दर्शनं च प्रतीत्य विज्ञानमुत्पद्यते | त्रयाणां संनिपातात्सास्रवस्पर्शः, स्पर्शसहजा वेदना, तत्प्रत्यया तृष्णेति | एवं चत्वार्यपि भवाङ्गानि द्रष्टव्यदर्शनहेतुकानि विद्यन्ते | तस्मात्कार्यसद्भावाद् द्रष्टव्यदर्शने विद्येते इति | ७ ||

उच्यते- स्यातामेते, यदि विज्ञानादिचतुष्टयमेव स्यात् | यस्मात्-

द्रष्टव्यदर्शनाभावाद्विज्ञानादिचतुष्टयम् | नास्तीति

इह द्रष्टुरभावाद् द्रष्टव्यदर्शने अपि न स्त इत्युक्तम् | अतः कुतो विज्ञानादिचतुष्टयं विज्ञानस्पर्शवेदनातृष्णाख्यम्? तस्मान्न सन्ति विज्ञानादीनि ||

अत्राह- सन्त्येवतानि तत्कार्यसद्भावात् | इह तृष्णाप्रत्ययमुपादानमित्यादिना उपादानभवजातिजरामरणादिकं विज्ञानादिचतुष्टयादुत्पद्यते, तस्मात्सन्ति विज्ञानादीनि तत्कार्यसद्भावात् | (Pप्_४६) उच्यते | स्युरुपादानादीनि यदि विज्ञानादिचतुष्टयमेव स्यात् | यदा तु द्रष्टव्यदर्शनाभावाद्विज्ञानादिचतुष्टयं नैवास्ति, तदा-

उपादानादीनि भविष्यन्ति पुनः कथम्

न सन्त्युपादानादीनीत्यर्थः

इदानीं दर्शनवच्छेषायतनव्याख्यानातिदेशार्थमाह-

व्याख्यातं श्रवणं घ्राणं रसनं स्पर्शनं मनः | दर्शनेनैव जानीयाच्छ्रोतृश्रोतव्यकादि च

इति ||

उक्तं हि भगवता-

न चक्षुः प्रेक्षते रूपं मनो धर्मान्न वेत्ति च | एतत्त परमं सत्यं यत्र लोको न गाहते ||

सामग्र्या दर्शनं यत्र प्रकाशयति नायकः | प्राहोपचारभूमिं तां परमार्थस्य बुद्धिमान् || इति ||

तथा-

चक्षुश्च प्रतीत्य रूपतः चक्षुविज्ञानमिहोपजायते | नो चक्षुषि रूप निश्रितं रूपसंक्रान्ति न चैव चक्षुषि ||

नैरात्म्य ऽशुभाश्च धर्मिमे तेष्वात्मेति शुभाश्च कल्पिताः | विपरीतमसद्विकल्पितं चक्षुविज्ञान ततो ऽपि जायते ||

विज्ञाननिरोधसंभवं विज्ञानौपादवयं विपश्यति | न कहिंचि गतं न चागतं शून्य मायोपम योगि पश्यति ||

तथाचार्योपालिपृच्छायाम्-

सर्व सयोगि तु पश्यति चक्षुस्तत्र न पश्यति प्रत्ययहीनम् | नैव च चक्षु प्रपश्यति रूपं तेन सयोगवियोगविकल्पः ||

आलोकसमाश्रित पश्यति चक्षू रूप मनोरमचित्रविशिष्टम् | येन च योगसमाश्रितचक्षुस्तेन न पश्यति चक्षु कदाचि ||

यो ऽपि च श्रूयति शब्दु मनोज्ञः सो ऽपि च नान्तरि जातु प्रविष्टः | संक्रमणं न च लभ्यति तस्य कल्पवशात्तु समुच्छ्रितु शब्दः || इति ||

तथा-

गीतं न नृत्यमपि वाद्यरुतं न ग्राह्यं स्वप्नोपमा हि रतयो ऽबुधमोहनाश्च | संकल्पलालस गता अबुधा ऽत्र नाशं किं क्लेशदास इव बालजनो भवामि || इति ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ चक्षुरादीन्द्रियपरीक्षा नाम तृतीयं प्रकरणम् ||

स्कन्धपरीक्षा चतुर्थ प्रकरणम् |

अत्राह- यद्येवं चक्षुरादीनीन्द्रियाणि न सन्ति, न स्कन्धाः, अप्रतिषेधात् तदन्तर्गतानि चेन्द्रियाणि, अतस्तान्यपि भविष्यन्तीति | उच्यते | स्युरेव, यदि स्कन्धाः स्युः तत्र रूपस्कन्धमधिकृत्याह-

रूपकारणनिर्मुक्तं न रूपमुपलभ्यते | रूपेणापि न निर्मुक्तं दृश्यते रूपकारणम्

तत्र रूपं भौतिकम् | तस्य कारणं चत्वारि महाभूतानि | तद्वयतिरिक्तं पृथग्भूतं रूपं रूपशब्दगन्धरसस्प्रष्टव्याख्यं नोपलभ्यते घटादिव पटः | रूपेणापि न निर्मुक्तं रूपात्पृथग्भूतं रूपकारणमुपलभ्यते

तदेतत्प्रतिज्ञाद्वयं प्रसाधयितुकाम आह-

रूपकारणनिर्मुक्ते रूपे रूपं प्रसज्यते | आहेतुकं, न चास्त्यर्थः कश्चिदाहेतुकः क्वचित्

यथा घटादर्थान्तरभूतः पटो न घटहेतुकः, एवं रूपकारणचतुर्महाभूतव्यतिरिक्त भौतिकं रूपमिष्यमाणं न भूतहेतुकं स्यात् | न चास्त्यर्थः कश्चिदाहेतुकः क्वचित् | तस्मादहेतुकत्वदोषप्रसङ्गान्न रूपकारणनिर्मुक्तं रूपमभ्युपेतव्यमिति

इदानीं रूपेणापि विनिर्मुक्तं यथा रूपकारणं नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह- रूपेण तु विनिर्मुक्तं यदि स्याद्रूपकारणम् |

यदि कार्यरूपविनिर्मुक्तं रूपकारणं स्यात्, तदा, यथा घटात्कुण्डं पृथक्सिद्धं घटहेतुकं न भवति, एवं कार्यात्पृथग्भूतं कारणमिष्यमाणम्-

अकार्यकं कारणं स्यात्

निर्हेतुकं स्यात् | कारणस्य हि कारणत्वे कार्यप्रवृत्तिर्हेतुः, कार्यनिरपेक्षाच्च कारणात् पृथक्सिद्धा नास्ति कार्यप्रवृत्तिः | यच्चाकार्यकं कारणं तन्निर्हेतुकत्वान्नरोरगतुरगविषाणवन्नास्त्येवेत्याह-

नास्त्यकार्यं च कारणम्

इति

अथ चेदं रूपस्य कारणमिष्यमाणं सति वा रूपे कारणत्वेनेष्यते ऽसति वा? उभयथा च नोपपद्यत इत्याह-

रूपे सत्येव रूपस्य कारणं नोपपद्यते | रूपे ऽसत्येव रूपस्य कारणं नोपपद्यते

सति वा संविद्यमाने रूपे किं रूपकारणेन प्रयोजनम्? असति असंविद्यमाने रूपे किं किं रूपकारणेन प्रयोजनम्, कस्य वा तत्कारणं परिकल्प्यते? तस्मादसत्यपि रूपे रूपकारणं नोपपद्यते

अथ स्यात्- यद्यपि एवं रूपकारणं न संभवति, तथापि कार्यं रूपं संविद्यते, सद्भावात् कारणमपि भविष्यतीति | स्यादेवम्, यदि कार्यं रूपं स्यात् | न त्वस्ति | य्स्मात्-

निष्कारणं पुना रूपं नैव नैवोपपद्यते |

रूपकारणं यथा नास्ति तथोक्तम् | असति कारणे कुतो निर्हेतुकं कार्यं रूपं भवेत्? नैव नैवेत्यनेन सावधारणेन प्रतिषेधद्वयेन अहेतुकत्वादस्यात्यनिष्टतां दर्शयति | यतश्चैवं रूपं सर्वथा विचार्यमाणं न संभवति,

तस्मात्

तत्त्वदर्शी योगी

रूपगतान् कांश्चिन्न विकल्पान् विकल्पयेत्

सप्रतिघाप्रतिघसनिदर्शनानिदर्शनातीतानागतनीलपीतादिविकल्पान् रूपालम्बनान्न कांश्चित्परिकल्पयितुमर्हतीत्यर्थः

अपि च | इदं रूपकारणमिष्यमाणं सदृशं कार्यं निष्पादयेदसदृशं वा? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह-

न कारणस्य सदृशं कार्यमित्युपपद्यते | न कारणस्यासदृशं कार्यमित्युपपद्यते

तत्र रूपकारणं कठिनद्रवोष्णतरलस्वभावम् | भौतिकं तु चक्षुराध्यात्मिकं पञ्चचक्षुर्विज्ञानाद्याश्रयकरूपप्रसादात्मकम् | बाह्यं तु रूपाद्यायतनादिकं चक्षुर्विज्ञानादिग्राह्यलक्षणं न महाभूतस्वभावमिति | अतो भिन्नलक्षणत्वान्निर्वाणवत्कार्यकारणयोः सादृश्यमेव नास्तीति

न कारणस्य सदृशं कार्यमित्युपपद्यते |

न चापि सदृशानां शालिबीजादीनां परस्परकार्यकारणभावो दृष्टः, इत्यतः न कारणस्य सदृशं कार्यमित्युपपद्यते |

तथापि

न कारणस्यासदृशं कार्यमित्युपपद्यते |

भिन्नलक्षणत्वान्निर्वाणवदेवेत्यभिप्रायः

यथा चेदं रूपं विचार्यमाणं सर्वथा नोपपद्यते, एवं वेदनादयो ऽपि, इत्यतिदिशन्नाह-

वेदनाचित्तसंज्ञानां संस्काराणां च सर्वशः | सर्वेषामेव भावानां रूपेणैव समः क्रमः

वेदनादिकमपि सर्वं रूपविचारेणैव समं योज्यम् | यथैव ह्येकस्य धर्मस्य शून्यता प्रतिपादयितुमिष्टा माध्यमिकेन, तथैव सर्वधर्माणामपीति

अतः-

विग्रहे यः परीहारं कृते शून्यतया वदेत् | सर्वं तस्यापरिहृतं समं साध्येन जायते

तत्र परपक्षदूषणं विग्रहः | शून्यतया कारणभूतया रूपं निःस्वभावमित्येवं सस्वभाववादे प्रतिषिद्धे, यदि परः परिहारं ब्रूयात्- वेदनादयस्तावत्सन्ति, तद्वद्रूपमप्यस्तीति, तदेतत्सर्वं तस्यापरिहृतं भवति | यस्माद्वेदनादीनामपि सद्भावः साध्येन रूपसद्भावेन समो वेदितव्यः | यथा रूपं स्वकारणात्तत्त्वान्यत्वेन विचार्यमाणमसत्, एवं स्पर्शप्रत्यया वेदना, विज्ञानसहजा संज्ञा, अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः, संस्कारप्रत्ययं च विज्ञानं स्वकारणात्स्पर्शादेः तत्त्वान्यत्वादिना विचार्यमाणं नास्तीति सर्वमेतत्साध्यसमं भवति | यथा वेदनादयः साध्यसमाः, एवं लक्ष्यलक्षणकार्यकारणावयव्यवयवादयो ऽपि सर्व एव पदार्थाः रूपेण साध्येन समा इति कुतः परस्य परीहार संभवेत्? सर्वं वचनमस्य साध्यसमं भवतीति सर्वत्र शास्त्रे परीहारेण साध्यसमत्वं माध्यमिकेना ग्राहणीयमित्याचार्यः शिक्षयति

यथा च परपक्षदूषणे विहि ऽतोयं विधिः, एवं व्याख्यानकाले ऽपीत्याह-

व्याख्याने य उपालम्भं कृते शून्यतया वदेत् | सर्वं तस्यानुपालब्धं समं साध्येन जायते

व्याख्यानकाले ऽपि यः शिष्यदेशीयश्चोद्यमुपालम्भं कुर्यात्, तस्यापि तच्चोद्यमुपालम्भाख्यं पूर्ववत्साध्यसमं वेदितव्यम् | यथोक्तम्-

भावस्यैकस्य यो द्रष्टा द्रष्टा सर्वस्य स स्मृतः | एकस्य शून्यता यैव सैव सर्वस्य शून्यता || इति |

आर्यगगनगञ्जसमाधिसूत्रे ऽपि-

एकेन धर्मेण तु सर्वधर्मान् अनुगच्छते मायमरीचिसादृशान् | अग्राह्यतुच्छानलिकानशाश्वतान् सो बोधिमण्डं नचिरेण गच्छति || इति ||

समाधिराजसूत्रे ऽपि-

यथ ञात तयात्मसंज्ञ तथैव सर्वत्र पेषिता बुद्धिः | सर्वे च तत्स्वभावा धर्म विशुद्धा गगनकल्पाः ||

एकेन सर्वं जानाति सर्वमेकेन पश्यति | कियद्बहु पि भावेत्वा न तस्योत्पद्यते मदः || इति |

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचित्तायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ स्कन्धपरीक्षा नाम चतुर्थ प्रकरणम् ||

धातुपरीक्षा पञ्चमं प्रकरणम् ||

अत्राह- धातवः सन्ति प्रतिषेधाभावात् | उक्तं च भगवता- षड्धातुरयं महाराज पुरुषपुद्गल इत्यादि | ततश्च प्रवचनपाठाद्धातुवत्स्कन्धायतनान्येव सन्तीति | उच्यते | स्युः स्कन्धायतनानि यदि धातव एव स्युः | कथमित्याह-

नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् | अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात्

तत्र षड् धातव उक्ताः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशविज्ञानाख्याः | तत्राकाशमधिकृत्योच्यते दूषणं स्वरूपनिरूपणात् | इहाकाशस्यानावरणं लक्षणमुच्यते | यद् यस्मात्पूर्वमाकाशमनावरण लक्षणाल्लक्ष्यं स्यात्, तत्र लक्षणप्रवर्तनादनावरणलक्षणात्पूर्वं नाकाशं लक्ष्यरूपमिति | यदा चैवम्-

नाकाशं विद्यते किंचित्पूर्वमाकाशलक्षणात् | अलक्षणं प्रसज्येत स्यात्पूर्वं यदि लक्षणात् ||

तथाहि अलक्षणं प्रवर्तताम् | तदभावे खपुष्पवन्नास्त्याकाशमित्याह-

अलक्षणो न कश्चिच्च भावः संविद्यते क्वचित् |

इति | अत्राह- लक्षणप्रवृत्तिर्लक्ष्ये भवेत्, तत्सद्भावाल्लक्ष्यमप्यस्तीति | एतदपि नास्ति | यस्मात्-

असत्यलक्षणे भावे क्रमतां कुह लक्षणम्

लक्षणात्पूर्वमलक्षणो भावो नास्तीत्युक्तम् | ततश्च असति असंविद्यमाने अलक्षणे लक्षणरहिते भावे कुह इदानीं लक्षणंप्रवर्ततामिति नास्ति लक्षणप्रवृत्तिः

अपि च | इदं लक्षणं प्रवर्तमानं सलक्षणे वा प्रवर्तेत अलक्षणे वा? उभयथा च नोपपद्यत इत्याह-

नालक्षणे लक्षणस्य प्रवृत्तिर्न सलक्षणे | सलक्षणालक्षणाभ्यां नाप्यन्यत्र प्रवर्तते

तत्र अलक्षणे खरविषाणवन्न लक्षणप्रवृत्तिः | सलक्षणे ऽपि भावे न लक्षणप्रवृत्तिरूपपद्यते प्रयोजनाभावात् | किं हि लक्षणवतः प्रसिद्धस्य भावस्य पुनर्लक्षणकृत्यं स्यात्? इत्यनवस्था अतिप्रसङ्गश्चैवं स्यात् | न ह्यसौ कदाचिन्न सलक्षणः स्यादिति सदैव लक्षणप्रवृत्तिः प्रसज्येत | न चैतदिष्टम् | तस्मात्सलक्षणे ऽपि भावे न लक्षणप्रवृत्तिपरुपद्यते प्रयोजनाभावात् | तत्रैवं स्यात्- सलक्षणालक्षणाभ्यामन्यत्र प्रवर्तिष्यत इति | उच्यते-

सलक्षणालक्षणाभ्यां नाप्यन्यत्र प्रवर्तते |

किं कारणम्? असद्भावात् | यदि सलक्षणो नालक्षणः, अथालक्षणो न सलक्षणः | अतः सलक्षणश्च अलक्षणश्चेति विप्रतिषिद्धमेतत् | न च विप्रतिषिद्धं संभवति | तस्मादसंभवादेव सलक्षणे चालक्षणे च लक्षणप्रवृत्तिर्नोपपद्यते इति

अथापि स्यात्- यद्यपि न लक्षणप्रवृत्तिः, तथापि लक्ष्यमस्तीति एतदपि नास्ति | यस्मात्-

लक्षणासंप्रवृत्तौ च न लक्ष्यमुपपद्यते |

यदा लक्षणप्रवृत्तिरेव नास्ति तदा कथं लक्ष्यं स्यात्? नैव संभवतीत्यभिप्रायः |

अत्राह- लक्षणप्रवृत्तिस्त्वया निषिद्धा न तु लक्षणम्, ततश्च विद्यते लक्ष्यम्, लक्षण सद्भावात् | उच्यते-

लक्ष्यस्यानुपपत्तौ च लक्षणस्याप्यसंभवः

लक्षणासंप्रवृत्तौ च न लक्ष्यमुपपद्यते इति प्रतिपादितम् | तदा

लक्ष्यस्यानुपपत्तौ च लक्षणस्याप्यसंभवः |

निराश्रयत्वात्

यदा चैवं लक्षणं नास्ति, तदा लक्षणसद्भावाद्विद्यते लक्ष्यमिति यदुक्तं तन्न यतश्चैतदेवम्-

तस्मान्न विद्यते लक्ष्यं लक्षणं नैव विद्यते |

इति निगमनम् ||

अत्राह- यद्यापि लक्ष्यलक्षणे न स्तः, तथा (प्या)काशमस्ति, भावरूपं च भवदाकाश लक्ष्यं लक्षणं वा स्यात् | तस्माल्लक्ष्यलक्षणे अपि ष्ट इति | एतदप्ययुक्तमित्याह-

लक्ष्यलक्षणनिर्मुक्तो नैव भावो ऽपि विद्यते

लक्ष्यलक्षणे यथा न स्तः, तथोक्तं प्राक् | यदा अनयोरभावः, तदा लक्ष्यलक्षणरहितत्वादाकाशकुसुमवन्नास्त्याकाशम्

यद्याकाशं भावो न भवति, अभावस्तर्हि अस्तु? एतदपि नास्ति | यस्मात्-

अविद्यमाने भावे च कस्याभावो भविष्यति |

यदा आकाशं भावो न भवति, तदा भावस्यासत्त्वे कस्याभावः कल्प्यताम्? वक्ष्यति हि-

भावस्य चेदप्रसिद्धिरभावो नैव सिध्यति | भावस्य ह्यन्यथाभावमभावं ब्रुवते जनाः || इति |

तस्माद् भावाभावादभावो ऽप्याकाशं न संभवति | रूपाभावश्चाकाशमिति व्यवस्थाप्यते | यद्यपि रूपं स्यात्तदा रूपाभाव आकाशमिति स्यात् | यदा च यथोक्तेन न्यायेन रूपमेव नास्ति, तदा कस्याभाव आकाशं स्यात्?

अत्राह- विद्येते एव भावाभावौ, तत्परीक्षकसद्भावात् | अस्ति च भवान् भावाभावयोः परीक्षकः, य एवाह-

अविद्यमाने भावे च कस्याभावो भविष्यति |

इति | तस्माद् भवतो भावाभावपरीक्षकस्य सद्भावात् परीक्ष्यावपि भावाभावौ विद्येते इति | उच्यते | एतदप्ययुक्तम् | यस्मात्-

भावाभावविधर्मा च भावाभावमवैति कः

स्यातां भावाभावौ यदि, तदा तयोः परीक्षको भावो व स्यादभावो वा | यदि भाव इष्यते, तस्य

लक्ष्यलक्षणनिर्मुक्तो नैव भावो ऽपि विद्यते |

इत्युक्तं दूषणम् | अथ अभावः,

अविद्यमाने भावे च कस्याभावो भविष्यति |

इत्यत्रोक्तमेतद्दुषणम् | न च भावाभावविसदृशधर्मा कश्चित् तृतीयः पदार्थो ऽस्ति, यो ऽनयोरवगमक इति नास्ति भावाभावयोः परीक्षकः | अत एवोक्तं भगवता-

भावानभावानिति यः प्रजानति स सर्वभावेषु न जातु सज्जते | यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते स आनिमित्तं भजते समाधिम् || इति |

तथा-

यो ऽपि च चिन्तयि शून्यकधर्मान् सो ऽपि कुमार्गपपन्नकु बलः | अक्षर कीर्तित शून्यक धर्माः ते च अनक्षर अक्षर उक्ताः ||

शान्त पशान्त य चिन्तयि धर्मान् सो ऽपि च चिन्त न जातु न भूतः | चित्तवितर्कण सर्वि पपञ्चाः सूक्ष्म अचिन्तिय बुध्यथ धर्मान् ||

इति विस्तरः

इदानीं प्रतिपादितमर्थं निगमयन्नाह- तस्मान्न भावो नाभावो न लक्ष्यं नापि लक्षणम् | आकाशम्

इति | यथा चाकाशम्, एवम्-

आकाशसमा धातवः पञ्च ये परे

पृथिव्यादिधातवो ये पञ्च परे ऽवशिष्यन्ते, ते ऽपि आकाशवद् भावाभावलक्ष्यलक्षणपरिकल्पस्वरूपरहिताः परिज्ञेया इत्यर्थः

तदेवं पदार्थानां स्वभावे व्यवस्थिते अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया अनादिसंसाराभ्यस्ततया भावाभावादिविपरीतदर्शना निर्वाणानुगाम्यविपरीतनैःस्वभाव्यदर्शनसन्मार्गपरिभ्रष्टाः

अस्तित्वं ये तु पश्यन्ति नास्तित्वं चाल्पबुद्धयः | भावानां ते न पश्यन्ति द्रष्टव्योपशमं शिवम्

द्रष्टव्योपशमं शिवलक्षणं सर्वकल्पनाजालरहितं ज्ञानज्ञेयनिवृत्तिस्वभावं शिवं परमार्थस्वभावम् | परमार्थमजरममरमप्रपञ्चं निर्वाणं शून्यतास्वभावं ते न पश्यन्ति मन्दबुद्धितया अस्तित्वं नास्तित्वं चाभिनिविष्टाः सन्त इति | यथोक्तमार्यरत्नावल्याम्-

नास्तिको दुर्गतिं याति सुगतिं यात्यनास्तिकः | यथाभूतपरिज्ञानान्मोक्षमद्वयनिश्रितः || इति ||

आर्यसमाधिराजे चोक्तं भगवता-

अस्तीति नास्तीति उमे ऽपि अन्ता शुद्धी अशुद्धीति इमे ऽपि अन्ता | तस्मादुमे अन्त विवर्जयित्वा मध्ये ऽपि स्थानं न करोति पण्डितः ||

अस्तीति नास्तीति विवाद एषः शुद्धी अशुद्धीति अयं विवादः | विवादप्राप्त्या न दुखं प्रशाम्यते अविवादप्राप्त्या च दुःखं निरुध्यते || इति |

तस्मादसंभव एव यत्सांसारिकेण मार्गेण निर्वाणमधिगम्यत इति

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ धातुपरीक्षा नाम पञ्चमं प्रकरणम् ||

रागरक्तपरीक्षा षष्ठं प्रकरणम् |

अत्राह- विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः | कुतः? तदाश्रयसंक्लेशोपलब्धेः | इह यन्नास्ति, न तदाश्रयसंक्लेशोपलब्धिरस्ति बन्ध्यादुहितुरिव वन्ध्यासूनोः | सन्ति च रागादयः क्लेशाः संक्लेशनिबन्धनम् | यथोक्तं भगवता- बालो भिक्षवे अश्रुतवान् पृथग्जनः प्रज्ञप्तिमनुपतितः चक्षुषा रूपाणि दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयान्यभिनिविशते | सो ऽभिनिविष्टः सन् रागमुत्पादयति | रक्तः सन् रागजं द्वेषजं मोहजं कर्माभिसंस्करोति कायेन वाचा मनसेति विस्तरः | उच्यते | स्युः स्कन्धायतनधातवो यदि रागादय एव क्लेशाः स्युः | इहायं रागः परिकल्प्यमानो बालपृथग्जनैः सति रक्ते नरे परिकल्प्येत असति वा? उभयथा च न युज्यत इत्याह-

रागाद्यदि भवेत्पूर्वं रक्तो रागतिरस्कृतः | तं प्रतीत्य भवेद्रागो रक्ते रागो भवेत्सति

तत्र रागः सक्तिरध्यवसानं सङ्गो ऽभिनिवेश इति पर्यायाः | रक्तो रागाश्रयः | स यदि रक्तो रागात्पूर्वं रागतिरस्कृतो रागरहितो भवेत्, तदा तं रागतिरस्कृतं रक्तं प्रतीत्य रागो भवेत् | एवं सक्ति रक्ते रागो भवेदिति युक्तम् | न त्वेवं संभवति, यद्रागरहितो रक्तः स्यात् | अर्हतामपि रागप्रसङ्गात्

यद्येवं सति रक्ते न रागः, असति तर्हि रक्ते रागो ऽस्तु | एतदप्ययुक्तमित्याह-

रक्ते ऽसति पुना रागः कुत एव भविष्यति |

यदा सति रक्ते रागो नास्ति, तदा कथमसति रक्ते निराश्रयो रागः सेत्स्यति? न हि असति फले तत्पक्वता संभवतीति ||

अत्राह- यद्यपि त्वया रागो निषिद्धः, तथापि रक्तो ऽस्ति, अप्रतिषेधात् | न च रागमन्तरेण रक्तो युक्तः, तस्मादयमप्यस्तीति | उच्यते | स्याद्रागो यदि रक्तः स्यात् | यस्मादयं रक्त इष्यमाणः सति वा रागे परिकल्प्येत, असति वा? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह-

सति वासति वा रागे रक्ते ऽप्येष समः क्रमः

तत्र यदि सति रागे रक्तः परिकल्प्येत, तत्रापि एष एव रागानुपपत्तिक्रमो ऽनन्तरोक्तो रक्ते ऽपि तुल्यः |

रक्ताद्यदि भवेत्पूर्वं रागो रक्ततिरस्कृतः |

इत्यादि | अथासति रागे रक्त इष्यते, एतदप्ययुक्तम् | यस्मात्-

रागे ऽसति पुना रक्तः कुत एव भविष्यति |

इति | तस्माद्रक्तो ऽपि नास्ति | रागरक्ताभावाच्च स्कन्धादयो ऽपि न सन्तीति

अत्राह- नैव हि रागरक्तयोः पौर्वापर्येण संभवो यत इदं दूषणं स्यात्, किं तर्हि रागरक्तयोः सहैवोद्भवः | चित्तसहभूतेन रागेण हि चित्तं रज्यते, तच्च रक्तमिति | अतो विद्येते एव रागरक्ताविति | उच्यते | एवमपि-

सहैव पुनरुद्भूतिर्न युक्ता रागरक्तयोः |

सहोत्पादो ऽपि न युक्तो रागरक्तयोः | यस्मात्-

भवेतां रागरक्तौ हि निरपेक्षौ परस्परम्

सहभावात् सव्येतरगोविषाणवदित्यभिप्रायः

अपि च | अनयो रागरक्तयोः सहभावः एकत्वे परिकल्प्येत पृथक्त्वे वा? तत्र यदि एकत्वे, तन्न युज्यते | यस्मात्

नैकत्वे सहभावो ऽस्ति

कस्मात्पुनर्नास्तीत्याह-

न तेनैव हि तत्सह |

न हि रागस्वात्मा रागादव्यतिरिक्तो रागेण सहेति व्यपदिश्यते ||

इदानीं पृथक्त्वे ऽपि सहभावाभावमाह-

पृथक्त्वे सहभावो ऽथ कुत एव भविष्यति

न हि पृथग्भूतयोरालोकान्धकारयोः संसारनिर्वाणयोर्वा सहभावो दृष्ट इति

किं चान्यत्-

एकत्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः | पृथक्त्वे सहभावश्चेत्स्यात्सहायं विनापि सः

यदि एकत्वे सहभावः स्यात्, तदा यत्र यत्रैकत्वं तत्र तत्र सहभाव इत्येकस्यापि सहभावः स्यात् | पृथक्त्वे ऽपि सहभावे इष्यमाणे यत्र यत्र पृथक्त्वं तत्र तत्र सहभाव इति अश्वादिव्यतिरिक्तस्य पृथगवस्थितस्य गोः असहायस्य सहभावः स्यात्

किं च-

पृथक्त्वे सहभावश्च यदि किं रागरक्तयोः | सिद्धः पृथक्पृथग्भावः सहभावो यतस्तयोः

पृथक्त्वे सहभावश्च रागरक्तयोः परिकल्प्यते | किमनयोः सिद्धः पृथक्पृथग्भावः? किं रागनिरपेक्षो रक्तः सिद्धो यतस्तयोः सहभावः स्यात्? पृथक्पृथक्सिद्धयोरेव हि गवाश्वयोः सहभावो दृष्टः | न त्वेवं रागरक्तौ पृथक्पृथक्सिद्धाविति नास्त्यनयोः सहभावः

अथवा | पृथक्पृथगसिद्धयोर्न सहभाव इति कृत्वा-

सिद्धः पृथक्पृथग्भावो यदि वा रागरक्तयोः |

परिकल्प्यते भवता, किमिदानीं सहभावेनाकिंचित्करेण परिकल्पितेनेत्याह-

सहभावं किमर्थं तु परिकल्पयसे तयोः

रागरक्तयोः सिद्धयर्थं सहभावः परिकल्प्यते | सच पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति पृथक्पृथक् सिद्धिरभ्युपगम्यते त्वया | नन्वेवं सति सिद्धत्वात्किमनयोः सहभावेन कृत्यम्?

