Yoga Sūtras

Aphorisms on Yoga

योगसूत्रम्

अथ योगानुशासनम् || YS_१.१ ||

योगश् चित्तवृत्तिनिरोधः || YS_१.२ ||

तदा द्रष्टुः स्वरूपे ऽवस्थानम् || YS_१.३ ||

वृत्तिसारूप्यम् इतरत्र || YS_१.४ ||

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः || YS_१.५ ||

प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः || YS_१.६ ||

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि || YS_१.७ ||

विपर्ययो मिथ्याज्ञानम् अतद्रूपप्रतिष्ठम् || YS_१.८ ||

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः || YS_१.९ ||

अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर् निद्रा || YS_१.१० ||

अनुभूतविषयासंप्रमोषः स्मृतिः || YS_१.११ ||

अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः || YS_१.१२ ||

तत्र स्थितौ यत्नो ऽभ्यासः || YS_१.१३ ||

स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः || YS_१.१४ ||

दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् || YS_१.१५ ||

तत् परं पुरुषख्यातेर् गुणवैतृष्ण्यम् || YS_१.१६ ||

वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात् संप्रज्ञातः || YS_१.१७ ||

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषो ऽन्यः || YS_१.१८ ||

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् || YS_१.१९ ||

श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् || YS_१.२० ||

तीव्रसंवेगानाम् आसन्नः || YS_१.२१ ||

मृदुमध्याधिमात्रत्वात् ततो ऽपि विशेषः || YS_१.२२ ||

ईश्वरप्रणिधानाद् वा || YS_१.२३ ||

क्लेशकर्मविपाकाशयैर् अपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः || YS_१.२४ ||

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् || YS_१.२५ ||

पूर्वेषाम् अपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् || YS_१.२६ ||

तस्य वाचकः प्रणवः || YS_१.२७ ||

तज्जपस् तदर्थभावनम् || YS_१.२८ ||

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमो ऽप्य् अन्तरायाभावश् च || YS_१.२९ ||

व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास् ते ऽन्तरायाः || YS_१.३० ||

दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः || YS_१.३१ ||

तत्प्रतिषेधार्थम् एकतत्त्वाभ्यासः || YS_१.३२ ||

मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश् चित्तप्रसादनम् || YS_१.३३ ||

प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य || YS_१.३४ ||

विषयवती वा प्रवृत्तिर् उत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी || YS_१.३५ ||

विशोका वा ज्योतिष्मती || YS_१.३६ ||

वीतरागविषयं वा चित्तम् || YS_१.३७ ||

स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा || YS_१.३८ ||

यथाभिमतध्यानाद् वा || YS_१.३९ ||

परमाणुपरममहत्त्वान्तो ऽस्य वशीकारः || YS_१.४० ||

क्षीणवृत्तेर् अभिजातस्येव मणेर् ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः || YS_१.४१ ||

तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः || YS_१.४२ ||

स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का || YS_१.४३ ||

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता || YS_१.४४ ||

सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् || YS_१.४५ ||

ता एव सबीजः समाधिः || YS_१.४६ ||

निर्विचारवैशारद्ये ऽध्यात्मप्रसादः || YS_१.४७ ||

ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा || YS_१.४८ ||

श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्याम् अन्यविषया विशेषार्थत्वात् || YS_१.४९ ||

तज्जः संस्कारो ऽन्यसंस्कारप्रतिबन्धी || YS_१.५० ||

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान् निर्बीजः समाधिः || YS_१.५१ ||

तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः || YS_२.१ ||

समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश् च || YS_२.२ ||

अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः || YS_२.३ ||

अविद्या क्षेत्रम् उत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् || YS_२.४ ||

अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिर् अविद्या || YS_२.५ ||

दृग्दर्शनशक्त्योर् एकात्मतेवास्मिता || YS_२.६ ||

सुखानुशयी रागः || YS_२.७ ||

दुःखानुशयी द्वेषः || YS_२.८ ||

स्वरसवाही विदुषो ऽपि तथा रूढो ऽभिनिवेशः || YS_२.९ ||

ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः || YS_२.१० ||

ध्यानहेयास् तद्वृत्तयः || YS_२.११ ||

क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः || YS_२.१२ ||

सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः || YS_२.१३ ||

ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् || YS_२.१४ ||

परिणामतापसंस्कारदुःखैर् गुणवृत्तिविरोधाच् च दुःखम् एव सर्वं विवेकिनः || YS_२.१५ ||

