Sकन्दपुराण: Rएवाखण्ड (RKS)

RKS अध्याय १ मज्जनमातङ्गगण्डच्युतमदमदिरामोदमत्तालिजालम् / स्नानैः सिद्धाङ्गनानां कुचयुगविगलत्कुङ्कुमासङ्गपिङ्गम् // RKS_१.१ //

सायं प्रातर्मुनीनां कुशकुसुमचयाच्छन्नतीरस्थनीरम् / पायाद्वो नर्मदाम्भः करिकरभकराक्रान्तरहस्तरङ्गम् // RKS_१.२ //

मार्कण्डेय उवाच: हिमवच्छिखरे रम्ये सिद्धगन्धर्वसेविते / यक्षविद्याधराकीर्णे नानागणसमन्विते // RKS_१.३ //

ब्रह्मविष्णुसुराः सर्वे स्कन्दनन्दिगणेश्वराः / चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सार्धं नक्षत्रध्रुवमण्डलम् // RKS_१.४ //

वायुश्च वरुणश्चैव कुबेरो ऽथ यमस्तथा / इन्द्राद्या देवतास् सर्वे गन्धर्वगण एव च // RKS_१.५ //

ब्राह्म्याद्या मातरश्च ऋषयश्च तपोधनाः / मूर्तिमन्तश्च तीर्थानि चण्डभृङ्गिमहाबलाः // RKS_१.६ //

दानवासुरदैत्याश्च पिशाचा भूतराक्षसाः / सूर्यकोटिसमप्रख्यं मणिमाणिक्यशोभितम् // RKS_१.७ //

रत्नवैदूर्यसोपानवापीकूपसहस्रकम् / पद्मनीलोत्पलोपेतं नानावृक्षसमन्वितम् // RKS_१.८ //

काम्यकामफलैर् वृक्षैः पुष्पितैः फलितैर् युतम् / हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपकूजितम् // RKS_१.९ //

कोककोकिलसंघुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् / स्थानं सर्वे हरस्यापुः सिद्धैश्च परिसेवितम् // RKS_१.१० //

तत्रासीनं महादेवं शङ्करं लोकशङ्करम् / स्तुवन्तः के ऽपि देवेशं केचिन् नृत्यन्ति चाग्रतः // RKS_१.११ //

दिव्यसिंहासनासीनम् उमया सहितं हरम् / तेषां मध्ये समुत्थाय स्कन्दो वचनम् अब्रवीत् // RKS_१.१२ //

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च / सृष्टिसंहारकर्त्तारं सुरासुरनमस्कृतम् // RKS_१.१३ //

ब्रह्मविष्ण्विन्द्रवरदं भक्तानां भक्तवत्सलम् / त्र्यम्बकसितकण्ठाय ज्ञाताज्ञातस्वरूपिणे // RKS_१.१४ //

ईश्वरायाविनाशाय गजचर्मावगुण्ठिने / कपालमालाभरणद्वीपिचर्मधराय च // RKS_१.१५ //

भस्मोद्धूलितदेहाय नमस्ते ऽस्तु पिनाकिने / अनन्तानन्तरूपाय कालाय परमेष्ठिने // RKS_१.१६ //

सद्यो वामस् तथा घोरस् तत्पुरुषाय ते नमः / ईशानाय परेशाय सदाशिव नमो ऽस्तु ते // RKS_१.१७ //

ऋग्यजुः सामरूपाय अथर्वाय नमो ऽस्तु ते / नमः कालाग्निरूपाय सर्वलोकनिवासिने // RKS_१.१८ //

नमः कान्तार्द्धदेहाय वर्षिष्ठाय च ते नमः / ॐ नमः शिवाय रूपाय भीमाय भवरूपिणे // RKS_१.१९ //

शिवाय भवरूपाय भीमरूपकपर्दिने / त्वया व्याप्तं जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् // RKS_१.२० //

जिह्वाचापल्यभावेन खेदितो ऽसि मया प्रभो / क्षमस्व मम ईशान अज्ञानाञ्ज्ञानतो ऽपि वा // RKS_१.२१ //

ईश्वर उवाच: वरं वृणीष्व भद्रं ते स्तवेनानेन सुव्रत / ददामि ते न सन्देहो वरं मनसि काङ्क्षितम् // RKS_१.२२ //

स्कन्द उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुममेच्छसि / उत्तरे तु दिशाभागे हर्म्या हेममयाः शुभाः // RKS_१.२३ //

सप्तभौमास्तु विस्तीर्णहेमप्राकारतोरणाः / नानामणिसमुक्ताद्या वज्रवैदूर्यमण्डिताः // RKS_१.२४ //

तत्रैव मधुरा वाणी वेणुवीणाः सहस्रशः / प्रेक्षणीयैर् नृत्यगीतैर् दिव्यकान्तिमनोहरैः // RKS_१.२५ //

कस्यैतानि गृहाणीति मेरोरुत्तरतः शिव / त्वत्प्रसादात् तु पृच्छामि परं कौतूहलं हि मे // RKS_१.२६ //

ईश्वर उवाच: शृणु स्कन्द सुरश्रेष्ठ कथ्यमानं निबोध मे / भृगुस्थाने पुरे ये वै राहुसूर्व्यसमागमे // RKS_१.२७ //

कुरुक्षेत्रे प्रभासे च मोक्षे रुद्रपदे तथा / केदारक्षेत्रके स्थाने रुद्रे कनखले तथा // RKS_१.२८ //

भैरवे ललिताक्षेत्रे शिव ध्यात्वा च पुत्रक / ये पृताः शिवनद्यां तु शिवध्यानपरायणा // RKS_१.२९ //

तेषां गृहाणि रम्याणि स्वयं कर्मफलार्जितैः / सप्तभौमैर् गृहैर् दिव्यैर् वस्त्रभोगाश् च पुष्कलाः // RKS_१.३० //

दत्तानि च मयैतेषां हर्म्यभोगसुखानि च /

स्कन्द उवाच: सहस्रशतभौमाश्च वैदूर्यमाणमण्डिताः // RKS_१.३१ //

कूटैः कपाटकैर् नद्धसिद्धद्वाराण्यनेकशः / नित्योत्सवैर् नृत्यगीतैः काम्यैर् दिव्यैर् मनोहरैः // RKS_१.३२ //

असंख्याता गृहा रम्याः सूर्यकोटिसमप्रभाः / कस्यैतानीह हर्म्याणि पूर्वभागे महेश्वर // RKS_१.३३ //

दक्षिणे पश्चिमे चैव नानाभोगाः सहस्रशः / सुरेन्द्रभवने भोगाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् // RKS_१.३४ //

केन कर्म्मविपाकेन शूभेनाप्यशुभेन वा / कूष्माण्डवासिनश्चक्रे घोरे मज्जन्ति तामसे // RKS_१.३५ //

पूयशोणितकूपेषु कृमिकीटपतङ्गिनः / तिर्यग्योनिगताः पापैः पीड्यमानास् तु मानुषाः // RKS_१.३६ //

दारिद्र्यदुःखिता दीनाः पच्यमाना बुभुक्षिताः / केन कर्म्मविपाकेन शूभाशुभगति प्रभो // RKS_१.३७ //

एतत्सर्वं यथान्यायं कथयस्व प्रसादतः /

ईश्वर उवाच: ये मृता नर्मदातीरे सङ्गमे तिग्मदार्शिते // RKS_१.३८ //

तेषां गृहाणि रम्याणि पूर्वभागे च षण्मुख / ॐकारदक्षिणे भागे पूर्वतो ऽमरकण्टके // RKS_१.३९ //

नर्मदाकोटितीर्थे च ये मृताः स्कन्दमानुषाः / हर्म्ये मनोरमे रम्ये ते वसन्ति नरोत्तमाः // RKS_१.४० //

भृगावग्नौ जले वापि रेवाकपिलसङ्गमे / दानं दत्तं तपस्तप्तं ते वसन्ति गृहैर् इमैः // RKS_१.४१ //

गोदावर्य्यां पयस्विन्यां तपत्यां चैव सङ्गमे / त्र्यम्बके धौतपापे च हिमाद्रौ विन्ध्यपर्वते // RKS_१.४२ //

महेश्वरमये सह्ये गोकर्णे च महाबले / हरिश्चन्द्रपुरे चन्द्रे श्रीशैले त्रिपुरान्तके // RKS_१.४३ //

कृष्णायां ससमुद्रायाम् एकादश्यां महानदे / कार्तिके योनिकुण्डे च ये म्रियन्ते च पुत्रक // RKS_१.४४ //

याम्ये हर्म्ये हेममये तेषां श्रेष्ठास् स्वयम्भुवः / नाना भोगांश्च भुञ्जन्ति यथा शक्रस् त्रिविष्टपे // RKS_१.४५ //

सरस्वत्यां त्यजेत् प्राणान् प्रभासे शशिभूषणे / पारियात्रे महाकाले प्रयागे च महापथे // RKS_१.४६ //

तेषां गृहाणि रम्याणि नानाभोगाश्च पुष्कलाः / मणिमाणिक्यदीप्ताभाः सौम्ये कोटित्रयोदश // RKS_१.४७ //

एवं तथैकाविंशत्या भूर्वे चैवोपवेशिताः / दक्षिणे नवकोट्यस्तु भृता हर्म्या हिरण्मयाः // RKS_१.४८ //

गृहा मौक्तिकसंकाशाः कोट्यः षोडश वारुणे / तीर्थयात्राविशेषेण दानधर्मविशेषतः // RKS_१.४९ //

भुञ्जन्ति विविधान् भोगान् मया तुष्टेन पुत्रक / मेरोरुत्तरतो भागे दक्षिणे वारुणे तथा // RKS_१.५० //

क्रीडन्ति च मनोहारिमन्दिरे देवनिर्मिते / देवानां वार्द्धकिस्तत्र कर्ता विश्वस्य कर्मणः // RKS_१.५१ //

सर्वरत्नमयं हर्म्यं भुवनोपरि पश्यसि / पूर्वभागे महासेन नार्मदः फलमश्नुते // RKS_१.५२ //

एतत्ते कथितं स्कन्द परिपृष्टं त्वया च यत् / देवानां च हितार्थाय तुभ्यं सर्वं मयानघ // RKS_१.५३ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे प्रथमो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय २

स्कन्द उवाच: श्रोतुकामा इमे सर्वे ब्रह्मविष्णुसुरोत्तमाः / प्रभावमीदृशं यस्य तीर्थस्या ऽस्य महत् फलम् // RKS_२.१ //

नर्मदायास् तथोत्पत्तिं सङ्गमं लिङ्गपूजनम् / पर्वकाले च देवानां पर्वते ऽमरकण्टके // RKS_२.२ //

आख्यानसहितं देव कथयस्व यथार्थतः / तीर्थयात्राफलं सम्यग्वंशो मन्वन्तराणि च // RKS_२.३ //

भक्त्या युक्तं च यत् किंचित् कथयस्व प्रसादतः /

सूत उवाच: श्रुत्वा ऽख्यानमिदं पुण्य पुराणं स्कन्दकीर्तितम् // RKS_२.४ //

भविष्यभूततत्त्वज्ञः सप्तकल्पानुवर्तकः / आजगामा ऽथमार्कण्डऋषिभिः सहितस्तदा // RKS_२.५ //

सर्वकामसमृद्धात्मा श्रेयान् त्वेनैव पूजितः / सपादलक्षमधिकम् ऋषीणां चोग्रतेजसाम् // RKS_२.६ //

ब्रह्मर्षयो देवर्षयस् तथा राजर्षयः परे / एतैः परिवृतः श्रीमान् मध्ये ऽरण्याश्रमं प्रति // RKS_२.७ //

तीर्थयात्राफलं प्राप्य नर्मदातटमाश्रितः / श्रुत्वा महान्तं मार्कण्डप्रभावं लोमहर्षणः // RKS_२.८ //

आजगाम ततो द्रष्टुमृषिं कल्मषनाशनम् / नर्मदाप्रवाहे पुण्ये सिद्धगन्धर्वसेविते // RKS_२.९ //

यक्षविद्याधराकीर्णे किन्नरैरुपशोभिते / नानादेवगणाकीर्णे नानागणनिषेविते // RKS_२.१० //

रेवावतरणं श्रुत्वा प्रभावं पुण्यसङ्गतम् / ननृतुर् देवतास् तत्र सिद्धविद्याधरा नराः // RKS_२.११ //

कह्लारैः शतपत्रैश्च पुन्नागैर् नागचम्पकैः / आम्रजम्बूकपित्थैश्च दाडिमैः पनसैस्तथा // RKS_२.१२ //

निम्बजम्बीरनारङ्गैः कदलीषण्डमण्डितैः / कुमुदैर् नागवल्ल्याद् यैः शालेयैश्च तमालकैः // RKS_२.१३ //

बीजपूरकखर्जूरैर् द्राक्षामधुरपाटलैः / बिल्वचन्दनपील्वाद्यैः कदम्बकुटजैस्तथा // RKS_२.१४ //

सर्वकामफलैर्वृक्षैः फलितं पुष्पितं भृशम् / हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् // RKS_२.१५ //

कोकिलाबर्हिणशुकैर् नानापक्षिविनादितम् / जातिस्मरा पक्षिणश्च व्याजह्रुर् मानुषीङ्गिरम् // RKS_२.१६ //

गन्धर्वकिन्नरयुतैर् यक्षविद्याधरोरगैः / क्रीडते मिथुनं दिव्यं शनैर्गिरिवरोत्तमे // RKS_२.१७ //

दिव्यगन्धर्वनृत्यैश्च वेणुवीणासहस्रशः / दिव्योद्भवैः प्रेक्षणीयैः शोभितैर्गिरिगह्वरे // RKS_२.१८ //

गीतध्वनिनिनादेन दिवं भूमिं व्यनादयन् / ब्रह्मर्षयो देवर्षयस् तथा राजर्षयः परे // RKS_२.१९ //

वेदध्वनितयज्ञानाम् अग्निहोत्रप्रकाशतः / ऋग्यजुःसामाथर्वाणि चातुर्वर्ण्या द्विजोत्तमाः // RKS_२.२० //

पुलस्त्यश्च वसिष्ठश्च पुलहश्च क्रतुस्तथा / भृगुरत्रिर्मरीचिश्च भारद्वाजो ऽथ काश्यपः // RKS_२.२१ //

मनुर्यमो ऽङ्गिराश्चैव शातातपपराशरौ / आपस्तम्बो ऽथ शम्बश्च काव्यः कात्यायनो मुनिः // RKS_२.२२ //

गौतमः शङ्खलिखितौ दक्षः कात्यायनिस् तथा / जामदग्न्यो याज्ञवल्क्य ऋष्यशृङ्गो विभाण्डकः // RKS_२.२३ //

गर्गशौनकदाल्भ्या व्यास उद्दालकः शुकः / नारदः पर्वतश्चैव दुर्वासाश्चोग्रतापसः // RKS_२.२४ //

शाकल्यो गालवश्चैव जाबालिर्मुद्गलस्तथा / विश्वामित्रः कौशिकश्च ऋषयो देवसम्मताः // RKS_२.२५ //

तथा धर्मशतानन्दवैशम्पायनवैष्णवाः / शाकलायनवार्द्धक्यौ जुहुतिश् चावसुस् तथा // RKS_२.२६ //

बालखिल्या महात्मानो भूमिमण्डलवासिनः / ब्रह्मदण्डं समारुहा देवलोकं व्रजन्ति ये // RKS_२.२७ //

एते चान्ये ऽव्रजंस्तत्र ऋषयो धार्मिकाः परे / ज्वलन्तस्तेजसा सर्वे निर्धूमा इव पावकाः // RKS_२.२८ //

मासोपवासिन केचित् केचित् पक्षोपवासिनः / त्रिरात्रकाः सान्तपना निराहारास् तथा परे // RKS_२.२९ //

केचित् पुष्पफलाहाराः शान्ता वाताशनिस्तथा / केचिद् गोमयभक्ष्याश्च जलाहारास्तथापरे // RKS_२.३० //

साग्निहोत्राश्च विद्वांसो मोक्षवेदार्थचिन्तकाः / इतिहासपुराणादि श्रुतिस्मृतिविशारदाः // RKS_२.३१ //

एते चान्ये च बहवो मार्कण्डेयं प्रियया तपस्विनः / एतैश्च संतिष्ठन् ऋक्षैरिव निशाकरः // RKS_२.३२ //

तीर्थयात्राफलं श्रुत्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः / अभिज्ञैर् ब्राह्मणैः सार्धं द्रौपद्या प्रियया सह // RKS_२.३३ //

विद्वद्भिर्वेदविद्भिश्च ब्रह्मिष्ठैर् ब्रह्मचिन्तकैः / नर्मदातीरम् आयाते मार्कण्डेयाश्रमं प्रति // RKS_२.३४ //

प्रदक्षिणत्रिः प्रणम्य साष्टाङ्गं च पुनः पुनः / उपविष्टस्तदा तत्र भ्रातृभिस्सह धर्मजः // RKS_२.३५ //

उपविष्टं नृपं दृष्ट्वा मार्कण्डेयो महामुनिः / उवाच वचनं देवं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् // RKS_२.३६ //

कुशलं नृपशार्दूल भ्रातृभिर् ब्राह्मणैः सह / प्रहस्य सो ऽब्रवीद्वाक्यं मार्कण्डं मुनिसत्तमम् // RKS_२.३७ //

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् / कृतकृत्यो ऽभवं त्वद्य त्वत्पादाम्बुजदर्शनात् // RKS_२.३८ //

अद्य मे ऽन्तर्मलं नष्टं पापोच्छेदननिर्म्मलम् / दृष्ट्वा तपोवनं सर्वं ज्वलन्तं सूर्यवर्चसम् // RKS_२.३९ //

निर्मुक्तः किल्बिषादस्मात् सप्तजन्मान्तराद्विभो / रन्त्वा चोत्तरदिग्भागे देवभूमिं मनोहराम् // RKS_२.४० //

गङ्गां त्रिपथगां देवीं यमुनां च सरस्वतीम् / गङ्गाद्वारं हिमस्थानं कुब्जाग्रं ब्रह्मयोनिकम् // RKS_२.४१ //

उग्रं कनखलञ्चैव केदारं भैरवं तथा / नैमिषं च गयातीर्थं कुरुक्षेत्रं च पुष्करम् // RKS_२.४२ //

वाराणसीं प्रयागं च गङ्गासागरसङ्गमम् / कालञ्जरं चाप्यतीर्थं प्रभासं शशिभूषणम् // RKS_२.४३ //

पुण्यान्येतानि चान्यानि त्यक्त्वा क्षेत्राणि सुव्रत / सेव्यते केन कार्व्येण नर्मदैव महानदी // RKS_२.४४ //

भविष्यभूततत्त्वज्ञ त्रिकालज्ञ त्रिवेदिक / श्रोतुकामा इमे सर्वे कथयस्व प्रसादतः // RKS_२.४५ //

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाबाहो ब्राह्मणैर् भ्रातृभिः सह / तत्ते ऽहं कथयिष्यामि पुराणं स्कन्दकीर्तितम् // RKS_२.४६ //

स्वायम्भुवे ऽथ मुनय आदिकल्पे कृते युगे / देवानां सङ्गमे तत्र कैलासे च शिवालये // RKS_२.४७ //

कार्तिक्यां देवदेवेशं हरं द्रष्टुं समाययुः / प्राक् पृष्टं कार्त्तिकेयेन धर्माधर्मनिदर्शनम् // RKS_२.४८ //

शिवेन कथितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च / विष्णुब्रह्मादिदेवानां शृण्वतां यक्षरक्षसाम् // RKS_२.४९ //

अष्टलक्षाणि सार्द्धानि शिवलोके च गीयते / तदर्द्धं वैष्णवे लोके चार्द्धार्द्धं ब्रह्मणः पुरे // RKS_२.५० //

चतुरशीतिसहस्राणि मर्त्यलोके च गीयते / आराधितः शिवः पूर्वं ब्रह्माद्यैश्च सुरासुरैः // RKS_२.५१ //

ततस्तुष्टः सुरेशानो वरं दातुं यथेप्सितम् /

देवा ऊचुः: यदि तुष्टो ऽसि देवेश देवानां वरदो भव // RKS_२.५२ //

सप्तद्वीपा वसुमती वसुधा कर्म्मभागिनी / नवमद्वीपपर्य्यन्तं जम्बूद्वीपं प्रचक्षते // RKS_२.५३ //

वापी कूपसहस्राणि नवार्णः सरितो नहि / न सृताश्चापगाः शर्वपितृघोरावतारिणीः // RKS_२.५४ //

तिलोदकप्रदानेन पितॄन् पातुं हि साम्प्रतम् / तारिणी सर्वलोकानाम् अवतारय नर्मदाम् // RKS_२.५५ //

ईश्वर उवाच: दुष्प्राप्यं त्रिदशैः सर्वैर् अयाच्यं याच्यते सुराः / वेगं शक्नोति कः सोढुं तत्तोयभ्रमणस्य च // RKS_२.५६ //

तोयं भूतं जगत्सर्वं निपतिष्यज्जवेन तु / याचध्वमन्यां सरितं सुखसाध्यान्तरङ्गिणीम् // RKS_२.५७ //

देवा ऊचुः: का ऽन्या तारयितुं शक्ता पुण्या सोढुं सरिद्वरा / मुक्त्वा त्रिनयनेशानीं नर्मदां शोकतारिणीम् // RKS_२.५८ //

देवानां वचनं श्रुत्वा समाहूता सरिद्वरा / आगता च ततो देवी सर्वाभरणभूषिता // RKS_२.५९ //

प्रत्यक्षा मकरारूढा देवदेवस्य चाज्ञया / देव मे देहि वक्तव्यं कर्तव्या तु कृपा मयि // RKS_२.६० //

निशम्य तद् वचसौम्यं नर्मदायास् त्रिलोचनः / उवाच वचनं श्लक्ष्णं मर्त्यलोके ऽद्य गम्यताम् // RKS_२.६१ //

लोकानां च हितार्थाय मर्त्यानां च विशेषतः /

नर्मदोवाच: तवाज्ञां च करिष्ये ऽहं निराधारा कथं विभो // RKS_२.६२ //

को मां धर्तुं च शक्नोति मही यास्यति विप्लवम् / आदिदेश ततः सर्वान् पर्वतान् परमेश्वरः // RKS_२.६३ //

आदिश्यैतांश्च तान् सर्वांस् ततो देवः स्वयं शिवः /

पर्वता ऊचुः: न शक्नुमो वयं सर्वे धर्तुं वेगं च नार्मदम् // RKS_२.६४ //

भेदमाप्नोति वै पृथ्वी शतधा यान्ति भूभृतः / ऋक्षवानब्रवीद्देवं देह्याज्ञा त्रिदशेश्वर // RKS_२.६५ //

धारयामि च सत्येन त्वत्प्रसादादुमापते / ततो ऽवतारिता देवी जम्बूद्वीपे नराधिप // RKS_२.६६ //

दारयित्वा महीं सर्वां सशैलवनकाननाम् / ततो देवगणैर् उक्ता मर्यादां वह सुव्रते // RKS_२.६७ //

एकविंशत्सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः / सभित्त्वा सप्तपातालान् रसातलतलं ययौ // RKS_२.६८ //

देवलोकं जगामा ऽथ प्रलये समुपस्थिते / प्रथमा कथिता राजन्नवतारस्य कल्पना // RKS_२.६९ //

स्वारोचिषे द्वितीये तु आदिकल्पे युगे ऽनघ / न सागरा न सरितो न तीर्थानि न सङ्गमः // RKS_२.७० //

त्रेतायुगे ऽवतीर्णा तु पुरा भागीरथी सरित् / जह्नुना चुलुकेनैव हृदि मध्ये व्यवस्थिता // RKS_२.७१ //

सा कथं सेव्यते राजस्त्यक्त्वा चैव तु कल्पगाम् / अज्ञानतमसाछन्ना विष्णुमायाविमोहिताः // RKS_२.७२ //

त्यक्त्वा वै नर्मदां राजन् सेवन्ते ऽन्यां नदीं सुराः / यावृशं सूर्यदेवानां मणिरत्नप्रभासु च // RKS_२.७३ //

अन्तरं तादृशं राजन्नर्मदा ऽन्यापगासु च / श्रुत्वाख्यानम् इदं पुण्यं शङ्करस्य प्रभावतः // RKS_२.७४ //

सेव्यते सप्तगा तत्र पुराणं स्कन्दकीर्तितम् / एतत्ते कथितं राजन् यथादृष्टं यथा श्रुतम् // RKS_२.७५ //

कृतकृत्यः सर्वकामान् ब्राह्मणैर् वेदपारगैः / प्राप्नोषि परमं स्थानं वंशक्षयविवर्जितम् // RKS_२.७६ //

श्रुत्वाख्यानम् इदं पुण्यं पवित्रमघनाशनम् / ये शृण्वन्ति सदा नित्यं गोहत्या च प्रणश्यति // RKS_२.७७ //

इति श्रीरेवाखण्डे आदिकल्पकथनं द्वितीयो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ३

युधिष्ठिर उवाच: रेवा ऽवतरणं पुण्यं सङ्गमं लिङ्गमर्चितम् / तीर्थयात्राप्रमाणश् च युगमन्वन्ताराणि च // RKS_३.१ //

पर्वतस्यतु माहात्म्यं तत्र नद्यां यथोचितम् / पर्वकालस्तु देवानां तीर्थे तीर्थे विशेषतः // RKS_३.२ //

पत्तनस्य तु माहात्म्यं तत्र वासं यथोचितम् / भृगोस् तु कीर्तनं पुण्यं ब्रह्महत्याविमोचनम् // RKS_३.३ //

केना ऽवतीर्य कार्येण जम्बूद्वीपे सरिद्वरा / शिवलोकं गता सा तु तन् मे वद महामुने // RKS_३.४ //

उक्तानुक्ताश्च यत् किंचित् कथयस्व प्रसादतः /

मार्कण्डेय उवाच: श्रूयतां राजराजेन्द्र कथ्यमानं निबोध मे // RKS_३.५ //

हिरण्यकशिपुश्चासीद् युगे चाद्ये महा ऽसुरः / शिवप्रसादसम्पन्नो ह्यलं मातृबलोत्कटः // RKS_३.६ //

निर्जिता देवतास् तेन पलायनपरायणाः / जग्मुः शरणमुद्विग्ना भयार्ता भयविह्वलः // RKS_३.७ //

शङ्खचक्रधरं देवं ससारार्णवतारणम् / शरणश्च प्रपन्नाः स्मो माधवं मधुसूदन // RKS_३.८ //

अग्निहोत्राश् च वेदाश्च न देवानां च याजनम् / न स्वाध्यायो न यज्ञाश्च न हुतं पितृतर्पणम् // RKS_३.९ //

व्यावितं दानवैर् दुष्टैर् धर्मकर्म च नाशितम् / एतस्मिन्नन्तरे राजन् विष्णुना प्रभविष्णुना // RKS_३.१० //

दैत्याश्च निहतास् सर्वे नृसिंहवपुषा तु ते / पुनःप्रवर्तते धर्मो देवब्राह्मणयाजनम् // RKS_३.११ //