अथ-

पृथङ् न सिध्यतीत्येवं सहभावं विकाङ्क्षसि |

पृथक्पृथग् रागरक्तयोः सिद्धिर्नास्तीति कृत्वा यद्यनयोः सहभावमिच्छसि, स च पृथक्पृथगसिद्धयोर्नास्तीति-

सहभावप्रसिद्धयर्थ पृथक्त्वं भूय इच्छसि

नन्वेवं सति इतरेतराश्रयायां सिद्धौ स्थितायां कस्येदानीं सिद्धौ सत्यां कस्य सिद्धिरस्तु?

यावता-

पृथग्भावाप्रसिद्धेश्च सहभावो न सिध्यति | कतमस्मिन् पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि

नास्त्येव स पृथग्भावः सहभावानपेक्षो यस्मिन् पृथग्भावे सति सहभावसिद्धिः स्यादित्यसंभावयन्नाह-

कतमस्मिन्पृथग्भावे सहभावं सतीच्छसि

तदेवं यथोदितविचारपरामर्शेन रागरक्तयोरसिद्धिं निगमयन्नाह-

एवं रक्तेन रागस्य सिद्धिर्न सह नासह |

इति | यथा च रागरक्तयोर्न पौर्वापर्येण सिद्धिः नापि सहभावेन, एवं सर्वभावानामपीत्यतिदिशन्नाह-

रागवत्सर्वधर्माणां सिद्धिर्न सह नासह

इति द्वेषद्विष्टमोहमूढादीनां रागरक्तवदसिद्धिर्योज्यते

अत एवोक्तं भगवता-

यो रज्येत यत्र वा रज्येत येन वा रज्येत, यो दुष्येत यत्र वा दुष्येत येन वा दुष्येत, यो मुह्येत यत्र वा मुह्येत येन वा मुह्येत, स तं धर्म न समनुपश्यति तं धर्म नोपलभते | स तं धर्ममसमनुपश्यन्ननुपलभमानो ऽरक्तो ऽदुष्टो ऽमूढो ऽविपर्यस्तचित्तः समाहित इत्युच्यते | तीर्णः पारग इत्युच्यते | क्षेमप्राप्त इत्युच्यते | अभयप्राप्त इत्युच्यते | यावत् क्षीणास्रव इत्युच्यते | निःक्लेशो वशीभूतः सुविमुक्तचित्तः सुविमुक्तप्रज्ञ आजानेयो महाभागः कृतकृत्यः कृतकरणीयः अपहतभारो ऽनुप्राप्तस्वकार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञासुविमुक्तचित्तः सर्वचेतोवशितापरमपारमिप्राप्तः श्रमण इत्युच्यते | इति विस्तरः ||

तथा-

ये रागदोषमदमोहसभाव ज्ञात्वा संकल्पहेतुजनितं वितथप्रवृत्तम् | न विकल्पयन्ति न विरागमपीह तेषाम् [आशु] सर्वभवभावविभावितानाम् ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचित्तायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ रागरक्तपरीक्षा नाम षष्ठं प्रकरणम् ||

संस्कृतपरीक्षा सप्तमं प्रकरणम् |

अत्राह- विद्यन्त एव संस्कृतस्वभावाः, स्कन्धायतनधातवः उत्पादादिसंस्कृतलक्षणसद्भावात् | उक्तं हि भगवता- त्रीणीमानि संस्कृतस्य संस्कृतलक्षणानि | संस्कृतस्य भिक्षवः उत्पादो ऽपि प्रज्ञायते, व्ययो ऽपि, स्थित्यन्यथात्वमपीति | न च अविद्यमानस्य खरविषाणस्येव जात्यादिलक्षणमस्ति | तस्मात्संस्कृतलक्षणोपदेशाद्विद्यन्त एव स्कन्धायतनधातवः इति | उच्यते | स्युः स्कन्धायतनधातवः संस्कृतस्वभावास्तावकेन मतेन, यदि जात्यादिलक्षणमेव भवेत् | इहायमुत्पादः संस्कृतलक्षणत्वेनेष्यमाणः संस्कृतो वा तल्लक्षणत्वेनेष्यते, असंस्कृतो वा? तत्र-

यदि संस्कृत उत्पादस्तत्र युक्ता त्रिलक्षणी |

त्रयाणां लक्षणानां समाहारस्त्रिलक्षणी | इयं च उत्पादस्थितिभङ्गसमाहारस्वभावसर्वसंस्कृताव्यभिचारिणीति कृत्वा यदि उत्पादः संस्कृत इति परिकल्प्यते, तदा उत्पादे ऽपि त्रिलक्षणी प्रसज्यते | ततश्च रूपादिवल्लक्ष्यत्वमुत्पादस्य स्यात्, न संस्कृतलक्षणत्वम् | अथोत्पादे ऽपि त्रिलक्षणी नेष्यते, तदा त्रिलक्षणीरहितत्वादाकाशवत् संस्कृतलक्षणत्वमस्यावहीयते इत्याह-

अथासंस्कृत उत्पादः कथं संस्कृतलक्षणम्

इति | नैतत्संस्कृतलक्षणमित्यभिप्रायः

अपि च | इमे उत्पादादयः संस्कृतस्य लक्षणत्वेन परिकल्प्यमाना व्यस्ता वा पृथग्वा लक्षणत्वेन परिकल्प्येरन्, समस्ता वा सहभूता वा? उभयथा च न युज्यत इत्याह-

उत्पादाद्यास्त्रयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि | संस्कृतस्य समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा

तत्र व्यस्ता लक्षणकर्मणि न युज्यन्ते | यदि उत्पादकाले स्थितिभङ्गौ न स्यातां तदा स्थितिभङ्गरहितस्य आकाशस्येव संस्कृतलक्षणत्वेनानुपपद्य एवोत्पादः | अथ स्थितिकाले उत्पादभङ्गौ न स्तः, तदा तद्रहितस्य स्थितिः स्यात् | उत्पादभङ्गरहितश्च पदार्थो नास्त्येवेति न अस्याविद्यमानस्य खपुष्पवत् स्थितिर्युज्यते | किं च | स्थितियुक्तस्य पश्चादनित्यतयापि योगो न स्यात्, तद्विरोधिधर्माक्रान्तत्वात् | अथ स्यात्- पूर्वं शाश्वतो भूत्वा पश्चादशाश्वत इति, न चैकपदार्थः शाश्वतश्चाशाश्वतश्च युक्त इति नोत्पादभङ्गरहितस्य स्थितिः | तथा यदि भङ्गकाले स्थित्युत्पादौ न स्याताम्, एवमप्यनुत्पन्नस्य स्थितिरहितस्य खपुष्पस्य विनाशो ऽपि नास्तीति | एवं तावदुत्पादादयो व्यस्ता नालं लक्षणकर्मणि नालं न पर्याप्ता इत्यर्थः ||

इदानीं समस्ता अपि न युज्यन्त इत्याह-

समस्ताः स्युरेकत्र कथमेकदा |

एकत्र पदार्थे, एकस्मिन् काले, परस्परविरुद्धत्वाद्रागवैराग्यवत्, आलोकान्धकारवद्वा न युज्यन्त इत्यभिप्रायः | यस्मिन्नेव क्षणे पदार्थो जायते, तस्मिन्नेव तिष्ठति विनश्यति चेति कः सचेताः प्रतिपद्येत? तस्मात्समस्तानामपि उत्पादादीनां संस्कृतस्य लक्षणकर्मणि नास्ति सामर्थ्यम्

अथ यदुक्तं ऽयदि संस्कृत उत्पादःऽ; इत्यादि, तेन यदि उत्पादादीनां त्रिलक्षणी प्राप्ता प्रसक्ता, ततः को दोषः? अथासंस्कृतः, एवमप्यदोष इति | उच्यते-

उत्पादस्थितिभङ्गानामन्यत्संस्कृतलक्षणम् अस्ति चेदनवस्थैवं नास्ति चेत्ते न संस्कृताः

ननु च पक्षद्वये ऽपि विहित एव दोषः, तत्र किं पुनरुक्ताभिधानेनेति | सत्यमुक्तो दोषः स खलु नाचार्येण, किं तर्हि वृत्तिकारेण | अथ पूर्वप्रतिज्ञातमेव दूषणान्तराभिधानेन स्पष्टीकरणार्थं पुनराचार्यो ऽभिहितवान् | यदि उत्पादस्थितिभङ्गानामन्यदुत्पादादिकं संस्कृतलक्षणमिष्यते, तदा तेषामप्यन्यत्, तेषामप्यन्यत्, इत्यपर्यवसानदोषः स्यात् | सति च अपर्यवसानदोषे, किं पूर्वं स्याद् यत उत्तरकालमपरं भवेदिति व्यवस्थाभावादसंभव एवं उत्पादादीनामित्यभिप्रायः | अथवा, पूर्वं मुख्यत्वादुत्पादस्यैव दूषणमुक्तम्, अधुना तु सामान्येनेति | नास्ति चेत्ते न संस्कृता इति गतार्थमेतत्

अत्राहुः सांमितीयाः- सन्ति चोत्पादादीनामुत्पादादयः, न च अनवस्थाप्रसङ्गः, लक्षणानुलक्षणानां परस्परनिष्पादकत्वात् | यस्मादिह संस्कृतधर्मः कुशलः क्लिष्टो वा उत्पद्यमानः आत्मना पञ्चदशः उत्पद्यते | स धर्मस्तस्य चोत्पादः समन्वागमः स्थितिर्जरा अनित्यता | यद्यसौ धर्मः क्लिष्टो भवति, तस्य मिथ्याविमुक्तिः | अथ शुभः, तस्य सम्यग्विमुक्तिः | यदि नैर्याणिको भवति तस्य नैर्याणिकता | अथ अनैर्याणिकः, तस्य अनैर्याणिकता | इत्येष परिवारः | इदानीमुत्पाद स्यापर उत्पादः यावदनैर्याणिकतानैर्याणिकतेत्येष परिवारस्य परिवारः | तत्र यो ऽयं मौल उत्पाद स आत्मानं विहाय अन्यांश्चतुर्दश धर्मान् जनयति | उत्पादोत्पादसंज्ञकस्तु अनुलक्षणभूत उत्पादो मौलमेवोत्पादं जनयति | एवं यावदनैर्याणिकता चतुर्दश धर्मान् न निर्याणयति, न तन्निर्वाणं प्रापयतीत्यर्थः | अनैर्याणिकतानैर्याणिकता तु न निर्याणयति | तदेवमुत्पादादीनामनवस्थां परिहरन्नाह-

उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य केवलम् | उत्पादोत्पादसुत्पादो मौलो जनयते पुनः

द्विविधो ह्युत्पादः | एको मौल उत्पादः, अपरश्च उत्पादोत्पादसंज्ञकः, उत्पादस्योत्पाद इति कृत्वा | तत्र यो ऽयमुत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादः, स मूलोत्पादस्य केवलमुत्पादकः | तं चेदानीमुत्पादोपादाख्यमुत्पादं (Pप्_६१) मौल उत्पादो जनयति | तदेवं परस्परनिर्वर्तनादस्ति च त्रिलक्षणी उत्पादादीनाम्, न चानवस्थाप्रसङ्ग इति

अत्रोच्यते- उत्पादोत्पाद उत्पादो मूलोत्पादस्य ते यदि | मौलेनाजनितस्तं ते स कथं जनयिष्यति

यदि तव उत्पादस्योत्पादो मूलोत्पादस्य जनक इति मतम्, स कथमिदानीं मौलेनोत्पादेनानुत्पादितः सन् उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति?

अथ मन्यसे- उत्पादित एव मौलेनोत्पादेन उत्पादोत्पादो मौलं जनयिष्यति, एतदप्यसदित्याह-

स ते मौलेन जनितो मौलं जनयते यदि | मौलः स तेनाजनितस्तमुत्पादयते कथम्

स उत्पादोत्पादसंज्ञक उत्पादो मौलेन जनितो यदि मौलं जनयति, स मौल उत्पादोत्पादेनाजनितो ऽविद्यमानः कथमुत्पादोत्पादं जनयिष्यति? तस्मान्मौलेन जनितः सन् उत्पादोत्पादो मौलं जनयतीते न युज्यते | ततश्च परस्परनिर्वर्त्यनिर्वर्तकत्वाभावात्स एव अनवस्थाप्रसङ्ग इति नास्त्युत्पादः

अत्राह- उत्पद्यमान एव मूलोत्पाद उत्पादोत्पादमुत्पादयति, स एवोत्पादोत्पादो मूलोत्पादं जनयिष्यतीति | उच्यते-

अयमुत्पद्यमानस्ते काममुत्पादयेदिमम् | यदीममुत्पादयितुमजातः शक्नुयादयम्

काममयं मूलोत्पाद उत्पद्यमान उत्पादयेदुत्पादम्, यद्ययमेव अजातः शक्नुयादपरमजातमुत्पादयितुम् | उत्पद्यमानो हि नाम अनागतः | स च अजातः कथमुत्पादयिष्यतीति न युक्तमेवैतदित्यभिप्रायः एवमुत्पादोत्पादे ऽपि वाच्यम्

अत्राह- नैव हि उत्पादस्यापर उत्पादो ऽस्ति यतो ऽनवस्थाप्रसङ्गः स्यात् | किं तर्हि-

प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयिता यथा | उत्पादः स्वपरात्मानावुभावुत्पादयेत्तथा

यथा प्रदीपः प्रकाशस्वभावत्वादात्मानं प्रकाशयति घटादींश्च, एवमुत्पादो ऽप्युत्पादस्वभावत्वादात्मानमुत्पादयिष्यति परं चेति

उच्यते | स्यादेतदेवं यदि प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयेत् | न चैवम् | यस्मात्-

प्रदीपे नान्धकारो ऽस्ति यत्र चासौ प्रतिष्ठितः | किं प्रकाशयति दीपः प्रकाशो हि तमोवधः

इह प्रकाशो नाम तमस्य (सो?) वधः | तमश्च प्रदीपस्वात्मनि तावन्न संभवति विरोधात्, यत्तमो निघ्नतः स्वात्मप्रकाशत्वं स्यात् | न चापि प्रदीपो यत्र देशे तिष्ठति तत्र तमो ऽस्ति, यत्तमो निघ्नतः प्रदीपस्य परप्रकाशकत्वं स्यात् | अतो ऽपि नास्ति प्रदीपस्य स्वपरात्मप्रकाशकत्वम् | यदा चैवम्, तदा प्रदीपवदुत्पादस्य स्वपरात्मोत्पादकत्वं न संभविष्यति, इति अयुक्तमेतत्

अत्राह- यदेतदुक्तं प्रदीपे नान्धकारो ऽस्तीति, एतदसत्यन्धकारधाते युक्तमेव वक्तुम् | यस्मात्तु उत्पद्यमानेनैव प्रदीपेन तमो निहतम्, तत्र प्रदीपे नान्धकारो ऽस्ति, यत्र च प्रदीपो ऽस्ति, तत्राप्यन्धकारो नास्तीति युज्यते | यदि प्रदीपेन नान्धकारधातः कृतः, तदा अनुत्पन्ने इव प्रदीपे उत्पन्ने ऽपि घटादयो नोपलभ्येरन्, अन्धकारघाताभावात्प्रागवस्थामिव | तस्मादस्त्येव अन्धकारघातलक्षणं प्रकाशनं प्रदीपस्य | तच्चानेन उत्पद्यमानेन प्रदीपेन कृतमिति | उच्यते-

कथमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतम् | नोत्पद्यमानो हि तमः प्रदीपः प्राप्नुते यदा

इह आलोकान्धकारयोर्यौगपद्याभावात् प्राप्तेरभावः | यदा चैवं प्राप्तेरभावः, तदा कथं केन प्रकारेणेदानीमुत्पद्यमानेन प्रदीपेन तमो हतमिति युक्तं परिकल्पयितुम्? यस्माच्च एवमुत्पद्यमान प्रदीपः तमो न प्राप्नोति, तस्मान्नैव अप्राप्तत्वात्प्रदीपः किंचिदपि प्रकाशयतीत्यवसीयताम्

अथ मन्यसे- यथा अप्राप्तामेव अविद्यां ज्ञानं निहन्ति, अप्राप्तमेव रूपं चक्षुः पश्यति अप्राप्तमेव अयः अयस्कान्तो मणिराकर्षति, एवमेव अप्राप्तमेवान्धकारं प्रदीपो निहनिष्यतीति एतदप्यसारमित्याह-

अप्राप्यैव प्रदीपेन यदि वा निहतं तमः | इहस्थः सर्वलोकस्थं स तमो निहनिष्यति

यदि अप्राप्यैव प्रदीपेन तमो निहतम्, एवं सति, इहस्थ एव प्रदीपः सर्वलोकस्थं तमो निहनिष्यति, अप्राप्तत्वात्समीपस्थमिवेत्यभिप्रायः | एतेन न्यायेन ज्ञानेन अविद्याघातः, चक्षुषा रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना अयआकर्षणमिव इत्येवमादिकं साध्यसमं ज्ञेयम् ||

अथ अप्राप्तावपि सत्यामयस्कान्तमणिप्रभृतीनां योग्यदेशावस्थानामेव स्वकार्यकृत्वं देभविष्यतीति चेत्, तदपि न युक्तम् | अप्राप्तौ हि सत्यां विप्रकृष्टदेशान्तरावस्थितवदव्यवहितशान्तरावस्थित वच्च अप्राप्तत्वाद् योग्यदेशावस्थितानामपि योग्यदेशावस्थितत्वं न युक्तमिति कुतो योग्यदेशावस्थितानां स्वकार्यकृत्त्वं प्रसेत्स्यति?

दृष्टमेतल्लोकत इति चेन्नैतदेवम् | यथा हि भवान् परिकल्पयति न तथा लोके दृष्टम् | यस्मात् न लोकः प्राप्त्यप्राप्तिचिन्तामेवमादौ विषये ऽवतार्य प्रदीपादीनां प्रकाशकत्वादिकं कल्पयति | यथोदितं तु विचारमनवतार्य प्रदीपेन तमो हतम्, चक्षुषा रूपदर्शनम्, अयस्कान्तमणिना अयआकर्षणम् इत्यादि इच्छति | पश्यतु वा लोक एवम् | तत्त्वविचारकाले तु लोकस्याप्रामाण्यान्न तेन बाधा शक्यते कर्तुम् | एवं तावदप्राप्य प्रकाशनमयुक्तम् | प्राप्तावपि विषयादिग्रहणमयुक्तमेव | प्राप्तिर्हि एकत्वे सति भवति | यदा चैकत्वं तदा स्वरूपवद्दर्शनाकर्षणादिकं नास्ति ||

यद्यपि चेयं प्राप्त्यप्राप्त्यादिचिन्ता लौकिकव्यवहारे नावतरतीति निरुपपत्तिकत्वेन मृषार्थत्वादस्य, तथापि तत्त्वविचारे ऽवतार्या, मा भूत्परमार्थतो ऽपि निरुपपत्तिकपक्षाभ्युपगम इत्यलं प्रसङ्गेन

यदि च स्वपरात्मानौ प्रदीपः प्रकाशयतीति परिकल्प्यते त्वया, तमसो ऽपि तर्हि प्रतिपक्ष भूतस्य स्वपरात्मनोः प्रच्छादनं प्रकल्प्यतमित्याह-

प्रदीपः स्वपरात्मानौ संप्रकाशयते यदि | तमो ऽपि स्वपरात्मानौ छादयिष्यत्यसंशयम्

प्रतिद्वन्द्वित्वात्प्रदीपवत् तमो ऽपि स्वपरात्मगतं व्यापारं करिष्यति, ततश्च परवदात्मानमपि छादयिष्यति | यदि च आत्मानं छादयेत्तमः, तस्यैवानुपलब्धिः स्यात्, घटादिवत्तमसा प्रच्छादितत्वात् | अत एवोक्तमार्योपालिपृच्छायाम्-

इह सासनि सूरमणीये प्रव्रजथा गृहिलिङ्ग जहित्वा | फलवन्तु भविष्यथ श्रेष्ठो एषु निदेशितु कारुणिकेन ||

प्रव्रजित्वा गृहिलिङ्ग जहित्वा सर्वफलस्य भविष्यति प्राप्तिः | पुन धर्मसभाव तुलित्वा सर्वफलान फलान च प्राप्तिः ||

अलभन्त फलं तथ प्राप्तिं आश्चरियं पुन जायति तेषाम् | अहो ऽतिकारुणिको नरसिंहो सुष्ठुपदेशित युक्ति जिनेन || इति ||

तथार्यरत्नकूटसूत्रे-

यथा हि दीपो लयने चिरस्य कृतो हि गेहे पुरुषेण केनचित् | तत्रान्धकारस्य न भोति एवं चिरस्थितो नाहमितो गमिष्ये ||

तमोन्धकारस्य न शक्तिरस्ति कृते प्रदीपे न विगच्छनाय | प्रतीत्य दीपं च विनश्यते तम उभयं पि शून्यं न च किं च मन्यति ||

ज्ञानं तथा आर्य प्रतीत्य नास्रवं अज्ञान क्लेशोपचितं विगच्छति | संपर्क तेषां न कदाचि विद्यते ज्ञानस्य क्लेशस्य च नित्यकालम् ||

ज्ञानं न कल्पेति अञानु नो भवेत् ज्ञानं प्रतीत्यैव विनश्यते तमो | भयं पि अग्राह्य खपुष्पसंनिभं ज्ञानं तथाज्ञानु भयं पि शून्यम् || इति

किं चान्यत्- इहायमुत्पादो यद्यात्मानमुत्पादयेत्, स उत्पन्नो वा स्वात्मानमुत्पादयेत्, अनुत्पन्नो वा? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह-

अनुत्पन्नो ऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् | अथोत्पन्नो जनयते जाते किं जन्यते पुनः

यदि अनुत्पन्न उत्पादः स्वात्मानमुत्पादयेत्, मण्डूकजटाशिरोमणिरप्यात्मानमुत्पादयेत् | अथ उत्पन्न उत्पादयेत्, किमुत्पन्नस्यापरेणोत्पादेन प्रयोजनमिति | एवं तावदुत्पाद आत्मानं नोत्पादयति

इदानीं परमपि यथा नोत्पादयति तथा प्रतिपादयन्नाह-

नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं नानुत्पन्नं कथंचन | उत्पद्यते तथाख्यातं गम्यमानगतागतैः

यदि हि किंचिदुत्पद्येत तदुत्पाद उत्पादयेत् | न तु किंचिदुत्पद्यते ऽध्वत्रये ऽप्युत्पादासंभवात् | एतच्च गम्यमानगतागतैः प्रागेवोक्तम् | तत्र यथा गतं न गम्यते, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् | नाप्यगतं गम्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् | नापि गम्यमानं गम्यते, गतागतव्यतिरिक्तगम्यमानानुपलम्भादित्युक्तम् | एवमुत्पद्यमानो भावो नोत्पद्यते, उत्पन्नानुत्पन्नव्यतिरेकेणोत्पद्यमानाभावात् | उत्पन्नो ऽपि नोत्पद्यते, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् | उत्पन्न इत्युपरतोत्पत्तिक्रिय उच्यते, उत्पद्यत इति वर्तमानक्रियाविष्टः | ततश्च उत्पन्न उत्पद्यते इत्युच्यमाने अतीतवर्तमानयोरेककालता स्यात् | अनुत्पन्नो ऽपि नोत्पद्यते, अनागतवर्तमानयोर्विरोधात् | तस्मादुत्पादः परमुत्पादयतीति न युक्तम्

अत्राह- उत्पद्यमानमेवोत्पद्यते नोत्पन्नं नाप्यनुत्पन्नमिति | अथ मन्यसे- उत्पन्नानुत्पन्नव्यतिरेकेण उत्पद्यमानासंभवान्नोत्पद्यमानमुत्पद्यत इति, एतच्च नास्ति, यस्मादिह उत्पत्तिक्रियायुक्तमुत्पद्यमानमिति व्यपदिश्यते | तस्मादुत्पत्तौ सत्यामुत्पत्तिं प्रतीत्य उत्पद्यमानसिद्धेः उत्पद्यमानमेवोत्पद्यते, तच्चोत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयतीति | उच्यते-

उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा | कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते

यदुक्तम्- उत्पत्तिं प्रतीत्य उत्पद्यमानं भवति, तच्चोत्पद्यत इति | ननु | विशेषत एतद्वक्तव्यं स्यात्- अस्योत्पत्तिं प्रतीत्य इदं नामोत्पद्यमानं भवतीति | न चैवमुच्यते | न हि तदुत्पद्यमानं विशेषतो निर्धारयितुं शक्यते इदं तदुत्पद्यमानमिति, अनुत्पन्नत्वात्तन्निमित्तग्रहणतः | ततश्च उत्पद्यमानासंभवादुत्पत्तिक्रियापि नास्तीति | कथमसत्यामुत्पत्तौ तां प्रतीत्य उत्पद्यमानं स्यात्? तस्मादुत्पद्यमानमुत्पद्यते, तच्च उत्पाद उत्पादयतीत्ययुक्तम्

अत्राह- अहो बत अहमतीव भवतो दृष्टादृष्टपदार्थनिरपेक्षादत्यन्तनास्तिकाद्विभेमि, यो हि नाम भवांस्तथागतप्रवचनव्याख्यानव्याजेन दूषणमात्रकौशलमेवात्मनः प्रकटयन् परमर्षिगदितमिदं प्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादलक्षणं परमार्थसत्यं तथागतानां निहन्ति | इह भगवता तथागतेन प्रकृतीश्वरस्वभावकालाणुनारायणजैमिनिकणादकपिलादितीर्थकरकर्तृवादनिरासेन सर्वभावानां तत्त्वमादर्शितम्, यदुत अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, यदुत अविद्याप्रत्ययाः संस्काराः इत्याद्यविपरीतं प्रतीत्यसमुत्पादं प्रकटयता | तस्य च त्वया नोत्पद्यमानं नोत्पन्नं नानुत्पन्नमित्यादिना दूषणं विदधता तथागतजनन्याः प्रतीत्यसमुत्पत्तिमातुर्वध एवाचरित इत्यलं भवता सर्वनास्तिकेन त्वयेति | उच्यते | नाहं सकलदशबलजननीं प्रतीत्यसमुत्पत्तिमातरं निहन्मि | भवानेव तु परमगम्भीरप्रतीत्यसमुत्पादाधिमुक्तिविरहाद्विपरीतं तदर्थमवधार्य अस्माकमेव अधिलयं करोति | ननु च इदं प्रतीत्येदं भवतीत्येवमभिधानेन भगवता तथागतेन निःस्वभावत्वमेव सर्वधर्माणां स्पष्टमावेदितम् | यस्मात्-

प्रतीत्य यद्यद्भवति तत्तच्छान्तं स्वभावतः |

यो हि पदार्थो विद्यमानः स सस्वभावः स्वेनात्मना स्वं स्वभावमनपायिनं बिमर्ति | स संविद्यमानत्वान्नैवान्यत्किंचिदपेक्षते, नाप्युत्पद्यते, इति कृत्वा सस्वभावभावाभ्युपगमे सति कुतः प्रतीत्यसमुत्पाद इति भवतेव सस्वभावतां भावानामभ्युपगच्छता सर्वथा प्रतीत्यसमुत्पाद एव बाधितो भवति | ततश्च परमधर्मबुद्धदर्शनमपि बाधितं भवति- यः प्रतीत्यसमुत्पादं पश्यति स धर्मं पश्यति, यो धर्मं पश्यति स बुद्धं पश्यतीत्यागमात् | मया तु यत्प्रतीत्य बीजाख्यं कारणं यद्भवत्यङ्कुराख्यं कार्यम्, तच्च उभयमपि शान्तं स्वभावविरहितं प्रतीत्यसमुत्पन्नं प्रतिपादयता सर्वथा भगवतां तथागतानां प्रतीत्यसमुत्पत्तिमाता द्योतिता भवति | यत एवम्-

तस्मादुत्पद्यमानं च शान्तमुत्पत्तिरेव च

इति स्फुटमवसीयताम्

अत्राह- यदुक्तम्-

उत्पद्यमानमुत्पत्ताविदं न क्रमते यदा | कथमुत्पद्यमानं तु प्रतीत्योत्पत्तिमुच्यते ||

इति, तदयुक्तम् | यस्मादिदमुत्पद्यमानमित्येव संभवति | तथा हि घटोत्पत्तिं प्रतीत्य घट उत्पद्यमानो भवति, तं च उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयतीत्युच्यते | एतदप्ययुक्तम् | यस्मात्-

यदि कश्चिदनुत्पन्नो भावः संविद्यते क्वचित् | उत्पद्येत स किं तस्मिन् भाव उत्पद्यते ऽसति

यदि कश्चिदनुत्पन्नः उत्पादात्पूर्वं घटो नाम क्वचित्संविद्येत, स उत्पत्तिक्रियां प्रतीत्योत्पद्येत न चैवं कश्चिदुत्पादात्पूर्वं क्वचिदस्ति | तस्मिन्नसति घटे किमुत्पद्यते?