हेयं दुःखम् अनागतम् || YS_२.१६ ||

द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः || YS_२.१७ ||

प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् || YS_२.१८ ||

विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि || YS_२.१९ ||

द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धो ऽपि प्रत्ययानुपश्यः || YS_२.२० ||

तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा || YS_२.२१ ||

कृतार्थं प्रति नष्टम् अप्य् अनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् || YS_२.२२ ||

स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः || YS_२.२३ ||

तस्य हेतुर् अविद्या || YS_२.२४ ||

तदभावात् संयोगाभावो हानं तद्दृशेः कैवल्यम् || YS_२.२५ ||

विवेकख्यातिर् अविप्लवा हानोपायः || YS_२.२६ ||

तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा || YS_२.२७ ||

योगाङ्गानुष्ठानाद् अशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिर् आ विवेकख्यातेः || YS_२.२८ ||

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो ऽष्टाव् अङ्गानि || YS_२.२९ ||

अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः || YS_२.३० ||

जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् || YS_२.३१ ||

शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः || YS_२.३२ ||

वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् || YS_२.३३ ||

वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् || YS_२.३४ ||

अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः || YS_२.३५ ||

सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् || YS_२.३६ ||

अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् || YS_२.३७ ||

ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः || YS_२.३८ ||

अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथंतासंबोधः || YS_२.३९ ||

शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैर् असंसर्गः || YS_२.४० ||

सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च || YS_२.४१ ||

संतोषाद् अनुत्तमः सुखलाभः || YS_२.४२ ||

कायेन्द्रियसिद्धिर् अशुद्धिक्षयात् तपसः || YS_२.४३ ||

स्वाध्यायाद् इष्टदेवतासंप्रयोगः || YS_२.४४ ||

समाधिसिद्धिर् ईश्वरप्रणिधानात् || YS_२.४५ ||

स्थिरसुखम् आसनम् || YS_२.४६ ||

प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् || YS_२.४७ ||

ततो द्वन्द्वानभिघातः || YS_२.४८ ||

तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर् गतिविच्छेदः प्राणायामः || YS_२.४९ ||

बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर् देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः || YS_२.५० ||

बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः || YS_२.५१ ||

ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् || YS_२.५२ ||

धारणासु च योग्यता मनसः || YS_२.५३ ||

स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः || YS_२.५४ ||

ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् || YS_२.५५ ||

देशबन्धश् चित्तस्य धारणा || YS_३.१ ||

तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् || YS_३.२ ||

तद् एवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यम् इव समाधिः || YS_३.३ ||

त्रयम् एकत्र संयमः || YS_३.४ ||

तज्जयात् प्रज्ञालोकः || YS_३.५ ||

तस्य भूमिषु विनियोगः || YS_३.६ ||

त्रयम् अन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः || YS_३.७ ||

तद् अपि बहिरङ्गं निर्बीजस्य || YS_३.८ ||

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोर् अभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः || YS_३.९ ||

तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् || YS_३.१० ||

सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः || YS_३.११ ||

ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः || YS_३.१२ ||

एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः || YS_३.१३ ||

शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी || YS_३.१४ ||

क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः || YS_३.१५ ||

परिणामत्रयसंयमाद् अतीतानागतज्ञानम् || YS_३.१६ ||

शब्दार्थप्रत्ययानाम् इतरेतराध्यासात् संकरस् तत्प्रविभागसंयमात् सर्वभूतरुतज्ञानम् || YS_३.१७ ||

संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम् || YS_३.१८ ||

प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् || YS_३.१९ ||

न च तत् सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् || YS_३.२० ||

कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुःप्रकाशासंप्रयोगे ऽन्तर्धानम् || YS_३.२१ ||

सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमाद् अपरान्तज्ञानम् अरिष्टेभ्यो वा || YS_३.२२ ||

मैत्र्यादिषु बलानि || YS_३.२३ ||

बलेषु हस्तिबलादीनि || YS_३.२४ ||

प्रवृत्त्यालोकन्यासात् सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् || YS_३.२५ ||

भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् || YS_३.२६ ||

चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् || YS_३.२७ ||

ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् || YS_३.२८ ||

नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् || YS_३.२९ ||

कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः || YS_३.३० ||

कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् || YS_३.३१ ||

मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम् || YS_३.३२ ||

प्रातिभाद् वा सर्वम् || YS_३.३३ ||

हृदये चित्तसंवित् || YS_३.३४ ||

सत्त्वपुरुषयोर् अत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्थात् स्वार्थसंयमात् पुरुषज्ञानम् || YS_३.३५ ||

ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते || YS_३.३६ ||

ते समाधाव् उपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः || YS_३.३७ ||

बन्धकारणशैथिल्यात् प्रचारसंवेदनाच् च चित्तस्य परशरीरावेशः || YS_३.३८ ||

उदानजयाज् जलपङ्ककण्टकादिष्व् असङ्ग उत्क्रान्तिश् च || YS_३.३९ ||

समानजयाज् ज्वलनम् || YS_३.४० ||

श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमाद् दिव्यं श्रोत्रम् || YS_३.४१ ||

कायाकाशयोः संबन्धसंयमाल् लघुतूलसमापत्तेश् चाकाशगमनम् || YS_३.४२ ||

बहिर् अकल्पिता वृत्तिर् महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः || YS_३.४३ ||

स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद् भूतजयः || YS_३.४४ ||

ततो ऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत् तद्धर्मानभिघातश् च || YS_३.४५ ||

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् || YS_३.४६ ||

ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमाद् इन्द्रियजयः || YS_३.४७ ||

ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश् च || YS_३.४८ ||

सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च || YS_३.४९ ||

तद्वैराग्याद् अपि दोषबीजक्षये कैवल्यम् || YS_३.५० ||

स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनर् अनिष्टप्रसङ्गात् || YS_३.५१ ||

क्षणतत्क्रमयोः संयमाद् विवेकजं ज्ञानम् || YS_३.५२ ||

जातिलक्षणदेशैर् अन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस् ततः प्रतिपत्तिः || YS_३.५३ ||

तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयम् अक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् || YS_३.५४ ||

सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् इति || YS_३.५५ ||

जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः || YS_४.१ ||

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् || YS_४.२ ||

निमित्तम् अप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस् तु ततः क्षेत्रिकवत् || YS_४.३ ||

निर्माणचित्तान्य् अस्मितामात्रात् || YS_४.४ ||

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तम् एकम् अनेकेषाम् || YS_४.५ ||

तत्र ध्यानजम् अनाशयम् || YS_४.६ ||

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस् त्रिविधम् इतरेषाम् || YS_४.७ ||

ततस् तद्विपाकानुगुणानाम् एवाभिव्यक्तिर् वासनानाम् || YS_४.८ ||

जातिदेशकालव्यवहितानाम् अप्य् आनन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोर् एकरूपत्वात् || YS_४.९ ||

तासाम् अनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् || YS_४.१० ||

हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वाद् एषाम् अभावे तदभावः || YS_४.११ ||

अतीतानागतं स्वरूपतो ऽस्त्य् अध्वभेदाद् धर्माणाम् || YS_४.१२ ||

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः || YS_४.१३ ||

परिणामैकत्वाद् वस्तुतत्त्वम् || YS_४.१४ ||

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् तयोर् विभक्तः पन्थाः || YS_४.१५ ||

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् || YS_४.१६ ||

तदुपरागापेक्षित्वाच् चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् || YS_४.१७ ||

सदा ज्ञाताश् चित्तवृत्तयस् तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् || YS_४.१८ ||

न तत् स्वाभासं दृश्यत्वात् || YS_४.१९ ||

एकसमये चोभयानवधारणम् || YS_४.२० ||

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेर् अतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश् च || YS_४.२१ ||

चितेर् अप्रतिसंक्रमायास् तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् || YS_४.२२ ||

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् || YS_४.२३ ||

तद् असंख्येयवासनाभिश् चित्रम् अपि परार्थं संहत्यकारित्वात् || YS_४.२४ ||

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनानिवृत्तिः || YS_४.२५ ||

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम् || YS_४.२६ ||

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः || YS_४.२७ ||

हानम् एषां क्लेशवद् उक्तम् || YS_४.२८ ||

प्रसंख्याने ऽप्य् अकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर् धर्ममेघः समाधिः || YS_४.२९ ||

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः || YS_४.३० ||

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज् ज्ञेयम् अल्पम् || YS_४.३१ ||

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर् गुणानाम् || YS_४.३२ ||

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः || YS_४.३३ ||

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिर् इति || YS_४.३४ ||