क्षयिता दानवास् सर्वे पापकर्म्मरता ऽधमाः / गता तेनैव कार्येण नर्मदा लोकधारिणी // RKS_३.१२ //

स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे / अवतारं पुनर्मर्त्ये देवी त्रिदशपूजिता // RKS_३.१३ //

करिष्यति नरश्रेष्ठलोकानां हितकाम्यया / धर्मकर्मरतं ज्ञात्वा मर्त्यं सुरगणार्चितः // RKS_३.१४ //

मार्कण्डेय उवाच: आसीत्पुरा चक्रवर्ती सोमवंशे पुरूरवाः / शशास पृथिवीं सर्वां यथाशक्रस्त्रिविष्टपम् // RKS_३.१५ //

एकदा स नृपश्रेष्ठः सभामध्ये पुरूरवाः / पप्रच्छ ब्राह्मणान् वृद्धान् वृद्धसेवी धृतव्रतः // RKS_३.१६ //

यज्ञादिभिर्विना केन मानवाः पापमोहिताः / स्वर्गं प्रापुरुपायेन तन्मे वद यथातथम् // RKS_३.१७ //

ब्राह्मणा ऊचुः: आस्ते स्वर्गे महाराज नर्मदा लोकपावनी / अवतारयतां स्वर्गाल्लोकानां पापहारिणीम् // RKS_३.१८ //

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा द्विजानां विधृतामनाम् / आराधयामास देवमयुतं साग्रमेव च // RKS_३.१९ //

कन्दमूलफलैः शाकैर्जलाहारैस् तथापि सः / शिवभक्तिपरो नित्यं विशुद्धेनान्तरात्मना // RKS_३.२० //

ततस्तुष्टो महादेवो वरं वरय पुत्रक / ददामि ते न सन्देहो यथेष्टं मनसेप्सितम् // RKS_३.२१ //

पुरूरवा उवाच: यदि तुष्टो महादेव वरं दातुं ममेच्छसि / हिताय सर्वलोकानाम् अवतारय नर्मदाम् // RKS_३.२२ //

नवखण्डास् सप्तद्वीपास् त्व् आपगास् सरितः तथा / निमग्नं नरके घोरे जगत्सर्वं मया श्रुतम् // RKS_३.२३ //

लक्षयोजनपर्य्यन्तं जम्बूद्वीपं निराश्रयम् / न देवास्तृप्तिमायान्ति न मातृपितृमानुषाः // RKS_३.२४ //

एतच्छ्रुत्वा महादेवो नरदेवस्य भाषितम् /

हर उवाच: उवाच दुर्लभं देवैरयाच्यं याच्यते नृप // RKS_३.२५ //

वरमन्यं प्रयच्छामि वर्जयित्वा तु नर्मदाम् /

पुरूरवा उवाच: नान्यं वरं महादेव प्राणत्यागे ऽपि प्रार्थये // RKS_३.२६ //

ज्ञात्वा तु निश्चयं राज्ञस्तपसोग्रेण साधनम् / आज्ञापिता मेकला सा ऽवतर त्वं सुरेश्वरि // RKS_३.२७ //

पुरूरवाविपाकेन मर्त्यलोकहितं कुरु / आज्ञापितागता सा च शिवस्याग्रे व्यवस्थिता // RKS_३.२८ //

कृताञ्जलिपुटा भूत्वा ममादेशो ऽद्य दीयताम् /

हर उवाच: स्वर्गात् प्रयाहि रेवे त्वं मर्त्यलोकं ममाज्ञया // RKS_३.२९ //

पुरूरवस् तपः सत्यं कुरु कल्याणि साम्प्रतम् /

नर्मदोवाच: कथमीश निराधारा स्वर्गाद् यास्याम्यहं धराम् // RKS_३.३० //

ततस्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेव उमापतिः / आवाहयामास सर्वानष्टौ कुलनगोत्तमान् // RKS_३.३१ //

उवाच पर्वतान् देवः कः सरिद्धारणे क्षमः /

पर्वता ऊचुः: शतधा भेदम् आयान्ति जलाघातान् महाद्रयः // RKS_३.३२ //

अभाषत ततो विन्ध्यो धर्तुमुत्सहते नदीम् / मम पुत्रः सुरेशाग्र्य त्वत्प्रसादान् न संशयः // RKS_३.३३ //

पर्यङ्क इति विख्यातः कन्दर्पदृढविक्रमः / ज्येष्ठः सर्वगणैर् युक्तो मान्यः सर्वमहीभृताम् // RKS_३.३४ //

देवैरपि च दुर्ज्ञेयः शिवायाश् चर्चने रतः / सन्त्येव पर्वतास् सर्वे यद्यपीह महेश्वर // RKS_३.३५ //

तथापि धारणे शक्तः स एवेह न संशयः / अशक्ता विकला वृद्धास् सर्व एव महीधराः // RKS_३.३६ //

अनुज्ञां देहि पर्यङ्कः क्षमस् तां धर्तुम् आपगाम् / अनुज्ञातश् च देवेन पर्यङ्कः स नगोत्तमः // RKS_३.३७ //

उवाच धारयिष्ये ऽहं त्वत् प्रसादान् महेश्वर / ततः प्रचलिता देवी मूर्ध्नि पर्यङ्कभूभृत // RKS_३.३८ //

जलौघवेगभ्रमणात् सशैलवनकानना / प्लाविता वसुधा सर्वा अकालकलितं जगत् // RKS_३.३९ //

स्तुता देवगणैः सर्वैस् तदा मेकलकन्यका / मर्यादां वह कल्याणि लोकानां हितकारिणी // RKS_३.४० //

त्वया व्याप्तम् इदं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् / ततः संवृतरूपेण शिवाज्ञातश् च मेकला // RKS_३.४१ //

प्रमाणतो योजनानां सहस्राण्येकविंशति / रसातलं सा विविशे तर्पयित्वा पितामहान् // RKS_३.४२ //

स्पृश मां त्वं स्वहस्तेन इत्युक्तः स पुरूरवाः / पीत्वा च सलिलं दत्ते पितृभ्यश् च तिलोदकम् // RKS_३.४३ //

अगमन् परमं स्थानं यत् सुरैर् अपि दुर्लभम् / पवित्रं परितस् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् // RKS_३.४४ //

सेव्यते तेन कार्य्येण नर्मदा सप्तकल्पगा / एतत् ते कथितं राजन्न् आख्यानं च शिवोदितम् // RKS_३.४५ //

वैवस्वतम् इदानीं तु द्वापरान्ते समुद्यते / त्वं राजा भ्रातृभिः सार्द्धं सत्यसंधो दृढव्रतः // RKS_३.४६ //

त्रेतायाः प्रथमे पादे गङ्गा भागीरथी स्मृता / अदहत् कपिलश् चास्य पितॄणाम् अयुतानि षट् // RKS_३.४७ //

मोहिताम् आयया विष्णोर् गता सप्तरसातलम् / एव मन्दाकिनी नाम त्वन्या गङ्गा सरिद्वरा // RKS_३.४८ //

मेकलातोयसम्पूर्णास् सागरास् सप्तयन्त्रिताः / तृतीये च तथा पादे अवतीर्णा सरस्वती // RKS_३.४९ //

स्थानेश्वरगता सा तु पुनर्गङ्गा समागमे / गङ्गाकनखले पुण्या गङ्गासागरसङ्गमे // RKS_३.५० //

ऊर्ध्वतीर्थे प्रयागे च वाराणस्यां विशेषतः / प्राची सरस्वती यत्र कुरुक्षेत्रे च पुण्यदा // RKS_३.५१ //

प्रणष्टे द्वावशादित्ये प्रलये समुपस्थिते / सप्तकल्पक्षये वृत्ते न मृता तेन नर्मदा // RKS_३.५२ //

सरितश् च क्षयं यान्ति गङ्गाद्याश् च सहस्रशः / नर्मदा तिष्ठते देवी सप्तकल्पानुगामिनी // RKS_३.५३ //

ब्राह्मी सरस्वती मूर्तिवैष्णवी त्रिपथा स्मृता / नर्मदा शाङ्करी मूर्तिर् नद्यस् तिस्रस्त्रिदेवताः // RKS_३.५४ //

गङ्गा च यमुना चैव सरयूश् च सरस्वती / शतभागा चन्द्रभागा रम्या सिन्धुर् महानदी // RKS_३.५५ //

इरावती च कपिला नर्मदा सवितस्तिका / दण्डकी गण्डकी चैव घर्घरा च महानदी // RKS_३.५६ //

शोणो महानदश् चैव वेदिका च तरङ्गिणी / ब्रह्मवाहा विष्णुवाहा सारङ्गा गौतमी तथा // RKS_३.५७ //

विश्ववाहा धेनुमती अपारा अपरा तथा / वेत्रवती च कुमुदा महातापी पयोष्णिका // RKS_३.५८ //

वेणा च दुग्धिका शिप्रा ऽजहासा ऽभ्रमती तथा / कृष्णा भीमरथी चैव तुङ्गभद्रा महानदी // RKS_३.५९ //

गोदावरीति विख्याता गङ्गा सा दक्षिणा स्मृता / नद्यश् चैव तथा चान्यास् सर्वतीर्थानि सागराः // RKS_३.६० //

सर्वास्ताः प्रलयं यान्ति वर्जयित्वा तु कल्पगाम् / गङ्गा किं वर्ण्यते देवी हरेण शिरसा धृता // RKS_३.६१ //

गौरी वार्द्धशरीरस्था शिवस्य परमेष्ठिनः / नर्मदा वर्ण्यते देवी सप्तकल्पानुगामिनी // RKS_३.६२ //

ते देशाः पर्वताः पुण्यास्ते ग्रामास्ते ऽपि चाश्रमाः / यत्र याता सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा सप्तकल्पगा // RKS_३.६३ //

त्रिभिः सारस्वतं पुण्यं सप्ताहेन तु यामुनम् / सद्यः पुनाति गाङ्गेयं दर्शनाद् एव नर्मदा // RKS_३.६४ //

रेवातटेषु ये वृक्षाः पतिताः कालपर्यये / नर्मदातोयसंस्पृष्टास् ते ऽपि यान्ति पराङ्गतिम् // RKS_३.६५ //

रेवाया यत्र कुत्रापि सङ्गमे भरतर्षभ / स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृपूजनम् // RKS_३.६६ //

देवताराधनं दीक्षा न्यासो देहविसर्जनम् / यत् किंचित् क्रियते मर्त्यैस् तद् अनन्तफलं स्मृतम् // RKS_३.६७ //

गोसहस्रशतं धेनु महादानानि कृत्स्नशः / वैशाख्याम् अथवा माध्यां कार्त्तिक्यां ग्रहणायने // RKS_३.६८ //

विषुवे संक्रमे भानोर् व्यतीपाते च वैधृतौ / दर्शे दिनक्षये वृद्धौ मन्वादिषु युगादिषु // RKS_३.६९ //

कल्पादौ च युगादौ च मातापित्रोः क्षये ऽहनि / ॐकारे वा भृगौ क्षेत्रे विशेषाद् उपसङ्गमे // RKS_३.७० //

रेवायां स्नानदानानि जपहोमार्चनादिकम् / यः कुर्यान् मनुजश्रेष्ठः सो ऽश्वमेधफलं लभेत् // RKS_३.७१ //

ब्रह्महत्यादिभिः पापैर् मुच्यते ना ऽत्र संशय / कुलानां शतम् आगामि समतीतं तथा शतम् // RKS_३.७२ //

उद्धरेदात्मना सार्द्धं रेवातीर्थावगाहनात् / ग्रामार्द्धं ग्रामम् एकं वा यो दद्यान् नर्मदातटे // RKS_३.७३ //

स लभेद् विपुलां लक्ष्मीमत्यन्तफलम् अश्नुते / नर्मदातीरसम्भूतां मृदं मूर्ध्नि बिभर्ति यः // RKS_३.७४ //

बिभर्ति मूर्तिम् अर्कस्यतमोनाशाय केवलम् / यत्र यत्र नरः स्नायात् नर्मदाया युधिष्ठिर // RKS_३.७५ //

प्राप्नुयाद् अश्वमेधस्य फलम् एतच् छिवोदितम् / नर्मदातोयपानस्य स्नानस्य प्रेक्षणस्य च // RKS_३.७६ //

अपि चान्द्रायणशत तुल्यं भवति वा न वा / नर्मदा कीर्तयेद् यस् तु प्रातर् उत्थाय मानवः // RKS_३.७७ //

सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणाद् एव नश्यति / सङ्गमेन समायुक्ता नर्मदालिङ्गसङ्गता / हयमेधफलं तत्र स्नात्वा शिवपुरं व्रजेत् // RKS_३.७८ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे रेवाद्वितीया ऽवतारकथनं नाम तृतीयो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ४

युधिष्ठिर उवाच: हिरण्यतेजसा पूर्व राज्ञा वै नर्मदा कथं / मर्त्ये ऽवतारिता देवी तत् सर्वं वक्तुम् अर्हसि // RKS_४.१ //

मार्कण्डेय उवाच: हिरण्यतेजा राजर्षिः सोमवंशे महीपते / सर्वधर्मभृतां श्रेष्ठः प्रजापतिसमो ऽभवत् // RKS_४.२ //

एकछत्रां शशासोर्वीं सशैलवनकाननाम् / ख्याता चन्द्रपुरी तस्य शक्रस्येवामरावती // RKS_४.३ //

निराबाधाः प्रजास् तत्र भयदारिद्र्यवर्जिताः / चिरायुषो नरास् तत्र समालक्षं तु जीविनः // RKS_४.४ //

स्वयं कामदुघा धेनुर् धरणी सस्यशालिनी / कौशेयपट्टवस्त्राश् च वृक्षे वृक्षे समुद्भवा // RKS_४.५ //

एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्ते ह्य् अमावास्यां रविग्रहे / सत्कारो ऽत्रास्ति देवानां पितॄणां च विशेषतः // RKS_४.६ //

वापीकूपसरो दिव्यं जम्बूद्वीपः प्रकीर्तितः / स्रवन्ती निम्नगा काचित् तस्मिन् द्वीपे न विद्यते // RKS_४.७ //

गवां शतसहस्राणि हेमरत्नं मणींस् तथा / कोशं हयान् असंख्यातान् मत्तांश् च वरदन्तिनः // RKS_४.८ //

ग्रस्ते च राहुणा सूर्ये ब्राह्मणान् प्रददौ नृपः / पुरो धर्मसहस्राणि हेमरत्नमणींस् तथा // RKS_४.९ //

अतर्पयत् पितॄंश् चापि हव्यकव्येन भारत / कश्मलं जलपानं चापश्यत् पितृजुगुप्सितम् // RKS_४.१० //

क्षुत्क्षामकण्ठताल्वोष्ठान् कश्मलांश्च मृदम्भसा / नग्नान् मलिनवस्त्रांश् च शतशो ऽथ सहस्रशः // RKS_४.११ //

हिरण्यतेजा राजर्षिः पश्यति स्म तदा पितॄन् /

हिरण्यतेजा उवाच: के यूयं विकृताकाराः प्रेतभूता बुभुक्षिताः // RKS_४.१२ //

मज्जन्ते नरके घोरे रौरवे लोमहर्षणे / कथयध्वं यथान्यायं कर्म्मणा केन पाविताः // RKS_४.१३ //

पितर ऊचुः: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध च / सरिद् धीनम् इदं द्वीपं धर्मकर्मविनाशितम् // RKS_४.१४ //

न देवास्तृप्तिम् आयान्ति पितरो वा कथञ्चन / पितॄन् मोचयितुम् शक्ता दुराराध्या सुरैर् अपि // RKS_४.१५ //

आगमिष्यति द्वीपे ऽस्मिन् रेवा मुक्तिर् भविष्यति / एतत् ते कथित राजन् यथेष्टं कर्तुम् अर्हसि // RKS_४.१६ //

हिरण्यतेजा उवाच: पितॄणां मोक्षणं कार्यं यथा यान्ति पराङ्गतिम् / मया राज्येन किं कार्यं जीवितश् च निरर्थकम् // RKS_४.१७ //

एवम् उक्त्वा ययौ राजा ह्युदयं सिद्धिपर्वतम् / कन्दमूलफलाहारः शिवध्यानपरायणः // RKS_४.१८ //

दिव्यं वर्षसहस्रं तु उग्रे तपसि संस्थित / राज्ञस् तु परमां भक्तिं ज्ञात्वा वै तत्र त्र्यम्बकः // RKS_४.१९ //

वृषारूढस् त्रिनेत्रश् च देवदेवो महेश्वर / प्रत्यक्ष तस्य राज्ञश् च तद् आत्मानम् अदर्शयत् // RKS_४.२० //

स दृष्ट्वा तादृशं रूपं देवदेवस्य भारत / त्रिः प्रदक्षिणमावृत्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च // RKS_४.२१ //

स्तोत्रं चकार देवस्य शम्भोर् अमिततेजसः / नमस्ते ऽस्तु सुरेशान शूलपाणे नमो ऽस्तु ते // RKS_४.२२ //

पृथिव्यापश् च तेजश् च वायुर् आकाशम् एव च / शब्दं स्पर्शश् च रूपश् च रसो गन्धश् च पञ्चमः // RKS_४.२३ //

बुद्धिर् मनस् त्व् अहङ्कारः प्रकृतिश् च गणास्त्रयः / सर्वाक्षः सर्वगो देवसकलो निष्कलो ऽव्यय // RKS_४.२४ //

जिह्वाचापल्यभावेन क्लेशितो ऽसि मया प्रभो / ब्रह्मविष्ण्वादि देवैश् च तवाद्यन्त न लभ्यते // RKS_४.२५ //

कथं तु मानुषा पापाः स्तोतुं शक्ता उमाधवम् / हिरण्यतेजसः स्तोत्रं श्रुत्वा देवो जगत्पतिः // RKS_४.२६ //

वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि रोचते / उवाच वचनं राजा शूलपाणिं महेश्वरम् // RKS_४.२७ //

यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुं ममेच्छसि / सप्तकल्पवहां देवीं नर्मदाम् अवतारय // RKS_४.२८ //

पितॄणां मज्जतां घोरे नरके दारुणे भृशम् / मुच्यन्ते ते यथा प्रेतास् तृप्ता यान्ति पराङ्गातिम् // RKS_४.२९ //

एवं वरम् अहं मन्ये त्वत् प्रसादाद् उमापते /

ईश्वर उवाच: अयाच्यं याचितं तात ब्रह्मविष्णुसुरासुरैः // RKS_४.३० //

नावतारयितुं शक्या तथान्यैर् अल्पजीविभिः / अन्यं याचस्व भद्रं ते वरं दास्ये ऽधुना तव // RKS_४.३१ //

राजोवाच: ततो राजा महाभागः प्रोवाच शशिभूषणम् / त्वयि तुष्टे महादेवे लोकनाथे जगद्गुरौ // RKS_४.३२ //

साध्यासाध्यं न वक्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन / जन्मान्तरसहस्रेण वर नान्य वृणोम्यहम् // RKS_४.३३ //

त्यक्त्वा चैव सरिच्छ्रेष्ठां नर्मदां सप्तकल्पगाम् / दीयतां मम देवेश भृत्यभृत्यो ऽस्मि शाधि माम् // RKS_४.३४ //

हिरण्यतेजसो ज्ञात्वा निश्चयं मानसं तदा / आहूता च ततो देवी नर्मदा लोकपावनी // RKS_४.३५ //

मकरासनमारूढा दिव्याभरणभूषिता / श्यामवर्णा महातेजा शिवस्याग्रे व्यवस्थिता // RKS_४.३६ //

उमामहेश्वरौ नत्वा पादग्रहणपूर्वकम् / उवाच वचनं देवीं किम् अर्थं देव संस्मृता // RKS_४.३७ //

आदेशं देव मे देहि त्वद् आदेशे स्थिता ह्य् अहम् /

ईश्वर उवाच: हिरण्यतेजा नृपतिस् त्यक्त्वा राज्य च नर्मदे // RKS_४.३८ //

चतुर्दशं तपस् तेपे घोररूपं सुदारुणम् / दिव्यं वर्षसहस्रं तु उग्रे तपसि संस्थितः // RKS_४.३९ //

कन्दमूलफलाहारः शिवध्यानपरायणः / जम्बूद्वीपे ऽवतारं त्वं कुरुष्व धरणीतले // RKS_४.४० //

क्षिप्रं याहि वरारोहे संसारार्णवतारिणि / प्रेतरूपान् पितॄन् सर्वान् नरकस्थान् समुद्धर // RKS_४.४१ //

मुच्यन्ते येन चाघौघाद् धूतपापा यथेप्सितम् /

नर्मदोवाचा: महेश्वरं शूलपाणिम् एवम् अस्त्विति चाब्रवीत् // RKS_४.४२ //

निराधारा कथं देव जम्बूद्वीपे समाश्रये / आहूतास् ते ततस् तत्र पर्वताश् च कुलाकुलाः // RKS_४.४३ //

क्षणमात्रं तु तिष्ठध्वं येन याति सरिद्वरा / ऊचुश् च पर्वतास्तं च अशक्ता धारणे वयम् // RKS_४.४४ //

नर्मदोवाचा: अशक्तान् धारणे चैनान् प्रपश्यामि जगत्पते / मम तोयौघपातेन कल्लोलप्रवणावृताः // RKS_४.४५ //

शतधा भेदम् आयान्ति गिरयो वज्रदारिताः / तेषां मध्ये समुत्थाय प्राब्रवीद् उदयाचलः // RKS_४.४६ //

शिवप्रसादसम्पन्नो ह्य् अहं धारयितुं क्षमः / ततः प्रचलिता देवी दत्त्वा पादं नगोपरि // RKS_४.४७ //

गगनात् प्रच्युता देवी पपात धरणीतले / वायुवेगा पुनर् भूत्वा वारुणीं दिशम् आश्रिता // RKS_४.४८ //

अकालपीडिते लोके जम्बूद्वीपे चराचरे / हाहाकारो महानासीत् त्रिषु लोकेषु भारत // RKS_४.४९ //

श्रुत्वा च कल्कलाशब्दं भीषणं लोमहर्षणम् / पातालाद् उत्थितं लिङ्गं ज्वलितं दीप्ततेजसम् // RKS_४.५० //

हुङ्कारेणैव तद् भद्रे नर्मदाम् अब्रवीद् वच / सर्वपापहरे देवि मर्यादां वह सुव्रते // RKS_४.५१ //

त्वद् धारणार्थम् ईशेन निसृष्टाः पर्वतास्त्रयः / विन्ध्यश् चतुर्थकस् तत्र श्रेष्ठः सर्वमहीभृताम् // RKS_४.५२ //

मेरुश्च हिमवांस् तत्र कैलासश् च तृतीयकः / तदा भित्त्वा त्रिशूलेन कीलिता वसुधातले // RKS_४.५३ //

द्वात्रिंशत् तु सहस्राणि प्रवाह पूर्वपश्चिमे / सहस्रार्द्धश् च विस्तारं दक्षिणोत्तरमानतः // RKS_४.५४ //

नृत्यन्ति देवतास् सर्वाः शङ्खवादित्रनिस्वनैः / सिद्धा विद्याधरा यक्षा गन्धर्वा किन्नरा नराः // RKS_४.५५ //

आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवा मरुद्गणाः / स्तुवन्ति परया भक्त्या नर्मदां सप्तकल्पगाम् // RKS_४.५६ //

हिरण्यतेजा राजर्षिर् नर्मदां चेदम् अब्रवीत् / अनुग्रहः कृतो देवि पितॄणां तारणाय मे // RKS_४.५७ //

उवाच कल्पगा राजंस् त्वत्तो ऽन्यः को नु वै भुवि / प्रभाव ईदृशो यस्य राज्ञश् चामिततेजसः // RKS_४.५८ //

तपस्तप्त्वा महेशस्य ममार्थं त्वं यतो ऽनघ / मातृकाः पैतृका ये ये सान्तः पुरपरिग्रहाः // RKS_४.५९ //

मम प्रभावात् नृपते उमामाहेश्वरं पुरम् / नमस्कृत्य सुरश्रेष्ठां पुत्रो ऽहं ते वरानने // RKS_४.६० //

स्नानं कृत्वा च विधिवत् पितॄन्देवांश् च तर्पयन् / श्राद्धं पिण्डप्रदानं च तत्र सर्वमकल्पयत् // RKS_४.६१ //

नरकादुद्धृतास् सर्वे देवयानपथे स्थिताः / कृमिकीटपतङ्गाश् च पक्षिणश्चाण्डजाश् च ये // RKS_४.६२ //

भूतग्रामः समग्रश् च रेजे विद्याधरे पुरे / एतत् ते कथितं राजन्न् आदिसर्गावकल्पनम् // RKS_४.६३ //

कीर्तितानि मया रेवावताराणि विशाम्पते / आगता येन मार्गेण लोकानुग्रहकाम्यया // RKS_४.६४ //

एषो ऽवतारः प्रथम आदिकल्पे कृते युगे / द्वितीयस् तु तथा स्कन्ददक्षसावर्णिके ऽन्तरे // RKS_४.६५ //

तृतीयः पुरूरवसा तथा वैष्णवके ऽन्तरे / एतत् ते कथितं राजन् यथा दृष्टं पुरातनम् // RKS_४.६६ //

स्नानावगाहनात् पानात् स्मरणात् कीर्तनाद् अपि / अनेकभाविकं घोरमघं नश्यति तत्क्षणात् // RKS_४.६७ //

युधिष्ठिर उवाच: कैलासो हिमवान् मेरुः केन कार्य्येण सुव्रत / नर्मदातीरम् आसाद्य निक्षिप्ताः पर्वतास्त्रयः // RKS_४.६८ //

मार्कण्डेय उवाच: उन्मार्गगामिनीं रेवां विन्ध्यो वै धर्तुम् अक्षमः / आपगा तोयपूरेण प्लावितं जगतीतलम् // RKS_४.६९ //

कृत्वा व्रजन्तीं दृष्ट्वा वै शङ्करो लोकशङ्करः / भित्त्वा भूमि त्रिशूलेन कीलिताः पर्वतास्त्रयः // RKS_४.७० //

अत्रान्तरे च वैदूर्य्यगिरौ वै पर्यकल्पत / एतत् सर्वं समासेन शंसितं च मयानघ // RKS_४.७१ //

कथयिष्ये तथैवान्यद् यद् यद् इच्छसि भारत // RKS_४.७२ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे चतुर्थो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ५

युधिष्ठिर उवाच: राज्ञा ऽवतारिता रेवा कथं वै पुरुकुत्सुना / तत् सर्व श्रोतुम् इच्छामि त्वत् तो ब्रह्मविदां वर // RKS_५.१ //

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् कथां दिव्यां पुरा स्कन्दस्य कीर्तिताम् / तत् ते ऽहं कथयिष्यामि शिवेनोक्तं श्रुतं मया // RKS_५.२ //

क्षत्रियस्य कुलोत्पन्नः पुरुकुत्सुर् महायशाः / तेन वर्षसहस्रं वै पूर्वमाराधितो हरः // RKS_५.३ //