अथ स्यात्- यद्युत्पादात्पूर्वं घटो नास्ति, तथापि उत्पन्नः सन् घटसंज्ञां प्रतिलप्स्यते, तद्भाविन्या संज्ञया न दोष इति | एतदप्ययुक्तम् | यदि हि उत्पत्तिक्रिया प्रवर्तेत, तदा वर्तमानीभूतो भावो घटाख्यां प्रतिलभेत | यदा तु अनागतभावासंबन्धेन क्रियाया अप्रवृत्तिः, तदा कुतो वर्तमानता? अथ अघटाश्रयेण क्रिया प्रारभ्येत, तद्वक्तव्यम्- यो ऽसौ अघटः, स किं भवितुर्महति पटः, उत नैव किंचित्? यदि पट उत्पद्यमानः स कथमुत्पन्नः सन् घटो भविष्यतीति अथ नैवं किंचित्, कथं तदाश्रया क्रिया क्रिया प्रवर्तते? कथं वा स उत्पन्नः सन् घटो भवेत्? इति सर्वथा भावितत्वकल्पनाप्ययुक्ता | तस्मादुत्पद्यमानमप्युत्पादो नोत्पादयतिति सिद्धम्

अपि च | एवं न युज्यमानायामप्युत्पद्यमानस्योत्पत्तौ भवतो मतमभ्युपेत्योच्यते-

उत्पद्यमानमुत्पादो यदि चोत्पादयत्ययम् | उत्पादयेत्तमुत्पादमुत्पादः कतमः पुनः

यद्यपि उत्पद्यमानं पदार्थमुत्पाद उत्पादयेद्भवन्मतेन, इदं तु वक्तव्यम्- तमिदानीमुत्पादः कतमो ऽपरः उत्पादमुत्पादयिष्यतीति

अथ स्यात्- उत्पादस्यापर उत्पादः उत्पादकः परिकल्प्येत, तदा अनवस्थादोषप्रसङ्ग इत्याह- अन्य उत्पादत्येनं यद्युत्पादो ऽनवस्थितिः |

एतच्चोक्तम् | अथ नास्यापर उत्पाद इष्यते, नन्वेवं सति विना उत्पादेन उत्पाद उत्पद्यते इत्येवं प्राप्नोति | ततश्च उत्पादोत्पाद्यानामपि पदार्थानां विनैवोत्पादेन उत्पत्तिरस्तु भावत्वादुत्पादवदिति प्रतिपादयन्नाह-

अथानुत्पाद उत्पन्नः सर्वमुत्पद्यते तथा

इति

अपि च | उत्पाद आत्मानं परांश्चोत्पादयतीत्यत्र पक्षे दूषणमेव न वक्तव्यमधुनास्माभिः | यस्मादत्र पक्षे दूषणम्-

सतश्च तावदुत्पत्तिरसतश्च न युज्यते | न सतश्चासतश्चेति पूर्वमेवोपपादितम्

नैवासतो नैव सतः प्रत्ययो ऽर्थस्य युज्यते |

इति

न सन्नासन्न सदसन् धर्मो निर्वर्तते यदा |

इत्यादिना उत्पादो निषिद्ध एव पूर्वम् | ततश्चैवमुत्पादे निषिद्धे उत्पद्यमानमुत्पाद उत्पादयति, स्वपरात्मानौ वा उत्पादयतीत्यस्याः कल्पनाया नास्त्येवावतार इति कुत एतत्प्रसेत्स्यति- उत्पाद उत्पद्यते, उत्पद्यमानमुत्पद्यते, स्वपरात्मानौ चोत्पादयतीति

किं चान्यत्- इहायमुत्पादः परिकल्प्यमानः निरुध्यमानस्य अनित्यतानुगतस्य वर्तमानस्य वा भावस्य परिकल्प्यते, अनिरुध्यमानस्य वा अतीतानागतस्यानित्यताविरहितस्य? उभयथा च नोपपद्यते इत्याह-

निरुध्यमानस्योत्पत्तिर्न भावस्योपपद्यते | यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते

तत्र निरुध्यमानस्य वर्तमानस्य विद्यमानत्वादुत्पादो नोपपद्यते | अनिरुध्यमानस्यापि विनाशरहितस्य अतीतानागतस्य भावलक्षणविलक्षणस्य खपुष्पस्येव नास्त्युत्पाद इति

एवं भावानामुत्पादाभावं प्रतिपाद्य अतः परं स्थितिर्विचार्यते ||

अत्राह- विद्यत एव भावानामुत्पादः, तद्भावभाविधर्मसद्भावात् | नानुत्पन्नस्य स्थिति संभवतीत्युत्पादभावेन स्थितेर्भावात् | स्थितिरुत्पादभावभाविनी भवति | तस्मादुत्पादो ऽप्यस्ति, तद्भावभाविधर्मसद्भावात् | इह यन्नास्ति, न तद्भावभाविधर्मसद्भावः, तद्यथा गगनकुसुमसौरभ्यस्येति उच्यते | स्यादुत्पादः, यदि तद्भावभाविनी स्थितिरेव स्यात् | न त्वस्ति | तदेवम्-

न स्थितभावस्तिष्ठत्यस्थितभावो न तिष्ठति | न तिष्ठति तिष्ठमानः को ऽनुत्पन्नश्च तिष्ठति

तत्र स्थितं न तिष्ठति तत्र स्थितिक्रियानिरोधात् | अस्थितभावो ऽपि न तिष्ठति स्थितिरहितत्वात् | तिष्ठमानमपि न तिष्ठति स्थितिद्वयप्रसङ्गात्, स्थितास्थितव्यतिरिक्तसंतिष्ठमानाभावाच्च अपि च |

को ऽनुत्पन्नश्च तिष्ठति |

इहोत्पादप्रतिषेधात्को ऽसावनुत्पन्नः पदार्थो यस्तिष्ठेदिति सर्वथा नास्ति स्थितिः

अपि च | इयं स्थितिर्निरुध्यमानस्य भावस्य स्यादनिरुध्यमानस्य वा? उभयथा च न युज्यते इति प्रतिपादयन्नाह-

स्थितिर्निरुध्यमानस्य न भावस्योपपद्यते | यश्चानिरुध्यमानस्तु स भावो नोपपद्यते

निरुध्यमानस्य निरोधाभिमुखस्य तावद्भावस्य विरोधिनी स्थितिर्न संभवति | यश्चाप्यनिरुध्यमानः स भाव एव न भवति, कुतस्तस्य स्थितिर्भविष्यति

अपि च | जरसा मरणेन च सर्व एव भावाः क्षणमपि न त्यज्यन्ते | यदा चैतदेवम् तदा जरामरणविरोधिन्याः स्थितेर्भावेषु प्रवृत्त्यवकाश एव नास्तीति प्रतिपादयन्नाह-

जरामरणधर्मेषु सर्वभावेषु सर्वदा | तिष्ठन्ति कतमे भावा ये जरामरणं विना

के हि नाम जरामरणरहिता भावा येषां स्थितिः स्यात्? तस्मान्नास्त्येव स्थितिरित्यभिप्रायः

यदि च, अस्याः स्थितेरन्या वा स्थितिः स्थित्यर्थं परिकल्प्येत, स्वयं वा स्वात्मानं स्थापयेत् | उभयथा च न युज्यते इत्याह-

स्थित्यान्यया स्थितेः स्थानं तयैव च न युज्यते | उत्पादस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना

ऽअनुत्पन्नो ऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् |ऽ; इत्यादिना यथा उत्पाद आत्मानं न जनयति इत्युक्तम्, एवं स्थितिरपि नात्मानं स्थापयतीति वक्तव्यम् |

अस्थिता स्थितिरेषा चेत्स्वात्मानं स्थापयेत्कथम् | स्थिता चेत्स्थापयत्येषा स्थितायां स्थाप्यते ऽथ किम् ||

इति योज्यम् | यथा च-

अन्य उत्पादयत्येनं यद्युत्पादो ऽनवस्थितिः |

इत्युत्पादे व्याख्यातम्, एवं स्थितावपि व्याख्येयम्-

अथान्या स्थापयत्येनां स्थितिर्यद्यनवस्थितिः |

इति | एवं स्थितिरपि न युक्ता | अत एवोक्तं भगवता-

अस्थिता हि इमे धर्माः स्थितिश्चैषां न विद्यते | अस्थितिः स्थितिशब्देन स्वभावेन न विद्यते ||

न स्थितिर्नापि चो जातिर्लोकनाथेन देशिता लोकनाथं विदित्वैवं समाधिं तेन जानथा || इति ||

उक्तं च आर्यसचर्यगाथासु-

आकाशनिश्रित समारुत आपखन्धो तन्निश्रिता इय मही पृथिवी जगच्च | सत्त्वान कर्मौपभोगनिदानमेवं आकाशथानु कृत चित्तम एतमर्थम् ||

यावत्-

स्थानम्मयानु अयु थानु जिनेन उक्तो ||

इति विस्तरः

अत्राह- विद्येते एव स्थित्युत्पादौ तत्सहचारिधर्मसद्भावात् | इह उत्पादस्थितिलक्षणसहचारिणी संस्कृतानामनित्यतास्ति | तस्मात्स्थित्युत्पादावपि स्तः इति | उच्यते | स्यात स्थित्युत्पादौ, यदि अनित्यतैव स्यात् | न त्वस्ति | कथमिति? यस्मात्-

निरुध्यते नानिरुद्धं न निरुद्धं निरुध्यते | तथापि निरुध्यमानं किमजातं निरुध्यते

यदि अनित्यतेति काचित्स्यात्, सा निरुद्धस्य भावस्य अनिरुद्धस्य वा निरुध्यमानस्य वा स्यात् | तत्र निरुद्धं निरुध्यते इति न युक्तम्, अतीतवर्तमानयोर्विरोधात् | अनिरुद्धमपि न युक्तम्, निरोधविरहितत्वात्, यदनिरुद्धमेव तत्कथं निरुध्यत इति परस्परविरोधाच्च | तथापि निरुध्यमानं न निरुध्यते इत्यनेन संबन्धः | निरुध्यमानमपि न निरुध्यते निरुध्यमानाभावात्, (Pप्_७०) निरोधद्वयप्रसङ्गाच्च | यतश्चैवं त्रिष्वपि कालेषु निरोधासंभवः, तस्मान्नास्त्येव निरोध इति कुतस्तत्सहचारिस्थित्युत्पादसंभवः स्यात्? अपि च | प्रागुत्पादप्रतिषेधादसंभव एव निरोधस्येत्याह-

किमजातं निरुध्यते |

इति

अपि च | अयं निरोधः स्थितस्य वा भावस्य स्यादस्थितस्य वा? उभयथा च न युज्यते इत्याह-

स्थितस्य तावद्भावस्य निरोधो नोपपद्यते |

स्थितस्य निरोधविरुद्धस्य नास्ति निरोधः |

नास्थितस्यापि भावस्य निरोध उपपद्यते

अस्थितस्य अभावस्य अविद्यमानस्य निरोधो नास्ति, इति सर्वथा नास्ति निरोधः

किं चान्यत् | यदि इह निरोधः स्यात्, स तयैवावस्थया तस्या एवावस्थायाः स्यादन्यया वा अन्यस्या अवस्थायाः स्यात् | सर्वथा च नोपपद्यते इति प्रतिपादयन्नाह-

तयैवावस्थयावस्था न हि सैव निरुध्यते | अन्ययावस्थयावस्था न चान्यैव निरुध्यते

तयैव तावत्क्षीरावस्थया सैव क्षीरावस्था न निरुध्यते, स्वात्मनि क्रियाविरोधात् | नाप्यन्यया दध्यवस्थया क्षीरावस्था निरुध्यते | यदि हि क्षीरदध्यवस्थयोर्यौगपद्यं स्यात्, स्यात्तयोर्विनाश्यविनाशकभावः | न तु दध्यवस्थायां क्षीरावस्था अस्ति | यदा च नास्ति, तदा कामसती विनाशयेत्? यदि विनाशयेत्, खरविषाणतीक्ष्णतामपि विनाशयेत् | तस्मादन्ययाप्यवस्थया नैवान्यावस्था निरुध्यते

अत्राह- यद्यपि तयैवावस्थया सैवावस्थ्या, अन्यया वा अवस्थया अन्यावस्था न निरुध्यते, तथापि क्षीरावस्थायास्तावन्निरोधो ऽस्ति, ततश्च उत्पादो ऽपि स्यादिति | उच्यते | अहो बत अतिजडतामात्मनो भवान् प्रकटयति | ननु च पूर्वोक्तेन न्यायेन

यदैवं सर्वधर्माणामुत्पादो नोपपद्यते |

इत्युक्तम्,

तदैवं सर्वधर्माणां निरोधो नोपपद्यते

इति स्फुटतरमेव प्रतिपादितं भवति

अपि च | निरोधो नाम यदि कश्चित् स्यात्, स सतो वा भावस्य स्यादसतो वा | तत्र-

सतश्च तावद्भावस्य निरोधो नोपपद्यते |

स्वभावादप्रच्युतस्य भावस्य निरोधो न युक्तः | यस्मात्-

एकत्वे न हि भावश्च नाभावश्चोपपद्यते

निरोधो हि नाम अभावः | स यस्य भवति, स नैव भवति | ततश्च सतो भावस्य निरोध इति ब्रुवता भावाभावयोरेकाधिकरणता अभ्युपगता भवति | एकत्वे सति उभयं न युज्यते | यदि तदानीं भावः स्यात्, तदा निरोधेनाभावेनावेशाद्भावव्यपदेशो ऽयुक्तः | अथ अभावः, सो ऽप्यस्य न युज्यते, अभावविरोधिना भावरूपेणावियोगात् | तस्मादेकत्वे सति भावाभावयोः स पदार्थो नैव भावो नाप्यभाव इति युज्यते | अथवा, परस्परविरुद्धत्वादालोकान्धकारवदेकत्वे सति न हि भावश्च नाभावश्चोपपद्यते | एवं तावत्सतो भावस्य निरोधो न युक्तः

इदानीम्-

असतो ऽपि न भावस्य निरोध उपपद्यते |

अविद्यमानस्याभावस्य न विनाशो ऽस्ति वन्ध्यातनयस्येव, अविद्यमानत्वात् | अत एवाह-

न द्वितीयस्य शिरसच्छेदनं विद्यते यथा

प्रसिद्धासत्त्वस्यैव नराणां द्वितीयस्य शिरसो दृष्टान्तत्वेनोपादानान्निर्देशापूर्णत्वान्नास्तीति नोपात्तम् | तदेवमसतो भावस्य निरोधो न संभवति, सतो ऽपि न | यश्चोभयथापि न संभवति, स केनात्मना स्थितः? नास्त्येव निरोध इति प्रतीयताम्

किं चान्यत् | यदि निरोधो नाम भावानां निरोधक इति कल्प्यते, तस्येदानीं किमन्यो निरोध इष्यते, उत न? यदि इष्यते तन्न युज्यते |

न स्वात्मना निरोधो ऽस्ति निरोधो न परात्मना |

कथं पुनर्नास्तीति प्रतिपादयन्नाह-

उत्पादस्य यथोत्पादो नात्मना न परात्मना

तत्र यथा-

अनुत्पन्नो ऽयमुत्पादः स्वात्मानं जनयेत्कथम् |

इत्यादिना उत्पादः स्वात्मानं नोत्पादयति, एवं निरोधो ऽपि स्वात्मानं न निरोधयति | कथमिति? उच्यते-

अनिरुद्धो निरोधो ऽयं स्वात्मानं नाशयेत्कथम् | अथ नष्टो नाशयति नष्टे किं नाश्यते पुनः ||

इति सममुत्पादेन वक्तव्यम् | एवं च स्वात्मना न निरोधो ऽस्ति | निरोध इदानीं परात्मनापि नास्ति | कथम्? तत्र यथा उत्पादे गदितम्- ऽअन्य उत्पादयत्येनम्ऽ; इत्यादि, एवं निरोधे ऽपि वक्तव्यम्-

अन्यो विनाशयत्येनं नाशो यद्यनवस्थितिः | अथाविनाशो नष्टो ऽयं सर्वं नश्यतु ते तथा ||

इति | तदेवं परात्मनापि निरोधो न संभवतीति नास्ति निरोधस्य निरोधः ||

अथ मन्यसे- नास्त्येव निरोधस्य निरोध इति, तदयुक्तम् | यदि हि निरोधस्य निरोधो न स्यात, तदा निरोधरहितत्वात्संस्कृतलक्षणमवहीयते | तदेवं यदि विनाशस्य विनाशः परिकल्प्यते तथापि न युक्तो विनाशः | अथ न परिकल्प्यते, तथापि न युक्त इति | कथं त्विदानीं विनाशो योक्ष्यते परस्य? अथ स्यात्- तथापि एवमेव विचारे सति विनाशो भवतो ऽपि न युज्यते, ततः य उभयोर्दोषः, न तेनैकश्चोद्यो भवतीति | उच्यते | नैवेदं चोद्यं ममापतति | किं कारणम्? ये स्वात्मना निःस्वभावा भावाः, ते च निःस्वभावा एव सन्तो बालानामिदंसत्याभिनिवेशिनां व्यवहारपथमुपयान्ति अविचारप्रसिद्धेनैव न्यायेनेति तेषु नास्ति यथोदितविचारावतारो ऽस्माकम् मायास्वप्नगन्धर्वनगरादिवत्तु लौकिकाः पदार्था निरुपपत्तिका एव सन्तः सर्वलोकस्याविद्यातिमिरोपहतमतिनयनस्य प्रसिद्धिमुपगता इति परस्परापेक्षयैव केवलं प्रसिद्धिमुपगता बालैरभ्युपगम्यन्ते | यथोक्तं शतके-

अलातचक्रनिर्माणस्वप्नमायाम्बुचन्द्रकैः | धूमिकान्तःप्रतिश्रुत्कामरीच्यभ्रैः समो भवः ||

तस्मात्सति उत्पादे उत्पाद्यम्, सति उत्पाद्ये उत्पादः | सति निरोधे निरोध्यम्, सति निरोध्ये निरोधः, इत्येवं लौकिकस्य व्यवहारस्याभ्युपगमात्कुतो ऽस्मत्पक्षे समप्रसङ्गिता भवितुमर्हति |

यस्तु विनाशस्य अहेतुकत्वमभ्युपेत्य क्षणिकतां संस्काराणामाह, तस्य निर्हेतुकत्वात् | खपुष्पवद्विनाशाभावात् कुतः क्षणिकत्वं भावानां सेत्स्यति, कुतो विनाशरहितानां संस्कृतत्वमपीति सर्वमेव असमञ्जसं तस्य जायते | जातिप्रत्ययं जरामरणं संस्कृतलक्षणानां च संस्कारस्कन्धान्तर्भाव वर्णयता भगवता ननु सहेतुकत्वं स्पष्टमादर्शितं विनाशस्य | जातिमात्रापेक्षत्वाच्चास्य क्षणभङ्गो ऽपि सुखसाध्य इति सर्वं सुस्थं जायते ||

अथ स्यात्- विनाशो हि नाम अभावः, यश्च अभावः, किं तस्य हेतुना कर्तव्यम् | अतो निर्हेतुको विनाश इति | ननु च भावे ऽपि हेत्वभावप्रसङ्गो भवति | भावो हि नाम विद्यमानः, यश्च विद्यमानः तस्य च किं हेतुना प्रयोजनम्? न हि जातं पुनरपि जन्यते | तस्मात्सर्वत्रैव हेत्वभावप्रसङ्गादयुक्तमेतत् ||

अपि च | यथा उत्पादः सहेतुकः पूर्वमभावात्पश्चाच्च भावात्, एवं विनाशो ऽपीष्यताम् | विनाशो हि न सर्वदा भवति, उत्पादात्पूर्वमभावात्पश्चाच्च भावात् | यच्चोच्यते- यश्चाभावः तस्य (Pप्_७३) किं हेतुना कर्तव्यमिति, तदयुक्तम् | यस्मान्न वयं विनाशस्य हेतुना किंचित्क्रियमाणमिच्छामः, किं तर्हि विनाश एव क्रियते इति वर्णयामः | नन्वेवं सति क्रियमाणत्वाद्विनाशो ऽपि भावः प्राप्नोतीति चेत्, इष्यत एवैतत् | विनाशो हि स्वरूपापेक्षया भावः, रूपादिधर्मनिवृत्तिस्वभावत्वात्तु न भावः | अपि च | मरणमपि द्विविधकार्यप्रत्युपस्थापनं संस्कारविध्वंसनं च करोति | अपरिज्ञानानुपच्छेदं (?) चेत्यागमात् कथं न सहेतुको विनाशः? अपि च | कल्पिताभावलक्षणायाश्च शून्यतायाः परेण भावरूपतामभ्युपगच्छता कथमभावस्य भावत्वं नाभ्युपगतं भवति? भावत्वाच्च कथमसंस्कृतत्वं शून्यतायाः स्यात्? अतः सर्वमभ्युपेतं विहीयते भवता | अत एव वक्ष्यति-

भवेदभावो भावश्च निर्वाणमुभयं कथम् | न संस्कृतं हि निर्वाणं भावाभावौ च संस्कृतौ ||

इत्यलं प्रसङ्गेन | प्रकृतमेव व्याख्यास्यामः

अत्राह- यदि उत्पादस्थितिभङ्गाः संस्कृतस्य निषिद्धाः, तथापि संस्कृतमस्ति विशेषलक्षणयुक्तम् | तथाहि काठिन्यादिकं सास्नादिकं च तस्य विशेषलक्षणमुपदिश्यते | तस्मात्संस्कृतस्य सद्भावात्तल्लक्षणमप्यस्तीति | उच्यते | स्यादेवं यदि संस्कृतमेव वस्तु स्यात् | कुतः? यस्मात्-

उत्पादस्थितिभङ्गानामसिद्धेर्नास्ति संस्कृतम् |

यदा यथोक्तेन न्यायेन उत्पादस्थितिभङ्गा एव निषिद्धाः, तदा कुतः संस्कृतं वस्तु तद्विशेषलक्षणमप्यस्तीति ||

अत्राह- विद्यत एव संस्कृतम्, तत्प्रतिपक्षासंस्कृतसद्भावात् | उच्यते | स्यादेतदेवम्, यदि असंस्कृतमेव स्यात् | यस्मात्-

संस्कृतस्याप्रसिद्धौ च कथं सेत्स्यत्यसंस्कृतम्

अत्रैके आकाशाप्रतिसंख्यानिरोधनिर्वाणान्यसंस्कृतानीति कल्पयन्ति | अपरे शून्यतां तथतालक्षणामसंस्कृतां परिकल्पयन्ति | तदेतत्सर्वं संस्कृतस्याप्रसिद्धौ सत्यां नास्त्येवेति स्पष्टमादर्शितम्

अत्राह- यदि उत्पादस्थितिभङ्गा न सन्तीत्यवधारितम्, यत्तर्हि इदमनावरणज्ञानिना मुनिना-

᳚संस्कृतस्य भिक्षवः उत्पादो ऽपि प्रज्ञायते, व्ययो ऽपि, स्थित्यन्यथात्वमपि᳚

इत्युदाहृतम्, तत्कथं वेदितव्यमिति? उच्यते-

यथा माया यथा स्वप्नो गन्धर्वनगरं यथा | तथोत्पादस्तथा स्थानं तथा भङ्ग उदाहृतम्

यथा मायादयः स्वभावेनानुत्पन्ना अविद्यमाना मायादिशब्दवाच्या मायादिविज्ञानगम्याश्च लोकस्य, एवमेते ऽपि लोकप्रसिद्धिमात्रेण उत्पादादयः स्वभावेन अविद्यमाना अपि भगवता तथाविधविनेयजनानुग्रहचिकीर्षुणा निर्दिष्टा इति | अत एवोक्तम्-

त्वक्स्नायुमांसास्थिसमुच्छ्रये च उत्पाद्य संज्ञां मम पत्निरेषा | मूढा हि बला जनयन्ति रागं स्त्रियो न जानन्ति यथैव मायाम् ||

यथा कुमारी सुपिनान्तरस्मिं सा पुत्र जातं च मृतं च पश्यति | जाते ऽतितुष्टा मृति दौर्मनस्थिता तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ||

यथैव गन्धर्वपुरं मरीचिका यथैव माया सुपिनं यथैव | स्वभावशून्या तु निमित्तभावना तथोपमान् जानथ सर्वधर्मान् ||

संस्कृतासंस्कृतधर्मविविक्ता नास्ति विकल्पन तेषमृषीणाम् | सर्वगतीषु असंस्कृतप्राप्ता दृष्टिगतेहि सदैव विविक्ता ||

नित्यमरक्त अदुष्ट अमूढाः तस्य सभावसमाहितचित्ता | एष समाधिबली बलवन्तो यो इमु जानति शून्यकधर्मान् || इति

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचित्तायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ संस्कृतपरीक्षा नाम सप्तमं प्रकरणम् ||

कर्मकारकपरीक्षा अष्टमं प्रकरणम् |

अत्राह- विद्यन्त एव संस्कृतस्वभावतो विज्ञानादयः संस्कृता धर्माः, तद्धेतुककर्मकारकसद्भावात् | उक्तं हि भगवता-

अविद्यानुगतो ऽयं भिक्षवः पुरुषपुद्गलः पुण्यानपि संस्कारानभिसंस्करोति, अपुण्यानपि, आनिञ्जयानपि संस्कारानभिसंस्करोति |

इत्यादिना कर्मणां कारको व्यपदिष्टः, तत्कर्मफलं च विज्ञानादिकमुपदिष्टम् | यस्य च कारको ऽस्ति, तदस्ति, तद्यथा घटः | यन्नास्ति, न तस्य कारकः, तद्यथा कूर्मरोमप्रावारस्येति | उच्यते | स्याद्विज्ञानादिकं संस्कृतं यदि तस्य निष्पादककर्मकारकौ स्याताम् | न तु स्तः | यस्मात्-

सद्भूतः कारकः कर्म सद्भूतं न करोत्ययम् | कारको नाप्यसद्भूतः कर्मासद्भूतमीहते

तत्र करोतीति कारकः कर्ता | कुर्वाणस्यैव किंचित् कारकव्यपदेशो नाकुर्वाणस्य | तच्च करणं सद्भूतस्य वा कर्तुः परिकल्प्येत, असद्भूतस्य वा, सदसद्भूतस्य वा? क्रियते इति कर्म कर्तुरीप्सिततमम् | तदपि त्रिविधम्, सद्भूतमसद्भूतं सदसद्भूतं च | तत्र सद्भूतः कारकः क्रियायुक्तः सद्भूतं क्रियायुक्तं कर्म न करोतीत्येका प्रतिज्ञा | इदानीमसद्भूतो ऽपि क्रियाकारकरहितो ऽसद्भुतं क्रियारहितं कर्म न करोतीत्यपरा प्रतिज्ञा

तत्राद्यां प्रसाधयितुमाह-

सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम् |

क्रियानिबन्धनत्वात्कारकव्यपदेशस्य, करोति क्रियायुक्त एव कश्चित्सद्भूतः कारकव्यपदेशं लभते, ततश्च तस्यैवंविधस्य क्रियाहेतुकलब्धकारकव्यपदेशस्य अपरा क्रिया नास्ति यया कर्म कुर्यात् | क्रियाभावाच्च यदा कारकः कर्म न करोति, तदा कारकनिरपेक्षमकर्तृकं कर्म स्यात् | न चाकर्तृकं कर्म संभवति बन्ध्यासूनोरिव घटकरणमिति | एवं तावत्

सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम् |

इति दोषप्रसङ्गात् सद्भूतः कारकः कर्म न करोति |

इदानीं सद्भूतमपि कर्म कारको न करोतीति प्रतिपादयन्नाह-

सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः

सद्भूतं नाम कर्म क्रियायुक्तम् | तस्येदानीं क्रियानिबन्धनलब्धकर्मव्यपदेशस्य अपरा क्रिया नास्ति यया कर्म क्रियेतेति | एवं तावत्सद्भूतस्य कर्मणः क्रिया नास्ति | यदा नास्ति परा क्रिया, तदा कारकस्तत्सद्भूतं कर्म नैव करोति | यदा च न करोति कर्मणो द्वितीयक्रियाभावात्, तदा (Pप्_७६) अकर्मक एव अविद्यमानकर्मक एव तस्य कर्मणः कारकः स्यात् | न चैतद्यक्तम् | न हि अकृतानन्तर्यकर्मणः आनन्तर्यकर्मकारकत्वं दृष्टमिति

एवं सद्भूतः कारकः सद्भूतं कर्म न करोति इति संसाध्य इदानीं यथा असद्भूतमपि कर्म असद्भूतः कारको न करोति तथा प्रतिपादयन्नाह-

करोति यद्यसद्भूतो ऽसद्भूतं कर्म कारकः | अहेतुकं भवेत्कर्म कर्ता चाहेतुको भवेत्

असद्भूतः कारको यः क्रियारहितः | क्रिया च कारकव्यपदेशे हेतुरिति क्रियारहित कारको ऽपि निर्हेतुकः स्यात् | कर्माप्यसद्भूतं निर्हेतुकं स्यात्

सति च अहेतुकवादाभ्युपगमे कार्यं च कारणं च सर्वमपोदितं स्यादित्याह-

हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते |

सत्येव हि हेतोरभ्युपगमे हेतुना यन्निष्पाद्यते तत् कार्यम्, तस्य च यो निष्पादकः तत्कारणमिति युज्यते | तद्यथा घटस्य मृद् हेतुः, घटः कार्यम्, तस्य च चक्रादयः सहकारिकारणम् | अहेतुकवादाभ्युपगमे तु हेत्वनपेक्षत्वान्मण्डूकजटाशिरोमणिमयघटवन्न स्यादयं घटः | असति घटे कुतस्तत्कारणमिति | एवम्-

हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते |

ततश्च-

तदभावे क्रिया कर्ता करणं च न विद्यते

तदभावे कार्यकारणभावे, किं कुर्वाणस्य क्रिया संभवेत्, कस्यां वा क्रियायां कुम्भकारस्य स्वातन्त्र्यात्कर्तृत्वं स्यात्? न चापि मृदां तादात्म्यप्रवृत्त्या साधकतमत्वेन करणत्वं युज्यत इति एवं तावत्-

तदभावे क्रिया कर्ता करणं च न विद्यते ||

ततश्च-

धर्माधर्मौ न विद्येते क्रियादीनामसंभवे |

इह यदा देवदत्तः प्राणातिपातविरतिक्रियास्वातन्त्र्यात्कर्ता सन् स्वतन्त्रकार्येण करणभूतेन प्राणातिपातविरतिक्रियां करोति, तदास्य धर्म उपजायते | एवं दशस्वपि कुशलेषु कर्मपथेषु कुशलक्रियानिष्पाद्येषु रत्नत्रयमातापितृतदन्यपूज्यपूजादिलक्षणेषु च कुशलधर्मप्रारम्भेषु योज्यम् | एवमधर्मे ऽपि प्राणातिपातादिलक्षणे कुशलविपर्ययेण क्रियाकर्तृकरणानामभावे सति कर्मणामभावप्रसङ्ग उद्भावनीयः ||

यदा चैवं धर्माधर्मौ न संभवतः, तदा तत्फलमपि नास्त्येवेति प्रतिपादयन्नाह-

धर्मे चासत्यधर्मे च फलं तज्जं न विद्यते

धर्माधर्मजनितमिष्टानिष्टफलं सुगतिदुर्गत्योर्धर्माधर्मयोरभावे सति न स्यात्

ततश्च-

फले ऽसति न मोक्षाय न स्वर्गायोपपद्यते | मार्गः

यदि हि फलमिष्टानिष्टं स्यात, स्याल्लौकिकस्य मार्गस्य ध्यानारूप्यसमाधिसमापत्तिलक्षणं स्वर्गः, तदानीं तदर्थं लौकिकमार्गभावना ज्यायसी स्यात्, कुगतिगमनकर्मपथविरतिसाफल्यं च स्यात् | यदि च मोक्षलक्षणं निर्वाणं फलं स्यात्, तदर्थ लोकोत्तरार्याष्टाङ्गमार्गभावनासाफल्यं स्यात् | यदा तु फलं नास्ति, तदा-

फले ऽसति न मोक्षाय न स्वर्गायोपपद्यते | मार्गः |

किं च | एवं फलाभावे सति-

सर्वक्रियाणां च नैरर्थक्यं प्रसज्यते

या अपि ह्येताः कृषिवाणिज्यबल (भृति?) गतादिकाः क्रियाः फलार्थ प्रारभ्यन्ते, ता अपि सर्वाः फलाभावे सति नोपपद्यन्त इति | एवं सर्वक्रियाणां नैरर्थक्यं प्रसज्यते भवताम् | न चासां नैरर्थक्यम् | तस्मान्निरवशेषदोषविषवृक्षाकरभूतो ऽयं स्वर्गापवर्गापवादी नरकादिमहापायप्रपातवर्तनहेतुः दृष्टादृष्टहेतुपदार्थविरोधीति कृत्वा, सद्धिः असद्भूतः कारको ऽसद्भूतं कर्म करोतीति पक्षो निकृष्ट एवेति त्याज्यः

तदेवं प्रतिज्ञाद्वयं संसाध्य इदानीमुभयरूपः कारकः, उभयरूपमपि कर्म न करोतीत्याह-

कारकः सदसद्भूतः सदसत्कुरुते न तत् |

तत्र यदेतदसद्भूतं कर्म क्रियायुक्तमक्रियायुक्तं च, तत् सदसद्भूतः कारको न करोतीति | यस्मात्-

परस्परविरुद्धं हि सच्चासच्चैकतः कुतः

एकः पदार्थः एकस्मिन् काले क्रियायुक्तश्चाक्रियायुक्तश्चेति न युज्यत एवैतत् | ततश्च सदसद्भूतो ऽपि कारकः सदसद्भूतं कर्म न करोति, अविद्यमानत्वादित्यभिप्रायः

एवं समे पक्षे दूषणमुद्भाव्य विषमपक्षस्यापि निराचिकीर्षया आह-

सता च क्रियते नासन्नासता क्रियते च सत् | कर्त्रा

सता सद्भूतेन तावत्कर्त्रा क्रियायुक्तेन असद्भूतमसदक्रियायुक्तं कर्म न क्रियते | यस्मात्-

सर्वे प्रसज्यन्ते दोषास्तत्र त एव हि

सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्म च स्यादकर्तृकम् |

इत्येवं तावत् सद्भूतः कारकः कर्म न करोति, नाप्यसद्भूतं कर्म क्रियते | असद्भूतं हि कर्म अहेतुकं भवेत् | ततश्च-

हेतावसति कार्यं च कारणं च न विद्यते ||

इत्यादिना सर्वं दूषणमापद्यते | तस्मात्पूर्वोक्तैरेव हेतुभिर्दूषितत्वादस्य विषमपक्षस्य न पुनर्हेतोरुपादानमनुष्ठीयते | यथा चैतत् सता कर्त्रा असत्कर्म न क्रियते इति प्रतिपादितम्, एवमसता कर्त्रा अक्रियायुक्तेन सत्कर्म न क्रियते इति व्याख्येयमुक्तपथानुसारेण

एवं तावद्विषमपक्षे एकैकपदपरामर्शेन दूषणमभिधाय इदानीमेकैकस्य पदस्य पदद्वय परामर्शेन दूषणाभिधानमाह-

नासद्भूतं न सद्भूतः सदसद्भूतमेव वा | करोति कारकः कर्म पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः

स कारकः सद्भूतः असद्भूतं कर्म सदसद्भूतमेव वा न करोतीति | कथमित्याह- पूर्वोक्तैरेव हेतुभिरिति | तत्र ऽसद्भूतस्य क्रिया नास्तिऽ; इत्यादिना सद्भूतः कारको न करोति | असद्भूतमपि कर्म न क्रियते ऽअहेतुकं भवेत्कर्मऽ; ऽहेतावसति कार्यं चऽ; इत्यादिना विहितदोषात् | सदसद्भूतमपि कर्म न क्रियते-

परस्परविरुद्धं हि सच्चासच्चैकतः कुतः

इति वचनात् | एवं तावत्सद्भूतः कारको ऽसद्भूतं सदसद्भुतं च कर्म न करोति

इदानीमसद्भूतो ऽपि कारकः सद्भूतं कर्म सदसद्भूतं च कर्म न करोतीत्याह-

नासद्भूतो ऽपि सद्भूतं सदसद्भूतमेव वा | करोति कारकः कर्म पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः

असद्भूतः कारको निर्हेतुको भवेत् | ऽहेतावसति कार्यं चऽ; इत्यादिना उक्तदोषादसद्भूतः कारको न करोति |

सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः |

इति प्रसङ्गात् सद्भूतं कर्म न क्रियते | सदसद्भूतमपि कर्म न क्रियते,

परस्परविरुद्धं हि सच्चासच्चैकतः कुतः |

इति वचनात्

इदानीं सदसद्भूतो ऽपि कारकः एकैक एवोभयरूपः सन् यथा सद्भूतमसद्भूतं च भिन्नसंकेतं कर्म न करोति तथा प्रतिपादयन्नाह-

करोति सदसद्भूतो न सन्नासच्च कारकः | कर्म तत्तु विजानीयात्पूर्वोक्तैरेव हेतुभिः

परस्परविरुद्धं हि सच्चासच्चैकतः कुतः |

इति वचनात्सदसद्भूतः कारको न करोति |

सद्भूतस्य क्रिया नास्ति कर्ता च स्यादकर्मकः |

इति प्रसङ्गात्सद्भूतं कर्म न क्रियते | असद्भूतमपि कर्म अहेतुकं ऽहेतावसति कार्य चऽ; इत्यादिनोक्तदोषान्न क्रियते | यतश्चैवं समपक्षेषु विषमपक्षेषु च कर्तुः कर्मणश्च सर्वथा सिद्धिरयुक्ता, तस्माद्यदुक्तं विद्यन्त एव विज्ञानादयः संस्कृता धर्माः संस्कृतस्वभावाः तद्धेतुककर्मकारकसद्भावादिति, तदयुक्तम् ||

अत्राह- किमवधारितमेतद्भवता न सन्ति भावा इति? न हि | भवतस्तु सस्वभाववादिनः स्वभावस्य भावानां वैधुर्यात्सर्वभावापवादः संभाव्यते | वयं तु प्रतीत्योत्पन्नत्वात्सर्वभावानां स्वभावमेवनोपलभामहे, तत्कस्यापवादं करिष्यामः? यथोक्तमार्यरत्नावल्याम्-

मरीचि तोयमित्येतदिति मत्वागतो ऽत्र सन् | यदि नास्तीति तत्तोयं गृह्णीयान्मूढ एव सः ||

मरीचिप्रतिमं लोकमेवमस्तीति गृह्णतः | नास्तीति चापि मोहो ऽयं सति मोहे न मुच्यते ||

अज्ञानकल्पितं पूर्वं पश्चात्तत्वार्थनिर्णये | यदा न लभते भावमेवाभावस्तदा कुह || इति

तदेवं निःस्वभावानां सर्वभावानां कुतो यथोक्तप्रकारसिद्धिः? तस्माल्लौकिकं विपर्यासमभ्युपेत्य सांवृतानां पदार्थानां मरीचिकाजलकल्पानामिदंप्रत्ययतामात्राभ्युपगमेनैव प्रसिद्धिर्नान्येनेत्याह-

प्रतीत्य कारकः कर्म तं प्रतीत्य च कारकम् | कर्म प्रवर्तते, नान्यत्पश्यामः सिद्धिकारणम्

इह अकुर्वाणस्य कर्मनिरपेक्षस्य कारकत्वाभावात् कर्मापेक्ष्य कारकस्य कारकत्वं भवति | कारकेण चाक्रियमाणस्य कस्यचित्कर्मत्वाभावात् क्रियमाणस्यैव कर्मव्यपदेशात्, तं कारकं प्रतीत्य कर्म प्रवर्तते इत्येवं कर्मकारकयोः परस्परापेक्षिकीं सिद्धिं मुक्त्वा नान्यत्सिद्धिकारणं पश्यामः

यथा च कर्मकारकयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिः, एवमन्येषामपि भावानामित्यतिदिशन्नाह-

एवं विद्यादुपादानं व्युत्सर्गादिति कर्मणः | कर्तुश्च

एवमित्यनेन अनन्तरां कर्मकारकप्रज्ञप्तिं दर्शयति | उपात्तिरुपादानम् | अनेन चोपात्तिक्रियामाह | सा च स्वसाधनं कर्तारमुपादातारं कर्म चोपादानं संनिधापयति | तयोश्च उपादेयोपादात्रोः परस्परापेक्षयोः कर्मकारकवदेव सिद्धिर्न स्वाभाविकी | कस्मात्पुनः स्वाभाविकी न भवति इत्याह- व्युत्सर्गादिति कर्मणः, कर्तुश्चेति | इतिशब्दो हेतुपरामर्शी | व्युत्सर्गो व्युदासः | ततश्च अयमर्थ उपपद्यते- यैरेव हेतुभिः कर्मणश्च व्युत्सर्गो ऽस्माभिरुक्तः, तैरेव हेतुभिः उपादाता उपादेयं च प्रतिषिद्धं वेदितव्यम् | न च केवलमनयोरन्योन्यापेक्षिकी सिद्धिः कतुर्श्च कर्मणश्च प्रतिषेधेनावसेया, अपि च

कर्मकर्तृभ्यां शेषान् भावान् विभावयेत्

प्राज्ञ इति वाक्यशेषः | कर्मकारकोपादेयोपादातृव्यतिरिक्ता ये ऽन्ये भावा जन्यजनकगन्तृगमनद्रष्टव्यदर्शनलक्ष्यलक्षणोत्पाद्योत्पादकाः, तथा अवयवावयविगुणगुणिप्रमाणप्रमेयादयो निरवशेषा भावाः, तेषां कर्तृकर्मविचारेण स्वभावतो ऽस्तित्वं प्रतिषिध्य परस्परापेक्षिकीमेव सिद्धि प्राज्ञो निर्मुमुक्षुर्जातिजरामरणादिबन्धनेभ्यो मोक्षाय विभावयेत् ||

एषां च विस्तरेण विचारो मध्यमकावतारादिभ्यो ऽवसेयः ||

ननु च शेषान् भावान् विभावयेदित्यनेनैव उपादानोपादान्नोरधिगतत्वादुपादानोपादानं पुनरयुक्तम् | सत्यमेतत् | तथापि तत्त्वविचारे प्राधान्यज्ञापनार्थमुपादानोपादात्रोभेदेनोपादानम्, तथा हि उत्तरेषु प्रकरणेषु भूयसा अनयोरेव विचारो भविष्यतीति | अत एवोक्तं भगवता आर्योपालिपरिपृच्छायाम्-

भय दर्शित नैरयिकं मे सत्त्वसहस्र सवेजित नैके | न च विद्यति कश्चिह सत्त्व यो च्युतु गच्छति घोरमपायम् ||

न च कारकु कारणं सन्ति येहि कृता असितोमरशस्त्राः | कल्पवशेन तु पश्यति तत्र कायि पतन्ति अपायित शस्त्राः ||

चित्रमनोरम सज्जितपुष्पाः स्वर्णविमान जलन्ति मनोज्ञाः | तेष्वपि कारकु नास्तिह कश्चि ते ऽपि च स्थापित कल्पवशेन ||

कल्पवशेन विकल्पितु लोकः संज्ञगहेण विकल्पितु बालः | सो च गहो अगहो असभूतो मायमरीचिसमा हि विकल्पाः || इति

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ कर्मकारकपरीक्षा नाम अष्टमं प्रकरणम् ||

पूर्वपरीक्षा नवमं प्रकरणम् |

अत्राह- यदुक्तम्- ऽएवं विद्यादुपादानं व्युत्सर्गादिति कर्मणः | कर्तुश्चऽ; इति, तदयुक्तम् | यस्मात्-

दर्शनश्रवणादीनि वेदनादीनि चाप्यथ | भवन्ति यस्य प्रागेभ्यः सो ऽस्तीत्येके वदन्त्युत

यस्य उपादातुः दर्शनश्रवणघ्राणरसनादीनि वेदनास्पर्शमनस्कारादीनि च भवन्ति, स उपादाता पूर्वमेभ्य उपादानेभ्यो ऽस्तीति सांमितीया वदन्ति

किं कारणम्? यस्मात्-

कथं ह्यविद्यमानस्य दर्शनादि भविष्यति | भावस्य तस्मात्प्रागेभ्यः सो ऽस्ति भावो व्यवस्थितः

इह विद्यमान एव देवदत्तो धनोपादानं कुरुते नाविद्यमानो वन्ध्यातनयः | एवं यदि तावत्पुद्गलो दर्शनादिभ्यः पूर्वं व्यवस्थितो न स्यात्, नासौ दर्शनादिकस्योपादानमकरिष्यत् | तस्मादस्ति असौ धनात्प्रागेव स्थितदेवदत्तवत् दर्शनादिभ्यः पूर्वं पुद्गलो यो ऽस्य उपादानं करिष्यतीति

उच्यते-

दर्शनश्रवणादिभ्यो वेदनादिभ्य एव च | यः प्राग्व्यवस्थितो भावः केन प्रज्ञप्यते ऽथ सः

यौ ऽसौ पुद्गलो दर्शनादिभ्यः पूर्वमस्तीति व्यवस्थाप्यते, स केन प्रज्ञप्यताम्? पुद्गलप्रज्ञप्तेर्हि दर्शनादिकं कारणम् | स यदि तेभ्यः प्राग्व्यवस्थितो ऽस्तीति कल्प्यते, तदा दर्शननिरपेक्षः स्याद् घटादिव पटः | यश्च स्वकारणनिरपेक्षः स निर्हेतुको धनादिनिरपेक्षः धनिकवन्नास्तीत्यभिप्रायः

किं चान्यत्-

विनापि दर्शनादीनि यदि चासौ व्यवस्थितः | अमून्यपि भविष्यन्ति विना तेन न संशयः

यदि मन्यसे- दर्शनादिभ्यः पूर्वं पुद्गलो नामास्ति, स दर्शनादिकमुपादानमुपादत्ते इति | नन्वेवं सति निरस्तसंशयममून्यपि दर्शनादीनि विना पुद्गलेन भविष्यन्ति | तथाहि देवदत्तो धनसंबन्धात्पूर्वं धनव्यतिरिक्तो व्यवस्थितः सन् अर्थान्तरभूतमेव पृथक्सिद्धं धनमुपादत्ते | एवमुपादातुरपि स्वात्मव्यतिरेकेणार्थान्तरभूतं दर्शनादिकमुपादानं स्यात्

न तु संभवतीत्याह- अज्यते केनचित्कश्चित् किंचित्केनचिदज्यते | कुतः किंचिद्विना कश्चित् किंचित्कंचिद्विना कुतः

इह बीजाख्येन कारणेन किंचित्कार्यमभिव्यज्यते ऽङ्कुराख्यम्, तेन च कार्येण किंचित् कारणमभिव्यज्यते बीजाख्यम्- अस्येदं कारणमिदमस्य कार्यमिति | एवं यदि केनचिद्दर्शनादिकेनोपादानेन कश्चिदात्मस्वभावो ऽभिव्यज्यते अस्यायमुपादातेति, केनचिच्चात्मना किंचिदुपादानं दर्शनादिकमभिव्यज्यते इदमस्योपादानमिति, तदानीं स्यात्परस्परापेक्षयोरुपादानोपादात्रोः सिद्धिः यदा तु उपादातारं विना पृथक् सिद्धं दर्शनादिकमभ्युपगम्यते, तदा तन्निराश्रयमसदेव तस्मान्नास्त्युभयोरपि सिद्धिः, इति न युक्तमेतत्- दर्शनादिभ्यः पृथगवस्थित उपादातेति

अत्राह- यदुक्तं दर्शनश्रवणादिभ्य इत्यादि, अत्रोच्यते | यदि सर्वेभ्यो दर्शनादिभ्य प्रागवस्थित इत्यभ्युपगतं स्यात्, स्यादेष दोषः | यदा तु-

सर्वेभ्यो दर्शनादिभ्यः कश्चित्पूर्वो न विद्यते |

किं तर्हि एकैकस्मात्पूर्वो विद्यते | यदा चैवम्, तदा-

अज्यते दर्शनादीनामन्येन पुनरन्यदा

यदा दर्शनेन द्रष्टेत्यभिव्यज्यते, न तदा श्रवणादीन्युपादाय प्रज्ञप्यते, ततश्च पूर्वोक्तदोषानवसर इति

उच्यते | एतदपि न युक्तं दर्शनादिरहितस्य निरुपादानस्य निर्हेतुकस्य निरञ्जनस्यास्तित्वासंभवात् |

सर्वेभ्यो दर्शनादिभ्यो यदि पूर्वो न विद्यते |

इति परिकल्प्यते, एवमपि-

एकैकस्मात्कथं पूर्वो दर्शनादेः स विद्यते

यो हि सर्वेभ्यः पूर्वो न भवति, स एकैकस्मादपि न भवति | तद्यथा सर्वेभ्यो वृक्षेभ्य प्राग् वनं नास्ति, तदा एकैकस्मादपि नास्ति | सर्वासां च सिकतानां तैलजननाभावे सति एकैकस्या अपि सिकतायास्तैलं नास्ति | अपि च | यो ह्येकैकस्मात्पूर्वो भवति, ननु स सर्वेभ्यो ऽपि पूर्वं एवेत्यभ्युपगतं भवति | एकैकव्यतिरेकेण सर्वस्याभावात् | तस्मान्न युक्तमेकैकस्मात्पूर्वो विद्यत इति

इतश्च न युक्तम्- यस्मात्-

द्रष्टा स एव स श्रोता स एव यदि वेदकः |

तदा-

एकैकस्माद्भवेत्पूर्वं

न च युक्तं वक्तुं स एव द्रष्टा स एव श्रोतेति | यदि स्यात्, तदा दर्शनक्रियारहितस्यापि श्रोतुर्द्रष्ट्टत्वं स्यात्, श्रवणक्रियारहितस्यापि द्रष्टुः श्रोतृत्वं स्यात् | न चैवं दृष्टं यद्दर्शनक्रियारहितो ऽपि द्रष्टा स्यात्, श्रवणक्रियारहितश्च श्रोतेति | अत एवाह-

एवं चैतन्न युज्यते

इति | प्रतिक्रियं च कारकभेदात्कुत एतदेवं भविष्यतीति प्रतिपादयन्नाह- एवं चैतन्न युज्यत इति ||

आचार्यबुद्धपालितस्तु व्याचष्टे- एकत्वे हि आत्मनः इन्द्रियान्तरगमनप्रसङ्गः पुरुषस्य स्यात्, वातायनान्तरोपगमनवदिति | अस्य आचार्यभावविवेको दूषणमाह- सर्वगतस्यात्मनो नेन्द्रियान्तरगमनमस्तीत्ययुक्तः प्रसङ्गदोष इति | तदेतदयुक्तं स्वयूथ्यपरिकल्पितपुद्गलवादनिरासस्य प्रस्तुतत्वात्, तस्य च सर्वगतत्वाप्रतिज्ञानात् | तस्माद् युक्त एव प्रसङ्गदोष

अथापि यथोक्तदोषपरिजिहीर्षया-

द्रष्टान्य एव श्रोतान्यो वेदको ऽन्यः पुनर्यदि |

परिकल्प्यते, तदपि न युक्तम् | एवं हीष्यमाणे-

सति स्याद् द्रष्टरि श्रोता बहुत्वं चात्मनां भवेत्

तद्यथा गोरन्यो ऽश्वः न हि गवि सति न भवति यौगपद्येन, एवं यदि द्रष्टुरन्यः श्रोता स्यात्, सद्रष्टर्यपि सति स्याद्यौगपद्येन | न चैवमिष्यते इति नास्त्यन्यत्वम् | अपि च | एवं सति बहव एवात्मानः प्राप्नुवन्ति द्रष्ट्टश्रोतृवेदकादीनां पृथक् पृथक् सिद्धयुपगमात् | तस्मादेकैकस्मादपि दर्शनादेः पूर्वं नास्ति पुद्गलो नाम कश्चित्

अत्राह- विद्यत एव पूर्वं स सर्वेभ्यो दर्शनादिभ्य आत्मा | अथ मतम्- यद्यस्ति, केन प्रज्ञप्यते स इति यदुच्यते, इह दर्शनादिभ्यः पूर्वं नामरूपावस्थायां चत्वारि महाभूतानि सन्ति यतः क्रमान्नामरूपप्रत्ययं षडायतनमिति दर्शनश्रवणादीन्युत्पद्यन्ते | तस्माद्दर्शनादिभ्यः पूर्वं चतुर्महाभूतोपादानमेवास्तीति | एवमपि-

दर्शनश्रवणादीनि वेदनादीनि चाप्यथ | भवन्ति येभ्यस्तेष्वेष भूतेष्वपि न विद्यते

येभ्यो महाभूतेभ्यो दर्शनादिकमुत्पद्यते, तेष्वपि महाभूतोपादाननिमित्तको ऽप्येष न युज्यते पूर्वेणैव हेतुनेत्यभिप्रायः | तत्र यथा पूर्वमुक्तम्-

कुतः किंचिद्विना कश्चित्किंचित्कंचिद्विना कुतः |

इति, इहापि तथैव वक्तव्यम् | महाभूतोपादानाद्यश्चात्मा पूर्वं सिद्धः स्यात्, स महाभूतान्युपादाय स्यात् | न चैवम्, निर्हेतुकत्वात् | यश्च नास्ति, स कथं महाभूतान्युपादास्यति? इति दर्शनोपादानवद्भूतोपादाने ऽपि दूषणमुक्तमेवेति न पुनरुच्यते

अत्राह- यद्यप्येवमात्मा प्रतिषिद्धः, तथापि दर्शनादिकमस्ति, अप्रतिषेधात् | न च अनात्मस्वभावानां घटादीनां दर्शनादिसंबन्धो ऽस्ति | तस्मात्संबन्धी विद्यत एवात्मेति | उच्यते | स्यादात्मा यदि दर्शनादीन्येव स्युः | न तु सन्ति | यस्य दर्शनादीन्युपादानं स यदा नास्तीति (Pप्_८४) प्रतिपादितम्, तदा तस्मिन्नात्मनि उपादातरि असति, कुतो दर्शनादीनामुपादानभूतानामस्तित्वमित्याह-

दर्शनश्रवणादीनि वेदनादीनि चाप्यथ | न विद्यते चेद्यस्य स न विद्यन्त इमान्यपि

यस्य दर्शनादीनि परिकल्प्यन्ते स यदा नास्तीत्युक्तम्, ननु तदैव दर्शनादिकमपि नास्तीति स्पष्टमादर्शितं भवति | ततश्च दर्शनाद्यभावान्नास्त्येवात्मेति

अत्राह- किं खलु भवतो निश्चितमेतन्नास्त्येवात्मेति? केन एतदुक्तम्? ननु च अनन्तरमेवोक्तं दर्शनाद्यभावादात्मापि नास्तीति | उक्तमेतदेस्माभिः | न तु अस्यार्थो भवता सम्यग्निश्चितः | यतो भावरूप आत्मेति परिकल्पितः, स स्वभावतो न विद्यते, तस्य च मया स्वभावाभिनिवेशनिवर्तकमेव वचनमुक्तमसद्विपर्यासप्रतिपक्षेण, न तु अस्य अभावः परिकल्पितः | द्वयं ह्येतत् परित्याज्यं यश्च भावेष्वभिनिवेशः, यश्च अभावेषु अभिनिवेश इति | यथोक्तमार्यदेवेन-