तपसा च भवेनोक्तं कस् त्वया प्रार्थितो वरः / ददामि ते वरं ह्य् एतद् येन त्वं सुखमेधसे // RKS_५.४ //

एवम् उक्तस् तदा राजा प्रार्थये ऽहं तवाज्ञया / यदि तुष्टो ऽसि मे देव कार्यं तत् कथयाम्य् अहम् // RKS_५.५ //

आस्ते नदी महाभागा नर्मदा नाम विश्रुता / अवतारयतां शम्भो कुमारीं दिव्यरूपिणीम् // RKS_५.६ //

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा शम्भुर् विस्मयम् आगतः / सुचिरं क्लिश्यमानेन क्षत्रियेण महात्मना // RKS_५.७ //

अप्रार्थ्यं प्रार्थितं स्कन्द दुःसाध्यं त्रिदशैर् अपि / उक्ताशयः स राजर्षिः साध्यं किंचिन् निषेवय // RKS_५.८ //

मम वाक्यं तु तच् छ्रुत्वा क्षत्रियस् तु स विह्वलः / अपतत् स महाभागो मूर्छितो धरणीतले // RKS_५.९ //

आश्वासितो मया तत्र स्वस्थो भव विशाम्पते / मर्त्यलोके सरिच्छ्रेष्ठां नर्मदाम् अवतारये // RKS_५.१० //

तस्यास् त्व् आगमनं श्रुत्वा त्रस्ता देवाः सवासवाः / कः शक्नुयाद् इमं भारं सोढुं वेगश् च नार्मदम् // RKS_५.११ //

धरणी भारभूता च नष्टा भ्रष्टाश् च पर्वताः / अशक्तास् तोयवर्षस्य धारणे सरितस् तथा // RKS_५.१२ //

अस्ति सिद्धो महापुण्यः पर्यङ्को नाम पर्वतः / स सहेत महाभारं वोढुं वेगश्च नार्मदम् // RKS_५.१३ //

सर्वे देवा ऽगतास् तत्र प्रार्थितुं तं नगोत्तमम् / पृष्टास् तु पर्वतेन्द्रेण केन कार्य्येण चागता // RKS_५.१४ //

देवा ऊचुः: इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः पुरुकुत्सुर् नराधिपः / तेनावतारिता पुण्या नदी नामा तु नर्मदा // RKS_५.१५ //

तेजः शब्दम् च भारं च तस्याः पातं रयं तथा / असमर्था नगा वोढुं त्वामृते गिरिसत्तम // RKS_५.१६ //

पर्यङ्क उवाच: आगच्छतु महादेवी धारयामि न संशयः / आगच्छन्तीं महापुण्यां धारयामि च साम्प्रतम् // RKS_५.१७ //

चलिता नर्मदा शीघ्रं वेगेन समुपस्थिता / कृत्वा तस्योत्तमाङ्गेषु पर्यङ्कस्यैव भूभृतः // RKS_५.१८ //

राज्ञा तु सहिता देवी त्रिदशैर् अपि संयुता / वैन्येन तु पुरा चेष्टम् अश्वमेधेन भूभुजा // RKS_५.१९ //

मखस्थाने च वैन्यस्य वेणस्तम्बो महानभूत् / यं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तास् सर्वे देवास् सवासवाः // RKS_५.२० //

वेणोस्तस्यैव मूलात् तु निर्गता सा महानदी / कृताञ्जलिपुटा देवास्थिताः सर्वे ऽत्र संस्थिताः // RKS_५.२१ //

जय शब्दं प्रकुर्वन्तस् त्रिदशा ब्रह्मवादिनः / गणगन्धर्वयक्षाश् च मरुतश् च तथा ऽश्विनौ // RKS_५.२२ //

पिशाचा राक्षसा नागा ऋषयश् च तपोधनाः / सर्वे पाद्येन चार्ध्येण भीतास् ते किङ्करा इव // RKS_५.२३ //

पाद्योपसंग्रहं कृत्वा नर्मदां शरणं गताः / अद्यः नः सफलं जन्म तपो ऽद्य सफलश् च नः // RKS_५.२४ //

कृतार्था देवताः सर्वा देवि त्वद् दर्शनाद् इह / तम् एव पुरुषं मन्ये येनैषा ह्य् अवतारिता // RKS_५.२५ //

वदन्ति देवतास् सर्वा मर्त्यलोकः परं गतः / ऋषिभिर् दैवतैः प्रोक्ता स्पृश हस्तेन देवताः // RKS_५.२६ //

येन पूतत्वम् आयान्ति नर्मदे नष्टकिल्विषाः / नर्मदा तु वदत्येवं न स्पृशामि सुरान् गणान् // RKS_५.२७ //

कुमारी ह्य् अहम् अद्या ऽपि मम भर्ता न विद्यते / अहो कष्टं तु देवाश् च चिन्तया विह्वलीकृताः // RKS_५.२८ //

त्वतुल्यो रूपसम्पन्नः कुतः प्राप्यो वरोत्तमः / येन त्वं दर्शिता लोके स ते भर्ता भविष्यति // RKS_५.२९ //

ब्रह्मणस् तु पुरा शापात् समुद्रः पुरुकुत्सुकः / गतो मर्त्ये महाबाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः // RKS_५.३० //

पुरुकुत्सुर् वरस् ते ऽस्तु क्षत्रियो देवसन्निभः / उद्वाहिता तदा तेन क्षत्रियेण तु नर्मदा // RKS_५.३१ //

उवाच वचनं देवान् नर्मदा सप्तकल्पगा / देवत्वम् ईदृश यस्य प्रजा धर्मे व्यवस्थिताः // RKS_५.३२ //

किम् अन्यत् तस्य वाच्यं स्यात् पुरुकुत्सोर् महात्मनः / स्वयम्भुवो यथा पुत्रो मानसः परिकीर्तितः // RKS_५.३३ //

पुरुकुत्सुस् तथा चा ऽयं सर्वधर्मपरायणः / उवाच वचनं राजा पुरुकुत्सुश् च नर्मदाम् // RKS_५.३४ //

नर्मदे देवकन्या त्वं प्रसादः क्रियतां मयि / यान्तु मे पितरः स्वर्गं मम चा ऽस्तु महद्यशः // RKS_५.३५ //

नर्मदोवाच: एव भवतु राजेन्द्र मत्तस्त्वं यद्यदिच्छसि / तत् सर्वं भवतश् चाद्य मत्प्रसादाद् भविष्यति // RKS_५.३६ //

एवम् उक्त्वा ययौ देवी वारुणीं च दिशां तदा / निष्क्रान्ता पर्वतात् तस्मात् पर्यङ्कात् सरितां वरा // RKS_५.३७ //

याति वेगात् तथा देवी धनुर् मुक्तः शरो यथा / विदार्य मेदिनीं सर्वा पर्वतां छिखराणि च // RKS_५.३८ //

चूर्णयित्वा च तान् सर्वान् वज्राशनिहतान् इव / यत्र यत्र गता विन्ध्ये तत्र तत्रावगाह्यते // RKS_५.३९ //

तत्र गङ्गासहस्रस्य फल स्यात् तीर्थवर्जिते / तदा स्तुता महादेवी नर्मदा लोकपावनी // RKS_५.४० //

ऋषिभिर् वैदिकैः सर्वैः सुखसन्तानकारिका / वेदा धर्मस्य मूलानि स्मृतिपुष्पफलानि च // RKS_५.४१ //

भक्षयन्ति द्विजाः पुण्या अग्निहोत्रपरायणाः / सेवन्ते नर्मदा ते ऽपि स्वर्गसोपानपद्धतिम् // RKS_५.४२ //

यत्र यत्र गता स्कन्द तत्र तत्रैव दुर्लभा / दर्शने नर्मदायास् तु अग्निष्टोमफल लभेत् // RKS_५.४३ //

ये तु संस्नान्ति सेवन्ते नर्मदाम् अप्य् अकामतः / फलं बहु सुवर्णस्य ते ऽपि प्राप्स्यन्ति मानवाः // RKS_५.४४ //

यत्र यत्र गता पुण्या शिवस्यायतने शुभे / गङ्गास्नानस्य लक्षेण तत्र स्नाने सम भवेत् // RKS_५.४५ //

अग्निहोत्रेण यत्पुण्य पितृश्राद्धेन यत्फलम् / सर्वं सम्पद्यते तस्य नर्मदाया जलेन तु // RKS_५.४६ //

यत्किंचिद् वैदिकं कर्म्म ब्राह्मणाः कुर्वते सदा / नर्मदायास् तटे शूद्धिर् नात्र कार्य्या विचारणा // RKS_५.४७ //

नर्मदासङ्गमो यत्र शिवक्षेत्रं विनिर्दिशेत् / गङ्गाया लक्षमात्रेण तत्स्थानन् तु विशिष्यते // RKS_५.४८ //

कीर्तनं नर्मदायास् तु दानं तीर्थस्य सङ्गमे / न तेन सदृशं राजन् सत्यम् एतद् ब्रवीम्यहम् // RKS_५.४९ //

नर्मदां प्रातर् उत्थाय ये स्मरन्ति विचक्षणाः / पूर्वजन्मकृतं पापमैहिकश् च विनश्यति // RKS_५.५० //

नर्मदां मानवः कश्चित् तत्र यत्रावगाहते / शतजन्मार्जितं पापं तत्क्षणात् नश्यति ध्रुवम् // RKS_५.५१ //

नर्मदायास् तटे चैव प्राणांस्त्यजति मानवः / कल्पकोटिसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते // RKS_५.५२ //

ये ऽप्य् अधर्मपराधीना नर्मदायां कथञ्चन / ते ऽपि रुद्रत्वम् आयान्ति सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम् // RKS_५.५३ //

प्रायश्चित्तानि दीयन्ते यत्र रेवा न विद्यते / रेवातोये तु संप्राप्ते प्रायश्चित्तं न विद्यते // RKS_५.५४ //

नर्मदां च महापुण्यां सप्तकल्पाधिवासिनीम् / सततं यः स्मरेद् भक्त्या स शिवः परिकीर्तितः // RKS_५.५५ //

तत्र वैण्येश्वरं देवं वेणुमूले व्यवस्थितम् / स्वर्गदं मोक्षदं विद्धिलोकानां पापनाशनम् // RKS_५.५६ //

विन्ध्यस्यैव तथा चाष्टौ मानसाः परिकीर्तिताः / पर्यङ्कः प्रथमो ज्ञेयः श्रेष्ठः सर्वमहीभृताम् // RKS_५.५७ //

असिताङ्गो वराङ्गश् च तथा ऽन्ये चापि पर्वताः / पावको जातवेदाश् च कदम्बः सुरनायकः // RKS_५.५८ //

अर्चितास् तैर् महाभागैर् धर्मकर्मपरायणैः / उद्गमात् निर्गमं यावद् वारुणीं दिशमास्थिताः // RKS_५.५९ //

सार्द्धम् एकशतं तस्याः प्रवाहाः परिकीर्तिताः / क्रोशार्द्धस्य त्रिभागश्च विस्तारः परिकीर्तितः // RKS_५.६० //

शिवस्य वर्तते चात्र ब्रह्मविष्णुं विडौजसाम् / कोटिभिस् त्रिदशानान्तुका ऽन्या धर्तुं प्रशक्यते // RKS_५.६१ //

आत्मानम् आत्मना सा तु बभार परमेश्वरी / त्रिदशानां हितार्थाय मानवानां च भारत // RKS_५.६२ //

लक्षयोजनपर्य्यन्तं जम्बूद्वीपं प्रचक्षते / द्विगुणः परिवेषस् तु लवणोदस् तु भारत // RKS_५.६३ //

सहस्रयोजनं विद्धिकन्याद्वीपञ्च भारत / तस्याः पञ्चशती गम्या त्वगम्या च तथा ऽपरा // RKS_५.६४ //

शुभाशुभफलं चात्र पुण्यपापविभागयोः / प्रथमं मानुषो भूत्वा देवत्वमुपपद्यते // RKS_५.६५ //

क्षीणे पुण्ये पुनर्याति मानुषत्वं पृथक् पृथक् / कर्म्मभूमिम् इमां विद्धि विदितं तव भारत // RKS_५.६६ //

धर्मेण कर्म्मणा स्वर्गः स्याद् एव सुकृते कृते / नद्याः प्रवाहे भूभागे कल्पगाया व्यवस्थितिः // RKS_५.६७ //

लोकानां तारणार्थाय अवतीर्णा सरिद्वरा / अत्र स्वर्गश् च मोक्षश् च नर्मदातीरमाश्रितौ // RKS_५.६८ //

एतत् ते कथितं राजन् यथा वृष्टं सुरोत्तमैः // RKS_५.६९ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदायाश् चतुर्थावतारे पञ्चमो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ६

युधिष्ठिर उवाच: मुने मेकलकन्याया अवतारः श्रुतो मया / इदानीं श्रोतुम् इच्छामि तीर्थानि च यथाक्रमम् // RKS_६.१ //

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे / वत्सगुल्मात् समारभ्य यावद् वै भृगुकच्छकः // RKS_६.२ //

अत्रान्तरे ऽपि तीर्थानां संख्या केन तु शक्यते / तथापि ते प्रवक्ष्यामि यथा वृष्टं विशाम्पते // RKS_६.३ //

नर्मदा सौम्यभागे तु अनन्तपुरमव्ययम् / अनन्तसिद्धिलिङ्गं च सर्वपापहरं परम् // RKS_६.४ //

तीर्थं वैश्रवणं नाम कौबेरं धनदं तथा / मणिभद्रं तथा यज्ञं तत् तीर्थस्य प्रभावतः // RKS_६.५ //

मोक्षदं कामदं पुण्यं सर्वलोकव्यवस्थितम् / ऋषीणामाश्रमं पुण्यं सर्वदेवम् अयं शुभम् // RKS_६.६ //

सावर्णिः कौशिकश् चैव मुनिश् चैवाघमर्षणः / शाकल्यश्च कुशाकर्णिः शरभङ्गो ऽग्निर्भगः // RKS_६.७ //

एते चान्ये च बहवो मुनयः शंसितव्रताः / अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् तपस् तप्त्वा दिवङ्गताः // RKS_६.८ //

वाल्मीकिर् ऋषिवर्यो वै नैषादीं योनिमाश्रितः / प्रभावात् तस्य तीर्थस्य ब्रह्मतेजो वपुर्धरः // RKS_६.९ //

इक्ष्वाकुः कुवलयाश्वो दिलीपो नहुषस् तथा / वेणुर् ययाती राजा च अजपालस्म हैहयः // RKS_६.१० //

एते चान्ये च राजानो ह्य् अनन्तपुरवासिनः / अत्रान्तरे महेशानं मेकलातीरमाश्रितम् // RKS_६.११ //

तम् अभ्यर्च्य विधानेन सर्वे ते त्रिदिवङ्गताः / अखिलैर् अन्यतीर्थैश् च चिरकालफलप्रदैः // RKS_६.१२ //

अत्रास्ते स्वर्गदः श्रीमान् स्वयं देवो महेश्वरः / तीर्थं सप्तऋषिर् नाम सप्तसारस्वतं नृप // RKS_६.१३ //

अमर्त्यसम्भवं लिङ्गं तथैवारण्यकेश्वरम् / अघौघनाशनं तीर्थं तथान्यत् कल्मषापहम् // RKS_६.१४ //

पञ्चब्रह्मम् अयं तीर्थं सहस्रशिरसं हरम् / वाराहं वामनं तीर्थं यमतीर्थं महोत्कटम् // RKS_६.१५ //

सौरभङ्गं सहस्रं तु अश्वमेधं महामखम् / हिरण्यगर्भं सावित्र्यां चातुर्वेदं च पावनम् // RKS_६.१६ //

एतत् सर्व विजानीहि लोकानां पावनं परम् / तथा ऽनन्तपुरं यावत् पर्यङ्कात् पश्चिमे शुभम् // RKS_६.१७ //

अत्रान्तरे मृता ये च दानधर्मविवर्जिताः / ते ऽपि स्वर्गे महीयन्ते यावद् इन्द्राश् चतुर्दश // RKS_६.१८ //

ततो द्वीपेश्वरं नाम व्यासतीर्थमनुत्तमम् / तत्र स्नात्वा तु लभते हयमेधफलं नरः // RKS_६.१९ //

कामिकं तत्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति / प्रदक्षिणां च यः कुर्याद् व्यासतीर्थस्य भारत // RKS_६.२० //

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा / नरो वा यदि वा नारी शिवलोके महीयते // RKS_६.२१ //

द्वीपेश्वरे ततस् स्नात्वा वृषभं यः प्रयच्छति / काञ्चनेन विमानेन रुद्रलोके महीयते // RKS_६.२२ //

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे जितेन्द्रियः / स्नापयेद् यः शिवं तत्र ह्य् उपवासपरायणः // RKS_६.२३ //

सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते / व्यासतीर्थं तु वै गत्वा सर्वे ब्रह्मादयः सुराः // RKS_६.२४ //

स्तुवन्ति भावितात्मानं ऋषयश् च तपोधनाः / ये चान्ये सिद्धगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसाः // RKS_६.२५ //

नर्मदातटमाश्रित्य मोदन्ते गतकल्मषाः / स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर् माङ्गल्यस्तुति संस्कृतैः // RKS_६.२६ //

यस्यास्ति शक्तिरसशक्तिर् इह प्रवीरः प्रोर्ध्वी करोतु यदि वा ऽवनतिं करोतु / यः पूजितः सुरवरः शशिशेखरेण ना ऽराधितः सपदि भूतपति सुरैर् वा // RKS_६.२७ //

किं वा न वृष्टं हि पितामहेन न वा सुरैर् वा मधुसूदनेन / क्षीरोदमन्थोद्भवकालकूटं कण्ठे वृतं केन हरं विहाय // RKS_६.२८ //

एकेन दग्धं त्रिपुरं शरेण कामो ललाटाक्षिनिरीक्षणेन / भिन्नो ऽन्धकः शूलवरेण येन कस् तेन सार्द्धं कुरुते विरोधम् // RKS_६.२९ //

जलौघकल्लोलतरङ्गभङ्गा गङ्गा धृता येन जटाग्रभागे पादाम्बुजाङ्गुष्ठनिपीडनेन पपात लङ्काधिपतिर् विसंज्ञः // RKS_६.३० //

सुरासुराणामिह यत् समक्षं विध्वंसितो दक्षमखः क्षणेन प्रणम्य दक्षः क्षयकारकस्य लेभे वरं तारकमारकस्य // RKS_६.३१ //

सर्वस्य पूज्यं हि वरोत्तमाङ्गं सम्पूज्यते लिङ्गवरं हरस्य अनेन पर्याप्तम् अतीव मूढः प्राप्तुं पदं यच्छति यत् करोति // RKS_६.३२ //

ब्रह्मात्र वृद्धो हरिर् अत्र लिङ्गं सुरा ऽसुराश् चैव समर्चयन्ति तथापि नूनं सुविचारयान्ति को वा ऽधिको वा ऽस्ति समो हरेण // RKS_६.३३ //

तेनैव चक्राङ्कसरोरुहाङ्कौ लिङ्गाङ्कितं यस्य जगद् भगाङ्कम् हस्ते प्रबद्धे नवकङ्कणे वै पश्यन्ति मूढाः खलु दर्पणेन // RKS_६.३४ //

पुण्यं पवित्रं स्तवनं व्यासेनोक्तं महात्मना / कृतं देवाधिनाथस्य सर्वकल्मषनाशनम् // RKS_६.३५ //

प्रतिपूज्य यथा न्यायम् अर्घपाद्यैर् अनुक्रमात् / उवाच मधुरं वाक्यं प्रसादः क्रियतां मयि // RKS_६.३६ //

देयं तस्य फलं देव यः पुमान् छ्रद्धया ऽर्चति / इति स्तुत्वा महेशानं ऋषयः शंसितव्रताः // RKS_६.३७ //

नर्मदादक्षिणे कूले प्रयातास् ते यथातथम् / अन्ये च ऋषयो देवा द्वैपायनम् अथाब्रुवन् // RKS_६.३८ //

आश्रमस् ते महाभाग वायसैर् आकुलीकृतः / यथा न वायसाः के ऽपि प्रविशन्ति तपोवनम् // RKS_६.३९ //

म्रियन्ते ते सदा सर्वे मूर्धा तेषां विशीर्यते / व्यासेन शप्तास् ते सर्वे वायसा महतो भयात् // RKS_६.४० //

तस्मिंस् तीर्थे महाराज प्रविशन्ति न कर्हिचित् / ऋषयो वचनं श्रुत्वा व्यासस्य तु महात्मनः // RKS_६.४१ //

नर्मदा दक्षिणे कूले सर्वमेव कृतं क्षणात् / तिष्ठन्ति मुनयः सर्वे देवस्याराधने रताः // RKS_६.४२ //

आराध्य विधिना देवम् अस्तुवन् परमेश्वरम् / यस्यास्ति शक्तिर् इत्यादि व्यासस्तुतिपरायणाः // RKS_६.४३ //

स्तोत्रं तद् एतत् त्रिदशेश्वरस्य व्यासेन भक्त्या कृतमीश्वरस्य / प्रातः पठेद् यः स्मरति प्रयत्नात् काले स जातो ऽनुचरो हरस्य // RKS_६.४४ //

व्यासाष्टकम् इदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ / व्यासस् तस्य भवेत् प्रीतो नर्मदा च प्रसीदति // RKS_६.४५ //

एवं स्तुतो महादेवो व्यासेन तु महात्मना / शिवो व्यासस्य सन्तुष्ट इदं वचनमब्रवीत् // RKS_६.४६ //

किं करोमि स्थितो विप्र वरं ब्रूहि यथेप्सितम् / वरं ददामि ते प्रीतो येन त्वं सुखमेधसे // RKS_६.४७ //

व्यास उवाच: नर्मदादक्षिणे कूले तिष्ठ त्वं चोत्तरे शिव / आश्रमास् ते भविष्यन्ति सर्वे पुण्यतमाः स्मृताः // RKS_६.४८ //

एवम् उक्त्वा ततो व्यासं तत्रैवान्तर धीयत / व्यासो ऽपि चात्र वत्स्यामि दक्षिणं नर्मदे व्रज // RKS_६.४९ //

ततश् च दण्डकाष्ठेन चालयामास नर्मदाम् / नर्मदा चाब्रवीद् वाक्यं पूर्वमार्गेण सा गता // RKS_६.५० //

ततो व्यासस् तु संक्रुद्धो युगान्ताग्निर् इवाभवत् / व्यासस् तु कुपितो राजन् सन्तीर्णो द्विजसत्तमः // RKS_६.५१ //

हुंकारिता च सा देवी नागता तत्र नर्मदा / नाहं कोपवत विप्र प्रलयं यामि कर्हिचित् // RKS_६.५२ //

सप्तकल्पक्षये वृत्ते न मृता ऽस्मीति नर्मदा / ततो द्विजस् तु संजातो दक्षिणेन ततो गता // RKS_६.५३ //

न वारिता च सा ऽनेन व्यासभीता महानदी / उत्तरे मुनयः सर्वे कूले तिष्ठन्त्य् अनेकशः // RKS_६.५४ //

ततस्ते हृष्टमनसो मुनयः शंसितव्रताः / व्यासेन चार्जितं श्राद्धं तथा ऽन्यैर् मुनिपुङ्गवैः // RKS_६.५५ //

पितरो द्वादशाब्दानि तार्पितास् ते नराधिप // RKS_६.५६ //

इति रेवाखण्डे नर्मदामाहात्ये षष्ठो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ७

मार्कण्डेय उवाच: अन्यत्तीर्थं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् / अश्वमेधसमुद्भूता नदी यत्र वराङ्गना // RKS_७.१ //

स्नात्वा च सङ्गमे यत्र हयमेधफलं लभेत् / व्याधिभिर् मुच्यते यत्र नारी वा यदि वानरः // RKS_७.२ //

श्राद्धं तत्र प्रकुर्वन्तः पितॄणां प्रीतिवर्धनम् / त्रिपुर्यां पूर्वभागे तु दिशि याम्यां शिवः स्थितः // RKS_७.३ //

अनुग्रहार्थं लोकानां शैवक्षेत्रं विदुर्बुधाः / पञ्चाशीतिः कुरुक्षेत्रे पश्चाशीतिर् इवात्र तु // RKS_७.४ //

राहुसूर्यसमायोगे समानं कीर्तितं सुरैः / श्राद्धे त्रीणि च लक्षाणि पुराणे कीर्तितानि वै // RKS_७.५ //

तीर्थानां तानि अत्रैव तिष्ठन्ति नृपसत्तम / यत्र तिष्ठति देवेशो माधवो मधुसूदनः // RKS_७.६ //

उत्पलावर्तनामा च सहस्रमस्तको हरिः / हरश्च द्विविधावे तौ तृतीया चैव नर्मदा // RKS_७.७ //

तस्याः किं वर्ण्यते राजन् देवैर् अपि सवासवैः / तत्र स्नात्वा महाराज सम्भवो न पुनर् भवेत् // RKS_७.८ //

पापयोनिं च न विशेद् यमलोकं न पश्यति / अर्चनाद् देवदेवस्य गाणपत्यम् अवाप्यते // RKS_७.९ //

उत्पन्नो हि हरिर् यत्र शङ्खचक्रगदाधरः / उपास्यते सुरैः सर्वैर् ब्रह्मशक्रपुरोगमैः // RKS_७.१० //

क्रोशमात्रं हरिक्षेत्रं कथं शोचन्ति मानवाः / अत्रान्तरे मृता ये च कृमिकीटपतङ्गमाः // RKS_७.११ //

ते ऽपि यान्ति हरेर् लोकं किं पुनर्वैष्णवा नृप / अवशः स्ववशो ऽपि स्यात् प्राणत्यागं करोति यः // RKS_७.१२ //

दशवर्षसहस्राणि राजा वैद्याधरे पुरे / तिलोदकप्रदानेन पिण्डदानेन भारत // RKS_७.१३ //

पितरस् तस्य तृप्यन्ति तृप्ता यान्ति परा गतिम् / एकादश्यां निराहारो गन्धपुष्पैः समर्चयेत् // RKS_७.१४ //

रात्रौ जागरणं कृत्वा दीपमालां प्रबोधयेत् / द्वादश्यां पञ्चगव्यं तु हविष्यान्नेन पारणम् // RKS_७.१५ //

भक्त्या तु भोजयेद् विप्रान् सहस्रं च सदक्षिणाम् / ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ||

इमं मन्त्रं जपन् यस्तु शुचिर् भूत्वा समाहितः // RKS_७.१६ //

न तस्य पुनराधानं जन्म चैव युधिष्ठिर / अनेकभाविकं घोरं तूलराशिम् इवानलः // RKS_७.१७ //

तत्क्षणाद् दहते कृत्स्नमेधांसीवहुताशनः / कल्पकल्पानुगौ देवौ नारायणमहेश्वरौ // RKS_७.१८ //