यस्तवात्मा ममानात्मा तेनात्मानियमान्न सः | नन्वनित्येषु भावेषु कल्पना नाम जायते ||

इति

एतदेव प्रतिपादयन्नाह-

प्राक् च यो दर्शनादिभ्यः सांप्रतं चोर्ध्वमेव च | न विद्यते ऽस्ति नास्तीति निवृत्तास्तत्र कल्पनाः

प्राक् तावद्दर्शनादिभ्य आत्मा नास्ति, तत्र हि तस्यास्तित्वाभावात् | दर्शनादिसहभूतो ऽपि नास्ति, पृथक्पृथगसिद्धयोः सहभावादर्शनात् शशशृङ्गयोरिव | आत्मोपादानयोश्च परस्परनिरपेक्षयो पृथक्पृथगसिद्धत्वात् सांप्रतमपि नास्ति | उर्ध्वमपि | यदि हि पूर्वं दर्शनादीनि स्युः, उत्तरकालमात्मा स्यात्, तदानीमूर्ध्वं संभवेत् | न चैवम्, अकर्तृकस्य कर्मणो ऽसिद्धत्वात् | यश्चैवमात्मा दर्शनादिभ्यः प्राक् पश्चाद् युगपच्च परीक्ष्यमाणो नास्ति, तस्य इदानीमनुपलब्धस्वभावस्य अस्तित्वं नास्तित्वं वा कः परिकल्पयेत्प्राज्ञः? तस्मात्कर्मकारकवदेव उपादानोपादात्रोः परस्परापेक्षा सिद्धिर्न स्वाभाविकीति स्थितम् ||

अत एवोक्तं भगवता आर्यसमाधिराजभट्टारके-

तहि कालि सो दशबलो अनघो जिनु भाषते इमु समाधिवरम् | सुपिनोपमा भगवती सकला न हि कश्चि जायति न चो म्रियते ||

न च सत्त्वु लभ्यति न जीवु नरो इमि धर्म फेनकदलीसदृशाः | मायोपमा गगनविद्युसमा दकचन्द्रसंनिभ मरीचिसमाः ||

न च अस्मि लोकि मृतु कश्चि नरो परलोक संक्रमति गच्छति वा | न च कर्म नश्यति कदाचि कृतं फलु देति कृष्णशुभ संसरतो ||

न च शाश्वतं न च उच्छेद पुनो न च कर्मसंचयु न चापि स्थितिः | न च सो ऽपि कृत्व पुनरास्पृशति न च अन्यु कृत्व पुन वेदयते ||

न च संक्रमो न च पुनागमनं न च सर्वमस्ति न च नास्ति पुनः | न च दृष्टिस्थानगतिशुद्धिरिह न च सत्त्वचारसुपशान्तगति ||

अनुत्पाद शान्त अनिमित्तपदं सुगतान गोचर जिनान गुणा | बल धारणी दशबलान बलं बुद्धानियं वृषमिता परमा ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ पूर्वपरीक्षा नाम नवमं प्रकरणम् ||

१० अग्नीन्धनपरीक्षा दशमं प्रकरणम् |

अत्राह- यदिदमुक्तं तस्मात्कर्मकारकवदेव उपादानोपादात्रोरपि न स्वाभाविकी सिद्धिरिति, तदयुक्तम्, सापेक्षाणामपि पदार्थानां सस्वाभाव्यदर्शनात् | तथा हि अग्निरिन्धनमपेक्ष्य भवति | न च निःस्वभावो ऽग्निः, तस्य औष्ण्यदाहकत्वादिस्वभावकार्योपलम्भात् | एवमग्निमपेक्ष्य इन्धनं भवति | न च तन्निःस्वभावम्, बाह्यमहाभूतचतुष्टयस्वभावत्वात् | एवमुपादानसापेक्षो ऽप्युपादाता स्वभावतो भविष्यति, उपादातृसापेक्षं चोपादानमित्यग्नीन्धनवदेतौ भविष्यत उपादानोपादाताराविति | उच्यते | स्यादेतदेवम्, यदि अग्नीन्धने एव स्याताम्, न तु स्तः | कथम्? इह यदि अग्नीन्धने स्याताम्, नियतं ते एकत्वेन वा स्यातामन्यत्वेन वा? उभयथा तु न युज्यत इत्याह-

यदिन्धनं स चेदग्निरेकत्वं कर्तृकर्मणोः | अन्यश्चेदिन्धनादग्निरिन्धनादप्यृते भवेत्

तत्र इध्यते यत् तदिन्धनम्, दाह्यं काष्ठादिकसंभूतम् | तस्य दग्धा कर्ता अग्निः | तत्र यदि तावद् यदिन्धनं स एवाग्निरिति परिकल्प्यते, तदा कर्तृकर्मणोरेकत्वं स्यात् | न चैवं दृष्टम्, घटकुम्भकारयोश्छेत्तृच्छेत्तव्ययोश्चैकत्वप्रसङ्गात्, तस्य चानभ्युपगमात् | अथ अन्यत्वम्, एवमपि यदि इन्धनादन्यो ऽग्निः स्यात्, तदा इन्धननिरपेक्षस्याग्नेरुपलब्धिः स्यात् | न हि घटादन्यः पटस्तन्निरपेक्षो न दृष्टः | न चैवमिन्धननिरपेक्षो ऽग्निरिति न युक्तमेतत्

अपि च | यदि इन्धनादन्यो ऽग्निः स्यात्, तदानीम्-

नित्यप्रदीप्त एव स्यादप्रदीपनहेतुकः | पुनरारम्भवैयर्थ्यमेवं चाकर्मकः सति

इन्धनात्पृथग्भूतो ऽग्निरिष्यमाणो नित्यप्रदीप्त एव स्यात्, अप्रदीपनहेतुकश्च स्यात् पुनरारम्भवैयर्थ्यं च स्यात्, एवं च सति अकर्मक एव स्यात्

अमुमेवार्थं प्रतिपादयितुकाम आह-

परत्र निरपेक्षत्वादप्रदीपनहेतुकः | पुनरारम्भवैयर्थ्यं नित्यदीप्तः प्रसज्यते

इति | तत्र प्रदीप्यते तदिति प्रदीपनमिन्धनम् | प्रदीपनं हेतुरस्येति प्रदीपनहेतुक, न प्रदीपनहेतुकः अप्रदीपनहेतुकः | यदि प्रदीपनादन्यो ऽग्निः स्यात्, तदा इन्धननिरपेक्षः स्यात् | यो हि यस्मादन्यः, स तन्निरपेक्षो दृष्टः, घटादिव पटः | ततश्च परत्र निरपेक्षत्वादप्रदीपनहेतुकः स्यात्, प्रदीपनसापेक्षस्य हि अग्नेः तदभावे स्यान्निर्वाणम् | यदा तु प्रदीपननिरपेक्ष, तदा निर्वाणप्रत्ययवैकल्यान्नित्यप्रदीप्त एव भवेत् | नित्यप्रदीप्ते चाग्नौ सति अग्नेरपरिनिर्वाणार्थं (Pप्_८७) चास्य उपादानसंधुक्षणादिकं व्यर्थमेव स्यात् | एवं च सति अकर्मको ऽग्निः कर्ता स्यात् | न च अविद्यमानकर्मकस्य कर्तृत्वं वन्ध्यासुतस्येव | तस्मादिन्धनादग्नेरन्यत्वमिति न युज्यते

अत्राह- यदेतदुक्तम्-

अन्यश्चेदिन्धनादग्निरिन्धनादप्यृते भवेत् |

इति, तदयुक्तम् | इहान्यत्वे ऽपि सति अग्नीन्धनयोर्न विनैव इन्धनेन अग्नेरस्तित्वम् | यस्माज्ज्वालापरिगतो ऽर्थो दाह्यत्वलक्षणः इन्धनम् | तदाश्रयेण च अग्निरुपलभ्यते न पृथक् | यदा चैतदेवम्, अग्निसंबन्धादेवेन्धनव्यपदेशो भवति, इन्धनाश्रयेण चाग्निरुपलभ्यते न पृथक्, तदा अन्यश्चेदिन्धनादग्निरित्यादिदोषप्रसङ्गस्य नास्त्येवावसर इति | अस्य पक्षस्याष्ययुक्ततामुद्भावयन्नाह-

तत्रैतस्मादिध्यमानमिन्धनं भवतीति चेत् | केनेध्यतामिन्धनं तत्तावन्मात्रमिदं यदा

यदि मन्यसे ज्वालापरिगतो ऽर्थो दाह्यलक्षणः इन्धनम्, तदाश्रयश्चाग्निरिति, एवमपि परिकल्प्यमाने इन्धनमग्निर्दहतीति नोपपद्यते | यस्मात्

केनेध्यतामिन्धनं तत्तावन्मात्रमिदं यदा |

इहेन्धनमग्निर्दहतीति परिकल्प्यमाने ज्वालापरिगतं दाह्यमिन्धनमिति, न चैतद्वयतिरेकेणापरमग्निं पश्यामो येनेन्धनं दह्येत | यस्मादेतावन्मात्रमिदमुपलभ्यते यदुत ज्वालापरिगतं दाह्यमात्रम् | यदा चैतद्वयतिरिक्तो नास्त्यग्निः, तदा केन तदिन्धनं दाह्यताम्? तावन्मात्रमिदं यदा, इध्यमानमात्रमिदं यदेत्यर्थः | तस्मान्नाग्निरिन्धनं दहति तद्वयतिरिक्ताग्न्यभावात् | यदा चैवम्, तदा कुतः कस्यचिज्ज्वालापरिगतिरिति स एव दोषो न वेपते

अपि च | अन्यत्वाभ्युपगमे ऽग्नीन्धनयोरिध्यमानव्यपदेशाभावात्कुत इध्यमानमिन्धनम्, कुतो वा इन्धनमग्निर्धक्ष्यतीति प्रतिपादयन्नाह-

अन्यो न प्राप्स्यते ऽप्राप्तो न धक्ष्यत्यदहन् पुनः | न निर्वास्यत्यनिर्वाणः स्थास्यते वा स्वलिङ्गवान्

यदि इन्धनादन्यो ऽग्निः स्यात्, सो ऽन्यत्वादन्धकारमिवेन्धनं न प्राप्नुयात् | न च धक्ष्यति अप्राप्तत्वाद्विप्रकृष्टदेशावस्थितमिवेत्यभिप्रायः | एवं च इध्यमानमिन्धनं भवतीति नोपपन्नमेव | ततश्च अग्नेर्निर्वाणं न स्यात् | अनिर्वाणश्च स्वलिङ्गवानेव स्थास्यति, प्रदीप्त इत्यर्थः | वाशब्दो ऽवधारणे द्रष्टव्यो विकल्पार्थो वा | स्वलिङ्गवानेव अग्निः स्थास्यति, यदि वा नास्त्यन्यत्वमग्नेरिन्धनादिति | समुच्चये वा | अन्यो न प्राप्स्यति न धक्ष्यति न च निर्वास्यति स्वलिङ्गवांश्च स्थास्यति | तस्मादयुक्तमिन्धनादन्यत्वमग्नेः

अत्राह- अयुक्तमग्नीन्धनयोरन्यत्वम्, यस्मान्न प्राप्स्यते ऽप्राप्तो न धक्ष्यत्यदहन् पुनरित्यादि, तदयुक्तम् | दृष्टा हि अन्यत्वे स्त्रीपुरुषयोः प्राप्तिः, एवमग्नीन्धनयोरपि भविष्यतीति | उच्यते-

अन्य एवेन्धनादग्निरिन्धनं प्राप्नुयाद्यदि | स्त्री संप्राप्नोति पुरुषं पुरुषश्च स्त्रियं यथा

स्यादेतदेवम्, यदि स्त्रीपुरुषवत्परस्परानपेक्षा अग्नीन्धनयोः सिद्धिः स्यात्

न त्वस्तीत्याह-

अन्य एवेन्धनादग्निरिन्धनं काममाप्नुयात् | अग्नीन्धने यदि स्यातामन्योन्येन तिरस्कृते

न त्वेवं संभवति यदिन्धननिरपेक्षो ऽग्निः स्यात्, अग्निनिरपेक्षं चेन्धनमिति | तस्माद् दृष्टान्तवैयर्थ्यम् | अन्योन्यापेक्षाधीनजन्मनां सत्यन्यत्वे येषां प्राप्तिः सिद्धा, तेषामेव दृष्टान्तत्वेनोपादानं न्याय्यं स्यात् | ते च न संभवन्तीति न युक्तमेतदन्यत्वे सति प्राप्तिरस्तीति

अत्राह- यद्यपि अग्नीन्धनयोः स्त्रीपुरुषवत्परस्परनिरपेक्षा सिद्धिर्नास्ति, तथापि परस्परापेक्षा तावदस्ति | ततश्च अस्त्येवाग्नीन्धनयोः स्वरूपसिद्धिः परस्परसापेक्षत्वात् | न हि अविद्यमानयोर्वन्ध्यापुत्रदुहित्रोः परस्परापेक्षता दृष्टेति | उच्यते | एवमपि-

यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरपेक्ष्याग्निं यदीन्धनम् | कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यदपेक्ष्याग्निरिन्धनम्

अस्येन्धनस्य अयमग्निर्दाहकः कर्ता, इत्येवं यदि इन्धनमपेक्ष्याग्निर्व्यवस्थाप्यते, अस्याग्नेरिदमिन्धनं कर्मेत्येवमग्निमपेक्ष्य यदीन्धनम्, तत् कतरदनयोः पूर्वनिष्पन्नम्? किमिन्धनं यदपेक्ष्याग्नि स्यात्, उत अग्निर्यमपेक्ष्येन्धनं स्यात्? तत्र यदि इन्धनं पूर्वनिष्पन्नमिति कल्प्यते, तदयुक्तम्, अग्निनिरपेक्षस्य अनिध्यमानस्येन्धनत्वाभावात्, तृणादेः सर्वस्य चैव इन्धनत्वप्रसङ्गात् | अथ पूर्वमग्निः पश्चादिन्धनमिति, तदप्ययुक्तम्, इन्धनात्पूर्वसिद्धस्याग्नेरसंभवात्, निर्हेतुकत्वप्रसङ्गात् | पश्चाच्चापेक्षया निष्प्रयोजनत्वात् | तस्मान्नास्ति अत्र किंचित्पूर्वसिद्धं यदपेक्ष्य इतरस्य सिद्धि स्यात्

अथापि मन्यसे- पूर्वमिन्धनं पश्चादग्निरिति, एवमपि

यदीन्धनमपेक्ष्याग्निरग्नेः सिद्धस्य साधनम् |

भविष्यति | यदि इन्धनमपेक्ष्याग्निर्भविष्यतीति परिकल्प्यते, एवं तर्हि सिद्धस्य सतो ऽग्नेः पुनरपि साधनं स्यात् | विद्यमानस्यैव पदार्थस्य सिद्धरूपस्यापेक्षा युज्यते | न हि अविद्यमानो देवदत्तो गृहे कंचिदपेक्षते | एवं यदि अग्निर्विद्यमानो न स्यात्, नासाविन्धनमपेक्षते | तस्मादस्तित्वमग्ने रम्भुपेयम् | तदा च किमस्य इन्धनस्यापेक्षया पुनः कर्तव्यम्? न हि सिद्धो ऽग्निः पुनरिन्धनेन (Pप्_८९) कर्तव्यो यदर्थमिन्धनापेक्षासाफल्यं स्यात् | तस्मादिन्धनमपेक्ष्याग्निर्भवतीति न युक्तम् |

अपि च | यदि इन्धनमपेक्ष्याग्निर्भवतीति परिकल्प्यते-

एवं सतीन्धनं चापि भविष्यति निरग्निकम्

यदि इन्धनमसिद्धं स्यात्, नैव तदग्निना अपेक्ष्येत, असिद्धस्यापेक्षायोगात् | तस्मान्निरग्निकस्येन्धनस्य सिद्धिरभ्युपेया, न चैवमेतदिति न युक्तमेतदिति

अथ मतम्- यौगपद्येनैव इन्धनसिद्धया अग्निसिद्धिः, अग्निसिद्धया च इन्धनसिद्दिः | ततश्च एकस्यापि पूर्वसिद्धयनभ्युपगमात्, तत्र यदुक्तम्-

कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यदपेक्ष्याग्निरिन्धनम् |

इति, तदयुक्तमिति | उच्यते | एवमपीष्यमाणे उभयस्यापि नास्ति सिद्धिः | यस्मात्-

यो ऽपेक्ष्य सिध्यते भावस्तमेवापेक्ष्य सिध्यति | यदि यो ऽपेक्षितव्यः स सिध्यतां कमपेक्ष्य कः

तत्र यदि यः अग्न्याख्यो भावः यमिन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, इन्धनाख्यश्च भावः यो ऽग्निना आत्मसिद्धयर्थमपेक्षितव्यः, स यदि तमेव अग्न्याख्यं पदार्थमपेक्ष्य सिध्यति, कथ्यतामिदानीं सिध्यतां कमपेक्ष्य कः इति | यदा च अग्न्यभावे सति इन्धनस्य सिद्धिरेव नास्ति, तदा अकारणस्येन्धनस्याभावात् कुतस्तद्धेतुको ऽग्निः प्रसेत्स्यति? एवं य इन्धनाख्यो भावः यमग्न्याख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, अग्न्याख्यश्च भावो यः इन्धनाख्येन आत्मसिद्धयर्थमपेक्षितव्यः, स यदि तमेवेन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, कथ्यतां किमिदानीं सिध्यतां कमपेक्ष्य कः इति | यदा हि इन्धनाभावे सति अग्नेः सिद्धिर्नास्ति, तदा निष्कारणस्याग्नेरभावात् कुतस्तद्धेतुकमिन्धनम्?

इतश्च अग्नीन्धनयोः परस्परापेक्षयापि सिद्धिरसती, सिद्धासिद्धयोरपेक्षाभावादिति प्रतिपादयन्नाह-

यो ऽपेक्ष्य सिध्यते भावः सो ऽसिद्धो ऽपेक्षते कथम् | अथाप्यपेक्षते सिद्धस्त्वपेक्षास्य न युज्यते

यो हि अग्न्याख्यो भावः इन्धनाख्यं भावमपेक्ष्य सिध्यति, सः असिद्धो वा इन्धनमपेक्षते सिद्धो वा? यदि असिद्धः, तदा असिद्धत्वात् खरविषाणवन्नेन्धनमपेक्षेत | अथ सिद्धः, सिद्धत्वात् किमस्येन्धनापेक्षया? न हि सिद्धं पुनरपि साध्यते वैयर्थ्यात् | एवमिन्धने ऽपि वाच्यम् | तस्मान्नाग्नीन्धनयोः परस्परापेक्षया यौगपद्येन वा सिद्धिरिति

यतश्चैवम्, तस्मात्-

अपेक्ष्येन्धनमग्निर्न

अथ स्यात्- अनपेक्ष्याग्निस्तर्हि भविष्यतीति | एतदपि न युक्तमित्याह-

नानपेक्ष्याग्निरिन्धनम् |

अन्यत्वप्रतिषेधादहेतुकत्वप्रसङ्गाच्च | यथा च अग्निरपेक्ष्य वा अनपेक्ष्य वा इन्धनं संभवति, एवमिन्धनमपीत्याह-

अपेक्ष्येन्धनमग्निं न नानपेक्ष्याग्निमिन्धनम्

एतच्च अनन्तरमेव गतार्थत्वान्न पुनरुच्यते

अत्राह- किमनया अस्माकमतिसूक्ष्मेक्षिकया प्रयोजनम्, ये वयं ब्रूमः- यस्मादग्निना इध्यमानमिन्धनं प्रत्यक्षत उपलभ्यते, तस्मात्ते एव अग्नीन्धने इति | उच्यते | स्यादेतदेवम्, यदि अग्निरिन्धनं दहेत् | यदि इन्धने ऽग्निः संभवेत्, स इन्धनं दहेत् | न तु संभवतीत्याह-

आगच्छत्यन्यतो नाग्निरिन्धने ऽग्निर्न विद्यते |

इन्धनव्यतिरिक्तात्तावत्कुतश्चिदन्यतो ऽग्नेरागमनं नास्ति, तस्य अदृष्टत्वात् | निरिन्धनस्य चाहेतुकस्याग्नेरागमनाभावात्, सेन्धनस्य चागमने प्रयोजनाभावात्, तत्रापि चेन्धने तुल्यपर्यनुयोगात्, अनवस्थाप्रसङ्गाच्च आगच्छत्यन्यतो नाग्निः | तथा इन्धने ऽप्यग्निर्न संभवति तत्रानुपलभ्यमानत्वात् |

अथ स्यात्- विद्यमानस्यापि मूलोदकादिवदभिव्यञ्जकप्रत्ययवैकल्यात्पूर्वमनुपलभ्यमानत्वम्, अरणिनिघर्षणादभिव्यञ्जकप्रत्ययसंभवात्तु पश्चादुपलब्धिरिति | इदमेव तावत्संप्रधार्यते- किं पुनर्मूलोदकादीनामभिव्यञ्जकैः प्रत्ययैः क्रियत इति | तत्र स्वरूपं तावन्न क्रियते विद्यमानत्वात् अभिव्यक्तिः क्रियत इति चेत्, केयमभिव्यक्तिर्नाम? प्रकाशतेति चेत्, एवं तर्हि सैव क्रियते पूर्वमविद्यमानत्वादस्याः | सत्कार्यवादत्यागश्चैवं जायते अभिव्यक्तेः पूर्वमविद्यमानत्वात्पश्चाच्च भावात् | स्वरूपस्य चोत्पत्तिप्रत्ययनिरपेक्षत्वात्खपुष्पवदभिव्यक्तिप्रत्ययसापेक्षतापि न स्यात् | अपि च इयमभिव्यक्तिरभिव्यक्तस्य वा भावस्य परिकल्प्येत अनभिव्यक्तस्य वा? तत्र तावद् यदभिव्यक्तं तन्नाभिव्यज्यते, तस्याभिव्यक्तिवैयर्थ्यात् अनिष्टदोषप्रसङ्गाच्च | अनभिव्यक्तमपि नाभिव्यज्यते खपुष्पवदनभिव्यक्तत्वात् | इत्येवमभिव्यक्तिर्न संभवति ||

अथापि स्यात्- विद्यमानस्यैव प्रत्ययैः स्थौल्यं क्रियते इति, एवमपि यदेव स्थौल्यं पूर्वं नास्तीति तदेव क्रियत इति कुतः स्थौल्यापादनमभिव्यक्तिः? सौक्ष्म्यस्य च निर्हेतुकस्यासंभवात् कस्य स्थूलतापादनादभिव्यक्तिः स्यादिति | तदेवं सर्वथा इन्धने अग्नेर्न संभव इति इन्धने ऽग्निर्न विद्यते | न चाविद्यमानाग्निना इन्धनस्य दहनमुपजायते इत्यसत्यमेवैतदुपलभते भवान् |

अपि च | यथा पूर्वं गतागतगम्यमानानां दूषणमुक्तम्-

अत्रेन्धने शेषमुक्तं गम्यमानगतागतैः

अग्निना इन्धनं दह्यमानमुपलभ्यते इत्यत्र इन्धनप्रस्तावे शेषं दूषणं गम्यमानगतागतदूषणेन वेदितव्यम्, उक्तपाठविपर्ययेण-

दग्धं न दह्यते तावददग्धं नैव दह्यते | दग्धादग्धविनिर्मुक्तं दह्यमानं न दह्यते ||

इत्यादिना | यत एवम्, अतो नास्त्यग्निना इन्धनस्य दहनमिति वेदितव्यम्

इदानीं यथोपपादितमर्थं निगमयन्नाह-

इन्धनं पुनरग्निर्न नाग्निरन्यत्र चेन्धनात् | नाग्निरिन्धनवान्नाग्नाविन्धनानि न तेषु सः

तत्र

यदिन्धनं स चेदग्निरेकत्वं कर्तृकर्मणोः |

भवेत्, इत्यनेन अग्नीन्धनयोरकत्वप्रतिषेधात्

इन्धनं पुनरग्निर्न, अन्यश्चेदिन्धनादग्निरिन्धनादप्यृते भवेत् |

इत्यादिना अन्यत्वस्य प्रतिषेधात्

नाग्निरन्यत्र चेन्धनात् |

तत्त्वान्यत्वोभयपक्षप्रतिषेधादेव तद्वत्पक्षाधाराधेयपक्षाणामप्यर्थतः प्रतिषिद्धत्वात्तानपि निगमयन्नाह-

नाग्निरिन्धनवान्नाग्नाविन्धनानि न तेषु सः |

इति | तत्राग्निरिन्धनवान्न भवति | इन्धनमस्यास्मिन् वा विद्यत इति व्यतिरेकेण वा व्युत्पादेन अव्यतिरेकेण वा | तत्र व्यतिरेकेण- तद्यथा गोमान् देवदत्तः | अव्यतिरेकेण- बुद्धिमान् देवदत्तो रूपवानित्यादि | अग्नीन्धनयोश्च पक्षद्वयस्यापि प्रतिषिद्धत्वादिन्धनवानग्निरिति प्रतिषेधो विहितः | अन्यच्च | कुण्डं दध्न आधारतां प्रतिपद्यते | न चेन्धनादन्यत्वमग्नेरस्तीति नाग्नाविन्धनानीति युज्यते | नापि इन्धने ऽस्त्यग्निः, अन्यत्वप्रतिषेधादिति | एवमाधाराधेयताप्रतिषेधो ऽप्यर्थत उपपादित एव

यथा चाग्निः पञ्चधा विचार्यमाणो न संभवति, एवमात्मापि, इत्यतिदिशन्नाह-

अग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यात आत्मोपादानयोः क्रमः | सर्वो निरवशेषेण

तत्र उपादीयते इत्युपादानं पञ्चोपादानस्कन्धाः | यस्तानुपादाय प्रज्ञप्यते, स उपादाता ग्रहीता निष्पादक आत्मेत्युच्यते | अहंकारविषयत्वादाहित उत्पादितो ऽहंमानो ऽस्मिन्निति | तदस्यात्मन उपादानस्य च यः क्रमः सिद्धिः, स सर्वो ऽग्नीन्धनाभ्यां व्याख्यातो ऽवगन्तव्यो निरवशेषेण ||

कः पुनः सर्वस्य निरवशेषस्य च भेदः? सर्वग्रहणेनैव पञ्च पक्षाः समनन्तरप्रक्रान्त अभिसंबध्यन्ते | सर्वे एते पञ्चापि पक्षाः अग्नीन्धनवदात्मोपादानयोरप्यविकला ढौकनीयाः | यश्चैया प्रतिपादने उपपत्तिक्रमः प्रागुपवर्णितः, तेन निरवशेषेण आत्मोपादानयोः प्रतिषेधो वेदितव्यः इत्यनेन सर्वात्मना प्रतिषेधसाम्यमग्नीन्धनाभ्यामात्मोपादानयोर्वेदितव्यमित्युपदर्शनार्थं सर्वो निरव शेषेणेत्याह | तत्र यदेवोपादानं स एव आत्मा, इत्येवं कर्तृकर्मणोरेकत्वप्रसङ्गान्न युज्यते नाप्यन्यदुपादानमन्य उपादाता, स्कन्धव्यतिरेकेणाप्यात्मोपलब्धिप्रसङ्गात्, परत्र निरपेक्षत्वादित्यादिप्रसङ्गाच्च | एकत्वान्यत्वप्रतिषेधाच्च स्कन्धवानष्यात्मा न भवति | अन्यत्वाभावाच्च नात्मनि स्कन्धा न स्कन्धेष्वात्मा | यत एवं पञ्चसु प्रकारेषु आत्मनो न सत्त्वम्, तस्मात्कर्मकारकवदेव आत्मोपादानयोः परस्परापेक्षिकी सिद्धिरिति स्थितम् ||

यश्चायमात्मोपादानयोः क्रमः, स नानयोरेव, किं तर्हि-

सार्धं घटपटादिभिः

निरवशेषैः पदार्थैः सर्वथा व्याख्यातो वेदितव्यः | घटादयो हि कार्यकारणभूत अवयवावयविभूता लक्षणलक्ष्यभूता गुण्नगुणिभूता वा स्युः | तत्र मृद्दण्डचक्रसूत्रसलिलकुलालकरव्यायामादयो घटस्य कारणभूताः, घटः कार्यभूतः | कपालादयो नीलादयो वा अवयवभूताः घटो ऽवयवी | पृथुबुध्नलम्बौष्ठदीर्घग्रीवत्वादीनि लक्षणानि घटो लक्ष्यः| श्यामत्वादयो गुणाः, घटो गुणी | इत्येवं व्यवस्थाप्य अग्नीन्धनवत् क्रमो योज्यः | एषां च घटादीनामात्मोपादानयोश्च मध्यमकावतारप्रकरणाद् व्याख्यानमवसेयम्

तदेवं कर्मकारकवदात्मोपादानयोर्घटादीनां च परस्परापेक्षिक्यां सिद्धौ व्यवस्थितायां तथागतवचनाविपरीतार्थावबोधाभिमानितया तीर्थ्यमतोपकल्पितपदार्थव्यवस्थां सौगतप्रवचनार्थत्वेनोपनीय अतिमूढतया-

आत्मनश्च सतत्त्वं ये भावानां च पृथक्पृथक् | निर्दिशन्ति न तान्मन्ये शासनस्यार्थकोविदान्

तत्र सह तेन वर्तत इति सतत्, सततो भावः सतत्त्वम्, अपृथक्त्वम्, अनन्यत्वम् एकत्वमित्यर्थः | तदेतत् सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न तानाचार्यः शासनार्थपण्डितान् मन्यते | तद्यथा- आत्मा उपादानेन प्रज्ञप्यते येन, सहैव तेनोपादानेन संभवति | स न पृथक् | अव्यतिरेकेणैव भवतीत्यर्थः | एवं येन कारणेन मृदादिना घटः प्रज्ञप्यते, तदव्यतिरेकेणैव स भवति, न पृथक् | एवमात्मनो भावानां च सतत्त्वं ये वर्णयन्ति, न ते परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्थ शाश्वतोच्छेदरहितस्य उपादायप्रज्ञप्त्यभिधानस्य तत्त्वं पश्यन्ति | पृथक् पृथक् च ये निर्दिशन्ति, पृथगित्यात्मानम्, पृथगुपादानम्, पृथक् कार्यम्, पृथक् कारणम्, इत्यादिना अन्यत्वं पश्यन्ति, अमूनपि न शासनस्यार्थकोविदानाचार्यो मन्यते | यथोक्तम्-

एकत्वान्यत्वरहितं प्रतिश्रुत्कोपमं जगत् | संक्रान्तिमासाद्य गतं बुद्धवांस्त्वमनिन्दितः ||

एवं च अग्नीन्धनपरीक्षया अधिगतधर्मतत्त्वपरमस्य योगिनः कल्पेनाकालालिप्सितैरपि नैव वपुर्दह्यते रागद्वेषमोहहुताशनैरपि वा इति | यथोक्तं भगवता-

यथ गगणु न जातु दग्धपूर्वं सुबहुभि कल्पशतैर्हि दह्यमानम् | गगनसम विजानमान धर्मान् सो ऽपि न दह्यति जातु साग्निमध्ये ||

सर्वि हि ज्वलमाणि बुद्धक्षेत्रे प्रणिधि करोति समाधिये स्थिहित्वा | ज्वलत अयु प्रशाम्यतामशेष पृथिवि विनश्यिपि नैवस्यान्यथात्वम् ||

तथा अरणिं यथ चोत्तरारणिं हस्तव्यायामु त्रयेभि संगतिः | इति प्रत्ययतो ऽग्नि जायते जातु कृतु कार्य लघू निरुध्यते ||

अथ पण्डितु कश्चि मार्गते कुत अयमागतु कुत्र याति वा | विदिशो दिश सर्वि मार्गतो नागतिर्नास्य गतिश्च लभ्यति ||

स्कन्धायतनानि धातवः शून्य आध्यात्मिक शून्य बाहिराः | सर्वात्मविविक्तनालया धर्म आकाशसभावलक्षणाः ||

इमु ईदृश धर्मलक्षणा बुद्ध दीपंकरदर्शने त्वया ||

अनुबुद्ध यथ त्वयात्मना तथ बोधेहि सदेवमानुषान् ||

विपरीतअभूतकल्पितै रागदोषैः परिदह्यते जगत् | कृपमेघशमाम्बुशीतलां मुञ्च धाराममृतस्य नायक ||

इति विस्तरः ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ अग्नीन्धनपरीक्षा नाम दशमं प्रकरणम् ||

११ पूर्वापरकोटिपरीक्षा एकादशमं प्रकरणम् |

अत्राह- विद्यत एव आत्मा, संसारसद्भावात् | यदि हि आत्मा न स्यात्, कस्य पञ्चगतिके आजवंजवीभावेन जन्ममरणपरंपरया संसरणं स्यात्? उक्तं हि भगवता- अनवराग्रो हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसारः इति | अविद्यानीवरणानां सत्त्वानां तृष्णासंयोजनानां तृष्णागण्डुरबद्धानां संसरतां संधावतां पूर्वा कोटिर्न प्रज्ञायत इति | यदा च भगवदुपदेशात्संसारो ऽस्ति, तदा संसर्ताप्यस्ति | स च आत्मा उच्यत इति | उच्यते | स्यादात्मा, यदा संसार एव स्यात् | कथम्? यस्मादस्य-

पूर्वा प्रज्ञायते कोटिर्नेत्युवाच महामुनिः | संसारो ऽनवराग्रो हि नास्यादिर्नापि पश्चिमम्

कोटिर्भागो देश इति पर्यायाः | पूर्वा कोटिः पूर्वो देश इत्यर्थः | यदि हि संसारो नाम कश्चित् स्यात्, नियतं तस्य पूर्वमपि स्यात्, पश्चिममपि, घटादीनामिव | उक्तं च भगवता- अनवराग्रो हि भिक्षवो जातिजरामरणसंसार इति | यदेव अवराग्रे न स्तः, संसारस्य अनवराग्रवचनात्, संसार एव नास्तीति ननु स्पष्टमादेशयामास भगवान् | तस्मान्नास्ति संसारः, पूर्वापरकोटयनुपलम्भात्, अलातचक्रवत्, इति स्थितम् ||

अत्रेदं विचार्यते- यदि पूर्वं चापरं च संसारस्य निषिद्धं भगवता, कथं पुनरिदमाह- तस्मात्तर्हि संसारक्षयाय प्रतिपत्स्यामह इत्येवं वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्, इति? उच्यते | अविद्यानीवरणानां सत्त्वानामित्यादिविशेषणोपादानात्तेषामेवायमनवराग्रः संसार इति प्रतीयते, न पुनस्तत्त्वज्ञानानिलबलात् समुन्मूलिताविद्यानीवरणतरूणाम् | तेषां तु लोकोत्तरमार्गज्ञानाग्निना दग्धाशेषक्लेशवासनामूलनिःशेषपादपानां भवत्येव अन्तः इति विज्ञेयम् ||

कथं पुनरादिरहितानामन्तोपदेश इति यावत् | दृष्टमेतद् बाह्येषु व्रीह्यादिषु आद्यभावे ऽपि दहनादिसंपर्कादन्तसद्भावः | यथोक्तमार्यदेवपादैः-

यथा बीजस्य दृष्टो ऽन्तो न चादिस्तस्य विद्यते | तथा कारणवैकल्याज्जन्मनो ऽपि न संभवः || इति |

स च अन्तोपदेशो लौकिक एव व्यवहारे स्थित्वा संसारचारकावबद्धानामुत्साहनार्थं सत्त्वानां देशितो लौकिकज्ञानापेक्षया | वस्तुकचिन्तायां तु संसार एव नास्ति, तत्कुतो ऽस्य परिक्षयः? प्रदीपावस्थायां रज्जूरगपरिक्षयवत् ||

अत्राह- यद्येवं लौकिकज्ञानापेक्षया अन्तवद् आदिरपि किं नोच्यते? उच्यते | अहेतुकदोषप्रसङ्गात् लौकिकज्ञानापेक्षयापि संसारस्यादेरभाव इत्युभयथाप्यादेरभाव एवेति विज्ञेयम्

अत्राह- यद्यापि अवराग्रे न स्तः संसारस्य, तथापि मध्यमस्ति, अप्रतिषेधात् | ततश्च अस्ति संसारो मध्यसद्भावात् | इह यन्नास्ति, न तस्य मध्यमस्ति तद्यथा कूर्मरोमप्रावरणस्येति | हास्यः खल्वसि | ननु च भोः,

नैवाग्रं नावरं यस्य तस्य मध्यं कुतो भवेत् |

अग्रमिति आदिः, पूर्वम्, प्रथमम् उच्यते | अवरमिति अवसानम्, अन्तः, व्यवच्छेद उच्यते | यस्य संसारस्य आदिरन्तश्च प्रतिषिद्धः, तस्य कुतो मध्यं भविष्यति? ततश्च संज्ञामात्रकमेव विपर्यासपरवशमानसानां संसारः आदिमध्यावसानविरहितत्वादाकाशवदलातचक्रादिवदिति भावः | संसाराभावाच्च नास्ति आत्मेति | यत एवं संसारस्यादिमध्यावसानानि न सन्ति, अत एव संसाराभावाज्जातिजरामरणादीनां पूर्वापरसहक्रमा अपि नैव सन्तीत्याह-

तस्मान्नात्रोपपद्यन्ते पूर्वापरसहक्रमाः

यथा च नोपपद्यन्ते तथा प्रतिपादयन्नाह-

पूर्वं जातिर्यदि भवेज्जरामरणमुत्तरम् | निर्जरामरणा जातिर्भवेज्जायेत चामृतः

यदि पूर्वं जातिर्भवेत्, तदा मरणसहिता स्यात् | न च जरादिरहिता जातिर्युज्यते, असंस्कृतत्वप्रसङ्गात् | जरामरणरहितस्य भावस्य जातौ परिकल्प्यमानायामन्यत्र अमृतस्यैव देवदत्तस्य प्रथममिह जातिः परिकल्प्यमाना स्यात् | ततश्च आदिमान् संसारः स्यादहेतुकदोषश्च | अभूवमतीतमध्वानम्, इत्येवं पूर्वान्तकल्पना च न स्यात् | अभूत्वा च पूर्वं पश्चादिहोत्पादः स्यात् ||

अथ स्यात्- आम्रादीनां यथा पूर्वं विनापि जरामरणसंबन्धात् प्रथममेव उत्पादो दृष्टः, एवमात्मानो ऽपीति | नैवम् | साध्यसमत्वात् | आम्रादीनामपि हि स्वबीजनिरोधे समुत्पद्यमानत्वात् नान्यत्राविनष्टानामुत्पाद इति सममेतत् पूर्वेण ||

अथ स्यात्- अन्यदेव वृक्षाद्बीजम्, अतो ऽन्यत्राविनाशपूर्वक एव वृक्षस्योत्पाद इति नैवम् | कार्यकारणयोरन्यत्वस्यासिद्धत्वात् | तथा च वक्ष्यति-

प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् | न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् ||

न च बीजाद्वृक्षस्यान्यत्वम् | अतः साध्यसममेतत् | यतश्च अन्यत्रामृतस्य इहोत्पादो नास्ति, न पूर्वं जातिरभ्युपेया

अथ पूर्वं जरामरणम्, पश्चाज्जातिः, एवमपि-

पश्चाज्जातिर्यदि भवेज्जरामरणमादितः | अहेतुकमजातस्य स्याज्जरामरणं कथम्

जातिप्रत्ययं जरामरणमिति वचनाज्जातिहेतुकं जरामरणमुक्तं भगवता | यदि एतत्पूर्वं स्यात्तदा निर्हेतुकं स्यात् | तस्मान्न युक्तमेतत् | यतो ऽप्युक्तम्-

यथ उक्खित्ते लोढम्मि उक्खेवे अत्थि कारणं | षडने कारणं णत्थि अण्णं उक्खेवकारणा || इति |

यथाष्यत्रोत्क्षेपः पतनकारणं नान्यत्, एवमिहापि जातिमेवकारणत्वेन विनाशस्य वर्णयामो नान्यत्, इति नास्त्यहेतुकता विनाशस्य | जातिहेतुकत्वाच्चास्योद्गमनमेव विनाशस्य हेतुरिति कृत्वा एषापि गाथा सुनीता भवति-

एविमे संखता धम्मा संभवन्ति सकारणा | स भाव एव धम्माणं यं विभोन्ति समुग्गता ||

इति

इदानीं सहभावेनापि जातिजरामरणानामसद्भावं प्रतिपादयन्नाह-

न जरामरणेनैव जातिश्च सह युज्यते | म्रियेत जायमानश्च स्याच्चाहेतुकतोभयोः

यदि सहभावो जातिजरामरणानां स्यात्, तदा जायमानस्य मरणं स्यात् | न चैतद्युक्तम् | न च परस्परविरुद्धत्वादालोकान्धकारवदेककालता युक्ता | न चैवं लोके दृष्टं यज्जायमान एव म्रियते इति | अपि च | अहेतुकत्वं जात्यादीनां सहभावकल्पनायां स्यात् | न हि सहभूतयोः सव्येतरगोविषाणयोरन्योन्यहेतुकता दृष्टेति न युक्तमेतत्

तदेवम्-

यत्र न प्रभवन्त्येते पूर्वापरसहक्रमाः | प्रपञ्चयन्ति तां जातिं तज्जरामरणं च किम्

यस्यां जातौ यत्र जरामरणे एते पूर्वापरसहक्रमाः न सन्ति, तां जातिमनुपलभमाना आर्याः किं प्रपञ्चयन्ति? किंशब्दो ऽसंभवे | नैव प्रपञ्चयन्तीत्यर्थः | अथवा | एवमविद्यमानेषु जात्यादिषु तां जातिभविद्यमानां बालाः किं प्रपञ्चयन्ति तच्च जरामरणं यन्न संविद्यते? तस्मादवस्तुक एव बालानां प्रपञ्च इत्यभिप्रायः

यथा च संसारस्य पूर्वा कोटिर्नास्ति, एवमन्येषामपि भावानामित्याह-

कार्यं च कारणं चैव लक्ष्यं लक्षणमेव च | वेदना वेदकश्चैव सन्त्यर्था ये च केचन

पूर्वा न विद्यते कोटिः संसारस्य न केवलम् | सर्वेषामपि भावानां पूर्वा कोटिर्न विद्यते

तत्र यदि पूर्वं कारणं पश्चात्कार्यं स्यात्, अकार्यकं कारणं निर्हेतुकं स्यात् | अथ पूर्वं कार्यं पश्चात्कारणम्, एवमपि कारणात्पूर्वं कार्यं निर्हेतुकमेव स्यात् | अथ युगपत्कार्यकारणे स्याताम्, एवमुभयमप्यहेतुकं स्यात् | एवं लक्ष्यलक्षणे वेदनावेदकौ च योज्यौ | न च केवलं संसारस्य व्याख्यानेन कार्यकारणादिकं व्याख्यातं वेदितव्यम्, अपि च ये ऽप्यन्ते पदार्था ज्ञानज्ञेयप्रमाणप्रमेयसाधनसाध्यावयवावयविगुणगुण्यादयः, तेषामपि पूर्वा कोटिर्न विद्यत इति योज्यम् || अत एव आर्यरत्नमेघसूत्रे आर्यसर्वनीवरणविष्कम्भिणा महाबोधिसत्त्वेन भगवान् स्तुतः-

आदिशान्ता ह्यनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव च निर्वृताः | धर्मास्ते विवृता नाथ धर्मचक्रप्रवर्तने || इति

तथा-

आदित शून्य अनागत धर्मा नो गत अस्थित स्थानविविक्ताः | नित्यमसारक मायसभावाः शुद्ध विशुद्ध नभोपम सर्वि ||

यं च पभाषति धर्म जिनस्य तं च न पश्यति सो ऽक्षयताय | आदिनिरात्म निसत्त्विमि धर्मास्तांश्च च पभाषति नो च क्षपेति | कल्पित बुच्चति कल्पितमात्रं अन्तु न लभ्यति संसरमाणे | कोटि अलक्षण या पुरि आसीदेति अनागति प्रत्ययताये ||

कर्म क्रिया च प्रवर्तति एवं हीनौत्कृष्टतया समुदेन्ति | जड्डक धर्म सदा प्रकृतीये शून्य निरात्म विजानथ सर्वान् ||

इत्यादि || |

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ पूर्वापरकोटिपरीक्षा नामैकादशमं प्रकरणम् ||

१२ दुःखपरीक्षा द्वादशमं प्रकरणम् |

अत्राह- विद्यत एव आत्मा, तत्संबन्धिदुःखसद्भावात् | इह हि पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखमित्युच्यते, तच्च अस्ति, तेन च दुःखेन कस्यचिद्भवितव्यं न निराश्रयेणेति, अतो विद्यत एव दुःखस्याश्रयः, स चात्मेति | उच्यते | स्यादात्मा यदि दुःखमेव स्यात् | तद्धि भवेत् स्वयं कृतं वा परकृतं वा उभयकृतं वा हेतुरहितं वा | सर्वथा च इष्यमाणं तत्कार्यमेव नास्तीति प्रतिपादयन्नाह-

स्वयं कृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम् | दुःखमित्येक इच्छन्ति तच्च कार्यं न युज्यते

तत्रैके वादिनः स्वयं कृतं दुःखमिति प्रतिपन्नाः | अपरे पुनः परकृतम्, अन्ये च उभयकृतम्| केचिदहेतुसमुत्पन्नमेव दुःखमिति प्रतिपन्नाः | सर्वथा च तद्दुःखमिष्यमाणं कार्यं कर्तव्यं न युज्यते, तदेतत्प्रतिज्ञामात्रकमिति

तत्प्रतिपादयन्नाह-

स्वयं कृतं यदि भवेत्प्रतीत्य न ततो भवेत् | स्कन्धानिमानमी स्कन्धाः संभवन्ति प्रतीत्य हि

यस्मादिमान् मरणान्तिकान् स्कन्धान् प्रतीत्य इमे औपपत्त्यांशिकाः स्कन्धा उत्पद्यन्ते तस्मात्स्वयं कृतं दुःखमिति नोपपद्यते

इदानीं परकृतमपि दुःखं यथा न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह-

यद्यमीभ्य इमे ऽन्ये स्युरेभ्यो वामी परे यदि | भवेत्परकृतं दुःखं परैरेभिरमी कृताः

यदा अमीभ्यो मरणान्तिकेभ्यः स्कन्धेभ्यः इमे औपपत्त्यांशिकाः स्कन्धा अन्ये स्युः, एभ्यो वा औपपत्त्यांशिकेभ्यः अमी मरणान्तिका स्कन्धाः परे स्युः, स्यात्तदानीं परकृतं दुःखम् | न चैषामन्यत्वं दृष्टं हेतुफलसंबन्धावस्थानात् | वक्ष्यति हि-

प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् | न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतम् || इति |

अतः परकृतमपि दुःखं न संभवति | यदि हि अन्यत्वं स्यात्, तदा सति अन्यत्वे एतैः परभूतैः स्कन्धैरमी परभूताः कृता इति युक्तं वक्तुं स्यात् | न चैतदेवम्| इति परकृतमपि दुःखं न संभवति

अथ स्यात्- न ब्रूमो यस्माद्दुःखेनैव दुःखं कृतम्, अतः स्वयं कृतमिति | किं तर्हि स्वपुद्गलेन यस्मात्स्वयमेव कृतम्, नापरेण कृत्वा दत्तम्, इत्यतः स्वयं कृतं दुःखमिति ब्रूमः | उच्यते-

स्वपुद्गलकृतं दुःखं यदि दुःखं पुनर्विना | स्वपुद्गलः स कतमो येन दुःखं स्वयं कृतम्

यदेतन्मनुष्यदुःखं पञ्चोपादानस्कन्धलक्षणं स्वयं पुद्गलेन कृतमिति परिकल्प्यते, कल्प्यतामसौ पुद्गलो येन तद्दुःखं स्वयं कृतम् | यदि तावद्येन दुःखेन स्वपुद्गलः प्रज्ञप्यते, तदेव दुःखं तेन कृतमिति, स भेदेन कथ्यतामिदं तद्दुःखमयमस्य कर्तेति | अथापि मनुष्यदुःखोपादानेन पुद्गलेन तदेव दुःखं कृतं स्यात्, न तर्हि स्वपुद्गलकृतं तत्, परपुद्गलकृतमेव स्यात् | अथोपादानभेदे ऽपि पुद्गलाभेद इष्यते, एतच्च नास्ति, उपादानव्यतिरिक्तस्य भिन्नस्य पुद्गलस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् | एवं तावत् स्वपुद्गलकृतं दुःखं न भवति

अत्राह- क एवमाह स्वपुद्गलकृतं दुःखमिति? किं तर्हि परपुद्गलजं दुःखम् | अन्य एव देवदुःखान्मनुष्यपुद्गलः, मनुष्यपुद्गलश्च देवदुःखं कृत्वा यस्माद्देवपुद्गलाय ददाति, तेन च देवदुःखेन देवपुद्गलः प्रज्ञप्यते, तस्मात्तस्य पुद्गलस्य तद्दुःखं परपुद्गलजमेव भवति | उच्यते-

परपुद्गलजं दुःखं यदि यस्मै प्रदीयते | परेण कृत्वा तद्दुःखं स दुःखेन विना कुतः

यदि देवदुःखं मनुष्यपुद्गलकृतम्, तेन च मनुष्यपुद्गलेन तद्दुःखं कृत्वा परस्मै देवपुद्गलाय प्रदीयत इति स देवपुद्गलो देवदुःखविनिर्मुक्तः कुतो यस्मै प्रदीयेतेति | एवं तावदपरपुद्गलजस्य दुःखस्य प्रतिग्राहक एव नास्ति

इदानीं यश्च ददाति, असावपि नास्तीत्याह-

परपुद्गलजं दुःखं यदि कः परपुद्गलः | विना दुःखेन यः कृत्वा परस्मै प्रहिणोति तत्

येनोपादानेन स मनुष्यपुद्गलः प्रज्ञप्यते, स मनुष्योपादानव्यतिरिक्तः कतमो यो देवपुद्गलाय देवदुःखं कृत्वा प्रहेष्यति? तस्मात्परपुद्गलजमपि दुःखं न संभवति

ततश्च-

स्वयंकृतस्याप्रसिद्धेर्दुःखं परकृतं कृतः | परो हि दुःखं यत्कुर्यात्तत्तस्य स्यात्स्वयं कृतम्

यदि देवपुद्गलदुःखं मनुष्यपुद्गलेन कृतत्वात्परकृतं भवति, ननु, मनुष्यपुद्गलस्य स्वयंकृतमेव तद्भवति | एतच्च नास्तीत्युक्तम् | ततः स्वयंकृतस्याप्रसिद्धेर्यदा मनुष्यपुद्गलेन स्वयं तद्दुःखं न कृतम्, तदा कुतः परपुद्गलस्य देवाख्यस्य तद्दुःखं परकृतं भविष्यतीति | अतो ऽपि परकृतं दुःखं न संभवति

इदानीं प्रकरणान्तरेणापि पक्षद्वयासंभवं प्रतिपादयन्नाह-

न तावत्स्वकृतं दुःखं न हि तेनैव तत्कृतम् | परो नात्मकृतश्चेत्स्याद्दुःखं परकृतं कथम्

इतश्च स्वपराभ्यां दुःखस्य करणं न युज्यते, यस्मान्न तावत्स्वकृतं दुःखम् | किं कारणम्? यस्मान्न तेनैव हि तत् कृतम्, स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, अतः स्वकृतं नास्ति | न परकृतमपि, यस्माद्यो ऽसौ परः करोतीति परिकल्प्यते, स एव तावन्नात्मना कृतो नात्मना निष्पन्नः तस्यापि हेत्वन्तरापेक्षणात् | यश्च स्वात्मना न निष्पन्नः, स कथमविद्यमानस्वभावः सन् परं करिष्यतीति न युक्तमेतत्

इदानीमुभयकृतमपि दुःखमसदित्याह-

स्यादुभाभ्यां कृतं दुःखं स्यादेकैककृतं यदि |

यदि हि एकैकेन दुःखस्य करणं स्यात् स्यात्तदानीमुभाभ्यां कृतं दुःखम् | न चैकैककृतं तत्, उक्तदोषात् | न चैकैकेन प्राणातिपाते कृते द्वाभ्यां कृत इति व्यपदेशो दृष्टः ||

इदानीं निर्हेतुकमपि दुःखं यथा नास्ति, तथा प्रतिपदयन्नाह-

पराकारास्वयंकारं दुःखमहेतुकं कुतः

परेण अकारो अकरणं यस्येति पराकारम् | न स्वयंकारो ऽस्येत्यस्वयंकारम् | यदि दुःखं स्वयंकृतं नास्ति, परकृतमपि नास्ति यथोक्तेन न्यायेन, तदिदानीं कुत एव निर्हेतुकं भविष्यति खपुष्पसौगन्ध्यवत्? दुःखाभावात्कुतस्तस्याश्रयभूत आत्मा

यथा च चतुर्धा विचार्यमाणं दुःखमसत्, एवं बाह्या अपि बीजाङ्कुरघटपटादयो भावा वेदितव्याः, इति प्रतिपादयन्नाह-

न केवलं हि दुःखस्य चातुर्विध्यं न विद्यते |

सर्वेषां

बाह्यानामपि भावानां चातुर्विध्यं न विद्यते

पूर्ववत्सर्व समं योज्यम् | यदि खल्वेषां दुःखादीनां चातुर्विध्यासंभवः, तत्कतमेन तर्हि इदानीं प्रकारेण एषां सिद्धिरिति | उच्यते | स्वभावतो यदि एतानि दुःखादीनि स्युः, नियतमेषां चतुर्णां प्रकाराणामन्यतमेन प्रकारेण सिद्धिः स्यात् | न त्वस्ति | तस्मात्स्वभावतो न सन्ति दुःखादीनीत्यवसीयते | अथ विपर्यासमात्रलब्धात्मसत्ताकाया दुःखादिसंवृतेः प्रतीत्यसमुत्पादव्यवस्था (Pप्_१०३) मृग्यते, तदा कर्मकारकपरीक्षाप्रकरणविहितविधिना यथोदितपक्षचतुष्टयतिरस्कारेण इदंप्रत्ययतामात्रार्थप्रतीत्यसमुत्पादसिद्धया सिद्धिरभ्युपेया | यथोक्तम्-

स्वयंकृतं परकृतं द्वाभ्यां कृतमहेतुकम् | तार्किकैरिष्यते दुःखं त्वया तूक्तं प्रतीत्यजम् || इति ||

उक्तं च भगवता आर्योपालिपृच्छायाम्-

तथा

संवृति भाषितु धर्म जिनेन संस्कृत ऽसंस्कृत पश्यथ एव | नास्तिह भूततु आत्म नरो वा एत्तकु लक्षण सर्वजगस्य ||

कृष्णशुभं च न नश्यति कर्म आत्मन कृत्व च वेदयितव्यम् | नो ऽपि तु संक्रम कर्मफलस्य नो च अहेतुक प्रत्यनुभोति ||

सर्वि भवा अलिका वसिकाश्च रिक्तक तुच्छक फेनसमाश्च | मायमरीचिसमा सद शून्या देशितुः संवृतु ते च विविक्ताः ||

शैलगुहागिरिदुर्गनदीषु यद्व प्रतिश्रुक जायि प्रतीत्य | एविमु संस्कृत सर्वि विजान मायमरीचिसमं जगु सर्वम् ||

इत्यादि

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ दुःखपरीक्षा नाम द्वादशमं प्रकरणम् ||

१३ संस्कारपरीक्षा त्रयोदशमं प्रकरणम् |

यतश्चैवं समनन्तरातिक्रान्तप्रकरणविधिना स्वपरोभयकृतत्वमहेतुसमुत्पनत्वं च निरूप्यमाणं भावानामसत्, अन्यश्चोत्पादको विधिरसन्, उत्पन्नरूपत्वेन चैते भावा अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनानां बालपृथग्जनानां ख्यान्ति, तस्मान्निःस्वभावा एव सन्तो बालानां विसंवादका मायाकरितुरगादिवत् तदनभिज्ञानां न तु विज्ञानाम् | अत एव सर्वधर्मस्वाभावाव्यापरोक्षधीनयनः समुन्मूलिताशेषाविद्यावासनः चतुर्विपर्यासविपर्यस्तात्राणसत्त्वपरित्राणाय अविपरीतनैः स्वाभाव्योपदेशतत्परो बुद्धो जगद्विबोधको महाकारुणिकः-

तन्मृषा मोषधर्म यद्भगवानित्यभाषत | सर्वे च मोषधर्माणः संस्कारास्तेन ते मृषा

सूत्रे उक्तम्- तन्मृषा मोषधर्म यदिदं संस्कृतम् | एतद्धि खलु भिक्षवः परमं सत्यं यदिदममोषधर्म निर्वाणम् | सर्वसंस्काराश्च मृषा मोषधर्माणः इति | तथा- नास्त्यत्र तथता अवितथता वा | मोषधर्मकमप्येतत् | प्रलोपधर्मकमप्येतत् इति | तदनेन न्यायेन यन्मोषधर्म तन्मृषेत्येवं यस्मादुक्तवांस्तथागतो भगवान्, सर्वे च मोषधर्माणः संस्काराः, तस्मान्मोषधर्मकत्वेन ते संस्कारा मृषा भवन्ति चित्रकरयन्त्रदारिकावत्, लक्षणोपेतयन्त्रमयवारणवञ्चितोदयनवत्सराजवत् | तत्र विसंवादकं मोषधर्मकं वितथख्यात्यालातचक्रवत् | अतो निःस्वभावत्वेन मृषा सर्वसंस्काराः मोषधर्मकत्वात् मरीचिकादिजलवत् | यत्तु सत्यं न तन्मोषधर्मकम्, तद्यथा निर्वाणमेकम् | ततश्च विहितया उपपत्त्या अस्माच्चागमात् सिद्धं सर्वभावानां नैःस्वाभाव्यम् | शून्याः सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेन इति च प्रज्ञापारमिता- अर्धशतिकापाठात्