दक्षिणां दिशमास्थाय रेवातीरे व्यवस्थितौ / अर्चितौ च तौ देवेशौ सुरासुरगणैस् तथा // RKS_७.१९ //

सिद्धविद्याधरैर् यक्षैर् गन्धर्वैः किन्नरैर् नरैः / स्थाणुः पुण्यजलावर्ते ह्यवतार पुराकृतः // RKS_७.२० //

अनुग्रहाय लोकानां देवानां हितकाम्यया / ननाद सुमहानादं घोररूपं भयानकम् // RKS_७.२१ //

पिनाकिना च शूलेन भित्त्वा चैव रसातलम् / समानीता च सावित्री स्वर्गसोपानपद्धतिः // RKS_७.२२ //

मानवाः क्षीणपापाश् च तथा यान्ति परां गतिम् / अज्ञानतम सा ध्वस्ता नावरोहान्ति ये जनाः // RKS_७.२३ //

आत्मानं नावमन्यन्ते पापोपहतचेतसः / कल्पगां ये न सेवन्ते तेषां जन्म निरर्थकम् // RKS_७.२४ //

अष्टाविंशतिर् अत्रैव लिङ्गानां तु स्वयम्भुवाम् / पूजने संस्थिता राजन् छिवस्य च महात्मनः // RKS_७.२५ //

स्थानेश्वरं महादेवं शूलपाणिं तथा परम् / सप्तेश्वरं च कल्पेशं हिरण्यं जातवेदसम् // RKS_७.२६ //

प्राजापत्यं सिद्धनाथं शशाङ्कनयनं तथा / अनुकेशं तथा स्कन्दम् आश्विनं तैजसं तथा // RKS_७.२७ //

ब्रह्मेश्वरं चाग्निगर्भं श्रीकण्ठं च उमापतिम् / नीलकण्ठं च खट्वाङ्गं महाकालं घटेश्वरम् // RKS_७.२८ //

त्रिलोचनं त्र्यम्बकं च देवदेवं महेश्वरम् / एतान्य् अन्यानि चैवेह सिद्धलिङ्गानि भारत // RKS_७.२९ //

अनङ्गं कामदेवं च रतिप्रीतिसमन्वितम् / सिद्धमन्वन्तरं चैव यत्रानङ्गत्रयोदशी // RKS_७.३० //

रम्भातृतीय तत्रैव तथा कृष्णाष्टमी नृप / विद्याधरी च तत्रैव उर्वशी च तिलोत्तमा // RKS_७.३१ //

अहल्या मेनका चैव तथा ऽन्याश् च वराङ्गनाः / दाक्षायणी चानुमती चम्पका संभरायणी // RKS_७.३२ //

एताश्चा ऽन्याश्च तत्रैव बह्व्यः सिद्धा विशाम्पते / केशवस्य पुरी रम्या पुण्या पापहरा नृप // RKS_७.३३ //

सुरासुराणां सर्वेषां दानवानां च भारत / स्वर्गमार्गप्रदा देवी तथा हरिहरात्मिका // RKS_७.३४ //

एतत् ते कीर्तितं राजन् यथा वृष्टं पुरातनम् / स्नानावगाहनात् पानाच्छ्रवणात् कीर्तनाद् अपि // RKS_७.३५ //

अनेकभाविकं घोरमघं नश्यति तत्क्षणात् / ततस् तस्मिन् महाभाग कपिलातीर्थमुत्तमम् // RKS_७.३६ //

रेवाया उत्तरे कूले सर्वपापहरं परम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन् नारी वापि जितेन्द्रिया // RKS_७.३७ //

तर्पयित्वा पितॄन् देवान् मुच्यते च ऋणत्रयात् / ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु लभते परमाङ्गतिम् // RKS_७.३८ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे व्यासतीर्थमहिमवर्णनो नाम सप्तमो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ८

मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् परमं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् / त्रिपुरी नाम विख्यातं रेवाया उत्तरेतटे // RKS_८.१ //

सपादलक्षतीर्थानि यत्र तिष्ठन्ति भारत / शतमष्टोत्तरं तत्र लिङ्गानां तु स्वयम्भुवाम् // RKS_८.२ //

त्रिपुरः पातितो राजन् देवदेवेन शूलिना / स्तोतव्यं किं परं तत्र सुरासुरनिषेवितम् // RKS_८.३ //

लोकानुग्रहकं देवं स्वयं विद्धि महेश्वरम् / गोकर्णं नाम विख्यातं भोगदं मोक्षदायकम् // RKS_८.४ //

कीर्तनाद् देवदेवस्य स्नपनेना ऽर्चनेन च / तोयेन नर्मदायास् तु ब्रह्महत्या प्रणश्यति // RKS_८.५ //

गन्धधूपप्रदीपैश् च तथा विभवविस्तरैः / अपि वर्षसहस्रेण पुण्यसंख्या न ज्ञायते // RKS_८.६ //

यदा तदा शिवे दानं तस्य संख्या न विद्यते / धन्यास् ते मानवा राजन् स्नात्वा पश्यन्ति ये हरम् // RKS_८.७ //

कैलासे स वसेन् मर्त्यस् त्रिपुर्यां यो वसेन् नृप / अकामात् कामतो वा ऽपि प्राणत्यागं करोति यः // RKS_८.८ //

हंसयुक्तविमानेन किङ्किणीरवशालिना / छत्रेण ध्रियमाणेन सौवर्णेन विराजता // RKS_८.९ //

झल्लरीतूर्यवाद्येन नृत्यगीतोत्सवेनच / सुरासुरैर् वीक्ष्यमाणः सर्वालङ्कारभूषितः // RKS_८.१० //

भुङ्क्ते तु विपुलान् भोगान् यावद् इच्छन् महेश्वरे / एवम् एवा ऽपि चान्यानि यानि काम्यानि मानुषैः // RKS_८.११ //

त्रिपुरारिस् तु देवेशो यत्र तिष्ठति भारत / त्रयस्त्रिंशत् प्रसिद्धानां देवानां कोटिभिः शिवः // RKS_८.१२ //

त्रिपुर्यां निवसेद् यस्माच्छिवक्षेत्रमतः स्मृतम् / क्रोशद्वयप्रमाणं तु शिवक्षेत्र प्रकीर्तितम् // RKS_८.१३ //

अत्रान्तरे मृता ये च ते प्रयान्ति शुभां गतिम् / ब्रह्मणा तु पुरा चेष्टं ब्रह्मयज्ञं मखोत्तमम् // RKS_८.१४ //

शक्रेण देवराजेन कृतं क्रतुशतं पुरा / गोकर्णं च महादेवं सर्वसिद्धिप्रदायकम् // RKS_८.१५ //

वटेश्वरं तथा चान्यं सिद्धलिङ्गं सुरेश्वरम् / ईश्वरं चैव कामेशमश्विभ्याम् अर्चितं हरम् // RKS_८.१६ //

अनङ्गं वामदेवं च कपोतेश्वरम् एव च / सर्वेश्वरं सोमनाथं ऋणमोचनम् एव च // RKS_८.१७ //

कपालमोचनं देवं तथान्यम् अघनाशनम् / इन्द्रेश्वरं च ब्रह्मेशं शिवं नारायणं भवम् // RKS_८.१८ //

विश्वदेवं सिद्धनाथम् अमरं चान्द्रम् एव च / सिद्धं विद्याधरं यज्ञम् अतुलं वासवं तथा // RKS_८.१९ //

ईशानमग्निगर्भं च कुबेरमतुलं तथा / गायत्रं चैव सावित्रं रोहिणीतीर्थमेव च // RKS_८.२० //

दाक्षायणी चैव सती दक्षयज्ञहरा स्मृता / रत्नावली सूर्यपत्नी सूर्यभामा च वारुणी // RKS_८.२१ //

विष्णुर् मरीचिर् मैत्रेयऋष्यशृङ्गो विभाण्डजः / तपस्वी शौनको गर्गो दुर्वासा उग्रतापसः // RKS_८.२२ //

पञ्चायुतानि सिद्धानि त्रिपुर्यां नृपसत्तम / अपि वर्षसहस्राणि न स्तोतुं शक्यते पुरी // RKS_८.२३ //

त्रिपुरीक्षेत्रमाहात्म्यं शक्रेणापि नराधिप / अनेकानि सहस्राणि क्षत्रियाणां युधिष्ठिर // RKS_८.२४ //

दीक्षायज्ञविधानेन नाकपृष्ठमुपासते / इतिहासं प्रवक्ष्यामि आदिकल्पे कृते युगे // RKS_८.२५ //

स्वायम्भुवे ऽन्तरे प्राप्ते कापिले कालसंज्ञके / मनुर्नाम पुरा राजा चक्रवर्ती महायशाः // RKS_८.२६ //

अयोध्यां स पुरीं लेभे सूर्यवंशो महीपतिः / समाराध्य महादेवं शङ्करं मधुसूदनम् // RKS_८.२७ //

अवध्या दानवैर् या तु निर्मिता विश्वकर्मणा / वापीकूपसहस्रेण परिखा ऽट्टालकेन वा // RKS_८.२८ //

धनदस्य पुरी यद्वद् अलका नाम विश्रुता / अयोध्या शोभना राजन् छक्रस्येवामरावती // RKS_८.२९ //

धनधान्यसमाकीर्णा सर्वालङ्कारभूषिता / ब्रह्मघोषनिनादेन भूमिं दिवम् इवाकरोत् // RKS_८.३० //

साग्निहोत्रैश् च विद्वद्भिर् ब्राह्मणैर् वेदपारगैः / चतुर्वर्णाश् च धर्मश् च प्राकृता इतरे जनाः // RKS_८.३१ //

सपादलक्षवर्षाणि प्रजा सर्वा च जीवति / न कार्मण्यजरारोगा दुर्भिक्षं न तु मृत्युभीः // RKS_८.३२ //

स्वयं कामदुघा धेनुः पृथिवी सस्यशालिनी / अन्यायेन च भूतेषु दत्ता हर्ता न विद्यते // RKS_८.३३ //

नवखण्डां सप्तद्वीपां संशैलवनकाननाम् / शशास मेदिनीं सर्वां यथा शक्रस् त्रिविष्टपम् // RKS_८.३४ //

एकपत्नीगृहं यद्वद् गृहस्थस्य विराजते / यज्ञदानसहस्रेण तर्पितास् सर्वदेवताः // RKS_८.३५ //

यं यं प्रार्थयते कामं तं तमाप न संशयः / एको दोषः परं तत्र नदी नैवा ऽत्र विद्यते // RKS_८.३६ //

राहुसोमसमायोगे देवखातं समाययौ / स्नानं कर्तुं समाधाय ब्राह्मणैर् वैदपारगैः // RKS_८.३७ //

विमानानां सहस्रेण गत्वा विशं नृपोत्तमः / शङ्खतूर्यनिनादेन वेणुवीणास्वनेन च // RKS_८.३८ //

सान्तः पुरपरीवारो वीक्ष्यमाणो ऽङ्गनागणैः / निर्वर्त्य पर्वकाले तु दानहोमविधिक्रियाम् // RKS_८.३९ //

विवेश नगरीं पुण्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम् / पौर्णमास्यां गते यामे स्वस्थे चैव नृपोत्तमे // RKS_८.४० //

श्रूयते किङ्किणीशब्द आकाशे व्योमचारिणाम् / गीतवादित्रयुक्तानां सहस्रं पङ्क्तिः वाजिनाम् // RKS_८.४१ //

मनोहराणां यानानां दृष्ट्वा चैव दिवौकसाम् / जगाम विस्मयं राजा भवनोपरि शोभितः // RKS_८.४२ //

कस्यैतानि विमानानि ममैव भवनोपरि / शयने शयने चैव कामभोगविवार्जितः // RKS_८.४३ //

शोकोपहतचित्तस्य चिन्तया व्याकुलीकृतः / किम् इदं साहसं लोके विमानानां नभोपरि // RKS_८.४४ //

एवं चिन्तयतस् तस्य सा निष्क्रान्ता निशा नृप / उदिते च तथा सूर्ये धर्मकर्म समाप्य वै // RKS_८.४५ //

वशिष्ठं प्राह राजर्षिर् अभिवाद्य नमस्कृतम् / उपविष्टं यथा न्यायम् आसने देवनिर्मिते // RKS_८.४६ //

इतिहासपुराणादि श्रावयन् विधिपूर्वकम् / मनुना च पुरा पृष्टो वशिष्ठो मुनिपुङ्गवः // RKS_८.४७ //

कस्यैतानि विमानानि ममोपरि महामुने / केन कर्म्मविपाकेन दानेन नियमेन च // RKS_८.४८ //

संशयो मे महाभाग त्रिकालज्ञ निवेदय / कस्मिन् देशे कृतो यज्ञः स्वर्गकामफलप्रदः // RKS_८.४९ //

येन याम्य क्षयांल् लोकान् नित्यान्तक विवार्जितान् / क्षत्रवंशसमुत्पन्नो यस् तु वै शिक्षते क्षितिम् // RKS_८.५० //

मातृकं पैतृकं वंशं यज्ञम् इष्ट्वा दिवं नयेत् / स जातो येन भूलोकः सर्वथावद्यवर्जितः // RKS_८.५१ //

अन्ये पुत्रत्वम् आपन्नास्ते तु क्लेशाय केवलम् / एवम् उक्तो वशिष्ठस् तु मनुना ब्राह्मणैः सह / प्रसन्नस् त्व् अब्रवीत् तं तु वशिष्ठो मुनिसत्तमः // RKS_८.५२ //

शृणुष्व त्वं महाभाग कथ्यमानं निबोध मे / ब्रह्मणा गदितं पूर्वं कश्यपस्य महामुनेः // RKS_८.५३ //

दक्षस्यात्रेर् गुरोश् चैव प्रजापतिर् अकल्पयत् / वेदश्रुतपुराणोक्तं तत्र कृत्स्नं मया श्रुतम् // RKS_८.५४ //

हन्त ते कथयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः / पुराणवेदबाह्यं तु कर्म्म यत्क्रियते नृप // RKS_८.५५ //

न तत् सन्तः प्रशंसन्ति धर्महानिश् च जायते / नर्मदातीरमाश्रित्य त्रिपुरी नाम विश्रुता // RKS_८.५६ //

यैर् इष्टं तत्र यज्ञैस् तु दानहोमबलिक्रिया / तेषां राजन् विमानानि स्थितान्य् उपरि वेश्मनः // RKS_८.५७ //

न तां लङ्घयितुं शक्ताः सर्वे देवास् सवासवाः / अतिक्रामन्ति ते स्वर्गं शिवेन सह मोदन्ते // RKS_८.५८ //

विषादं त्यज राजेन्द्र गहना कर्म्मणां गतिः / अन्यक्षेत्रे सहस्रं तु दत्तं तप्तं हुतं तथा // RKS_८.५९ //

एकं तु कल्पगा तीरे तुल्यं भवति वा न वा / शिवेन श्रावितं चासीत् पुराणं स्कन्दकीर्तितम् // RKS_८.६० //

जम्बूद्वीपे महाराज एका देवी तु नर्मदा / पापकर्मदुराचारान् नयते स्म दिवौकसम् // RKS_८.६१ //

ते ऽपि यान्ति न सन्देहः कल्पगातोयदर्शनात् / धर्मध्वजाश् च ये मर्त्यास् त्रिषु लोकेषु विश्रुताः // RKS_८.६२ //

संसारार्णवमग्नानां पापोपहतचेतसाम् / यानरूपावरारोहा त्रैलोक्ये सचराचरे // RKS_८.६३ //

एकवक्त्रस् तु तत् पुण्यं न गुणान् स्तोतुमर्हति / त्यक्त्वा चैव महाभाग ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् // RKS_८.६४ //

संख्यां कर्तुं न शक्नोति तपसो दानकर्म्मणाम् / न गङ्गायमुना चापि नदी चैव सरस्वती // RKS_८.६५ //

इरावती वितस्ता च विपाशा कपिला तथा / शोणश् च घर्घरश् चैव सारङ्गा बदरी तथा // RKS_८.६६ //

पुण्या महानदी तापी गण्डकी च पयोष्णिका / तुङ्गभद्रा महापुण्या भीमरथ्या महानदी // RKS_८.६७ //

तीर्थानि सागराणां हि जम्बूद्वीपे वसन्ति हि / देवखाततडागेषु गर्तेषु च सरित्सु च // RKS_८.६८ //

किं फलं लभते मर्त्य इष्ट्वा यज्ञैर् नृपोत्तम / अन्यक्षेत्रे कृतं पापं पुण्यक्षेत्रे विनश्यति // RKS_८.६९ //

पुण्यक्षेत्रे कृतं पापं वज्रलेपो भविष्यति / अयं यथा तथा धर्मः समं भारत वर्तते // RKS_८.७० //

तस्मात् पापं न कुर्वीत चञ्चले जीविते सति / श्रुत्वाख्यानम् इदं राजा नर्मदाकीर्तनं शुभम् // RKS_८.७१ //

आदिदेश ततो ऽमात्यान् भृत्यांश् चैव सहस्रशः / राजोपस्करम् आदाय यूयं गच्छतमाचिरम् // RKS_८.७२ //

धेनूनां पञ्चलक्षाणि सवत्सानां च भारत / श्यामकर्णहयानां च लक्षमेकं शितत्विषाम् // RKS_८.७३ //

अयुतं च करीन्द्राणां घण्टाभरणसंयुजाम् // RKS_८.७४ //

हिरण्यकोटीः पञ्चाशत् सर्वासृङ्मणयस् तथा / सुमुहूर्ते सुनक्षत्रे चन्द्रे चैकादशे शुभे // RKS_८.७५ //

नानादेशनृपैः सार्द्धं गीतवादित्रमङ्गलैः / दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो मुहुर् मुहुः // RKS_८.७६ //

ब्राह्मणैर् वेदविद्भिश् च प्रायाच्च त्रिपुरीं नृपः / सप्तकल्पवहां पुण्यां सुरासुरनमस्कृताम् // RKS_८.७७ //

आजन्मरूढैस् तु पापैः सान्तः पुरपरिच्छदः / विमुक्तः पृथिवीपालः कल्पगा तोयदर्शनात् // RKS_८.७८ //

पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रान्तगोचरे / मेकलातोयसंस्पर्शात् पवित्राणीह तान्य् अपि // RKS_८.७९ //

स्नानं कृत्वा यथा न्यायं पितॄन् देवांश् च तर्पयन् / अर्चयित्वा महेशानं गन्धपुष्पविलेपनैः // RKS_८.८० //

दशयोजनपर्य्यन्तं यज्ञरूपं च मण्डपम् / अकारयन् महाबाहुः सर्वधर्मपरायणः // RKS_८.८१ //

हेमरूप्यम् अयं सर्वं यच् चान्यद् भोज्यभाजनम् / अगस्त्यो गौतमो गर्गो विष्णुः शातातपस् तथा // RKS_८.८२ //

अत्रिश् चैव वशिष्ठश् च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / भृगुर् अग्निर्मरीचिश् च कश्यपो ऽथ मनुस् तथा // RKS_८.८३ //

दुर्वासा याज्ञवल्क्यश् च भरद्वाजो ऽथ भल्लुकः / विश्वामित्रो जमदग्नी ऋष्यशृङ्गो विभाण्डकः // RKS_८.८४ //

दक्षः पराशरो व्यासः काषायणबृहस्पती / एते चान्ये च बहव ऋषयः शंसितव्रताः // RKS_८.८५ //

चतुर्विद्यावेदविदो यज्ञकर्म्मविशारदाः / तीर्थं वै पुष्करं यद्वद् ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् // RKS_८.८६ //

तत्र प्रावर्तयद् यज्ञं हयमेधमनुत्तमम् / आहूता देवताः सर्वा देवेन्द्रः पाकशासनः // RKS_८.८७ //

तर्पिता अर्घपाद्यैश् च मधुपर्कैश् च विष्टरैः / ततो निवर्तितो यज्ञो यथोक्तो वेदकर्म्मणा // RKS_८.८८ //

तर्पिता ब्राह्मणास् सर्वे यथा विभवविस्तरैः / हारकेयूरकटकैः कण्ठाभरणभूषणैः // RKS_८.८९ //

केचित् कुङ्जरम् आरूढास् तथा च हयसंस्थिताः / दिव्ययानसमारूढा दिव्यमालावलम्बिनः // RKS_८.९० //

वयांसि पक्षिणो यत्र तथा ऽन्ये वनचारिणः / यज्ञोच्छिष्टेषु लुलिता जाताः सर्वे हिरण्मयाः // RKS_८.९१ //

यं यं कामं प्रार्थयते तं तं प्राप्नोत्यसंशयम् / घोषणा क्रियतां राष्ट्रे दण्डहस्तैस् तु किङ्करैः // RKS_८.९२ //

पितृदेवमनुष्याश् च तृप्ता यान्ति परां गतिम् / ब्रह्मविष्णुमहेशाना वरं दत्त्वा दिवं ययुः // RKS_८.९३ //

अत्र यज्ञस् तपोदानं सर्वं भवति चाक्षयम् / एवं निवर्तितो यज्ञो राज्ञश्चामिततेजसः // RKS_८.९४ //

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा मनुरित्य् आह कल्पगाम् / चान्द्रायणसहस्रस्य सोमयागशतस्य च // RKS_८.९५ //

त्वत् तोयपानमात्रेण समम् भवति वा न वा / लोकानां तारणार्थाय अवतीर्णा महानदी // RKS_८.९६ //

त्वया व्याप्तं जगत्कृत्स्नं लोकाश्चैव चराचराः / स्नानावगाहनात् पानात् स्मरणात् कीर्तनाद् अपि // RKS_८.९७ //

अनेकभाविकं पापं तूलराशिम् इवानलः / दहत्य् एवं हि तोयं ते नात्र कार्य्या विचारणा // RKS_८.९८ //

स्वर्गसोपानभूता ऽसि पितॄणां हितकाम्यया / दिवं नय वरारोहे भूतग्रामं चतुर्विधम् // RKS_८.९९ //

याः काश्चित् सरितो लोके तीर्थानि विविधानि च / तेषां त्वं जननी देवि पितॄणां तारिणी परा // RKS_८.१०० //

त्वया विना तु यत् तीर्थं धर्मकर्मशुभोदयम् / सूर्येणैव विहीनं हि निरालोकं जगद् यथा // RKS_८.१०१ //

सूर्याचन्द्रमसोर्भावः सामान्यः सर्वजन्तुषु / समं वर्षति पर्जन्यः सस्येषु च तृणेषु च // RKS_८.१०२ //

तथा त्वं सर्वलोकानां माता चैव गरीयसी / अपि वर्षसहस्रेण गुणान् कीर्तयितुं शुभे // RKS_८.१०३ //

ब्रह्मा बृहस्पतिश् चैव न शक्तो ऽपि वरानने / स्तोत्रं श्रुत्वा महाभागा मनोरमिततेजसः // RKS_८.१०४ //

प्रत्युवाच वरारोहा मकरासनसंस्थिता / सर्वाभरणशोभाढ्या चन्द्रकान्तिनिभानना // RKS_८.१०५ //

वरं वृणु महाभाग तुष्टा ऽस्मि मनसीप्सितम् / नमस्कृत्य महादेवीं राजा वचनमब्रवीत् // RKS_८.१०६ //

यदि तुष्टा वरारोहे वरं दातुं ममेच्छसि / तीर्थभूतं जगत् सर्वं कुरुष्व वरवर्णिनि // RKS_८.१०७ //

अयोध्याविषये देशे स्रवन्त्यः सम्भवन्त्विति / नानाविधास् तु सरितो गङ्गाद्यास् तु सुरालये // RKS_८.१०८ //

यथा च पतितास् सर्वास् तथा त्वं कल्पगे कुरु // RKS_८.१०९ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे त्रिपुरीवर्णनो नामाष्टमो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ९

नर्मदोवाच: त्रेतायां प्रथमे पादे तव वंशे नृपोत्तम / भगीरथ इति ख्यातः स गङ्गा मानयिष्यति // RKS_९.१ //

सगराः षष्टिसाहस्रा अलाबुजसमुद्भवाः / कपिलस्य तु मार्गेण हये पातालगामिनि // RKS_९.२ //

पितुराज्ञा ऽवसाने तु विदार्य धरणीं ततः / हयं तु वासुदेवेन सागरास् ते विदुर्बुधाः // RKS_९.३ //

प्रविष्टाः सागरास् ते तु रसातलतलं गताः / तान् अहं पूरयिष्यामि आत्मतोयेन सुव्रत // RKS_९.४ //

एवं वृतो वरस् तावच् छेषं वृणु नरेश्वर / पादे द्वितीये त्रेतायाः कालिन्दी च सरस्वती // RKS_९.५ //

सरयूर् गण्डकी नाम महाभागा विनिःसृताः / भगीरथ इति ख्यातस् तव वंशे भविष्यति // RKS_९.६ //

भागीरथी च विख्याता भविष्यति सरिद्वरा / गङ्गा च जाह्नवी चैव समभागा प्रकीर्तिता // RKS_९.७ //

ख्यातिं यास्यन्ति तास् सर्वाः कन्याद्वीपे न संशयः / आगच्छन्ती तु सा गङ्गा जह्नुना च महर्षिणा // RKS_९.८ //

हस्तेनाकृष्य सा पीता यथान्यत् प्राकृतं जलम् / दिव्यं वर्षसहस्रं तु उदरे च विसर्पिता // RKS_९.९ //

विषण्णवदनो राजा तदासीत् स भगीरथः / निष्कलं मे तपस् तप्तं शिवसेवा च निष्कला // RKS_९.१० //

मया तु सेवितं ह्येतज् जगत् सर्वं चराचरम् / किं करोमीति निश्चित्य महेशं शरणं गतः // RKS_९.११ //

शिवाज्ञा सयुतो भूत्वा लोकानां हितकामया / आगतश्च पुनर्मोहात् तां गङ्गां स महायशाः // RKS_९.१२ //

उवाच वचनं राजन् ऋषिः क्रोधसमन्वितः / गङ्गाया मोक्षणं कर्तुं यो माम् आराधयिष्यति // RKS_९.१३ //

गङ्गाया मोक्षणं तत्र कर्तव्य ना ऽत्र संशयः / तस्य तद् वचनं श्रुत्वा जह्नोरमिततेजसः // RKS_९.१४ //

तम् एवाराथयामास तपसोग्रेण भारत / ततस् तुष्टस् तु भगवान् मुमोचोत्तरवाहिनीम् // RKS_९.१५ //

ततः प्रभृति लोके ऽस्मिञ् जाह्नवीति प्रकीर्तिता / एतत् ते कथितं राजंस् त्रेतायां यद् भविष्यति // RKS_९.१६ //

तत्रैवा ऽन्यं प्रवक्ष्यामि मर्कटीतीर्थमुत्तमम् / यत्र स्नात्वा महाराज कामतो ऽकामतो ऽपि वा // RKS_९.१७ //