अत्राह- यद्येवं मोषधर्मकत्वेन सर्वसंस्काराणां मृषात्वं प्रतिपादितं भवता, नन्वेवं सति न सन्ति सर्वे भावा इति सर्वपदार्थापवादिनी मिथ्यादृष्टिरेव स्यात् | उच्यते | सत्यं मोषधर्मकाः सर्वसंस्काराः, ये ऽद्यापि भवन्तं मुष्णन्ति | ननु च भोः,

तन्मृषा मोषधर्म यद्यदि किं तत्र मुष्यते |

यदा अस्माभिः तन्मृषा मोषधर्मकम् इत्युक्तम्, तदा किं तत्र मुष्यते? किं तत्राभावो भवति? कश्चिद्यदि पदार्थो ऽभविष्यत्, स्यात्तस्यापवादादभावदर्शनान्मिथ्यादृष्टिः | यदा तु पदार्थमेव कंचिन्न पश्यामः, तदा किं तत्र मुष्यते? नैव किंचिदभावो भवतीत्ययुक्तो ऽयमुपालम्भो भवतः |

अत्राह- यदि अभावदर्शनमपि न प्रतिपाद्यते, किं पुनरनेनागमेन प्रतिपाद्यत इति? उच्यते-

एतत्तूक्तं भगवता शून्यतापरिदीपकम्

यदेतदुक्तं भगवता, तन्न भावानामभावपरिदीपकम् किं तर्हि शून्यतापरिदीपकम् स्वभावानुत्पादपरिदीपकमित्यर्थः | यथोक्तमनवतप्तह्रदापसंक्रमणसूत्रे-

यः प्रत्ययैर्जायति स ह्यजातो नो तस्य उत्पादु सभावतो ऽस्ति | यः प्रत्ययाधीनु स शून्य उक्तो यः शून्यतां जानति सो ऽप्रमत्तः ||

इति

अत्राह- नायमागमो भावस्वभावानुत्पादं परिदीपयति, किं तर्हि निःस्वभावत्वम्, स्वभावस्यानवस्थायित्वम्, विनाशित्वम्, इति | कुत एतदिति चेत्,

भावानां निःस्वभावत्वमन्यथाभावदर्शनात् |

विचार्यमाणानामन्यथात्वं विपरिणामदर्शनात् इत्यर्थः | एतदुक्तं भवति- यदि भावानां स्वभावो न स्यात्, तदानीं नैवैषामन्यथात्वमुपलभ्येत | उपलभ्यते च परिणामः | तस्मात्स्वभावानव स्थायित्वमेव सूत्रार्थ इति विज्ञेयम् ||

इतश्चैतदेवम् | यस्मात्-

अस्वभावो भावो नास्ति भावानां शून्यता यतः

यो ह्यस्वभावो भावः, स नास्ति | भावानां च शून्यता धर्म इष्यते | न च असति धर्मिणि तदाश्रितो धर्म उपपद्यते | न हि असति वन्ध्यातनये तच्छयामतोपपद्यत इति | तस्मादस्त्येव भावानां स्वभाव इति

अपि च-

कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावश्चेन्न विद्यते |

यदि भावानां स्वभावो न स्यात्, यो ऽयं विपरिणामलक्षणः अन्यथाभावः, स कस्य स्यादिति? अत्रोच्यते | एवमपि परिकल्प्यमाने

कस्य स्यादन्यथाभावः स्वभावो यदि विद्यते

इह यो धर्मो यं पदार्थं न व्यभिचरति, स तस्य स्वभाव इति व्यपदिश्यते, अपरप्रतिबद्धत्वात् | अग्नेरौष्ण्यं हि लोके तदव्यभिचारित्वात् स्वभाव इत्युच्यते | तदेव औष्ण्यमप्सूपलभ्यमानं परप्रत्ययसंभूतत्वात्कृत्रिमत्वान्न स्वभाव इति | यदा चैवमव्यभिचारिणा स्वभावेन भवितव्यम्, तदा अस्य अव्यभिचारित्वादन्यथाभावः स्यादभावः | न हि अग्निः शैत्यं प्रतिपद्यते | एवं भावानां सति स्वभावाभ्युपगमे ऽन्यथात्वमेव न संभवेत् | उपलभ्यते चैषामन्यथात्वम् | अतो नास्ति स्वभावः

अपि च | अयमन्यथाभावो भावानां नैव संभवति, यद्दर्शनात्सस्वभावता स्यात् | यथा च न संभवति, तथा प्रतिपादयन्नाह-

तस्यैव नान्यथाभावो नाप्यन्यस्यैव युज्यते | युवा न जीर्यते यस्माद्यस्माज्जीर्णो न जीर्यते

तस्यैव तावत् प्राग्वत् प्रागवस्थायां वर्तमानस्य भावस्यान्यथात्वं नोपपद्यते | तथा हि यूनो युवावस्थायामेव वर्तमानस्य नास्ति अन्यथात्वम् | अथापि अवस्थान्तरप्राप्तस्यैव अन्यथात्वं परिकल्प्यते, तदपि नोपपद्यते | अन्यथात्वं नाम जरायाः पर्यायः | तद्यदि यूनो नेष्यते, अन्यस्यैव जीर्णस्य भवतीति, तदपि न युज्यते | यस्मान्न हि जीर्णस्य पुनर्जरया संबन्धः, निष्प्रयोजनत्वात् | किं हि जीर्णस्य पुनर्जरया संबन्धः कुर्यात्? तदागमनान्तरेण जीर्णताभावाज्जीर्णो जीर्यत इति न युज्यते | अथ यून एवान्यथाभावः, तदयुक्तम्, अप्राप्तजरावस्थस्य युवेति व्यपदेशात्, अवस्थाद्वयस्य च परस्परविरुद्धत्वात्

अपि च |

तस्य चेदन्यथाभावः क्षीरमेव भवेद्दधि |

अथ स्यात्- क्षीरावस्थापरित्यागेन दध्यवस्था भवति, अतः न क्षीरमेव दधि भवतीति | उच्यते | यदि क्षीरं दधि भवतीति नेष्यते परस्परविरोधात्-

क्षीरादन्यस्य कस्याथ दधिभावो भविष्यति

किमुदकस्य दधिभावो भवतु? तस्मादसंबद्धमेव तदन्यस्य दधिभावो भविष्यतीति | तदेवमन्यथात्वासंभवात् कुतस्तद्दर्शनात् सस्वभावता भावानां प्रसेत्स्यतीति न युक्तमेतत् | यथोक्तमार्यरत्नाकरमहायानसूत्रे-

यो न पि जायति नो चुपपद्यी नो च्यवते न पि जीर्यति धर्मः | तं जिनु दर्शयती नरसिंह तत्र निदेशयि सत्त्व महर्षी ||

यस्य स्वभाव न विद्यति कश्चि नो ऽपरभावतु केनचि लब्धः | नान्तरतो न पि बाहिरतो वा लभ्यति तत्र निवेशयि नाथः ||

शान्त गती कथिता सुगतेन नो च गती उपपद्यति काचि | तत्र च व्योहरसी गतिमुक्तो मुक्तकु मोचयसी बहुसत्त्वान् ||

सर्वि वदेसि निरात्मक धर्मान् सत्त्वतु ग्राहतु मोचसि लोकम् | मुक्त स्वयं गतितो गतिमुक्तो तेनसि पारगतो न च तीर्णः ||

पारगतो ऽसि भवार्णवतीर्णः पारगतो न च लभ्यति कश्चि | पारु न विद्यति नापि अपारु पारगतो ऽस्मि वदेसि च वाक्यम् ||

वाच न विद्यति यां च वदेसि यं पि वदेसि न विद्यति तं पि | यस्य वदेसि न विद्यति सो ऽपि यो ऽपि विजानति सो ऽपि असन्तो ||

तत्र प्रणष्टु जगं इमु सर्वं वितथविकल्पनिवेशवशेन | शान्त विजानति यो नरु धर्मां स्तेहि तथागतु दृष्ट स्वयंभूः ||

शान्त प्रजानति धर्म प्रणीतान् प्रीति स विन्दति तोषति सत्त्वान् | सो भवती जिनु जित्वेन क्लेशान् आत्म ............ | तेन विजानित बोधि जिनानां बुद्धिय बोधयते स जगं पि |

इत्यादि

यच्चोक्तम्- अस्वभावो भावो नैवास्ति, शून्यता च भावानामिष्यते, तस्मादस्ति शून्यताअश्रयो भावस्वभाव इति, एतदपि न युज्यते इत्याह-

यद्यशून्यं भवेत्किंचित्स्याच्छून्यमिति किंचन | न किंचिदस्त्यशून्यं च कुतः शून्यं भविष्यति

यदि शून्यता नाम काचित् स्यात्, तदा तदाश्रयो भावस्वभावः स्यात् | न त्वेवम् | इह हि शून्यता नामेति सर्वधर्माणां सामान्यलक्षणमित्यभ्युपगमात् अशून्यधर्माभावादशून्यतैव नास्ति | यदा च अशून्याः पदार्था न सन्ति, अशून्यता च नास्ति, तदा प्रतिपक्षनिरपेक्षत्वाच्छून्यतापि (Pप्_१०८) खपुष्पमालावन्नास्तीत्यवसीयताम् | यदा च शून्यता नास्ति, तदातदाश्रया अपि पदार्था न सन्तीति स्थितमविकलम्

अत्राह- त्रीणि विमोक्षमुखानि शून्यतानिमित्ताप्रणिहिताख्यानि विमुक्तये विनेयेभ्यो भगवता निर्दिष्टानि सर्वतीर्थिकसमयासाधारणानि सौगत एव प्रवचने समुपलभ्यन्ते | येषामुपदेशार्थमेव बुद्धा भगवन्तो ऽशेषतीर्थ्यवादमहामोहान्धकारानुगतजगति जगदेकप्रदीपा नैरात्म्योपदेशाविच्छिन्नशिखा उत्पद्यन्ते | स भवांस्तथागतप्रवचनव्याख्यानव्याजेन इदानीं तामेव शून्यतां प्रतिक्षेप्तुमारब्धवान्, इत्यलं भवता स्वर्गापवर्गमार्गसमुच्छेदकेनेति | उच्यते | अहो वत भवानत्युन्मुख इव अत्यन्तविपर्यासान्निर्वाणपुरगामिनं शिवमृजुं परमं पन्थानमवधूय भावाभिनिवेशव्या, कुलितं संसारकान्तारानुगमेव मार्गं मोक्षपुरगामित्वेन समाश्रितो निर्मुमुक्षुः सन् संसाराटवीकान्तारः सद्भिरुपालभ्य एव सन् अभिमानाभिनिवेशग्रहपवरशतया तानेवोपालभते | ननु भोः, निरवशेषक्लेशव्याधिचिकित्सकैर्महावैद्यराजैः-

शून्यता सर्वदृष्टीनां प्रोक्ता निःसरणं जिनैः | येषां तु शून्यता दृष्टिस्तानसाध्यान् बभाषिरे

इह सर्वेषामेव दृष्टिकृतानां सर्वग्रहाभिनिवेशानां यनिःसरणमप्रवृत्तिः सा शून्यता | न च दृष्टिकृतानां निवृत्तिमात्रं भावः | ये तु तस्यामपि शून्यतायां भावाभिनिवेशिनः, तान् प्रति अवाचका वयमिति कुतो ऽस्मदुपदेशात् सकलकल्पनाव्यावृत्त्या मोक्षो भविष्यति? यः नकिंचिदपि ते पण्यं दास्यामीत्युक्तः, स चेत् ऽदेहि भोस्तदेव मह्यं नकिंचिन्नाम पण्यम्,ऽ; इति ब्रूयात्, स केनोपायेन शक्यः पण्याभावं ग्राहयितुम्? एवं येषां शून्यतायामपि भावाभिनिवेशः, केनेदानीं स तेषां तस्यां भावाभिनिवेशो निषिध्यतामिति? अतो महाभैषज्ये ऽपि दोषसंज्ञित्वात् परमचिकित्सकैर्महावैद्यैस्तथागतैः प्रत्याख्याता एव ते | यथोक्तं भगवता आर्यरत्नकूटसूत्रे-

यन्न शून्यतया धर्मान् शून्यान् करोति, अपि तु धर्मा एव शून्याः | यन्नानिमित्तेन धर्माननिमित्तान् करोति, अपि तु धर्मा एवानिमित्ताः | यन्नाप्रणिहितेन धर्मानप्रणिहितान् करोति, अपि तु धर्मा एवाप्रणिहिताः | यैवं प्रत्यवेक्षा, इयमुच्यते काश्यप मध्यमा प्रतिपद्धर्माणां भूतप्रत्यवेक्षा | ये हि काश्यप शून्यतोपलम्भेन शून्यतां प्रतिसरन्ति, तानहं नष्टप्रणष्टानिति वदामि ||

इति प्रवचनात् ||

तथा-

वरं खलु काश्यप सुमेरुमात्रा पुद्गलदृष्टिराश्रिता, न त्वेव अभावाभिनिवेशिकस्य शून्यतादृष्टिः | तत्कस्य हेतोः? सर्वदृष्टिकृतानां हि काश्यप शून्यता निःसरणम् | यस्य खलु पुनः शून्यतैव दृष्टिः, तमहमचिकित्स्यमिति वदामि | तद्यथा काश्यप ग्लानः पुरुषः स्यात् | तस्मै (Pप्_१०९) वैद्यो भैषज्यं दद्यात् | तस्य तद्भैषज्यं सर्वदोषानुच्चार्य स्वयं कोष्ठगतं न निःसरेत् | तत्किं मन्यसे काश्यप अपि तु स पुरुषस्ततो ग्लान्यान्मुक्तो भवेत्? नो हीदं भगवन् | गाढतरं तस्य पुरुषस्य ग्लान्यं भवेत्, यस्य तद्भैषज्यं सर्वदोषानुच्चार्य कोष्ठगतं न निःसरेत् | भगवानाह- एवमेव काश्यप सर्वदृष्टिकृतानां शून्यता निःसरणम् | यस्य खलु पुनः शून्यतैव दृष्टिः, तमहमचिकित्स्यमिति वदामि || इति

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ संस्कारपरीक्षा नाम त्रयोदशमं प्रकरणम् ||

१४ संसर्गपरीक्षा चतुर्दशमं प्रकरणम् |

अत्राह- अस्त्येव भावस्वभावः, तत्संसर्गोपदेशात् | इह यन्नास्ति, न तस्य संसर्गः, तद्यथा वन्ध्यासुतदुहित्रोः | अस्ति च संस्काराणां संसर्गोपदेशः | चक्षुः प्रतीत्य रूपाणि चोत्पद्यते चक्षुर्विज्ञानम्, त्रयाणां संनिपातः स्पर्शः, स्पर्शसहजा वेदनेति विस्तरः | तथा संज्ञा च वेदना च संसृष्टावेतौ धर्मौ नासंसृष्टाविति संस्काराणां संसर्गोपदेशः | तदेवं संसर्गोपदेशाद्विद्यत एव भावस्वभाव इति | उच्यते | स्यादेतदेवम्, यदि संसर्ग एव भवतो भवेत्, न त्वस्ति, यस्मात्-

द्रष्टव्यं दर्शनं द्रष्टा त्रीण्येतानि द्विशो द्विशः | सर्वशश्च न संसर्गमन्योन्येन ब्रजन्त्युत

तत्र द्रष्टव्यं रूपम्,दर्शनं चक्षुः, द्रष्टा विज्ञानम् | एषां त्रयाणां द्विशो द्विशः संसर्गो नास्ति | चक्षुषो रूपस्य च, चक्षुषो विज्ञानस्य च, विज्ञानस्य रूपस्य च संसर्गो नास्ति | इत्येवं द्विशो द्विशः संसर्गो न भवति | सर्वशो ऽपि त्रयाणामप्येषां युगपच्च संसर्गो नास्ति

यथा च द्रष्टव्यदर्शनद्रष्टणां द्विशो द्विशः सर्वशश्च संसर्गाभावः,

एवं रागश्च रक्तश्च रञ्जनीयं च दृश्यताम् |

रागस्य रक्तस्य च संसर्गो नास्ति, रागस्य रञ्जनीयस्य च, त्रयाणामपि युगपत्संसर्गो नास्ति | यथा चैषाम्, एवम्-

त्रैधेन शेषाः क्लेशाश्च शेषाण्यायतनानि च

अन्योन्येन संसर्गं न व्रजन्ति | त्रयः प्रकारास्त्रिधा, त्रिधाभावस्त्रैधम् | तेन त्रैधेन शेषाः क्लेशा द्वेषमोहादयः, ते एते द्वेषद्विष्टद्वेषणीयादिना त्रैधेन श्रोत्रश्रोतृश्रोतव्यादिना च

कस्मात्पुनरेतेषां संसर्गो नास्तीत्याह-

अन्येनान्यस्य संसर्गस्तच्चान्यत्वंन विद्यते | द्रष्टव्यप्रभृतीनां यन्न संसर्गं व्रजन्त्यतः

यदित्ययं यस्मादर्थे | यदि द्रष्टव्यादीनां परस्परमन्यत्वं स्यात्, तदा क्षीरोदकयोरिव अन्येन अन्यस्य संसर्गः स्यात् | तच्चान्यत्वं यस्मादेषां द्रष्टव्यप्रभृतीनां न संभवति, अतो नैते संसर्ग ब्रजन्ति

अपि च |

न च केवलमन्यत्वं द्रष्टव्यादेर्न विद्यते | कस्यचित्केनचित्सार्धं नान्यत्वमुपपद्यते

न च केवलं कार्यकारणभावस्थितानां द्रष्टव्यादीनामन्यत्वं न संभवति, घटपटादीनामपि पदार्थानां सर्वेषां नैव संभवतीत्यवसीयताम्

यथा चैषां द्रष्टव्यप्रभृतीनां परस्परतो ऽन्यत्वमसत्, तथा प्रतिपादयन्नाह-

अन्यदन्यत्प्रतीत्यान्यन्नान्यदन्यदृते ऽन्यतः | यत्प्रतीत्य च यत्तस्मात्तदन्यन्नोपपद्यते

इह यदेतद् घटाख्यं वस्तु पटादन्यदिति व्यपदिश्यते, तदेतदन्यदन्यत्प्रतीत्य अन्यद्भवति | अन्यवस्तुनः ऋते, ऋते ऽन्यतः, विना अन्यत्, अन्यदन्यन्न भवति | यच्च पटाख्यं वस्तु अन्यद् घटाख्यं वस्तु प्रतीत्य अन्यद्भवति, तस्मात्पटाख्याद्वस्तुनः तद् घटाख्यं वस्तु नान्यद्भवतीत्यवसीयताम् | यस्मात्, यत्प्रतीत्य यद्भवति, तस्मात्तदन्यन्न भवति, सापेक्षत्वाद् बीजाङ्कुरवत् ह्रस्वदीर्घवच्चेति | तथा च वक्ष्यति-

प्रतीत्य यद्यद्भवति न हि तावत्तदेव तत् | न चान्यदपि तत्तस्मान्नोच्छिन्नं नापि शाश्वतत् ||

इति

अत्राह- यदि घटादन्यः पटः स्यात्, तं च पृथग्भूतं पटमपेक्ष्य अन्यो घटः स्यात्, तदा को दोष इति | उच्यते-

यद्यन्यदन्यदन्यस्मादन्यस्मादप्यृते भवेत् | तदन्यदन्यदन्यस्मादृते नास्ति च नास्त्यतः

एको ऽत्र अन्यशब्द उपदर्शने, अपरश्च अर्थान्तरपरामर्शी, अन्यश्च प्रसिद्धोच्चारणम्, इति अन्यशब्दत्रयोपादानम् | यदि हि एतद् घटाख्यं वस्तु पटादन्यस्मादन्यत् स्यात्, तद् घटाख्यं वस्तु अन्यस्मादपि पटाख्यादृते अन्यद्भवेत्, तदा च पटनिरपेक्षस्यैव एकैकस्य घटस्य अन्यत्वं भवेत् | यद्धि यस्मादन्यत्, तत्तेन विनापि सिद्धयति | तद्यथा | स एव घटो न स्वरूपनिष्पत्तावन्यं पटमपेक्षते | एवमन्यत्वमपि यदि घटस्य अन्यस्मात्पटादृते भवेत्, तदानीं पटनिरपेक्षस्य घटस्य परत्वं स्यात् | न तु एकैकस्य पटनिरपेक्षस्य घटस्यान्यत्वं दृष्टम्| तस्मादन्यद्भवतीति ब्रुवता यदपेक्ष्य यदन्यत्, ततस्तदन्यन्न भवतीति स्फुटमभ्युपेतं भवति ||

अत्राह- यदि खलु अन्यत्वमेवं कुतश्चित्कस्यचिन्नास्ति, ननु इदमपि तदा न संभवति वक्तुम्- यस्मादन्यत्प्रतीत्य अन्यदन्यद्भवतीति, तस्मादेव तदन्यदन्यन्न भवतीति | उच्यते | यत एव हि परस्परापेक्षिकी भावानामन्यत्वसिद्धिः, अत एव अन्यदित्युच्यते लौकिके व्यवहारे स्थित्वा | वस्तुतस्तु परीक्ष्यमाणमन्यत्वं न संभवतीति ब्रूमः ||

यदि तर्हि एवमप्यविद्यमाने ऽप्यन्यत्वे लोकसंवृत्या पटादन्यो घट इति व्यपदिश्यते, अथ कस्माद् बीजाङ्कुरयोरपि एवमन्यत्वं न व्यपदिश्यते? उच्यते | नैव हि लोको घटपटयोरिव बीजाङ्कुरयोरन्यत्वं प्रतिपद्यते, घटपटयोरिव जन्यजनकत्वाभावप्रसङ्गात्, यौगपद्यभावप्रसङ्गात् | अपि च | यस्माद्बीजमात्रमु त्वा बीजकार्यं वृक्षमुपदर्शयति पुमान् लोके- अयं वृक्षो मयोप्त इति, तस्माल्लोके ऽपि कार्यकारणभूतानां नास्त्येव परत्वमिति व्यवस्थाप्यते

अत्राह- यदि पदार्थान्तरे पदार्थान्तरसापेक्षा परबुद्धिः स्यात्, स्यादेष दोषः- तस्मात्तदन्यन्न भवतीति | न त्वेवं ब्रूमः | किं तर्हि इह अन्यत्वं नाम सामान्यविशेषो ऽस्ति, तद्यत्र समवेतम् स पदार्थः पदार्थान्तरनिरपेक्षयापि पर इत्युच्यते, तस्मादुक्तदोषानवसरो ऽस्मत्पक्षे इति | उच्यते स्यादेतदेवम्, यदि अन्यत्वमेव स्यात्, न त्वस्ति | इहेदमन्यत्वं कल्प्यमानमन्यस्मिन् वा कल्प्येत अनन्यस्मिन् वा? उभयथा च नोपपद्यत इति प्रतिपादयन्नाह-

नान्यस्मिन् विद्यते ऽन्यत्वमनन्यस्मिन्न विद्यते |

तत्र अन्यस्मिन्नन्यत्वमस्तीति कल्प्यते, किं तदानीमन्यत्वपरिकल्पनया? अन्यव्यपदेशसिद्धयर्थं हि भवता अन्यत्वं परिकल्प्यते | स च अन्यव्यपदेशो विनाप्यन्यत्वेन सिद्ध एव, यस्माल्लब्धान्यव्यपदेश एव पदार्थे ऽन्यस्मिन् अन्यत्वं कल्प्यते, इत्येवं तावदन्यस्मिन्नन्यत्वं न संभवति इदानीमनन्यस्मिन्नपि अन्यत्वं नास्ति, यस्मादनन्य उच्यते एकः, तत्र च अन्यत्वविरुद्धमेकत्वमस्तीति यतः विरोधादनन्यस्मिन्नपि अन्यत्वं न संभवति | यच्च इदानीं नान्यस्मिन्ननन्यस्मिन् विद्यते तद्वयतिरिक्तस्य पदार्थान्तरस्यासंभवाद् एतद्वयतिरिक्ते ऽपि पदार्थे न संभवति, तत्रैवास्ति | यदा चैवमन्यत्वमेव नास्ति, तदा अन्यत्वसमवायनिबन्धनः अन्यबुद्धिध्वनिप्रवृत्तिहेतुरन्यो ऽपि पदार्थो नास्तीति सिद्धम् ||

अत्राह- यद्यपि अन्यत्वं नास्ति, तथापि अन्यस्तावदस्ति | न च असति अन्यत्वे अन्यो भवितुमर्हति, अतो ऽन्यत्वं भविष्यतीति | उच्यते-

अविद्यमाने चान्यत्वे नास्त्यन्यद्वा तदेव वा

यदा अन्यत्वमेव नास्तीति प्राक् प्रतिपादितम्, तदा कुतः असति अन्यत्वे अन्यद्वा तदेव वा भविष्यति? तदेवेति अनन्यत्वमित्यर्थः | तस्मान्नास्ति अन्यद्वा तदेव वा

अत्राह- विद्यन्त एव दर्शनादयः, संसर्गसद्भावात् | इह दर्शनादीनां यद्यपि अन्यत्वं नास्तीति प्रतिपादितम्, तथापि त्रयाणां संनिपातः संगतिः स्पर्श इति संसर्गो ऽस्ति | ततश्च संसर्गसद्भावाद् विद्यन्त एव दर्शनादय इति | उच्यते | स्युरेवम्, यदि तेषां संसर्ग एव स्यात् | न त्वस्ति | यथा च नास्ति, तथा प्रतिपादयन्नाह-

न तेन तस्य संसर्गो नान्येनान्यस्य युज्यते |

इह यदि दर्शनादीनां संसर्गः स्यात्, स एकत्वेन वा परिकल्प्येत अन्यत्वेन वा? तत्र एकत्वे नास्ति संसर्गः | न हि एककं क्षीरमुदकनिरपेक्षमुदकेन संसृज्यत इत्युच्यते | पृथक्त्वे ऽपि संसर्गो नास्ति | न हि उदकात्पृथगवस्थितं क्षीरमुदकेन संसृज्यत इति कथ्यते | एवं दर्शनादीनां यदि एकत्वे सति संसर्गः परिकल्प्यते, सो ऽनुपपन्नः | एककस्यापि चक्षुषः संसृष्टिप्रसङ्गात् | अथ पृथक्त्वम्, एवमप्यनुपपन्नः | एककस्यापि चक्षुषो रूपादिभ्यः पृथग्भूतस्य संसृष्टिप्रसङ्गात् | असति संसर्गे नास्ति दर्शनादिकमिति सिद्धम् ||

अत्राह- यद्यपि संसर्गो नास्ति, तथापि संसृज्यमानं संसृष्टं संस्रष्टा चास्ति, तदप्रतिषेधात् | न च संसर्गमन्तरेण संसृज्यमानं संसृष्टं संस्रष्टा च संभवति | तस्मात्संसर्गो ऽपि भविष्यतीति | उच्यते | एतदपि न युक्तम् | यस्माद्यदा संसर्ग एव नास्तीति प्रतिपादितम्, असति च (Pप्_११३) संसर्गे तदा कुतः संसृज्यमानादिकम्? तत्र वर्तमानसंसर्गक्रियासाधनकर्मभूतं संसृज्यमानम्, संसृष्टं निष्पन्नसंसर्गक्रियम्, संस्रष्टा कर्ता क्रियानिष्पत्तौ स्वातन्त्र्येणावस्थितः | तदत्र संसर्गाभावादेव संसृज्यमानादिकमपश्यंस्तत्प्रतिषेधं निगमयन्नाह-

संसृज्यमानं संसृष्टंसंस्रष्टा च न विद्यते

इति | यथोक्तं भगवता [उपालिपरिपृच्छायाम्]

सर्वसयोगि तु पश्यति चक्षुस्तत्र न पश्यति प्रत्ययहीनम् | [नैव च] चक्षु पपश्यति [रूपं] तेन सयोगवियोगविकल्पः ||

आलोकसमाश्रित पश्यति चक्षु रूप मनोरम चित्रविचित्रम् | येन च योगसमाश्रित चक्षुस्तेन न पश्यति चक्षु कदाचि ||