चान्द्रायणशतस्योक्तं यत् पुण्यं तद् अवाप्नुयात् /

युधिष्ठिर उवाच: संक्षेपाच्छ्रुतम् एतद्धि विस्तरेण तपोधन // RKS_९.१८ //

कथं तु मर्कटीतीर्थं तन् मे कथय सुव्रत /

मार्कण्डेय उवाच: आसीत् त्रेतायुगे राजा सत्यसेनो महातपाः // RKS_९.१९ //

राज्ञी तस्य प्रिया चासीन् नाम्ना शृङ्गारवल्लरी / जातिस्मरा तु सुभगा केवलं मर्कटानना // RKS_९.२० //

कदाचित् स महीपालो मृगया प्रियया सह / जगाम नर्मदातीरं नानाद्रुमलतायुतम् // RKS_९.२१ //

स्थापयित्वा तु तां देवीं वनान्तरम् अगात् ततः / क्रीडमाना च सा तत्र वंशगुल्मे स्वकं शिरः // RKS_९.२२ //

वृष्ट्वा विस्मयमापन्ना पार्श्वस्थं कंचिद् अब्रवीत् / गृहीत्वैतच्छिरः शीघ्रं नर्मदाया जले क्षिप // RKS_९.२३ //

निक्षिप्तमात्रे शिरसि राज्ञी चन्द्रानना ऽभवत् / एतस्मिन्न् अन्तरे राजा प्राप्तस् तत्र प्रिया ऽन्तिकम् // RKS_९.२४ //

स दृष्ट्वा तादृशं तस्या मुखं पूर्णशशिप्रभम् / पृच्छति स्म प्रियां राजा विस्मयाविष्टचेतनः // RKS_९.२५ //

कथयामास वृत्तान्तं पूर्वजन्मसमुद्भवम् / अत्राहं मर्कटीवासं तीरे वै नार्मदे शूभे // RKS_९.२६ //

कदाचित् क्रीडमाना ऽहं वंशं भित्त्वा ह्यकामतः / ततः कालवशाज् जीर्णं शरीरं पतितं जले // RKS_९.२७ //

शिरस् तत्रैव संलग्नं कपिवक्त्रा ऽस्मि तेन वै / इदानीं नर्मदातोये निक्षिप्ते शिरसि प्रिय // RKS_९.२८ //

मुखं मे तीर्थमाहात्म्याच् चन्द्रबिम्बसमप्रभम् / श्रुत्वा स तीर्थमाहात्म्यं विस्मयोत्फुल्ललोचनः // RKS_९.२९ //

पुरोहितं समाहूय स्नातुं तत्र प्रचक्रमे / स्नात्वा तत्र विधानेन हेमकोटिशतं ददौ // RKS_९.३० //

तदा प्रभृति राजेन्द्र मर्कटीतीर्थमुच्यते / पूर्वभागस्थितं तस्य भृगुतीर्थमनुत्तमम् // RKS_९.३१ //

तत्र स्नात्वा तु कार्तिक्यां नर पापात् प्रमुच्यते / स्वर्गदो मोक्षदश् चैव देवस् तु नरकेश्वरः // RKS_९.३२ //

देवस्य चाग्रे वंशो वै सम्मुखो यत्र दृश्यते / पूर्वभागे स्थितं तत्र तस्मिन् वंशे तु निर्मले // RKS_९.३३ //

त्रिलोचन इति ख्यातं तथैव भ्रुकुटिस्थितम् / तृतीयं लोचनं दृष्ट्वा भृगुस् तु मुनिसत्तम // RKS_९.३४ //

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ स्तोतुं समुपचक्रमे /

भृगुर् उवाच: प्रणमामि जने संस्थं भूतेशं भूतिदं हरम् // RKS_९.३५ //

भाव्यं भर्गं पशुपतिं भुवनेश्वरम् एव च / दोषमात्रविहीनं च नित्यविज्ञानविग्रहम् // RKS_९.३६ //

परद्रव्यापहरणात् परदारनिषेवणात् / पराभवात् पराभूतं रक्ष मां कल्मषात् प्रभो // RKS_९.३७ //

आत्माभिमानम् उदितं क्षणभङ्गुरके तथा / कुपथाभिमुखं दीनं त्राहि मां परमेश्वर // RKS_९.३८ //

दीनद्विजवरस्यार्थे प्रज्ञाने परितो भव / वृष्ट्वा सदा शङ्करस्त्वं मूढं मां किं विलम्बसे // RKS_९.३९ //

तृष्णां हर हरात्यर्थं लक्ष्मीं मे देहि निश्चलाम् // RKS_९.४० //

नित्यं छिनत्ति मोहं पापं हन्ति तारणं विदधाति / तव तीर्थमात्रगमनं तद् अपि न संचितं महेशान // RKS_९.४१ //

भूतिमूलविभूढस्य विभागं तन् निरर्थकम् / करुणाहृदयं नाम स्तोत्रम् एतद् भृगूदितम् // RKS_९.४२ //

यः पठेत् प्रातरुत्थाय स याति परमां गतिम् / स्तोत्रेणानेन सन्तुष्टः शिवः प्रोवाच तं भृगुम् // RKS_९.४३ //

सर्वं दास्यामि ते विप्रवरं यन् मनसीप्सितम् / सिद्धिं चैव पुनः श्लाघ्यां यत् सुरैर् अपि दुर्लभाम् // RKS_९.४४ //

भृगुरुवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुम् इहेच्छसि / मम नाम्ना ऽस्य तीर्थस्य ख्यातिर् भवति भूतले // RKS_९.४५ //

अवतारय चात्मानं भृगुक्षेत्रे महेश्वर /

शङ्कर उवाच: एवं भवतु विप्रेन्द्र तव नाम्ना भविष्यति // RKS_९.४६ //

क्षेत्रं पापहरं पुण्यं देवानाम् अपि दुर्लभम् / पितृपुत्रविसंवादः क्रोधाज्जातः कथञ्चन // RKS_९.४७ //

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् स तु शान्तिं गमिष्यति / ततः प्रभृति ये देवा ब्रह्माद्याः किन्नरा नराः // RKS_९.४८ //

उपासते भृगुक्षेत्रं यत्र तुष्टो महेश्वरः / दर्शनात् स्पर्शनात् तस्य मुच्यते ब्रह्महत्यया // RKS_९.४९ //

स्नानं यः कुरुते तत्र मुच्यते स ऋणत्रयात् / अवतारः कृतो राजन् युगे तत्र स्वयम्भुवा // RKS_९.५० //

तत्र क्षेत्रे नरश्रेष्ठ अष्टौ रुद्राः प्रकीर्तिताः / भृगुश् चैव तथा शूली वेदश्चन्द्रमुखस् तथा // RKS_९.५१ //

अट्टहासस् तथा कालः कराली चाष्टमस् तथा / अष्टौ रुद्रास् समुत्पन्नास् तस्मिन् क्षेत्रे युधिष्ठिर // RKS_९.५२ //

तेन रम्यं च धन्यं च भृगुक्षेत्रम् उदाहृतम् / अयने विषुवे चैव संक्रान्तौ ग्रहणेषु च // RKS_९.५३ //

व्यतीपाते दिनच्छेदे छायायां तु गजस्य च / स्नानं दानं तथा होमं तर्पणं देवतार्चनम् // RKS_९.५४ //

सर्वं तद् अक्षयं राजंस् तस्मिन् क्षेत्रे न संशयः / स्नातस्य च भृगुक्षेत्रे एकरात्रोषितस्य च // RKS_९.५५ //

यत् पुण्यं जायते पुंसो न तत्क्रतुशतैर् अपि / दर्शे भाद्रपदे मासे शुक्लपक्षे विशेषतः // RKS_९.५६ //

नरः प्रदक्षिणां कृत्वा भृगुतीर्थस्य संयतः / तत्क्षणाद् विरजो भूत्वा शिवलोके महीयते // RKS_९.५७ //

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान् मुच्यते सर्वपातकैः / मर्कट्याः पश्चिमे भागे ह्य् अर्कतीर्थम् उदाहृतम् // RKS_९.५८ //

तत्र नित्यं स्थितो भानुः सर्वदेवनमस्कृतः / नरः प्रदक्षिणां कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते // RKS_९.५९ //

माहात्म्यं तस्य देवस्य शृणु राजन् समासतः / पुरा गन्धर्वराजस् तु मोहनो नाम नामतः // RKS_९.६० //

ब्रह्मणस् तु सभां प्राप्तस् तदाराधनतत्परः / तत्र दुर्वाससं दृष्ट्वा रूपेणानेन गर्वितः // RKS_९.६१ //

अज्ञानेना ऽवमानेन स जहास मुनिं नृप / स्मेराननं समालोक्य तं शशाप मुनिस् तदा // RKS_९.६२ //

चित्रकुष्ठी दुराचारो भव त्वं रूपगर्वितः / स तु शापभयात् प्राह मुनिं गन्धर्वराट् ततः // RKS_९.६३ //

शापान्तं कुरु मे विप्र बालिशस्य प्रसादतः /

दुर्वासा उवाच: गच्छ गन्धर्वराज त्वं त्रिपुर्यां नर्मदातटम् // RKS_९.६४ //

यस्मिन् नास्ते स्वयं देवः समग्रभयनाशनः / भासते भास्करं नाम विख्यातं चोत्तरे तटे // RKS_९.६५ //

तत्र स्नानान् महाराज शापान्तस् ते भविष्यति / स जगाम पुनर् नत्वा ततो वै नर्मदातटम् // RKS_९.६६ //

तत्र स्नात्वा विधानेन पूजयामास भास्करम् / त्रिरात्र्याराधितो भानुः प्रातः प्रोवाच तं नृप // RKS_९.६७ //

वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि वर्तते /

गन्धर्व उवाच: यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुमिहेच्छसि // RKS_९.६८ //

चित्रकुष्ठं विनश्येत त्वत् प्रसादेन मे प्रभो / एवम् अस्त्विति तं प्राह गन्धर्वाधिपतिं तदा // RKS_९.६९ //

शापान् मुक्तो जगामाथ स्वपुरम् प्रति भारत / एतत् ते कथितं राजन् छिवेन परिकीर्तितम् // RKS_९.७० //

सावित्र्याराधनं तत्र पुत्रार्थं किल भारत / तस्मिंस् तीर्थे नरः स्नात्वा समभ्यर्च्य च भास्करम् // RKS_९.७१ //

पुत्रवान् व्याधिम् उक्तश्च जायते ना ऽत्र संशयः / कोटीश्वरं तु तत्रैव विद्धिदक्षिणभागतः // RKS_९.७२ //

तम् अभ्यर्च्य विधानेन कोटिलिङ्गार्चनात् फलम् / नरः प्राप्नोति राजेन्द्र सत्यं सत्यं वदाम्यहम् // RKS_९.७३ //

कोटितीर्थे नरः स्नात्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैः / तत्र यः सन्त्यजेत् प्राणानवशः स्ववशो ऽपिवा // RKS_९.७४ //

सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते // RKS_९.७५ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ऽर्कतीर्थमाहात्म्ये नवमो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १०

मार्कण्डेय उवाच: दक्षिणे तस्य तीर्थस्य कल्पगातीरमाश्रितम् / सोमेनाराधितं तीर्थं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् // RKS_१०.१ //

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति मृतास् ते न पुनर्भवाः / दक्षिणे तस्य देवस्य स्थितः शक्रेश्वरः शिवः // RKS_१०.२ //

शक्रेणाराधितः पूर्वं सर्वकामसमृद्धये / अन्यत् तीर्थं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मकुण्डम् इति स्मृतम् // RKS_१०.३ //

यत्रास्ते भगवान् विष्णू रेवा चोत्तरवाहिनी / तत्र स्नात्वा महाराज वैष्णवं लोकम् आप्नुयात् // RKS_१०.४ //

दर्शे चैव व्यतीपाते तिलतोयप्रदानतः / श्राद्धस्य करणात् तत्र पितॄणां तृप्तिरक्षया // RKS_१०.५ //

उदीची नर्मदा यत्र प्रतीची यत्र जाह्नवी / क्षेत्रं गच्छ नृपश्रेष्ठ प्राची यत्र सरस्वती // RKS_१०.६ //

ब्रह्मकुण्डोत्तरे भागे विद्धि देवं सनातनम् / अम्बरीषम् इति ख्यातं माधवं मधुसूदनम् // RKS_१०.७ //

एकादश्यां समभ्यर्च्य स्नात्वा यस् तु नराधिप / मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति // RKS_१०.८ //

तस्यैव पश्चिमे भागे हंसतीर्थं नराधिप / तत्र स्नात्वा पुरा राजन् हंसा वै त्रिदिवङ्गताः // RKS_१०.९ //

तत्रापि कुरुते श्राद्धं दानं चैव नराधिप / हंसतीर्थप्रभावेण तिर्यग् योनौ न जायते // RKS_१०.१० //

पश्चिमे तस्य भागे तु लिङ्गं परमसिद्धिदम् / महाकालम् इति ख्यातं यन् मयाराधितं पुरा // RKS_१०.११ //

तम् अभ्यर्च्य विधानेन शिवलोकम् अवाप्नुयात् / अथान्यत् संप्रवक्ष्यामि तीर्थराजम् अनुत्तमम् // RKS_१०.१२ //

मातृतीर्थम् इति ख्यातं लिङ्गं च मातृकेश्वरम् / तत्र स्नातस्य राजेन्द्र हयमेधफलं भवेत् // RKS_१०.१३ //

तत् प्रवाहम् अतिक्रम्य यद् वा रेवोत्तरं महत् / सप्तविंशोद्भवः शिवस् तत्र लोकेषु गीयते // RKS_१०.१४ //

तत्र स्नात्वा पितृभ्यश् च तोयपिण्डप्रदानतः / सर्वकामसमृद्धात्मा शिवलोके महीयते // RKS_१०.१५ //

तत्र यद् दीयते दानं किंचिद्वापि युधिष्ठिर / तस्य संख्या न विद्यते इत्य् आह भगवान् छिवः // RKS_१०.१६ //

तत प्रतीच्यां लिङ्गन् तु ब्रह्मेश्वरम् इति श्रुतम् / ब्रह्मणा साधितं सद्यः सर्वकामफलप्रदम् // RKS_१०.१७ //

दर्शनात् तस्य देवस्य सर्वपापैः प्रमुच्यते / अङ्गारे वा चतुर्दश्यां तद् अभ्यर्च्य विधानतः // RKS_१०.१८ //

शिवभक्तिपरो मर्त्यः शिवलोके महीयते / अन्यत् तीर्थं प्रवक्ष्यामि स्वर्गद्वारम् अनुत्तमम् // RKS_१०.१९ //

तत्र स्नातो नरव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते / तत्र पश्चिमभागे तु लिङ्गं सिद्धेश्वरं परम् // RKS_१०.२० //

तत्र सिद्धेश्वरं चैव तीर्थं पापप्रणाशनम् / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः // RKS_१०.२१ //

पौषे मासि सिताष्टम्यां तमभ्यर्च्य विधानतः / दत्त्वा तु कपिलां धेनुं स्वर्गलोके महीयते // RKS_१०.२२ //

तस्माद् उत्तरतो विद्धि सङ्गमं लोकविश्रुतम् / गङ्गायमुनयोर् नित्यं रेवायाश् च नराधिप // RKS_१०.२३ //

तत्र स्नातस्य राजेन्द्र अश्वमेधफलं भवेत् / श्राद्धं तत्र प्रकुर्वीत पितॄणां प्रीतिवर्द्धनम् // RKS_१०.२४ //

राजोवाच: गङ्गा च यमुना चात्र समायाते कथं मुने / एतद् विस्तरतः सर्वं प्रब्रूहि मुनिपुङ्गव // RKS_१०.२५ //

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे / मतङ्गो नाम राजर्षिर् आसीद् धर्मपरायणः // RKS_१०.२६ //

शिवभक्तो महायोगी त्रिपुर्यां वेदवित्तमः / षण्मासभोजी धर्मात्मा हत्वा करिवरं स्वयम् // RKS_१०.२७ //

षष्ठे मासे तु संप्राप्ते यथावद् विधिपूर्वकम् / पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य शेषं भुङ्क्ते नराधिप // RKS_१०.२८ //

एवं तपसि तप्ते तु कालेन महता ततः / सप्तर्षयः समायातास् तेन मार्गेण भारत // RKS_१०.२९ //

स तान् दृष्ट्वा नमस्कृत्य अर्घपाद्यैर् अपूजयत् / कुशासनोपविष्टांस् तु प्रोवाच मुनिसत्तमः // RKS_१०.३० //

धन्यो ऽस्मि पितृमेधे यत्संप्राप्ता मे भवादृशाः / तत् तस्य वचनं श्रुत्वा मतङ्गस्य महामुने // RKS_१०.३१ //

ऋषयश् चिन्तयामासुरन्यो ऽन्यं वै तदा नृप / मांसेन पितृमेधो ऽस्य कथं त्याज्यो भवेद् इति // RKS_१०.३२ //

चिन्ताविष्टान् मुनीन् दृष्ट्वा वशिष्ठः प्राह तं मुनिम् / गङ्गायमुनयोर् योगे स्नानं कृत्वा महामुने // RKS_१०.३३ //

भोक्षामहे वयं सर्वे नात्र कार्या विचारणा / तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मतङ्गः प्राह तान् हसन् // RKS_१०.३४ //

गङ्गायमुनयोर् योगे स्नानं चात्र भविष्यति / इत्य् उक्त्वा ध्यानमास्थाय स गङ्गां यमुनां तथा // RKS_१०.३५ //

समाह्वयत् मुनिश्रेष्ठः समायाते तु तत्क्षणात् / स्नानं कुरुध्वं मुनयो गङ्गायमुनसङ्गमे // RKS_१०.३६ //

ते दृष्ट्वा तादृशं कर्म्म मुनेस् तस्य महात्मनः / विस्मयाविष्टहृदयाः प्रशशंसुश् च तं मुनिम् // RKS_१०.३७ //

ततस् तु मुनयः सर्वे स्नानं कृत्वा यथाविधि / पितृयज्ञं तु निर्वर्त्य मतङ्गस्य ययुर्दिवम् // RKS_१०.३८ //

गङ्गा च यमुना चैव प्रविष्टे सप्त कल्पगां / इत्थं स सङ्गमो जातः सर्वपापहरः परः // RKS_१०.३९ //

अमासोमसमायोगे स्नानं यः कुरुते नरः / सर्वधर्मसुसम्पन्नः शिवभक्तिपरायणः // RKS_१०.४० //

उद्धृत्य पूर्वजान् सप्तचैवापरांस् तथा / दिव्यदेहसमापन्नो दिव्याभरणभूषितः // RKS_१०.४१ //

दिव्ययान समारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः / तत्क्षणाद् विरजो भूत्वा स्वर्गलोके महीयते // RKS_१०.४२ //

अस्य तीर्थस्य माहात्म्यान् मुच्यते सर्वपातकैः / नैरन्तर्येण षण्मासाज् जितक्रोधो जितेन्द्रियः // RKS_१०.४३ //

स्नानं यः कुरुते तत्र पूजयेच् च महेश्वरम् / पथिकः कारणाद् वापि म्लेच्छदेशे ऽपि वा क्वचित् // RKS_१०.४४ //

यत्र तत्र मृतः सो ऽपि प्राप्नुयाच् छिवसन्निधिम् / स्नानं दान तपो होमः संयोगे चैव पर्वणि // RKS_१०.४५ //

यद् अत्र क्रियते तस्य पुण्यसंख्या न विद्यते / एतत् ते मे कृतं राजंस् त्रिपुरीक्षेत्रवर्णनम् // RKS_१०.४६ //

श्रवणं यस्य राजेन्द्र दैवतैर् अपि दुर्लभम् / एतच् छ्रुत्वा महाराज नर्मदाकीर्तनं शुभम् // RKS_१०.४७ //

नमस्कृत्य वरारोहां कामिकं यानमास्थितः / विवेश नगरीं पुण्याम् अयोध्यां देवनिर्मिताम् // RKS_१०.४८ //

मुदा परमया युक्तो यथा पूर्वं तथैव सः / एतत् ते कीर्तितं राजन् यथावद् अनुपूर्वशः // RKS_१०.४९ //

शिवेन कथितं पूर्वं स्कन्दस्य तु महात्मनः / श्रवणात् कीर्तनात् चैव शिवलोके महीयते // RKS_१०.५० //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मातङ्गाख्यानं नाम दशमो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय ११ अथान्यत् परमं तीर्थं सुरासुरनमस्कृतम् / योगतीर्थम् इति ख्यातं सर्वपापप्रणाशनम् // RKS_११.१ //

योगी स्नात्वा विधानेन योगान्ते त्रिदिवं गतः / तत्र स्नात्वा नरो राजंस् तिर्यग् योनौ न गच्छति // RKS_११.२ //

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते / अथान्यत् परमं तीर्थं ध्रुवो यत्र प्रकाशते // RKS_११.३ //

ध्रुवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वकामफलोदये / ध्रुवेश्वरं महादेवं भक्त्या यस् तु प्रपूजयेत् // RKS_११.४ //

दशायुतानि राजा वै पुरे वैद्याधरे शुभे / नाक्षत्रं नाम तीर्थं तु नर्मदातीरम् आश्रितम् // RKS_११.५ //

यत्र ऋक्षेश्वरो देवः सर्वपापप्रणाशनः / सप्तविंशतिसंसिद्धिं नक्षत्राणि गतानि वै // RKS_११.६ //

तस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् दिवि दीव्यन्तिदेवताः / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः // RKS_११.७ //

अथान्यत् परमं तीर्थं वाराहं नाम विश्रुतम् // RKS_११.८ //

महाशूकररूपेण धात्री यत्र समुद्धृता / एकादश्यां नरः स्नात्वा कृत्वा चैव यथोदितम् // RKS_११.९ //

उपवासपरो भूत्वा द्वादश्यां तु युधिष्ठिर / वैष्णवस् तु शुचिर् भूत्वा वाराहं च समर्चयेत् // RKS_११.१० //

पुष्पोपहारधूपैश् च गन्धदीपविलेपनैः / वर्षलक्षं तु साग्रं वै लोके क्रीडति वैष्णवे // RKS_११.११ //

ब्रह्मचारी जितक्रोधो विष्णुधर्मपरायणः / भक्त्या भोजयते यस् तु विप्रान् वैष्णवकांस् तथा // RKS_११.१२ //

लेखयित्वा विष्णुधर्मान् वस्त्रालङ्कारभूषितान् / निवेदयेद् ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय विशेषतः // RKS_११.१३ //

पुराणं नर्मदाख्यानं श्रावयेच् च समाहितः / वरदाश् च त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः // RKS_११.१४ //

भवन्ति तस्य सत्यं वै ना ऽत्र कार्य्या विचारणा / यावद् अक्षरसंख्यानं यावत् पत्रसमुच्चयः // RKS_११.१५ //

तावद् युगसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते / विद्यादानात् परं दानं नान्य लोकेषु गीयते // RKS_११.१६ //

अदीपा च यथा रात्रिर् अनादित्यं यथा नभः / विद्याहीनं तथा सर्वमन्धे तमसि मज्जति // RKS_११.१७ //

एतत्ते कथितं सर्वं विद्यादानस्य यत् फलम् / सर्वदानफलं तस्य विद्यादानप्रभावतः // RKS_११.१८ //

अथान्यत् परमं तीर्थं चान्द्रायणम् इति स्मृतम् / शशाङ्के रोहिणीयुक्ते पौर्णमास्यां महोत्सवे // RKS_११.१९ //

शशाङ्कभूषणं देवं सर्वसिद्धिप्रदायकम् / अर्चयित्वा विधानेन स्वर्गलोके महीयते // RKS_११.२० //

पौर्णमास्यां तु कुरुते राहुसूर्यसमागमे / तिलोदकं पिण्डदानं पुत्रः परमधार्मिकः // RKS_११.२१ //

पितरस् तस्य तृप्यन्ति पापोपहतचेतसः / सर्वं पाखण्डयुक्तं च आवृतं कलिना तथा // RKS_११.२२ //

पुराणवेदधर्माश् च दानं यज्ञस् तपस् तथा / आच्छादितम् इदं पुण्यं हेतुकैः पापकर्मभिः // RKS_११.२३ //

नग्नैर् मलिनदीनैश् च कलौ लोके दिगम्बरैः / तस्माद् धर्मपरैर् नित्यम् उपास्या नर्मदा नदी // RKS_११.२४ //

सौम्ये तु द्वादशादित्यं तीर्थं पुण्यविवर्धनम् / तत्र स्नात्वा नरो राजन्न् अर्चयित्वा तु भास्करम् // RKS_११.२५ //

संक्रान्तौ विषुवे चैव सूर्यलोके महीयते / एकस्मिन् भोजिते विप्रे लक्षं भवति भोजितम् // RKS_११.२६ //

तिलान्नं च हिरण्यं च यथा शक्त्या ददाति यः / शुक्लपक्षस्य माघस्य शुभा षष्ठी च सप्तमी // RKS_११.२७ //

तस्यां दानप्रभावेण ह्य् उपवासपरायणः / दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते // RKS_११.२८ //

तीर्थम् आप्सरसं नाम याम्यां दिशि समाश्रितम् / चम्पका सीमपा नामा केशिनी भामिनी तथा // RKS_११.२९ //

कौमुदी सुप्रभा चैव उत्पला च महोदया / निषादयोनिं संप्राप्ताः पूर्वजन्मनि भारत // RKS_११.३० //

एता आप्सरसं देवं गौरी चैव सुरेश्वरी / माघे मासि तृतीयायां निराहाराश् च निर्जलाः // RKS_११.३१ //

उदकैः स्नापयित्वा तु बिल्वपत्रैर् अपूजयन् / दशवर्षसहस्राणि सावधानास् तु नार्मदैः // RKS_११.३२ //

सर्वकामसमृद्धास्ता अप्सरोभिः सुपूजिताः / सर्वालङ्कारशोभाढ्या नानावसनभूषिताः // RKS_११.३३ //

तस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् संसिद्धिं परमां गताः / अथान्यत् कथयिष्यामि पुण्यतीर्थम् अनुत्तमम् // RKS_११.३४ //

यत्र स्नातस्य विधिवत् कन्यादानफलं भवेत् / शङ्करं नाम लिङ्गं तु उत्तरस्यां दिशि स्मृतम् // RKS_११.३५ //

अर्चयित्वा तु तं देवं दर्शे चैव नराधिप / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते // RKS_११.३६ //

अथातः संप्रवक्ष्यामि सङ्गमं लोकविश्रुतम् / दत्तात्रेया नदी यत्र सङ्गता सह रेवया // RKS_११.३७ //

सौम्यभागे वरारोहासुरासुरनमस्कृता / तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च अर्चयित्वा तु केशवम् // RKS_११.३८ //

पापिष्ठा ये दुराचारा धर्मकर्मबहिष्कृताः / प्रभावात् तस्य तीर्थस्य ते ऽपि यान्ति हरेः पुरम् // RKS_११.३९ //

मेधातिथिः करः स्कन्दः सावर्णिः कौशिको मनुः / काश्यपो गालवश् चैव मैत्रेयस् तपसां निधिः // RKS_११.४० //

एते चान्ये ऽपि बहवो ऋषयः संशितव्रताः / तीर्थस्या ऽस्य प्रभावेण शंसिद्धिं परमां गताः // RKS_११.४१ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे तीर्थमहिमवर्णनो नामैकादशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १२

मार्कण्डेय उवाच: अथ शृणुष्व राजेन्द्र दक्षिणां दिशमाश्रितम् / शैवं गाञ्जालभेदं च संगमं सुरपूजितम् // RKS_१२.१ //

तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः / यः कुर्यात् पितृदेवानां तर्पणं पिण्डपातनम् // RKS_१२.२ //

पितरस् तस्य तृप्यन्ति यावच् चन्द्रार्कतारकम् / महोत्सवे च कौमुद्यां कार्त्तिक्यां चैव पर्वणि // RKS_१२.३ //

गाञ्जालेश्वरलिङ्गं च अर्चयेत् सिद्धिदायकम् / हरिकेशश्चक्रवर्ती कन्यापुरपतिः पुरा // RKS_१२.४ //

तीर्थस्या ऽस्य प्रभावेण मुक्तो भूद् वत्सगोवधात् /

मार्कण्डेय उवाच: ममास्ति संशयस् तात सुमहांल्लोमहर्षणः // RKS_१२.५ //

कथं राजनि गोहत्या कथं मुक्तश् च गोवधात् /

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् कथां दिव्याम् इतिहासं पुरातनम् // RKS_१२.६ //

सोमवंशे नृपश्चासीत् सत्यधर्मव्रते स्थितः / देवानीक इति ख्यातो हरिकेशस् तदात्मजः // RKS_१२.७ //

सर्वलक्षणसम्पूर्णश् चक्रवर्ती महाबलः / अनेकाश् च मखास् तेन राजन् निष्टा महात्मना // RKS_१२.८ //

ख्यातं कन्यापुरं तस्य धनदस्यालका यथा / चिरायुषः प्रजाः सर्वा धनधान्यसमन्विताः // RKS_१२.९ //

तुङ्गभद्रेति विख्याता श्रीशैले त्रिपुरान्तिके / उक्ता पातालगङ्गेति मल्लिकार्जुनदर्शनात् // RKS_१२.१० //

पूर्वभागे ततस् तस्य श्रीधामं नाम खेटकम् / नाना मुनिसमाकीर्णं देवकोटिसमावृतम् // RKS_१२.११ //

ललितोद्वाहिता तत्र शिवेन परमात्मना / पुरा त्वस्यायुषा नाम प्रजापतिरकल्पयत् // RKS_१२.१२ //

सुप्रभा नाम तस्यास् तु विख्यातम् अभवत् तथा / देव्याः पूर्वावतारो ऽयं कथितस् ते विशाम्पते // RKS_१२.१३ //

द्वितीये हिमवत्पुत्री पार्वती च उमा तथा / तृतीये दक्षदुहिता नाम्ना गौरीति विश्रुता // RKS_१२.१४ //

पुण्यतीर्थे च क्षेत्रे ऽस्मिन् हरिकेशः प्रतापवान् / सुप्रभा निकटे नाम सुप्रभो राजसत्तम // RKS_१२.१५ //

शशास मेदिनीं राजा सर्वधर्मपरायणः / लक्षम् एकं तु दोग्ध्रीणां राहुसूर्यसमागमे // RKS_१२.१६ //

निष्काणां तु सहस्रं वै प्रतिगङ्गामकल्पयत् / सर्वाभरणशोभाढ्याम् एकां गां चोपवेशयत् // RKS_१२.१७ //

ब्राह्मणांश् च समाहूय वेदविद्याबहुश्रुतान् / पञ्चभिर्दिवसैः पूर्वं राहुसूर्यसमागमे // RKS_१२.१८ //

प्रयागे तत्र योगे वा इत्युक्तं वेदपारगैः / दैवोपकृतयोगेन पूर्वकर्म्मकृतेन च // RKS_१२.१९ //

आग्नेयी हूयते चेष्टी राज्ञा ऽनलसमागमे / अग्नावाहवनीये ऽत्र रौद्रैर्मन्त्रैः सुतेजसैः // RKS_१२.२० //

पातालाद् उत्थितो वह्णिर् युगान्ताग्निसमप्रभः / दग्धं गोमण्डलं कृत्स्नम् अयुतं ब्रह्मचारिणाम् // RKS_१२.२१ //

भस्मीभूतं च तत्सर्वं मण्डपं पुरम् एव हि / हरिकेशो विषण्णात्मा प्रवेष्टुं वै हुताशनम् // RKS_१२.२२ //

आसनाद् उत्थितो राजा सान्तः पुरपरिच्छदः / अमात्यैः संवृतस् तावत् समयज्ञैर् बलोत्तरैः // RKS_१२.२३ //

हाहाकारो महानासीत् त्रिषु लोकेषु भारत / उवाच वचनं राजा ब्राह्मणान् वेदपारगान् // RKS_१२.२४ //

ब्राह्मणस्यैव हत्याया गवां चैव विशेषतः / अपि वर्षसहस्रेण निष्कृतिर् न विधीयते // RKS_१२.२५ //

धेनूनां चैव वत्सानां ब्राह्मणानां यथागतिः / सा गतिर् मे भवेन् नित्यं सत्यम् एतद् ब्रवीम्य् अहम् // RKS_१२.२६ //

ब्राह्मण उवाच: गच्छ त्वं महाभाग कल्पग्रामं पुरोत्तमम् / अगस्तिर् भगवान् यत्र कश्यपो भृगुर् एव च // RKS_१२.२७ //

भारद्वाजो ऽत्रिगर्गौ च गौतमो मनुर् एव च / याज्ञवल्क्यो वशिष्ठश् च ऋषयः शंसितव्रताः // RKS_१२.२८ //

तत्र गत्वा महाराज प्रायश्चित्तं प्रगृह्यताम् / महर्षीणां मतेनैव वेदशास्त्रार्थदर्शिनाम् // RKS_१२.२९ //

एवम् उक्तो ययौ राजा पादचारी द्विजैः सह / विवेश नगरीं पुण्यां ब्रह्मलोकसमां नृपः // RKS_१२.३० //

महर्षींस् तत्र तान् दृष्ट्वा सो ऽभिवाद्य प्रणम्य च / निश्चयं चिरकालं तु तेषामेवाग्रत स्थितः // RKS_१२.३१ //

ऋषय ऊचुः: स्वागतं ते नृपश्रेष्ठ फलं कर्मसहस्रशः / किमागमनकार्यं च सत्यमेतद् वदस्व नः // RKS_१२.३२ //

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणाम् ऊर्द्ध्वरेतसाम् / कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वृत्तान्तं स्वं न्यवेदयत् // RKS_१२.३३ //

दैवाद् विपद्यते कार्यं संसिद्धमपि भो द्विजाः / दशा ऽयुतं गवां दग्धं द्विजानाम् अयुतं तथा // RKS_१२.३४ //

अनुग्रहं बहु मन्ये प्रायश्चित्तमथोदितम् /

ब्राह्मणा ऊचुः: दशलक्षाणि गायत्र्यास् तीर्थे तीर्थे जपं कुरुं // RKS_१२.३५ //

अयुतं तु गवां दत्त्वा सहिरण्यं नृपोत्तम / कोटिहोमं तु कुर्वीत सहस्रशतदक्षिणम् // RKS_१२.३६ //

प्रयागं च महातीर्थं गच्छेद् वाराणसीं शुभाम् / केदारं च तथेशानं गङ्गासागरसङ्गमम् // RKS_१२.३७ //

पितृतीर्थं गयां चैव नैमिषं पुष्करं तथा / मायापुरीं हरिक्षेत्रं गङ्गाद्वारं महाफलम् // RKS_१२.३८ //

तीर्थेष्वेतेषु चान्येषु यावद् द्वादशवत्सरान् // RKS_१२.३९ //

अनेन क्रमयोगेन शुद्धिस् ते नात्र संशय / मुक्तिस् ते भविता राजन् ब्राह्मणानां प्रभावतः // RKS_१२.४० //

दत्तं ते श्रुतिवाक्येन प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमैः / पादपूजा द्विजेन्द्राणां कर्तव्या च विधानतः // RKS_१२.४१ //

कुरुक्षेत्रं जगामाथ कर्तुं सोमसवं नृपः / विचिन्त्यैवं स्वाघन्यासं सरस्वत्यां समाश्रयत् // RKS_१२.४२ //

जपति स्म शिवस्तोत्रं हरं विष्णुं सरस्वतीम् / कुरुक्षेत्रं गमिष्यामि कुरुक्षेत्रे वसाम्यहम् // RKS_१२.४३ //

कुरुक्षेत्रस्य नाम्ना ऽपि नरः पापात् प्रमुच्यते / अखिलशब्दम् अहौषधप्रक्षालितसकलाभूतकलङ्का / मुनिभिरुपासिततीर्था सरस्वतीह हरतु मे दुरितम् // RKS_१२.४४ //

राज्ञस् तद् वचनं श्रुत्वा प्राह पापहरा नदी / विषादं त्यज राजेन्द्र शृणु मे वचनं परम् // RKS_१२.४५ //

उपदेशं प्रदास्यामि स्थातुं तव नृपोत्तम / अनेकभाविकं घोरं स्मरणाद् एव नश्यति // RKS_१२.४६ //

ब्रह्महत्या सहस्रं तु गोहत्यालक्षम् एव च / न च मोचयितुं शक्ता गङ्गा चैव सरिद्वरा // RKS_१२.४७ //

चराचरे ऽस्य लोके ऽस्मिन् कर्त्री तिष्ठति कल्पगा / दीपादित्यादिभिर् वीक्ष्य यथान्धत्व प्रणश्यति // RKS_१२.४८ //

तथा नाशयते पापं कल्पगा सरितां वरा / दानैर् दग्धा पुरा चाहं क्षत्रियाणाम् अनेकधा // RKS_१२.४९ //

ग्रस्ता ऽहं तेन पापेन नृपदक्षिणया ततः / शुक्लतः कृष्णतां चाहं प्राप्ता भो पृथिवीपते // RKS_१२.५० //

द्वादशा ऽब्दे चतुर्विंशे स्नानं कर्तुं समागमम् / ग्रस्ते वै राहुणा सूर्ये कोटितीर्थे नराधिपः // RKS_१२.५१ //

प्रत्यक्षं मे शरीरं त्वं पश्य तेजः समुज्ज्वलम् / स्नात्वा तु शिवमभ्यर्च्य बहु स्वर्णं मखोत्तमम् // RKS_१२.५२ //

कुरु तत्र नृपश्रेष्ठ तेन ते निष्कृतिर् भवेत् / ये मृता ब्राह्मणा गावस् तेषाम् अस्थिप्रवाहनम् // RKS_१२.५३ //

नर्मदोदकसम्पर्काद् दिवि देवत्वमाप्यते / तिलोदकप्रदानेन तेषां मुक्तिः परा भवेत् // RKS_१२.५४ //

श्रुत्वैतत् कथितं वाक्यं सरस्वत्या नृपश्च ताम् / नमस्कृत्य समुत्थाय कन्यापुरमगात् ततः // RKS_१२.५५ //

सान्तः पुरपरीवारो मुदा परमया नृपः / तेनाज्ञप्तास् ततो भृत्याः सर्वसम्भारसभृताः // RKS_१२.५६ //

यज्ञोपस्करम् आदाय मेकला यत्र गच्छत / अस्थि भस्म यथान्यायं नीतं कर्मकरैस् ततः // RKS_१२.५७ //

प्रावाहयत् कल्पगायां मन्त्रयुक्तेन वारिणा / अस्थ्यादि पूजयित्वा च यथा विधम् अनुत्तमम् // RKS_१२.५८ //

देवांश् च ब्राह्मणांस् तत्र तर्पयित्वा कृताञ्जलिः / प्रवाहो निर्गतस् तत्र नर्मदायां समाविशत् // RKS_१२.५९ //

स गाञ्जालेति विख्यातो नर्मदा सङ्गमो नृप / गाञ्जालसिद्धलिङ्गं च सूर्यकोटिसमप्रभम् // RKS_१२.६० //

दिव्ययानसमारूढा दग्धाः कालाग्निना तु ये / आशीर्वादपरास् सर्वे हरिकेशं प्रतुष्टुवुः // RKS_१२.६१ //

त्वत् प्रसादान् महाभाग दिवि देवत्वम् आगताः / देवदुन्दुभिनिर्घोषैर् वेणुवीणारवैस् तथा // RKS_१२.६२ //

दिव्ययानसमारूढा गतास् ते वैष्णवं पदम् / हरिकेशो नृपश्रेष्ठः परया च मुदायुतः // RKS_१२.६३ //

सप्तकल्पवहां देवीं नर्मदा लोकपावनीम् / नमस्कृत्य सरिच्छ्रेष्ठां स्तुतिं चक्रे समाहितः // RKS_१२.६४ //

नमस्ते ऽस्तु सरिच्छ्रेष्ठे सप्तकल्पनिवासिनि / यत्र तत्र नरः स्नात्वा मुक्तो भवति कल्मषात् // RKS_१२.६५ //

न तस्य पुनरावृत्तिर्घोरे संसारसागरे / जन्मान्तरसहस्रेण न त्वां स्तम्भयते बली // RKS_१२.६६ //

जह्नुना हि पुरा पीता करतोयेन जाह्नवी / त्वया च पूरितं सर्वं विश्वं चैव चराचरम् // RKS_१२.६७ //

त्वत् प्रसादात् महादेवि मुक्तिश्चापि भवार्णवात् / प्रत्यक्षा कल्पगैतच्च स्तोत्रं श्रुत्वा नृपोदितम् // RKS_१२.६८ //

नर्मदोवाच: वरं वृणु महाभाग यत् ते मनसि वर्तते / तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा हरिकेशो ऽब्रवीद् इदम् // RKS_१२.६९ //

यदि मे वरदादेवि पूतं मां परिकल्पय / स्नानावगाहनात् पानात् स्मरणात् कीर्तनाद् अपि // RKS_१२.७० //

सप्तजन्मकृतं पापं सद्य एव प्रणश्यतु /

रेवोवाच: एवम् अस्तु नृपश्रेष्ठ मत्प्रसादाद् भविष्यति // RKS_१२.७१ //

एवमुक्त्वा ततो देवी तत्रैवान्तर धीयत / हरिकेशश्चक्रवर्ती साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च // RKS_१२.७२ //

कामिकं यानमारुह्य सर्वालङ्कारभूषितः / विवेश नगरं पुण्यं यथाशक्रो ऽमरावतीम् // RKS_१२.७३ //

कालान्तरे ततः प्राप्ते राज्यं कृत्वा सुरालये / सान्तः पुरपरीवारो भोगान् भुङ्क्ते स्म पुष्कलान् // RKS_१२.७४ //

एतत्ते कथितं राजन् महाभाग विशाम्पते / द्वापरं वंशम् ऐक्ष्वाकं ब्राह्मं वैवस्वतं तथा // RKS_१२.७५ //

कापिलं पुष्करं चेति सप्तकल्पान् विदुर्बुधाः / कापिलं प्रथमं विद्धि प्राजापत्यं द्वितीयकम् // RKS_१२.७६ //

ब्राह्मं रौचं च सावित्रं बार्हस्पत्यं प्रभासकम् / महेन्द्रम् अग्निकल्पं वैजयन्तं मारुतं तथा // RKS_१२.७७ //

वैष्णवं ब्रह्मरूपं च ज्योतिषं च चतुर्दशम् / एते कल्पास् तु संख्याता न मृता येषु नर्मदा // RKS_१२.७८ //

एतत् ते कथितं राजन्नितिहासं पुरातनम् / धन्यं यशस्यम् आयुष्यं महतां कीर्तिवर्द्धनम् // RKS_१२.७९ //

श्रवणात् कीर्तनाद् वापि मुच्यते सर्वकिल्विषात् // RKS_१२.८० //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये गाञ्जालतीर्थवर्णनो नाम द्वादशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १३

मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् परमं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् / दिशि याम्यां समाख्यातं नाम्ना वै बालुकेश्वरम् // RKS_१३.१ //

पुण्यं प्रकीर्तितं तत्र लिङ्गम् परमसिद्धिदम् / तत्र स्नात्वा यथान्यायं हेमभारफलं लभेत् // RKS_१३.२ //

शङ्कुकर्ण इति ख्यातो यक्षः परमसिद्धिदः / उत्तरायणम् आसाद्य कन्या रेवासमागमे // RKS_१३.३ //

संजगाम नृपश्रेष्ठ शिवसंसक्तमानसः / मणिमाणिक्यरत्नानि ब्राह्मणार्थमकल्पयत् // RKS_१३.४ //

तावन् नृपस् तु तं स्थानात् स्थाणुं चैव महेश्वरम् / चालयामास यक्षस् तु ततः क्रुद्धो महेश्वरः // RKS_१३.५ //

ददाह हस्तौ यक्षस्य विस्मयाविष्टचेतसः / आकाशवचसा प्रोक्तं विषादं त्यज पुत्रक // RKS_१३.६ //

सुरसङ्घास्त्रयस्त्रिंशत् नैनं चालयितुं क्षमाः / सुरासुरगुरून् देवं स्थाणुभूतं स्वयम्भुवम् // RKS_१३.७ //

किं पुनर्दानवा यक्षमानुषाश्चाल्पचेतसः / क्षमयित्वा तु देवेशं शङ्कुकर्णो महेश्वरम् // RKS_१३.८ //

सूर्यकोटिसमप्रख्यं ज्वलन्तं दीप्ततेजसम् / अज्ञानात् कृतम् एतत् तु क्षन्तव्यं मयि पुत्रके // RKS_१३.९ //

उवाच वचनं देवं वरं देहि महेश्वर / प्रसाद्य चाब्रवीद् यक्षस् तव भृत्यं वशं गतम् // RKS_१३.१० //

गणत्वं गणमध्ये तु देहि हे सुरसत्तम / यक्षतीर्थम् इति ख्यातं लिङ्गं वै बालुकेश्वरम् // RKS_१३.११ //

कर्तुम् अर्हसि देवेश तीर्थे ऽस्मिन् सचराचरैः / अयने चोत्तरे ह्य् अत्र स्नानदानमनुत्तमम् // RKS_१३.१२ //

इमं वरम् अहं मन्ये यदि तुष्टो ऽसि शङ्कर /

शङ्कर उवाच: सर्वकाभफलावाप्तिर् मत्प्रसादाद् भविष्यति // RKS_१३.१३ //

एवम् उक्त्वा महेशानस् तत्रैवान्तर धीयत / शङ्कुकर्णो महातेजास् तीर्थस्यास्य प्रभावतः // RKS_१३.१४ //

दिव्ययानं समारुह्य ययौ माहेश्वरं पुरम् / अथान्यत् परमं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम् // RKS_१३.१५ //

दिशि याम्यां समाख्यातं नाम्ना पूर्णमनोरथम् / पुण्यकीर्तनलिङ्गं तु ब्रह्महत्याप्रणाशनम् // RKS_१३.१६ //

तत्र स्नात्वा महाराज गोसहस्रफलं लभेत् / हरिवर्मा पुरा चासीद् विराट्नगराधिपः // RKS_१३.१७ //

सर्वधर्मगुणोपेतो यज्ञयाजी महायशाः / इष्टस् तत्र महायज्ञो येन वै कल्पगातटे // RKS_१३.१८ //

गोलक्षं तत्र दत्तं च हेमभारपरिष्कृतम् / देवाश् च तार्पितास् तत्र ब्रह्माविष्णुर् बृहस्पतिः // RKS_१३.१९ //

ब्राह्मणाः पूजिता भक्त्या नानारत्नविभूषिताः / प्रशशंसुश्च नृपतिं सुराः पूर्णमनोरथाः // RKS_१३.२० //

अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थात् तीर्थमनुत्तमम् / रेवामत्स्यासमायोगे सुरासुरनमस्कृतम् // RKS_१३.२१ //

नाभागस्य च संवादम् आपस्तम्बस्य चानघ / मन्वन्तरे चाक्षुषे वै संप्राप्ते द्वापरे युगे // RKS_१३.२२ //

नाम्ना मत्स्येश्वरं लिङ्गं जलमध्ये व्यवस्थितम् / पूज्यते नागकन्याभिर् न तं पश्यन्ति मानुषाः // RKS_१३.२३ //

महातेजो मणिमयं चन्द्रबिम्बसमप्रभम् / स्मरणाद् यस्य देवस्य ब्रह्महत्या प्रणश्यति // RKS_१३.२४ //

युधिष्ठिर उवाच: साधुभिः सह संवासात् के गुणाः परिकीर्तिताः / काः कथाः कानि पुण्यानि सङ्गमे साप्तकल्पगे // RKS_१३.२५ //

मार्कण्डेय उवाच: अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् / नाभागस्य च संवादम् आपस्तम्ब तपोनिधेः // RKS_१३.२६ //

महर्षिश्चात्मवान् पूर्वम् आपस्तम्बो द्विजोत्तमः / उपवासकृतारम्भो बभूव भगवांस् तथा // RKS_१३.२७ //

नित्यम् क्रोधं च कामञ्च लोभं मोहं विसृज्य च / रेवामत्स्यासमायोगे विवेश सलिलाशये // RKS_१३.२८ //

स मत्स्यैः सलिलावर्ते सरितश्चानुगैस् तदा / तत्रान्योत्पतितैर् जालैः समानीतो महायशाः // RKS_१३.२९ //

तस्माद् उत्तारयाम् आसुः सलिलाद् ब्रह्मनन्दनम् / तं दृष्ट्वा तपसा दीप्तं कैवर्ता भयविह्वलाः // RKS_१३.३० //

शिरोभिः प्रणिपत्योच्चैर् इदं वचनमब्रुवन् / अज्ञानात् क्रियमाणानामस्माकं क्षन्तुम् अर्हसि // RKS_१३.३१ //

किं वा किं च प्रियं ते ऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत / स मुनिस्तन् महद् दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम् // RKS_१३.३२ //

कृपया परयाविष्टो दाशान् प्रोवाच दुःखितः / दुःखितानीह भूतानि यो न भूतैः पृथग् विधैः // RKS_१३.३३ //

केवलात्म सुखेच्छातो ऽवेन् नृशंसतरो ऽस्ति कः / अहो ऽस्वस्थेष्वकारुण्यं स्वआर्थे चैव बलिर्वृथा // RKS_१३.३४ //

ज्ञानिनाम् अपि चेद् यस् तु केवलात्महिते रतः / ज्ञानिनो हि यथा स्वार्थम् आश्रित्य ध्यानम् आश्रिताः // RKS_१३.३५ //

दुःखार्तानीह भूतानि प्रयान्ति शरणं ततः / यो ऽभिवाञ्छति भोक्तुं वै सुखान्येकान् ततो जनः // RKS_१३.३६ //

पापात् परतरं तं हि प्रवदन्ति मुमुक्षवः / को नु मे स्याद् उपायो हि येनाहं दुःखितात्मनाम् // RKS_१३.३७ //

अन्तःप्रविश्य भूतानां भवेयं सर्वदुःखभुक् / यन्ममास्ति शुभं किंचित् तद् दीनान् उपगच्छतु // RKS_१३.३८ //

यत् कृतं दुष्कृतं तैश्च तदशेषमुपैतु माम् / दृष्ट्वा तान् कृपणान् व्यङ्गान् अनङ्गान् रोगिणस् तथा // RKS_१३.३९ //

दया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः / प्राणसंशयमापन्नान् प्राणिनो भयविह्वलान् // RKS_१३.४० //

यो न रक्षति शस्तो ऽपि स तत्पापं समश्नुते / आहूतानां नयार्तानां सुखं यद् उपजायते // RKS_१३.४१ //

तस्य स्वर्गापवर्गौ च कलां नार्हन्ति षोडशीम् / तस्माच्चैतान् अहं दीनां छक्तुं मीनान् सुदुःखितान् // RKS_१३.४२ //

यादृङ्मात्रं न पश्यामि किं पुनस् त्रिदशालयम् / निशम्यैतन् मुनेर् वाक्यं दाशास्ते जातसंभ्रमाः // RKS_१३.४३ //

यथार्थं तु तथा सर्वं नाभागाय न्यवेदयन् / नाभागो ऽपि ततः श्रुत्वा तं द्रष्टुं ब्रह्मनन्दनम् // RKS_१३.४४ //

त्वरितः प्रययौ तत्र सामात्यः सपुरोहितः / स सम्यक् पूजयित्वा तु देवकल्पं नृपस् ततः // RKS_१३.४५ //

प्रोवाच भगवन् विद्वन् किं करोमि तवाज्ञया /

आपस्तम्ब उवाच: श्रमेण महताविष्टाः कैवर्ता दुःखजीविनः // RKS_१३.४६ //

मम मूल्यं प्रयच्छेति यद् योग्यं मन्यसे नृप /

नाभाग उवाच: सहस्राणि शतं मूल्यं निषादेभ्यो ददाम्य् अहम् // RKS_१३.४७ //

निष्क्रयार्थं हि भगवन् नीतं ते ब्रह्मनन्दन /

आपस्तम्ब उवाच: नाहं शतसहस्रेण नियम्यः पार्थिव त्वया // RKS_१३.४८ //

सदृशं दीयतां मूल्यम् अमात्यैः सह चिन्तय /

नाभाग उवाच: कोटिं प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यो द्विजोत्तम // RKS_१३.४९ //

यद्य् एतद् अपि योग्यं नो ततो भूयः प्रदीयताम् /

आपस्तम्ब उवाच: राजन्नार्हा वयं कोटिमधिकं चापि पार्थिव // RKS_१३.५० //

सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह संवद /

राजोवाच: अर्द्धं राज्यं समस्तं वा निषादेभ्यः प्रदीयते // RKS_१३.५१ //

एतन् मूल्यम् अहं मन्ये किं वालं मन्यसे द्विज /

आपस्तम्ब उवाच: अर्द्धं राज्यं समस्तं वा नाहम् अर्हामि वै नृप // RKS_१३.५२ //

सदृशं दीयतां मह्यं ऋषिभिः सह चिन्तय / महर्षेस् तद्वचः श्रुत्वा नाभागस् तु विवादयन् // RKS_१३.५३ //

चिन्तयामास धर्मात्मा सामात्यः सपुरोहितः / ततः कश्चिद् ऋषिस् तत्र लोमशस्तु महातपाः // RKS_१३.५४ //

नाभागम् अब्रवीत् माभैः तोषयिष्यामि तं मुनिम् /

राजोवाच: ब्रूहि मूल्यं महाभाग मे ज्ञातिकुलबान्धवान् // RKS_१३.५५ //

निर्दग्धवान् ऋषिः क्रुद्धस् त्रैलोक्यं सचराचरम् / किं पुनर् मानवं दीनम् अत्यल्पं विषयात्मकम् // RKS_१३.५६ //

लोमश उवाच: त्वं समर्थो महाराज जगत्पूज्या द्विजोत्तमाः / गावश्च दिव्यास्तस्माद् वै मूल्यम् अस्मै प्रदीयताम् // RKS_१३.५७ //

ततः श्रुत्वा तु वचनं स सामात्यपुरोहितः / हर्षेण महताविष्टः प्रोवाचेदं वचो मुनिम् // RKS_१३.५८ //