ते परिनिर्वृत लौकिक शूरा येहि स्वभावत ज्ञातिभि धर्माः | कामगुणैर्हि चरन्ति असङ्गाः सङ्ग विवर्जिय सत्त्व विनेन्ति ||

नो पि च सत्त्व न जीविह कश्चि सत्त्वहितं च करोन्ति जिनेन्द्राः | ............. सत्त्वु न अस्ति करोन्ति च अर्थम् ||

सङ्गु न विद्यति अत्र कदाचि .............. | ............. तस्य न विद्यति वेदन लोके ||

तथा-

भावितु मार्ग पवर्तितु ज्ञान शून्यक धर्म निरात्मक सर्वि | येन विभावित भोन्तिमि धर्मास्तस्य भवेत्प्रतिभानमनन्तम् ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ संसर्गपरीक्षा नाम चतुर्दशमं प्रकरणम् ||

१५ स्वभावपरीक्षा पञ्चदशमं प्रकरणम् |

अत्राह- विद्यत एव भावानां स्वभावः, तन्निष्पादकहेतुप्रत्ययोपादानात् | इह यन्नास्ति न तस्य निष्पादकहेतुप्रत्ययोपादानमस्ति यथा खपुष्पस्य | उपादीयन्ते च बीजाविद्यादयो हेतुप्रत्यया अङ्करसंस्कारादीनां निष्पादकाः, इत्यतो विद्यत एव भावस्वभाव इति | उच्यते | यदि भावानां संस्काराङ्कुरादीनां स्वभावो ऽस्ति, किमिदानीं विद्यमानानां हेतुप्रत्ययैः प्रयोजनम् | यथा वर्तमानीभूतानां संस्काराङ्कुरादीनां भूयोनिष्पत्तये अविद्याबीजादीनामुपादानं क्रियते एवमन्यदपि तदुत्पत्तये न कर्तव्यं स्यात्, तत्स्वभावस्य विद्यमानत्वादिति प्रतिपादयन्नाह-

न संभवः स्वभावस्य युक्तः प्रत्ययहेतुभिः |

अथ स्यात्- नैवोत्पादात्पूर्वं कस्यचिद्भावस्य स्वभावो ऽस्ति यतो ऽस्य विद्यमानत्वादुत्पत्तिवैयर्थ्यं स्यात्, किं तर्हि उत्पादात्पूर्वमविद्यमानस्यैव स्वभावस्य हेतुप्रत्ययान् प्रतीत्य पश्चादुत्पादो भवतीति | एवमपीःयमाणे-

हेतुप्रत्ययसंभूतः स्वभावः कृतको भवेत्

अथ स्यात्- इष्यत एव हेतुप्रत्ययसंभूतत्वात्स्वभावस्य कृतकत्वम्, तस्मात्कृतकस्यैव स्वभावस्याभ्युपगमात् कृतकत्वप्रसङ्गो नास्माकं बाधक इति, एतदपि न युक्तमित्याह-

स्वभावः कृतको नाम भविष्यति पुनः कथम् |

कृतकश्चेति स्वभावश्चेति परस्परविरुद्धत्वादसंगतार्थमेतत् | इह हि स्वो भावः स्वभाव इति व्युत्पत्तेः, यः कृतकः पदार्थः, स लोके नैव स्वभाव इति व्यपदिश्यते, तद्यथा अपामौष्प्यं धातुपिशाचप्रत्ययनिष्पादितः कर्केटनादीनां पद्मरागादिभावश्च | यस्तु अकृतकः स स्वभावः, तद्यथा अग्नेरौष्ण्यं जातानां पद्मरागादीनां पद्मरागादिस्वभावश्च | स हि तेषां पदार्थान्तरसंपर्काजनितत्वात्स्वभाव इत्युच्यते | तदेवमकृतकः स्वभाव इति लोकव्यवहारे व्यवस्थिते वयमिदानीं ब्रूमः- यदेतदौष्ण्यं तदष्यग्नेः स्वभावो न भवतीति गृह्यतां कृतकत्वात्, इह मणीन्धनादित्यसमागमादरणिनिर्धर्षणादेश्च अग्नेर्हेतुप्रत्ययसापेक्षतैव उपलभ्यते | न च अग्निव्यतिरिक्तमौष्ण्यं संभवति | तस्मादौष्ण्यमपि हेतुप्रत्ययजनितम्, ततश्च कृतकम्, कृतकत्वाच्चापामौष्ण्यवत् स्वभावो नैव भवतीति स्फुटमवसीयते ||

ननु च गोपालाङ्गनाजनप्रसिद्धमेतद् अग्नेरौष्ण्यं स्वभाव इति | किं खलु अस्माभिरुक्तं न प्रसिद्धमिति? एतत्तु वयं ब्रूमः- नायं स्वभावो भवितुमर्हति स्वभावलक्षणवियुक्तत्वात् | अविद्याविपर्यासानुगमात्तु लोको निःस्वभावमेव भावजातं सस्वभावत्वेन प्रतिपन्नः | यथा हि (Pप्_११५) तैमिरिकाः तिमिरप्रत्ययादसन्तमेव केशादिस्वभावं सस्वभावत्वेनाभिनिविष्टाः, एवमविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया बाला निःस्वभावं भावजातं सस्वभावत्वेनाभिनिविष्टा यथाभिनिवेशं लक्षणमाचक्षते अग्नेरौष्ण्यं स्वलक्षणम् | ततो ऽन्यत्रानुपलम्भादसाधारणत्वेन स्वमेव लक्षणमिति कृत्वा | बालजनप्रसिद्धयैव च भगवता तदेवैषां सांवृतं स्वरूपमभिधर्मे व्यवस्थापितम् | साधारणं त्वनित्यत्वादिकं सामान्यलक्षणमिति चोक्तम् | यदा तु विगताविद्यातिमिरावदातप्रज्ञाचक्षुषां दर्शनमपेक्ष्यते, तदा वितिमिरैः तैमिरिकोपलब्धकेशादर्शनवत् बालजनमतिपरिकल्पितानुपलब्धस्वभावैरार्यैः पुर उच्यते परहितव्यापारैः, नायं स्वभावो भावानामिति | यथोक्तमार्यलङ्कावतारसूत्रे-

केशोण्डुकं यथा मिथ्या गृह्यते तैमिरिकैर्जनैः | तथा भावविकल्पो ऽयं मिथ्या बालैर्विकल्प्यते ||

न स्वभावो न विज्ञप्तिर्न च वस्तु न चालयः | बालैर्विकल्पिता ह्येते शवभूतैः कुतार्किकैः || इति |

तथा-

स्वभावानुत्पत्तिं संधाय महामते मया सर्वधर्मा अनुत्पन्ना इत्युक्ताः || इति विस्तरः ||

अत्राह- यदि खलु इदमग्न्यादेरौष्ण्यादिकं हेतुप्रत्ययसंभूतत्वेन कृतकत्वान्निःस्वभावमित्युच्यते, किमिदानीं तत्स्वभावस्य लक्षणं कश्चासौ स्वभाव इति वक्तव्यम् | उच्यते-

अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च

इह स्वो भावः स्वभाव इति यस्य पदार्थस्य यदात्मीयं रूपं तत्तस्य स्वभाव इति व्यपदिश्यते | किं च कस्यात्मीयं यद्यस्याकृत्रिमम्, यत्तु कृत्रिमं न तत्तस्यात्मीयं तद्यथा अपामौष्ण्यम् | यच्च यस्यायत्तं तदपि तदात्मीयं तद्यथा स्वे भृत्याः, स्वानि धनानि | यत्तु यस्य परायत्तं न तत्तस्यात्मीयं तद्यथा तावत्कालिकायाचितकमस्वतन्त्रम् | यतश्चैवं कृत्रिमस्य परसापेक्षस्य च स्वभावत्वं नेष्टम्, अत एव औष्ण्यमग्नेर्हेतुप्रत्ययप्रतिबद्धत्वात्पूर्वंमभूत्वा पश्चादुत्पादेन कृतकत्वान्न स्वभाव इति युज्यते | यतश्चैतदेवम्, अतो यदेवाग्नेः कालत्रये ऽप्यव्यभिचारि निजं रूपमकृत्रिमम्, पूर्वमभूत्वा पश्चाद्यन्न भवति, यच्च हेतुप्रत्ययसापेक्षं न भवति अपामौष्ण्यवत् पारावारवत् दीर्घह्रस्ववद्वा, तत् स्वभाव इति व्यपदिश्यते | किं खलु अग्नेः तदित्थं स्वरूपमस्ति? न तदस्ति, न चापि नास्ति स्वरूपतः | यद्यपि एवम्, तथापि श्रोतृणामुत्त्रासपरिवर्जनार्थं संवृत्या समारोप्य तदस्तीति ब्रूमः | यथोक्तं भगवता-

अनक्षरस्य धर्मस्य श्रुतिः का देशना च का | श्रूयते देश्यते चापि समारोपादनक्षरः || इति |

इहापि च वक्ष्यति-

शून्यमिति न वक्तव्यमशून्यमिति वा भवेत् | उभयं नोभयं चेति प्रज्ञप्त्यर्थं तु कथ्यते ||

यदि खलु तदध्यारोपाद्भवद्भिरस्तीत्युच्यते, कीदृशं तत्? या सा धर्माणां धर्मता नाम, सैव तत्स्वरूपम् | अथ केयं धर्माणां धर्मता? धर्माणां स्वभावः | को ऽयं स्वभावः? प्रकृतिः | का चेयं प्रकृतिः? येयं शून्यता | केयं शून्यता? नैःस्वाभाव्यम् | किमिदं नैःस्वाभाव्यम्? तथता | केयं तथता? तथाभावो ऽविकारित्वं सदैव स्थायिता | सर्वथानुत्पाद एव ह्यग्न्यादीनां परनिरपेक्षत्वादकृत्रिमत्वात्स्वभाव इत्युच्यते ||

एतदुक्तं भवति- अविद्यातिमिरप्रभावोपलब्धं भावजातं येनात्मना विगताविद्यातिमिराणामार्याणामदर्शनयोगेन विषयत्वमुपयाति, तदेव स्वरूपमेषां स्वभाव इति व्यवस्थाप्यते | तस्य चेदं लक्षणम्- अकृत्रिमः स्वभावो हि निरपेक्षः परत्र च | इति व्यवस्थापयांबभूवुराचार्या इति विज्ञेयम् | स चैष भावानामनुत्पादात्मकः स्वभाव अकिंचित्त्वेन अभावमात्रत्वादस्वभाव एवेति कृत्वा नास्ति भावस्वभाव इति विज्ञेयम् | यथोक्तं भगवता-

भावानभावानिति यः प्रजानति स सर्वभावेषु न जातु सज्जते | यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते स आनिमित्तं स्पृशते समाधिम् ||

अत्राह- यद्यपि स्वभावो नास्ति भावानाम्, तथापि परभावस्तावदस्ति, तदप्रतिषेधात् सति च परभावे स्वभावो ऽपि भविष्यति | स्वभावमन्तरेण परभावाप्रसिद्धेरिति | उच्यते-

कुतः स्वभावस्याभावे परभावो भविष्यति | स्वभावः परभावस्य परभावो हि कथ्यते

इह स्वभाव एव हि लोके कश्चित्स्वभावान्तरापेक्षया पर इति व्यपदिश्यते | यदि हि अग्नेरौष्ण्यं स्वभावः स्यात्, द्रवस्वभावसलिलसापेक्षया परभाव इति व्यपदिश्येत | यदा तु मुमुक्षुभिर्विचार्यमाणस्य कस्यचित्स्वभाव एव नास्ति, तदा कुतः परत्वं स्यात्? परभावाच्च स्वभावो ऽपि नास्ति इति सिद्धम्

अत्राह- यद्यपि स्वभावपरभावौ न स्तः, तथापि भावस्तावदस्ति, अप्रतिषेधात् | स च भावो भवन् स्वभावो वा भवेत्, परभावो वा | तस्मात्स्वभावपरभावावपि भविष्यत इति | उच्यते-

स्वभावपरभावाभ्यामृते भावः कुतः पुनः | स्वभावे परभावे वा सति भावो हि सिध्यति

भावो हि परिकल्प्यमानः स्वभावो वा भवेत्, परभावो वा | तौ च पूर्वोक्तविधिना न स्तः, इति तयोरभावाद्भावो ऽपि नास्तीत्यवधार्यताम्

अत्राह- यद्यपि भवता भावः प्रतिषिद्धः, तथाप्यभावो ऽस्ति, प्रतिषेधाभावात् | ततश्च भावो ऽपि भविष्यति प्रतिद्वन्द्विसद्भावात्, अभाववदिति | उच्यते | स्याद्भावः, यदि अभाव एव स्यात् | न त्वस्तीत्याह-

भावस्य चेदप्रसिद्धिरभावो नैव सिध्यति | भावस्य ह्यन्यथाभावमभावं व्रुवते जनाः

इह हि यदि भावो नाम कश्चिदभविष्यत्, स्यात्तस्यान्यथाभावादभावः | घटादयो हि वर्तमानावस्थायाः प्रच्युताः सन्तः अन्यथाभावमापन्नाः अभावध्वनिवाच्या भवन्ति लोके | यदा त्वमी घटादयो भावरूपत्वेनैवासिद्धाः, तदा कुतो ऽविद्यमानस्वभावानामन्यथात्वमिति | अतः अभावो ऽपि नास्ति

तदेवं सर्वथा स्वभावपरभावभावाभावेषु अनुपपद्यमानेषु अविद्यातिमिरोपहतमतिनयनतया विपरीतम्-

स्वभावं परभावं च भावं चाभावमेव च | ये पश्यन्ति न पश्यन्ति ते तत्त्वं बुद्धशासने

ये हि तथागतप्रवचनाविपरीतव्याख्यानाभिमानितया पृथिव्याः काठिन्यं स्वभावः, वेदनाया विषयानुभवः, विज्ञानस्य विषयप्रतिविज्ञप्तिः स्वभावः, इत्येवं स्वभावं भावानां वर्णयन्ति, अन्यद्विज्ञानम्, अन्यद्रूपम्, अन्यैव च वेदना, इत्येवं परभावं वर्णयन्ति, वर्तमानावस्थं च विज्ञानादिकं भावत्वेन ये वर्णयन्ति, विज्ञानादिकमेव च अतीततामापन्नमभाव इति, न ते परमगम्भीरस्य प्रतीत्यसमुत्पादस्य तत्त्वं वर्णयन्ति | यस्माद्यथोदितोपपत्तिविरुद्धं स्वभावपरभावादीनामस्तित्वम्, न चोपपत्तिविरुद्धं पदार्थस्वभावमनुवर्णयन्ति तथागताः | स्वयमविपरीताशेषपदार्थतत्त्वसंबोधात् | अत एव बुद्धानामेव भगवतां वचनं प्रमाणमित्युपवर्णयन्ति विचक्षणाः, सोपपत्तिकत्वेनाविसंवादकत्वात् | अत एव च आप्तेभ्यः प्रहीणाशेषदोषेभ्य आगतत्वात्, आगमयतीति समन्तात् तत्त्वं गमयतीति वा, आमिमुख्याद्गमनाद्वा तदाश्रयेण लोकस्य निर्वाणगमनात् संबुद्धवचनस्यैव आगमत्वं व्यवस्थाप्यते | तदन्यमतानां तु उपपत्तिवियुक्तत्वान्न प्रामाण्यम्, आगमाभासत्वं च व्यवस्थाप्यते

यस्माच्च एतानि स्वभावपरभावभावाभावदर्शनानि युक्तिविधुरत्वान्न तत्त्वानि, अत एव मुमुक्षूणां विनेयजनानाम्-

कात्यायनाववादे चास्तीति नास्तीति चोभयम् | प्रतिषिद्धं भगवता भावाभावविभाविना

उक्तं हि भगवता आर्यकात्यायनाववादसूत्रे-

यद्भूयसा कात्यायन अयं लोको ऽस्तितां वा अभिनिविष्टो नास्तितां च | तेन न परिमुच्यते | जातिजराव्याधिमरणशोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासेभ्यो न परिमुच्यते | पाञ्चगतिकात्संसारचारकागारबन्धनान्न परिमुच्यते | मातृमरणसंतापदुःखान्न परिमुच्यते | पितृमरणसंतापदुःखादिति विस्तरः ||

इदं च सूत्रं सर्वनिकायेषु पठयते | तदस्मादागमात् यथोपवर्णितायाश्चोपपत्तेर्नार्हति प्राज्ञस्वभावपरभावभावाभावदर्शनं तथागतवचनादत्यन्तविरुद्धमास्थातुम् | भगवता प्रतिषिद्धत्वात् | किंविशिष्टेन भगवता? भावाभावविभाविना | भावाभावौ विभावयितुं शीलमस्येति भावाभावविभावी | यथावस्थितभावाभावाविपरीतस्वभावपरिज्ञानाद् भावाभावविभावीति भगवानेवोच्यते | तेन भगवता भावाभावविभाविना यस्मादस्तित्वंच नास्तित्वं च उभयमेतत् प्रतिषिद्धम्, तस्मान्न युक्तं भावाभावदर्शनं तत्त्वमित्यास्थातुम् ||

तथा-

अस्तीति काश्यप अयमेको ऽन्तः | नास्तीति काश्यप अयमेको ऽन्तः | यदेनयोरन्तयोर्मध्यम्, तदरूप्यमनिदर्शनमप्रतिष्ठमनाभासमनिकेतमविज्ञप्तिकम् | इयमुच्यते काश्यप मध्यमां प्रतिपद् भूतप्रत्यवेक्षा इति ||

तथा-

अस्तीति नास्तीति उभे ऽपि अन्ता शुद्धी अशुद्धीति इमे ऽपि अन्ता | तस्मादुभे अन्त विवर्जयित्वा मध्ये ऽपि स्थानं न करोति पण्डितः ||

अस्तीति नास्तीति विवाद एषः शुद्धी अशुद्धीति अयं विवादः | विवादप्राप्त्या न दुःखं प्रशाम्यति अविवादप्राप्त्या च दुःखं निरुध्यते || इति |

अत्राह- यदि पुनरेवमग्न्यादीनां स्वभावत एवास्तित्वं स्यात्, को दोषः स्यात्? उक्तदोषः-

हेतुप्रत्ययसंभूतः स्वभावः कृतको भवेत् |

इत्यादिना

अपि च | यदि अयमेषामग्न्यादीनां स्वभावः स्यात्, तस्य विद्यमानस्य सतो न स्यात् पुनरन्यथात्वमिति प्रतिपादयन्नाह-

यद्यस्तित्वं प्रकृत्या स्यान्न भवेदस्य नास्तिता |

यदि अग्न्यादेर्भावस्य प्रकृत्या स्वभावतो ऽस्तित्वम्, तदा अस्य स्वभावस्य प्रकृत्या विद्यमानस्य पुनरन्यथात्वं न स्यात् | यस्मात्-

प्रकृतेरन्यथाभावो न हि जातूपपद्यते

यदि एषामग्न्यादीनामियमेव प्रकृतिः स्यात्, स्वभावः स्यात्, तदा प्रकृतेरविकारिणीत्वान्न कदाचित्पुनरन्यथाभाव उपपद्येत | न हि आकाशस्यानावरणत्वं कदाचिदप्यन्यथात्वं प्रतिपद्यते | एवमग्न्यादीनामपि प्रकृत्या विद्यमानानां पुनरन्यथात्वं न स्यात् | उपलभते च भवानेषामन्यथात्वप्रबन्धोपरमलक्षणं विनाशम् | तस्माद्विपरिणामधर्मित्वादपामौष्ण्यवत् नायमेषां स्वभाव इति प्रतीयताम्

अत्राह- यदि प्रकृत्या विद्यमानस्यान्यथात्वासंभवादन्यथात्वस्य च उपलभ्यमानत्वात् प्रकृतिरेषां भावानां नास्तीत्युच्यते, ननु च एवमपि-

प्रकृतौ कस्य चासत्यामन्यथात्वं भविष्यति |

कस्य इदानीं प्रकृत्या स्वरूपेणाविद्यमानस्य खपुष्पस्येव अन्यथात्वं भविष्यति? तस्मादविद्यमानप्रकृतिकस्य अन्यथात्वानुपलम्भात्, अन्यथात्वस्य च दर्शनात्, अस्त्येव स्वभाव इति | उच्यते | यदि तावकेन मतेन प्रकृत्या स्वभावेन असंविद्यमानस्य अन्यथात्वाभावाद् अन्यथात्वस्य च दर्शनात्प्रकृतिरित्युच्यते, एवमपि-

प्रकृतौ कस्य च सत्यामन्यथात्वं भविष्यति

कस्येदानीं प्रकृत्या स्वभावेन विद्यमानस्य वर्तमानस्यैव अन्यथात्वं भविष्यति? तस्मात् प्रकृत्या विद्यमानस्य अन्यथात्वं नास्तीति सर्वथा अन्यथात्वासंभव एव | ततश्च नास्ति प्रकृतिर्भावानामिओति विज्ञेयम्

यच्चाप्युक्तम्- अन्यथात्वस्य दर्शनान्नास्ति प्रकृतिरिति, तदपि परप्रसिद्धया अन्यथात्वदर्शनमधिकृत्योक्तम्, न त्वस्माभिः कदाचिदपि कस्यचिदन्यथात्वमभ्युपेतम् | तदेवमत्यन्ततः प्रकृतावसंविद्यमानायां सर्वधर्मेषु असंविद्यमानेषु अस्वभावेषु तदन्यथात्वे च असंविद्यमाने यो हि इदानीमस्तित्वं नास्तित्वं च भावानां परिकल्पयति, तस्य एवं परिकल्पयतो नियतमेव-

अस्तीति शाश्वतग्राहो नास्तीत्युच्छेददर्शनम् |

प्रसज्यत इति वाक्यशेषः | तच्चैतत् शाश्वतोच्छेददर्शनं स्वर्गापवर्गमार्गान्तरायकरत्वाद् यस्मान्महानर्थकरम्,

तस्मादस्तित्वनास्तित्वे नाश्रीयेत विचक्षणः

कस्मात्पुनर्भावाभावदर्शने सति शाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गो भवतीति? यस्मात्-

अस्ति यद्धि स्वभावेन न तन्नास्तीति शाश्वतम् | नास्तीदानीमभूत्पूर्वमित्युच्छेदः प्रसज्यते

यत् स्वभावेन अस्तीत्युच्यते, स्वभावस्यानपायित्वान्न तत् कदाचिदपि नास्तीति, एवं भावस्यास्तित्वाभ्युपगमे सति शाश्वतदर्शनमापद्यते | पूर्वं च वर्तमानावस्थायां भावस्वरूपमभ्युपेत्य इदानीं तद्विनष्टत्वान्नास्तिति पश्चादभ्युपगच्छतः उच्छेददर्शनं प्रसज्यते | यस्य तु भावस्वभाव एव नोपपद्यते, न तस्य शाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गः, भावस्वभावानुपलम्भात् ||

ननु च भावानां स्वभावो नास्तीत्यभ्युपगच्छतो मा भूद्भावदर्शनाभावाच्छाश्वतदर्शनम्, उच्छेददर्शनं तु नियतं प्रसज्यते इति | नैवमभावदर्शनं भवति | यो हि पूर्वं भावस्वभावमभ्युपेत्य पश्चात् तन्निवृत्तिमालम्बते, तस्य पूर्वोपलब्धस्वभावापवादात् स्यादभावदर्शनम् | यस्तु तैमिरिकोपलब्धकेशेष्विव वितैमिरिको न किंचिदुपलभते, स नास्तीति ब्रुवन् किंचिन्नास्तीति ब्रूयात् प्रतिषेध्याभावात् | विपर्यस्तानां तु मिथ्याभिनिवेशनिवृत्त्यर्थमतैमिरिका इव वयं ब्रूमः- न सन्ति सर्वभावाः इति | न चैवं ब्रुवतामस्माकं परहितव्यापारपरायणानामुच्छेददर्शनप्रसङ्गः | यथोक्तं सूत्रे-

यो हि भगवन् पूर्वं रागद्वेषमोहभावाभ्युपगमं कृत्वा पश्चान्न सन्ति रागद्वेषमोहभावा इति ब्रवीति, स भगवन् वै नास्तिको भवति | इति विस्तरः ||

यस्तु परतन्त्रचित्तचैत्तवस्तुमात्रमभ्युपेत्य तस्य परिकल्पितस्वभावाभावादस्तित्वदर्शनं परिहरति, संक्लेशव्यवदाननिबन्धनस्य च परतन्त्रवस्तुमात्रसद्भावान्नास्तित्वदर्शनं परिहरति, तस्य परिकल्पितस्याविद्यमानत्वात् परतन्त्रस्य च विद्यमानत्वाद् अस्तित्वनास्तित्वदर्शनद्वयस्यापि उपनिपातात् कुतो ऽन्तद्वयपरिहारः? हेतुप्रत्ययजनितस्य च सस्वभावेनायुक्तत्वप्रतिपादनादयुक्तमेवास्य व्याख्यानम् | तदेवं मध्यमकदर्शने एव अस्तित्वनास्तित्वद्वयदर्शनस्याप्रसङ्गः, न विज्ञानवादिदर्शनादिष्विति | विज्ञेयम् | अत एवोक्तमार्यरत्नावल्याम्-

ससांख्यौल्लूक्यनिर्ग्रन्थपुद्गलस्कन्धवादिनम् | पृच्छ लोकं यदि वदत्यस्तिनास्तिव्यतिक्रमम् ||

धर्मयौतकमित्यस्मादस्तिनास्तिव्यतिक्रमम् | विद्धि गम्भीरमित्युक्त बुद्धानां शासनामृतम् || इति ||

तथाविधविनेयजनबोधानुरोधात्तु परमार्थदर्शनस्य उपायभूतत्वात् नेयार्थत्वेन भगवता महाकरुणापरतन्त्रतया विज्ञानादिवादो देशितः सांमितीयपुद्गलवादवत्, न नीतार्थः इति विज्ञेयम् | यथोक्तमार्यसमाधिराजभट्टारके-

नीतार्थसूत्रान्तविशेष जानति यथोपदिष्टा सुगतेन शून्यता | यस्मिन् पुनः पुद्गल सत्त्व पूरुषो नेयार्थतो जानति सर्वधर्मान् ||

एतच्च आर्याक्षयमतिनिर्देशादिषु विस्तरेण बोद्धव्यमिति | भावाभावदर्शनद्वयप्रसङ्गो यावत् तावत्संसार इत्यवेत्य मुमुक्षुभिरेतद्दर्शनद्वयनिरासेन सद्भिर्मध्यमा प्रतिपद् भावनीया यथावदिति | एतच्चोक्तं भगवता-

भाव अभाव विभावयि ज्ञानं सर्वि अचिन्तिय सर्वि अभूतं | ये पुन चित्तवशानुग बालाः ते दुखिता भवकोटिशतेषु ||

भावानभावानिति यः प्रजानती स सर्वभावेषु न जातु सज्जते | यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते स आनिमित्तं स्पृशते समाधिम् || इति |

तथा-

स्मराम्यहं पूर्वमतीत अध्वनि अचिन्तिये कल्पि नराणमुत्तमः | उत्पन्नु लोकार्थकरो महर्षी नामेन सो ऽभावसमुद्गतो ऽभूत् ||

स जातमात्रो गगने स्थिहित्वा सर्वाण धर्माणभाव देशयि | तदानुरूपं कृत नामधेयं शब्देन सर्वं त्रिसहस्र विज्ञयी ||

देवापि सर्वे प्रमुमोचु शब्दं अभावनामेति जिनो भविष्यति | यो जातमात्रः पद सप्त प्रक्रमन् अभाव धर्माण समं प्रकाशयी ||

बुद्धो यदा भेष्यति धर्मराजः सर्वाण धर्माण प्रकाशको मुनिः | तृणगुल्मवृक्षौषधिशैलपर्वते अभाव धर्माण रवो भविष्यति ||

यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ सर्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः | तावन्ति खो तस्य तथागतस्य रवु निश्चरी लोकविनायकस्य || इति |

भवतीति भावः सत्ता | न विद्यते सत्ता स्वभावः सर्वभावानामित्यभावाः सर्वधर्माः, शून्याः सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेनेति प्रज्ञापारमितापाठात् भावस्वभावस्यानुपपत्तेः |

अभाव धर्माण रवो भविष्यति

इत्यादिना सूत्रार्थो ऽवगन्तव्यः ||

यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ सर्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः | इत्यादि |

भूत्वा अभावप्रतिषेधविवक्षितत्वाद् भावाभावार्थ एव स्वभावाभावार्थः ||

इत्याचार्यचन्द्रकीर्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ स्वभावपरीक्षा नाम पञ्चदशमं प्रकरणम् ||