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भगवन् कृतमेव न संशयः / एतद् योग्यतं मूल्यं भवतो मुनिसत्तम // RKS_१३.५९ //

आपस्तम्ब उवाच: उत्तिष्ठाम्य् एव संप्रीत्या सम्यक् क्रीतो ऽस्मि पार्थिव / गोभ्यो मूल्यं न पश्यामि पवित्रं पापनाशनम् // RKS_१३.६० //

गावः प्रदक्षिणी कार्य्या वन्दनीया हि नित्यशः / मङ्गलायतन दिव्यास् सृष्टास् त्वेताः स्वयम्भुवा // RKS_१३.६१ //

अप्यागाराणि विप्राणां देवतायतनानि च / यद्गोमयेन शुद्ध्यन्ति किं ब्रूमो ह्यधिकं ततः // RKS_१३.६२ //

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस् तथैव च / गवां पञ्च पवित्राणि पुनन्ति सकलं जगत् // RKS_१३.६३ //

गावो मे चाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च / गावो मे हृदये चैव गवां मध्ये वसाम्यहम् // RKS_१३.६४ //

एव यः पठते नित्यं त्रिसन्ध्यं नियतः शुचिः / मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति // RKS_१३.६५ //

अग्रे ग्रासपरो भावः कर्तव्यो भक्तितो ऽन्वहम् / अकृत्वा स्वयमाहारं कुर्वन्नाप्नोति दुर्गतिम् // RKS_१३.६६ //

तेनाग्नयो हुतास् सम्यक् पितरश् चापि तार्पिताः / देवाश्च पूजितास् तेन यो ददाति गवाह्निकम् // RKS_१३.६७ //

मन्त्रः सौरभेयी जगत्पूज्या नित्य विष्णुपदे स्थिता / सर्वदेवमयी ग्रासं मया दत्तं प्रतीक्षताम् // RKS_१३.६८ //

रक्षणाद् ब्रह्मपुत्राणां गवां कण्डूयनात् तथा / क्षीणार्तरक्षणाच् चैव ततः स्वर्गे महीयते // RKS_१३.६९ //

आदिर्हि गावो यज्ञस्य मध्यं चान्त्यं प्रकीर्तिताः / क्षरन्ति तास् तु सकलं क्षीराज्यममृतं तथा // RKS_१३.७० //

तस्माद् गावः प्रदातव्याः पूजनीया हि नित्यशः / स्वर्गस्य सङ्गमायैतास् सोपानं हि विनिर्मिताः // RKS_१३.७१ //

एतच्छ्रुत्वा निषादास्ते गवां माहात्म्यम् उत्तमम् / प्रणिपत्य महाभागम् आपस्तम्बम् अथाब्रुवन् // RKS_१३.७२ //

निषादा ऊचुः: सम्भाषा दर्शनस्पर्शवर्णनं कीर्तनं तथा / पावनानि समस्तानि साधूनाम् इति नः श्रुतम् // RKS_१३.७३ //

सम्भाषा दर्शनं चैवम् इहास्माभिः कृतं द्विज / कुरुष्वानुग्रहं तस्मात् त्वां वयं शरणं गताः // RKS_१३.७४ //

आपस्तम्ब उवाच: एतां गां प्रतिगृह्णन्तु ततस् ते मुक्तकिल्बिषाः / निषादाश्च गताः स्वर्गं सह मत्स्यैर् जलोद्भवैः // RKS_१३.७५ //

प्राणिनां प्रीतिमुत्पाद्य निन्दितेना ऽपि कर्मणा / नरकं यदि पश्यामि वत्स्यामि स्वर्गम् एव वा // RKS_१३.७६ //

यन्मया सुकृतं किंचिन् मनोवाक्कायकर्मभिः / कृत तेनापि दुःखार्ताः सर्वे यान्तु शुभां गतिम् // RKS_१३.७७ //

ततस् तस्य प्रसादेन महर्षेर् भावितात्मनः / निषादास् तेन वाक्येन सह मत्स्या दिवं गताः // RKS_१३.७८ //

तान् दृष्ट्वा अथ गतान् स्वर्गं समत्स्यान् मत्स्यजीविनः / सामात्यभृत्यो नृपतिर् विस्मयाद् इदम् अब्रवीत् // RKS_१३.७९ //

सेव्याः श्रेयो ऽर्थिभिः सन्तः तीर्थं पुण्यं जलोत्तमम् / क्षणोपासनमप्यत्र न तेषां निष्कलं भवेत् // RKS_१३.८० //

सद्भिस्सह समासीत सद्भिः कुर्वीत सत्कथाम् / आपस्तम्बो मुनिस् तत्र लोमशश्च महातपा // RKS_१३.८१ //

पदैस् तु विविधैर् इष्टैर् बोधयामास तु नृपम् / ततः संधारयामास धर्मबुद्धिं सुदुर्लभाम् // RKS_१३.८२ //

तथेति कृत्वा चोक्त्वा च नृपं तं प्रशशंसतुः / अहो धन्यो ऽसि राजेन्द्र यत् ते धर्मपरामतिः // RKS_१३.८३ //

धर्मः सुदुर्लभः पुंसां विशेषेण महीक्षिताम् / यदि राज्यमदाविष्टः स्वधर्मं न परित्यजेत् // RKS_१३.८४ //

ततो जगति कस् तस्मात् पुनर् अभ्यधिको भवेत् / ध्रुवं धर्मश्च राज्यं वै मोहश्चैव सदा ध्रुवः // RKS_१३.८५ //

महाध्रुवश्च नरको राज्यं निन्दन्ति ते बुधाः / राज्यं हि मन्यते मूढो नरो विषयलोलुपः // RKS_१३.८६ //

मनीषिणस् तु पश्यन्ति सदैव नरकोपमम् / तस्माच्छोकश्च मोहश्च न कर्तव्यो मदस् त्वया // RKS_१३.८७ //

यदीच्छसि महाराज शाश्वतीं गतिमात्मनः /

मार्कण्डेय उवाच: इत्युक्त्वा महात्मानौ जग्मतुः स्वं स्वमाश्रमम् // RKS_१३.८८ //

नाभागो ऽपि वरं लब्ध्वा प्रहृष्टस्त्वविशत् पुरम् / एतत् ते कथितं राजन् ये गणाः सत्समागमे // RKS_१३.८९ //

माहात्म्यं वै गवां तद्वत् किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि / रेवामत्स्यासमायोगे गवां माहात्म्यमुत्तमम् // RKS_१३.९० //

तत्र स्नात्वा महाराज मत्स्येश्वरमथा ऽर्चय / आपस्तम्बो महाभागो निषादा मत्स्यजीविनः // RKS_१३.९१ //

मत्स्यैः सह गताः स्वर्गं तीर्थस्यास्य प्रभावतः / दिव्यकान्तिधराः सर्वे लोके क्रीडन्ति वैष्णवे // RKS_१३.९२ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे मत्स्येश्वरतीर्थवर्णनोनाम त्रयोदशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १४

मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थं पापविमोक्षणम् / मत्स्यायाः शुभताप्याश्च सङ्गमे सुरसेवितम् // RKS_१४.१ //

देवो मत्स्येश्वरो नाम नागकन्याभिरर्चितः / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः // RKS_१४.२ //

पञ्चवक्त्रास्त्रिनेत्राश्च मत्स्यतीर्थप्रभावतः / कलहंस इति ख्यातो देवर्षिर् ध्यानतत्परः // RKS_१४.३ //

तस्याश्रमं परं रम्यं ब्रह्मर्षि विनिषेवितम् / शाकमूलफलाहारो जपध्यानपरायणः // RKS_१४.४ //

सो ऽतिष्ठद् अयुतं सार्द्धम् एकपादेन भारत / शिवध्यानपरो भूत्वा सर्वभूतहिते रतः // RKS_१४.५ //

ततस् तु ध्यानयोगेन तस्य देवः शतक्रतुः / चकम्पे तपसा चासौ देवराजो भविष्यति // RKS_१४.६ //

हरिष्यति न सन्देहो पुरीं चैवामरावतीम् / ब्राह्मणश्च सुरेशानः कुब्जो वामनरूपधृक् // RKS_१४.७ //

जगाम वृद्धरूपेण कलहंसाश्रमम् प्रति / उवाच वचनं शक्रो ब्राह्मणं तपसि स्थितम् // RKS_१४.८ //

किमर्थं तपसे शीघ्रं कामम् एतद् ब्रवीहि मे / आराधयसि कं देवं सत्यम् एतत् तपोधन // RKS_१४.९ //

संहृत्य तपसा योगं प्रहसन्नब्रवीद् वचः / जानामि त्वां महाभाग शक्रस् त्वं त्रिदशेश्वरः // RKS_१४.१० //

न कामये ऽहम् इन्द्रत्वं राज्यं कुरु यथेप्सितम् / आराधयाम्यहं देवं नान्यं देवं कथञ्चन // RKS_१४.११ //

एतच्छ्रुत्वा वचस् तस्य महर्षेर् अब्रवीद् वृषः / वरं वृणु महाभाग यथा द्रक्ष्यसि शङ्करम् // RKS_१४.१२ //

कलहंस उवाच: विना ऽहं त्र्यम्बकं याचे नान्याद् देवादहो वरम् / विजयी भव शक्र त्वं नान्यं वृणे वरं त्वहम् // RKS_१४.१३ //

एवमुक्तो ययौ शक्रः सर्वकामसमन्वितः / ज्ञात्वा तस्य परां भक्तिं देवदेवो महेश्वरः // RKS_१४.१४ //

अदर्शयद् अथात्मानं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् / दृष्ट्वा रूपं महेशस्य साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च // RKS_१४.१५ //

कलहंसो मुनिश्रेष्ठः स्तोतुं समुपचक्रमे / नमो ऽस्तु ते महादेव नीलकण्ठत्रिलोचन // RKS_१४.१६ //

नमः शिवाय शान्ताय शूलहस्त नमो ऽस्तु ते / नमः शिवाय शम्भवाया ऽनाथाय नमो नमः // RKS_१४.१७ //

त्र्यम्बकाय महादेवेत्यादि नामादिभिःस्तुत ॐ नमो देवाय शम्भवाय भूर्भुवः स्वः | सोमरुद्रध्वान्तसूर्याय नमो रुद्राग्नये नमः // RKS_१४.१८ //

नमः शम्भो पञ्चवक्त्र महाशिव नमो ऽस्तु ते / स्वयम्भूवन पाताल नीलकण्ठ नमो ऽस्तु ते // RKS_१४.१९ //

ब्रह्मशर्वसुरेशानहरिहराय नमो नमः / ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तिचराचर नमो ऽस्तु ते // RKS_१४.२० //

हाटकाय नमस् तुभ्यम् उमानाथ नमो ऽस्तु ते / ब्रह्मविष्णुमहेशाय सर्वज्ञाय नमो नमः // RKS_१४.२१ //

सद्योजातस् तथा घोरस् तत् पुरुषाय नमो नमः / त्वया व्याप्तम् इदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् // RKS_१४.२२ //

आदिमध्यान्तरूपाय कलिकाल नमो ऽस्तु ते / उमाकान्तार्धदेहाय श्रीकण्ठोरगभूषण // RKS_१४.२३ //

अनन्तगणरूपाय नागयज्ञोपवीतिने / शब्दः स्पर्शश् च गन्धश्च रसो रूपं च पञ्चमम् // RKS_१४.२४ //

बुद्धिर् मनस्त्व् अहङ्कारो ह्य् अष्टमूर्ते नमो ऽस्तु ते / सूर्यो ऽर्यमा भगस् त्वष्टा पूषार्कः सविता रविः // RKS_१४.२५ //

गभस्तिमांश् च त्वं कालो मृत्युर् धाता प्रकाशकः / पृथिव्यापस् तथा तेजो वायुराकाशम् एव च // RKS_१४.२६ //

सोमो बृहस्पतिः शुक्रो बुधो ऽङ्गारक एव च / इन्द्रो विवस्वान् दीप्तांशुः शुचिः शौरिर्जनेश्वरः // RKS_१४.२७ //

कलास्ते विष्णुब्रह्माद्या वेदो वैश्रवणो यमः / कलाकाष्ठामुहूर्ताश् च पक्षमासर्तवस् तथा // RKS_१४.२८ //

संवत्सरस् त्वम् एवासि कालचक्रो विभावसुः / पुरुषः शाश्वतो योगो व्यक्ताव्यक्तः सनातनः // RKS_१४.२९ //

लोकाध्यक्षः सुराध्यक्षो विश्वकर्मा तमोनुदः / वरुणः शीतभारश् च जीमूतो जीवनो ऽरिहा // RKS_१४.३० //

भूतो यज्ञो भूतपतिर् लोकपालैर् निषेवितः / मनः सुपर्णो भूतादिः सदाशिव नमो ऽस्तु ते // RKS_१४.३१ //

जिह्वाचापल्यभावेन खेदितो ऽसि मया प्रभो / ब्रह्मविष्ण्वादिभिर् देवैर् यस्यान्तो नैव लभ्यते // RKS_१४.३२ //

भवसागरमग्नानां कः स्तोतुं शक्तिमान् भवेत् / अज्ञानाञ्ज्ञानतो वा ऽपि शूलपाणे क्षमस्व तत् // RKS_१४.३३ //

मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वा स्तोत्रम् इदं देवः कलहंसस्य भारत / वरं वृणु महाप्राज्ञप्रीतः स्तोत्रेण ते ऽनघ // RKS_१४.३४ //

कलहंस उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुम् इहेच्छसि / कलहंसेश्वरं नाम तीर्थलिङ्गं सुरेश्वर // RKS_१४.३५ //

अक्षया देवदेवा ऽत्र होमदानबलिक्रियाः / अत्राक्षयं कृतं सर्वं त्वत् प्रसादात् महेश्वर // RKS_१४.३६ //

शिवाज्ञा वर्तते ते ऽत्र नरः स्वर्गमवाप्नुयात् / उत्क्रान्तिं कुरुते यस् तु अवशः स्ववशो ऽपि वा // RKS_१४.३७ //

स्तवेनानेन य स्तौतियस्त्वा स्तोष्यति शङ्कर / ब्रह्महा वा सुरापो वा स्तेयी च गुरुतल्पगः // RKS_१४.३८ //

तीर्थस्यास्य प्रभावेण सर्वे यान्तु शिवालयम् / इदं वरमहं मन्ये सर्वकामसमृद्धये // RKS_१४.३९ //

ईश्वर उवाच: यं यं कामयते कामं त्रैलोक्ये सचराचरे / मत्प्रसादान् न सन्देह सर्वम् एतद् भविष्यति // RKS_१४.४० //

एवमुक्त्वा ययौ देवः कैलासनिलयं नृप / कलहंसो ऽथ मुनिभिर् ब्रह्मिष्ठैः सजितेन्द्रियः // RKS_१४.४१ //

वर्षायुतानि साग्राणि भुङ्क्ते भोगाञ्छिवालये / दिव्ययानसमारूढः स्तूयमानो ऽप्सरोगणैः // RKS_१४.४२ //

वेणुवीणानिनादेन सर्वालङ्कारभूषितः / दश वर्षसहस्राणि तथैव शिवसन्निधौ // RKS_१४.४३ //

दक्षिणोत्तरदिग्भागपञ्चक्रोशप्रमाणतः / स्नानात् तत्र दिवं याति म्रियते विबुधो भवेत् // RKS_१४.४४ //

एतत् ते कथितं राजन् कलहंसस्य कीर्तनम् / स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते आदिकल्पे कृते युगे // RKS_१४.४५ //

कलहंसस्य चाख्यानान् न सीदन्ति कलौ जनाः / पुत्रदारावृतानाघ मायामोहसमन्विताः / आख्यानसहितं देवं कर्मणा मनसा गिरा // RKS_१४.४६ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे शिवमहिमवर्णनो नाम चतुर्दशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १५

युधिष्ठिर उवाच: भूयश् चेच्छाम्यहं श्रोतुं नर्मदाकीर्तनं शुभम् / आख्यानसहितं देव विदितं वद साम्प्रतम् // RKS_१५.१ //

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजेन्द्र तीर्थं वै शिवेन कथितं पुरा / कामदं मोक्षदं चैव यज्ञदानप्रभावतः // RKS_१५.२ //

रेवाया उत्तरे कूले कपिलासंगमात् परम् / वैदूर्यात् पश्चिमे भागे विख्यातं नर्मदापुरम् // RKS_१५.३ //

अर्धकोटिस् तु तीर्थानां महादेवेन भारत / शतमष्टोत्तर तत्र लिङ्गानां परिकीर्तितम् // RKS_१५.४ //

यत्र वै वसुरुद्रैश्च ब्रह्माद् यैश् च सुरासुरैः / सिद्धगन्धर्वयक्षैश् च विद्याधरमहोरगैः // RKS_१५.५ //

वेदध्वनि निनादेन व्याप्तमस्ति चराचरम् / यत्राग्निर् हुत होमेन त्रिदिवं पर्यपूरयत् // RKS_१५.६ //

देवर्षयो महाराज तथा ब्रह्मर्षयः परे / आसन् राजर्षयस् तत्र तापसा व्यवसायिनः // RKS_१५.७ //

ब्राह्मणाश् च वसन्ति स्म मनसा ब्रह्मचिन्तनाः / आश्रमं जमदग्नेश् च ऋषिकोटिसमावृतम् // RKS_१५.८ //

कश्यपो गालवो गर्गो बादरायणशाकटौ / अत्रिश् चैव वशिष्ठश्च पुलस्त्य पुलहः क्रतुः // RKS_१५.९ //

भृगुश् चैव मरीचिश् च भारद्वाजो महातपाः / शाकल्य ऋष्यशृङ्गश् च मनुर् विष्णुर् यमो ऽङ्गिराः // RKS_१५.१० //

वाशिष्ठदक्षौ संवर्तः शातातपपराशरौ / आपस्तम्बः शुको व्यासाः कात्यायनबृहस्पती // RKS_१५.११ //

हारीतः शङ्खलिखितौ याज्ञवल्क्यो ऽथ गौतमः / अगस्त्यः पावकाख्यश् च दुर्वासा उग्रतापसः // RKS_१५.१२ //

शतानन्दस् तथा जह्नुर् वैशम्पायनजैमिनी / लोमशश् च विहङ्गश् च शौनको हरिर् एव च // RKS_१५.१३ //

एते चान्ये ऽपि मुनयो बहवः संशितव्रताः / ज्वलन्तस् तपसा तत्र सूर्यतेजः समप्रभाः // RKS_१५.१४ //

चतुर्विद्यावेदविदः श्रुतिस्मृतिविशारदाः / संवत्सरकृताहारा अपाहारकरास् तथा // RKS_१५.१५ //

मासोपवासिनश् चान्ये तथा पक्षोपवासिनः / शाकाहारानिराहाराः तथा ऽन्ये मारुताशनाः // RKS_१५.१६ //

कन्दमूलफलाहारा महात्मानस् तथा परे / इतिहासपुराणादि नानाशास्त्रविचिन्तकाः // RKS_१५.१७ //

मोक्षोपायधृतात्मानो मौनिकाश् च न मौनिकाः / एकपादार्द्धपादाश् च भूमौ कारणभोजिनः // RKS_१५.१८ //

आख्यानं कथयिष्यामि नर्मदापुरवासिनाम् / जमदग्निस् तु निवसन् मुनिः शिवपरायणः // RKS_१५.१९ //

नर्मदासङ्गमे स्नात्वा तत्राभ्यर्च्यमहेश्वरम् / विविधैर् गन्धपुष्पैश्च तथा ऽगुरुमनोहरैः // RKS_१५.२० //

दक्षिणामूर्तिम् आश्रित्य जपन्नासीत् तथा मुनेः / मासं च जपतस् तस्य देवदेवो महेश्वरः // RKS_१५.२१ //

सिद्धेश्वरं नाम लिङ्गं सिद्धा यत्र सुरासुराः / उवाच वचनं देवो ब्राह्मणं प्रति भारत // RKS_१५.२२ //

तुष्टो ऽहं तव भक्त्या तु रुद्रजाप्येन तोषितः /

जमदग्निरुवाच: यदि तुष्टो महादेव वरं दातुं ममेच्छसि // RKS_१५.२३ //

होमार्थं चैव धेनुं मे ददस्व परमेश्वर / धर्मकर्मशुभार्थेषु शिवपूजासु तर्पणे // RKS_१५.२४ //

पितृकार्ये देवकार्ये गावः पुण्यतमाः स्मृताः / एतस्मात् कारणाद् ईश होमधेनुं प्रयच्छ मे // RKS_१५.२५ //

दत्ता चैव महाभाग सर्वकामसमृद्धये / एवम् उक्त्वा ददौ राजंस् तत्रैवान्तरधीयत // RKS_१५.२६ //

यान् यान् प्रार्थयते कामांस् तांस् तान् प्राप्नोत्य् असौ ततः / ऋषीणां च सहस्राणि कामैर् भोजयते द्विजः // RKS_१५.२७ //

हिरण्मयैः स्वर्णपात्रैर् नानाभक्ष्यैर् यथेच्छया / कीर्तिर् ब्रह्मर्षिभिर् मान्यैः सर्वैः सुरगणैस् तथा // RKS_१५.२८ //

जमदग्नेर् मुनीन्द्रस्य आश्रमे चोपवृंहिता / एतावति गते काले कार्तवीर्यो नृपोत्तमः // RKS_१५.२९ //

माहिष्मतीं परित्यज्य स्वर्गसोपानम् उत्तमम् / एकस्मिन् दिवसे राजा मृगयां च समाश्रितः // RKS_१५.३० //

विन्ध्यं गिरिमनुप्राप्तो रेवातीरं समाश्रितः / हत्वा पशुसहस्राणि जमदग्न्याश्रमं गतः // RKS_१५.३१ //

देह्येतां मां निजायोग्यां गां जगाद मुनिं प्रति / कार्तवीर्यवचः श्रुत्वा जमदग्निर् भयाकुलः / चिन्तयामास सुचिरं किमेतद् इति विस्मितः // RKS_१५.३२ //

धर्मो ह्य् अधर्मरूपेण कर्मभिः पुण्यसंचितैः / अधर्मो धर्मफलदो गहना कर्मणो गतिः // RKS_१५.३३ //

इति चिन्तयतस् तस्ये न किंचिद् ब्रुवतो मुनेः / अपहृत्य बलाद् धेनुं घातयित्वा च तं मुनिम् // RKS_१५.३४ //

स्थानान् निरगमत् तस्मात् कार्तवीर्यो नृपाधमः / कशादिभिस् ताडिता तु होमधेनुर् मुहुर्मुहुः // RKS_१५.३५ //

शापं दत्त्वा ततस् तस्य पुनर् धेनुर् दिवङ्गता / करिष्यते कुलान्तं च रैणुकेयो नृपाधम // RKS_१५.३६ //

हाहाकारो महानासीलोकानां च युधिष्ठिर / दुराचारस् ततः को ऽयं ब्राह्मणानां च कोपकृत् // RKS_१५.३७ //

अथ श्रुत्वा महादेवो भार्गवः पितृसूतकम् / सहसैवागतः कोपात् समिधो ऽग्निरिव ज्वलन् // RKS_१५.३८ //

निहतं पितरं दृष्ट्वा कोपाद् द्विगुणविक्रमः / जगाम सहसोत्थाय पुरीं माहिष्मतीं प्रति // RKS_१५.३९ //

कार्तवीर्यार्जुनं दृष्ट्वा क्रुद्धः प्रोवाच भार्गवः / तिष्ठ तिष्ठ क्व गन्तासि निहत्य पितरं मम // RKS_१५.४० //

इत्युक्त्वा ऽदाय परशुं चिच्छेद च भुजावनम् / शिरसैव समं कोपात् क्षत्रियान्तकरो मुनिः // RKS_१५.४१ //

हते तस्मिन् महावीर्ये कार्तवीर्ये दुरात्मनि / देवदुन्दुभयोनेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च // RKS_१५.४२ //

तत् कोपाद् अकरोत् सर्वां निःक्षत्रां पृथिवीं तदा / प्रतिज्ञां सफलीकृत्य स जगाम तम् आश्रमम् // RKS_१५.४३ //

मातरं च नमस्कृत्य ततश् चान्यान् मुनीश्वरान् / देवं परशुरामेशं संस्थाप्य विधिपूर्वकम् // RKS_१५.४४ //

विशोकैरण्डिका चैव तृतीया पावनी तथा / पितुश्चकार तत्रैव सहसैवोत्तरां क्रियाम् // RKS_१५.४५ //

देवद्रोणीति विख्याता तत्रास्ते कपिला शिला / तत्र पिण्डप्रदानेन दिवं गच्छन्ति पूर्वजाः // RKS_१५.४६ //

एतत् ते कथितं राजन् नर्मदापुरम् उत्तमम् / श्रवणात् कीर्तनात् तस्य दिवि देवत्वम् आप्यते // RKS_१५.४७ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे कार्तवीर्याख्याने पञ्चदशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १६

मार्कण्डेय उवाच: अथान्यं संप्रवक्ष्यामि सङ्गमं लोकविश्रुतम् / बृहत्या नर्मदायास् तु सुरासुरनिषेवितम् // RKS_१६.१ //

नानाद्रुमलताकीर्णं विन्ध्यपर्वतसेवितम् / चम्पकैर् बकुलैर् युक्तमशोकैः स्तबकैर् अपि // RKS_१६.२ //

पुन्नागैः किङ्किरातैश् च सुगन्धैर् नागकेशरैः / मल्लिकोत्पलजातीभिः पाटलैः पारिजातकैः // RKS_१६.३ //

आम्रजम्बूकपित्थैश् च श्रीफलैः पनसैस् तथा / खर्जूरैर् बदरीभिश् च दाडिमैर् बीजपूरकैः // RKS_१६.४ //

अरुष्करैः क्षीरवृक्षैर् नारङ्गैर् उपशोभितैः / भरणायात्मवर्गस्य संविधाय वनेचरः // RKS_१६.५ //

मुखगण्डूषसलिलं शिवाय स समाहरत् / अज्ञानभक्तिगर्भस् तु स्नापयित्वा फलं ददौ // RKS_१६.६ //

वासरे वासरे चैव निषादो धर्मतत्परः / सौम्यायने च चक्षुर् वै दत्त्वा सौम्यं तथात्मनः // RKS_१६.७ //

एवं सम्पूजयामास त्र्यम्बकं विधिपूर्वकम् / एतत् ते कथितं राजन् कल्पगा नेत्रसङ्गमम् // RKS_१६.८ //

युधिष्ठिर उवाच: भगवन् छ्रोतुम् इच्छामि महाकौतूहलं हि मे / संजातो मुनिशार्दूल स कथं नेत्रसङ्गमः // RKS_१६.९ //

मार्कण्डेय उवाच: एकस्मिन् वासरे प्राप्ते व्यतीपाते च संक्रमे / स पुष्पभारमादाय प्रविवेश शिवालये // RKS_१६.१० //

तृतीयम् ईक्षणं तत्र देवस्य च न पश्यति / तदा तु चिन्तयामास विस्मयाविष्ट चेतनः // RKS_१६.११ //

केनापहृतम् एतस्य नेत्रं देवस्य पाप्मना / इत्य् उक्त्वा च स्वकं नेत्रं तीक्ष्णबाणेन भारत // RKS_१६.१२ //

ललाटे देवदेवस्य उत्कृत्य संन्यवेशयत् / न कम्पो न च कार्पण्यं ना ऽन्यथा तस्य मानसम् // RKS_१६.१३ //

ततस् तुष्टः सुरेशानो निषादं प्रति भारत / प्रहसन् न ब्रवीद् देवो वरं वृणु यथेप्सितम् // RKS_१६.१४ //

शिवप्रसादसम्पन्ना बुद्धिर् अन्या प्रचक्रमे /

मार्कण्डेय उवाच: श्रुत्वा तु वचनं शम्भोः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य सः // RKS_१६.१५ //

यदि तुष्टो ऽसि देवेश वरं दातुं ममेच्छसि / निषादास्त इमे सर्वे मृगपक्षिगणैः सह // RKS_१६.१६ //

सपुत्रदारपशवो ये चान्ये पापयोनयः / त्वत् प्रसादान् महेशान शिवलोकं प्रयान्तु ते // RKS_१६.१७ //

एतद् वरम् अहं मन्ये भूतानां हितकाम्यया / एतच्छ्रुत्वा वचस् तस्य निषादाधिपतेः शिवः // RKS_१६.१८ //

उवाच सर्वकामाप्तिं मत्प्रसादात् त्वमाप्स्यसि / एवम् उक्त्वा शिवो राजंस् तत्रैवान्तरधीयत // RKS_१६.१९ //

दिव्ययानसमारूढो निषादो ऽनुचरैः सह / धृतस्वर्णातपत्रं तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः // RKS_१६.२० //

दिव्याभरणशोभाढ्यः सर्वालङ्कारभूषितः / दिव्यवस्त्रपरीधानो दिव्यगन्धानुलेपनः // RKS_१६.२१ //

सुरासुरैः स्तूयमानो वेणुवीणापुरस् सरः / प्रायाच्छिवपुरं क्षिप्रं तीर्थस्यास्य प्रभावतः // RKS_१६.२२ //

एतत् ते कथितं राजन् छिवनेत्रह्रदाश्रितम् / अनेकशतसंख्याताः पापयोनिरता नराः // RKS_१६.२३ //

नर्मदाशिवसंयोगे संसिद्धिं परमां गताः / अवश स्ववशो वा ऽपि यस् तु प्राणान् परित्यजेत् // RKS_१६.२४ //

वसेद् वर्षसहस्राणि उमामाहेश्वरे पुरे / श्रवणात् कीर्तनाच् चापि मुच्यते भवबन्धनात् // RKS_१६.२५ //

धन्यास् ते पुरुषा राजन् ये म्रियन्ते शिवायने / न तेषां गर्भभूतिश् च जन्म चैव युधिष्ठिर // RKS_१६.२६ //

पुत्रदारपरिग्रस्ता मोहजालसमावृताः / कल्पगां तु न पश्यन्ति पापोपहतचेतसः // RKS_१६.२७ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये ह्रदाख्यानं नाम षोडशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १७

मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् परमं तीर्थं कथ्यमानं निबोध मे / सहस्रयज्ञं विख्यातं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् // RKS_१७.१ //

तत्र स्नात्वा च जप्त्वा च पूजयित्वा महेश्वरम् / न तस्य पुनरावृत्तिर् घोरे संसारसागरे // RKS_१७.२ //

कथयामि तवाख्यानम् इतिहासं पुरातनम् / ताराबलिर्नाम नागः कम्बलाश्वतरौ तथा // RKS_१७.३ //

श्वेतोरगास् तथा चान्ये भुजङ्गाश् च तथा ऽपरे / नागेश्वरं ते ऽर्चयन्ति नानापुष्पविलेपनैः // RKS_१७.४ //

नागपूगाः समासाद्य पूजयन्ति महेश्वरम् / गर्गो ऽघमर्षणश् चैव च्यवनः शौनको ऽङ्गिराः // RKS_१७.५ //

एते चान्ये ऽपि बहवो ब्रह्मविद्याङ्गपारगाः / नागानां चाश्रमं हर्तुं तत्र सर्वे ह्य् उपस्थिताः // RKS_१७.६ //

ततस्तैः कुपितैर् नागैर् दष्टाश् चैव द्विजोत्तमाः / विषाघ्रातान् मुनीन् दृष्ट्वा कुपितश् चाघमर्षणः // RKS_१७.७ //

वाहनं वासुदेवस्य पक्षिराजं समाह्वयत् / तत्क्षणाद् आगतः पक्षी गरुडः क्रोधमूर्छितः // RKS_१७.८ //

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ब्राह्मणं चेदमब्रवीत् / भुजङ्गान् भक्षयिष्यामि ब्राह्मणा निर्विषास् ततः // RKS_१७.९ //

ब्रह्मशापभयार्तेन गरुडेन विषोल्बणाः / भक्षिताः पन्नगाः सर्वे मोचिता मुनयो विषात् // RKS_१७.१० //

पक्षीन्द्रे च गते स्थाने भक्षयित्वा भुजङ्गमान् / अवशिष्टास् तु ये नागा विविशुस्ते रसातलम् // RKS_१७.११ //

आप्लवे च सुसंप्राप्ते प्रवाहो नार्मदः क्षणात् / अस्थीनि स्रावयामास ततो नागा दिवं ययुः // RKS_१७.१२ //

सर्पयोनिं परित्यज्य लोके क्रीडन्ति शाम्भवे / नागेश्वरस्य रेवायाः सम्पर्कात् पापमोक्षणम् // RKS_१७.१३ //

तत्र नागह्रदश् चास्ते त्रिषु लोकेषु विश्रुतः / तत्र स्नातो दिवं याति यो नागेश्वरमर्चयेत् // RKS_१७.१४ //

अयं ते कथितो राजन्नितिहासः पुरातनः / श्रवणात् कीर्तनाद् वा ऽपि मुच्यते भवबन्धनात् // RKS_१७.१५ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नागेश्वराख्यानं नाम सप्तदशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १८

मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थं च जनकोत्तमम् / रेवाया उत्तरे कूले सर्वसिद्धिप्रदायकम् // RKS_१८.१ //

अश्वमेधं तु तत्रैव शतमेधं तथापरम् / सहस्रमेधं विज्ञेयं सुरासुरनमस्कृतम् // RKS_१८.२ //

लक्षमेधं तथा चान्यं शिवेन परिकीर्तितम् / जनको नाम राजर्षिर् यत्रेष्ट्वा त्रिदिवं ययौ // RKS_१८.३ //

स्वारोचिषे ऽन्तरे प्राप्ते त्रेतायां च नराधिप / पुरोधसं याज्ञवल्क्यं ब्रह्मर्षिं ब्रह्मवित्तमम् // RKS_१८.४ //

कश्यपस्याश्रमं पुण्यं ब्रह्मर्षिगणसेवितम् / सिद्धगन्धर्वगीताढ्यं वेदध्वनिनिनादितम् // RKS_१८.५ //

युक्तं कामफलैर् वृक्षैः पुष्पितैः फलितैः शुभम् / धनदस्य पुरी यद्वद् अलका देवनिर्मिता // RKS_१८.६ //

तद्वच् च शोभितं नानामुनि वृन्द निषेवितम् / कामधेनूस् तथा दिव्याः शतसंख्याः पयस्विनीः // RKS_१८.७ //

याज्ञिकानृत्विजश् चैव क्रतुं कर्तुं यथाविधि / यज्ञोपस्करसंभारं सर्वमादाय गच्छति // RKS_१८.८ //

आदिदेश ततो मर्त्यान् भृत्यांश् चैव सहस्रशः / भक्षभोज्यादि संभारसंख्यां कर्तुं न शक्यते // RKS_१८.९ //

एवं प्रवर्तितस् तत्र लक्षमेधः क्रतूत्तमः / जगृहुर् यज्ञभागं च शक्राद्याः सुरसत्तमाः // RKS_१८.१० //

निवर्तितस् ततो यज्ञो हरिर् ब्रह्मा शतक्रतुः / नानविधैस् तथा रत्नैर् वासोयुग्मैश् च तार्पिताः // RKS_१८.११ //

स्वं स्वं यानं समारूढा जग्मुर्देवास्त्रिविष्टपम् / नर्मदावभृथं स्नात्वा पुत्रदारोपशोभितः // RKS_१८.१२ //

हरं हरिं चाऽर्चयित्वा वरदानप्रभावतः / दिव्यं यानं समारूढो यथा शक्रो ऽमरैः सह // RKS_१८.१३ //

धृतस्वर्णातपत्रस् तु बीज्यमानो ऽप्सरोगणैः / गीयमानो ऽप्सरोभिश् च नानालङ्कारभूषितः // RKS_१८.१४ //

दृष्टो जनकराजा ऽतः धर्मराजः समुत्थितः / यानस्या ऽग्रे पादचारी अर्घपाद्यादिसंयुतः // RKS_१८.१५ //

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वचनं चेदमब्रवीत् / तपसा ध्यानयोगेन दानदेवार्चनैर् अपि // RKS_१८.१६ //

शिवरेवाप्रसादेन जिता लोकास्त्वयाखिलाः / उवाच जनको राजा धर्मराजं यशस्विनम् // RKS_१८.१७ //

तथैव तव मूर्तिश् च यथा भानुः प्रभाकरः / ब्रह्माविष्णुस् तथा शम्भुः साक्षी सकलकर्मणाम् // RKS_१८.१८ //

एवं जनकसंवादे धर्माधर्मविचारणात् / एतस्मिन्न् अन्तरे प्राप्तः किङ्किणीजालमण्डितम् // RKS_१८.१९ //

वेणुवीणानिनादाढ्यम् अप्सरोगणसेवितम् / विमानं दिव्यम् आरूढो देवराजः शतक्रतुः // RKS_१८.२० //

नारदः पर्वतश् चैव तथान्ये मुनिसत्तमाः / धर्मराजपुरं प्राप्ताः श्रुत्वा जनकमागतम् // RKS_१८.२१ //

अध्यासुस् तम् अक्रुध्यन्तम् आसनानि महान्ति च / प्रसमीक्ष्य यथार्हन्तु पूजिताश् च पृथक् पृथक् // RKS_१८.२२ //

तेषां मध्ये महाराज नारदो धर्मम् अब्रवीत् / के देशाः पर्वताः पुण्याः का नद्यश् चाश्रमाश् च के // RKS_१८.२३ //

कानि तीर्थानि लोके ऽस्मिन् यत्र दत्तं हुतं तपः / न क्षीयते मनुष्याणां तन्मे कथय तत्त्वतः // RKS_१८.२४ //

जानामि त्वां महाराज सूर्यपुत्रो ब्रवीहि मे / स्वरूपमद्य सर्वेषां यथा वदनुपूर्वशः // RKS_१८.२५ //

धर्म उवाच: श्रूयतां मुनिशार्दूलशिवलोके यथा श्रुतम् / कल्माषपादो विख्यातो मथुरायां नराधिपः // RKS_१८.२६ //

नाभागो नाम राजर्षिर् अयोध्याधिपतिस् तथा / यानं चोपरि राजर्षेर् नाभागस्य महात्मनः // RKS_१८.२७ //

अधः कल्माषपादस्य दृश्यते सर्वदैवतैः / शिवलोके विवादो ऽभूत् तयोस् तत्र महात्मनोः // RKS_१८.२८ //

कल्माषपाद उवाच: पुष्करे दशयज्ञाश् च मया चेष्टा विधानतः / गङ्गायां नैमिषारण्ये प्रभासे शशिभूषणे // RKS_१८.२९ //

गङ्गायमुनयोर् योगे वाराणस्यां तथैव च / इष्टं यज्ञशतं साग्रं मया तत्र महेश्वर // RKS_१८.३० //

अधोभागे विमानो मे नाभागस्य ममोपरि / कल्पगां वर्जयित्वा तु तीर्थे तीर्थे मखोत्तमाः // RKS_१८.३१ //

कृता मया महादेव विमानं मे तथा ऽप्यधः /

ईश्वर उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे // RKS_१८.३२ //

लक्षमेधं नाम तीर्थं रेवाया उत्तरे तटे / लक्षमेधेश्वरं नाम्ना लिङ्गं तत्र परं स्मृतम् // RKS_१८.३३ //

चकार तत्र नाभागो यज्ञमेकं यथोदितम् / तत्तीर्थयज्ञमाहात्म्याद् यानमस्योपरि स्थितम् // RKS_१८.३४ //

असंख्येष्व् अपि तीर्थेषु त्वयेष्टं राजसत्तम / विहाय कल्पगां तेन तव यानमधः स्थितम् // RKS_१८.३५ //

धर्म उवाच: न शङ्करात् परो देवो न रेवायाः परा नदी / न सत्यात् परो धर्मो कारुण्यं सर्वजन्तुषु // RKS_१८.३६ //

मया श्रुतं सूर्येलोके सूर्येणापि महेश्वरात् / एतत् ते सर्वमाख्यातं यथादृष्टं पुरातनम् // RKS_१८.३७ //

वासीयो नर्मदातीरे शिवध्यानपरायणः / न तस्य वै यमः शास्ता यमलोकं न पश्यति // RKS_१८.३८ //

ब्रह्मा विष्णुः शिवः शास्ता सत्यमेव यथोदितम् / धर्मराज्ञा समग्रं तु नारदाद्यामहर्षयः // RKS_१८.३९ //

धर्माख्यानम् इदं श्रुत्वा मुदापरमयायुताः / स्वं स्वं यानं समारुह्य शक्राद्यास् त्रिदिवं ययुः // RKS_१८.४० //

धर्माख्यानम् इदं पुण्यम् इतिहासं पुरातनम् / कथितं तव यत्नेन विदेहाद्या नराधिपाः // RKS_१८.४१ //

दानयज्ञप्रभावेण त्रिदिवं वरमाययुः // RKS_१८.४२ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे जनकयज्ञो नामाष्टादशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय १९

युधिष्ठिर उवाच: सप्तसारस्वतं तीर्थ शंस मे ऽत्र महामुने / उत्पत्तिं चास्य तीर्थस्य कथयस्व यथार्थतः // RKS_१९.१ //

मार्कण्डेय उवाच: सप्तसारस्वतो नाम गन्धर्वः शिवगायनः / वीणावेणुप्रेक्षणीय यन्त्रगीतविशारदः // RKS_१९.२ //

मणिभद्रा सुभद्रा च हेमगर्भा तथा परा / आभिर्वराप्सरोभिश् च चिक्रीडे प्रतिवासरम् // RKS_१९.३ //

मदिरा नष्टचैतन्यः कामार्तः काममोहितः / विहाय शाङ्करीं पूजां भक्ष्यभोज्यरतो ऽभवत् // RKS_१९.४ //

कियत्यपि गते काले ययौ द्रष्टुम् उमापतिम् / गीतनृत्यैश् च तुष्टाव कैलासे तं नगोत्तमे // RKS_१९.५ //

गन्धर्वं तं समालोक्य चिरकाले समागतम् / शशाप नन्दी कोपेन शिवभक्तिपराङ्मुखम् // RKS_१९.६ //

चाण्डालयोनिं गच्छ त्वं पापस्यास्य प्रभावतः / क्षुत्क्षामस्त्वं निराहारो मर्त्यलोके चरिष्यसि // RKS_१९.७ //

प्रसाद्य नन्दिनं सो ऽथ गन्धर्वो वाक्यम् अब्रवीत् / शापस्यान्तं महाभाग दातुं मे त्वमिहार्हसि // RKS_१९.८ //

नन्द्युवाच: नर्मदायां व्यतीपाते स्नात्वा ऽभ्यर्च्य महेश्वरम् / अन्तं शापस्य संप्राप्य पुनस्त्वं चागमिष्यसि // RKS_१९.९ //

एवं तद् वचनं श्रुत्वा चाण्डालीं योनिम् आश्रितः / जातिस्मरत्वं संप्राप्य सशैलवनकाननाम् // RKS_१९.१० //

बभ्राम धरणीं सर्वां तीर्थयात्राप्रसङ्गतः / अथ चक्राङ्गयोगेन नर्मदा तीरमागतः // RKS_१९.११ //

शङ्करस्थण्डिले यागं तत्र गत्वा चकार सः / पुष्पोपहारैर् विविधैर् वीणावाद्यैर् मनोहरैः // RKS_१९.१२ //

गन्धर्वभक्तिं विज्ञाय प्रत्यक्षो ऽभूत् महेश्वरः / स्थण्डिलादुत्थितं लिङ्गं महापावनमम्भसि // RKS_१९.१३ //

उवाच तं महादेवो गीतवादित्रतोषितः / वरं वृणु महाभाग यत्ते मनसि वर्तते // RKS_१९.१४ //

कल्पगातोयसंस्पर्शात् प्राप्नोषि परमां गतिम् /

गन्धर्व उवाच: यदि तुष्टो महेशान वरं दातुमिहेच्छसि // RKS_१९.१५ //

सप्तसारस्वतं तीर्थं लिङ्गं सारस्वतं तथा / ख्यातिं यातु महादेव त्वत्प्रसादात् महीतले // RKS_१९.१६ //

तिर्यग् योनिगताः पापाश् चाण्डालाश् च नराधमाः / सर्वे ते त्रिदिवं यान्तु तीर्थस्यास्य प्रभावतः // RKS_१९.१७ //

एवम् अस्त्विति तं चोक्त्वा महेशो ऽन्तरधीयत / दिव्ययान समारूढः सर्वालङ्कारभूषितः // RKS_१९.१८ //

शिवलोकम् अवाप्यैवं यथापूर्वं तथैव सः / सप्तसारस्वते स्नात्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम् // RKS_१९.१९ //

कुलैकविंशम् उद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः // RKS_१९.२० //

शिवाज्ञा वर्तते राजंस् तत्र यस्त्रिदिवं जयेत् /

युधिष्ठिर उवाच: कः स्रष्टा चास्य जगतो हर्ता धर्ता च भो मुने // RKS_१९.२१ //

यथार्थम् एतद् आचक्ष्व विस्तरेण तपोधन / त्वत्तो ऽहं श्रोतुमिच्छामि सर्वम् एतन् मुदायुतः // RKS_१९.२२ //

मार्कण्डेय उवाच: यथा श्रुतं मया पूर्वं पुराणं स्कन्दकीर्तितम् / तथा ते कथयिष्यामि शृणु राजन् यथार्थतः // RKS_१९.२३ //

स्कन्देन तु पुरा पृष्टो हरः कल्पान्तकारकः / चराचरम् इदं सर्वं कथं गच्छति संलयम् // RKS_१९.२४ //

कुत्र गच्छन्त्यमी देवाः कथं चैषां स्थितिर् भवेत् / क्वच गच्छति वै ब्रह्मा कुत्र गच्छति केशवः // RKS_१९.२५ //

वेदास् तु कुत्र गच्छन्ति सषडङ्गपदक्रमाः / अग्नयः पर्वताः सर्वे समुद्रद्वीपसंयुताः // RKS_१९.२६ //

सिद्धाः सर्वे सनक्षत्राः सूर्याद्याश् च तथा ग्रहाः / पातालभुवनादीनि देवलोकाश् च शाश्वताः // RKS_१९.२७ //

कल्पान्ते च सुरश्रेष्ठ क्व लीयन्ते च देवताः /

हर उवाच: कथयामि परं गुह्यं सृष्टिसंहारकारकम् // RKS_१९.२८ //

प्रलये सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च / शिवलिङ्गे विलीयन्ते नष्टे जगति शाश्वते // RKS_१९.२९ //

शून्यं चैतज् जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् / आतिष्ठति यदा वह्णिर् विस्फुरन् सर्वतोमुखः // RKS_१९.३० //

ततो बृहस्पतिर् गायन् वेदत्रयसमन्वितम् / तदैवातिबलो देवः कूर्मरूपो महाद्युतिः // RKS_१९.३१ //

नरकांश्चादहत् सर्वास् ततः प्रज्वलितो महान् / सर्वं दग्धं तु पातालं नागानां भुवनानि च // RKS_१९.३२ //

कालरूपेण दग्धानि भुवनानि चतुर्दश / ज्वालामालाकुलीभूते वाङ्मये सचराचरे // RKS_१९.३३ //

नष्टे त्रिविष्टपे सर्वे सशैलवनकानने / मायामये तु सर्वे ऽस्मिंस् त्रैगुण्ये प्रलयं गते // RKS_१९.३४ //

विनश्यति ततो ब्रह्मा सहितः सर्वदैवतैः / नाशयित्वा च भूतानि ब्रह्माण्डैः सह दैवतैः // RKS_१९.३५ //

स्थिता तु नर्मदा चैका सुतीर्था सुरपूजिता / नर्मदाया ऽवतारो ऽयं मर्त्यलोके व्यवस्थितः // RKS_१९.३६ //

गतमिन्द्रसहस्रं तु यावद् वै दशपञ्च च / अतीतं ब्रह्मणः षट्कं सप्तमो ऽयं प्रजापतिः // RKS_१९.३७ //

तद् एवम् अग्निमध्यस्थं तेन सर्वम् अचेतनम् / अव्यक्ते सर्वभूतानाम् ईशे जागर्ति जाग्रति // RKS_१९.३८ //

यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा सर्वं निमीलितम् / स विष्णुः सृष्टिकर्ता च हर्ता च जगतः प्रभुः // RKS_१९.३९ //

एकीभूतेषु भूतेषु व्यपास्यन् सर्वतेजसाम् / पुनः सृष्टिं प्रकुरुते देवदेवः सदाशिवः // RKS_१९.४० //

ब्रह्मा भूत्वा ऽसृजल्लोकं विष्णुर् भूत्वा ह्यपालयत् / रुद्रः कालाग्निरूपेण हरत्यन्ते स एव हि // RKS_१९.४१ //

तन्मया कथितं सर्वं किम् अन्यत् परिपृच्छसि / इडा नाम कला ह्येषा शम्भोर् वै सप्तकल्पगा // RKS_१९.४२ //

अक्षया तेन लोके /# अष्टौ युगसहस्राणि अहोरात्रं प्रजापतेः // RKS_१९.४३ //

अनेनैव तु मानेन शतं ब्रह्मा स जीवति / पितामहशतेनैव विष्णोर् मानं विधीयते // RKS_१९.४४ //

निमेषार्द्धं च शम्भोस् तु सहस्राणि चतुर्दश / एतावति विनश्यन्ति ह्य् असंख्याताः पितामहाः // RKS_१९.४५ //

तत्र द्वादशसाहस्रं दैवतं युगम् उच्यते / तद् एकसप्ततियुगं मन्वन्तरम् इहोच्यते // RKS_१९.४६ //

एतच् चतुर्दशगुणं कल्पम् आहुर् मनीषिणः / हरार्कचन्द्रमनवः शक्रस्यायुः प्रकीर्तितम् // RKS_१९.४७ //

लोकपालादयो देवाः साध्याश् चैव मरुद्गणाः / अष्टाविंशतिपर्यन्त युगानां सन्ति ते ऽपि च // RKS_१९.४८ //

एतत् ते कल्पगा कालमानं निगदितं मया / ये मृताः कल्पगातीरे दानयज्ञतपः स्थिताः // RKS_१९.४९ //

दुर्गमं यमलोकं च न पश्यन्ति कदाचन / तपसा ध्यानयोगेन ब्रह्मार्चनपरायणाः // RKS_१९.५० //

नर्मदातीरमासाद्य ये ऽत्र प्रासादकारकाः / दारुणं नरकं घोरं नाश्रयन्ते यमालयम् // RKS_१९.५१ //

नर्मदां तु निषेवन्ते वार्द्धक्ये तु सुबुद्धयः / एतद् एव परं ध्यानं शेषम् अन्यन् निरर्थकम् // RKS_१९.५२ //

नर्मदादक्षिणे तीरे अशोकवनिकासु च / अशोकजननं नाम तीर्थ तत्र व्यवस्थितम् // RKS_१९.५३ //

अशोकेश्वरलिङ्गं तु सर्वपापप्रणाशनम् / तत्र गोलक्षदानेन यत्फलं तत्र गच्छतः // RKS_१९.५४ //

सप्तसारस्वतं लिङ्गं तथा लिङ्गं सुरार्चितम् / साप्तर्षं नाम लिङ्गं च लिङ्गं योगेश्वरं तथा // RKS_१९.५५ //

चन्द्रकान्तं तथा लिङ्गं वरुणेश्वरम् एव च / अभ्यर्च्य परया भक्त्या यमलोकं न पश्यति // RKS_१९.५६ //

तिलोदकप्रदानेन पिण्डपातेन भारत / पितॄन् समुद्धरत्याशुघोरात् पूर्वं परं शतम् // RKS_१९.५७ //

तत्र दत्तं हुतं यच् च तस्य संख्या न विद्यते / पुरा देवगणाः सर्वे तीर्थस्यास्य प्रभावतः // RKS_१९.५८ //

संसिद्धिं परमां प्राप्य दिवि देवत्वम् आययुः / संसारसागरे राजन् सञ्चरन्ति न दारुणे // RKS_१९.५९ //

युधिष्ठिर उवाच: लिङ्गानि कीर्तितानीह तथा तीर्थानि यानि च / नानाख्यानसमेतानि प्रसादात् कथयस्व मे // RKS_१९.६० //

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग इतिहासं पुरातनम् / नागेश्वरं सिद्धलिङ्गं स्थितं नागह्रदे शुभे // RKS_१९.६१ //

सिद्धिदं सर्वलोकानां नागकन्याभिरर्चितम् / ब्रह्मतेजोवपुः श्रीमान् नाम्ना चैवाघमर्षणः // RKS_१९.६२ //

द्वादशादित्यसंकाशो दीप्यमान इवानलः / आपस्तम्बो ऽथ मैत्रेयः संवर्तश्चात्रिर् एव च // RKS_१९.६३ //

एते चान्ये ऽपि बहव ऋषयः संशितव्रताः / अयुतानि मुनीन्द्राणाम् अष्टौ तत्राश्रमे नृप // RKS_१९.६४ //

कन्दमूलफलाहाराः शाकाहारास् तथा ऽपरे / जलाहारास् तथैवा ऽन्ये केचिद् गोमयभक्षिणः // RKS_१९.६५ //

चान्द्रायणपराश्चा ऽन्ये श्रुतिस्मृतिविशारदाः / मोक्षोपायं विचिन्वन्ति ब्रह्मिष्ठा ब्रह्मवित्तमा // RKS_१९.६६ //

अघमर्षा ऽश्रमपदं ब्रह्मलोकसमंनृप / धर्मस् तु वैश्यरूपेण जिज्ञासार्थं समागमत् / सप्तसारस्वते तीर्थे सो ऽर्चित्वा वृषभध्वजम् // RKS_१९.६७ //

गन्धपुष्पैस् तथा दीपैर् उपहारैर् मनोरमैः / वर्तेरन् ऋषयस् तत्र शतमष्टोत्तरं तथा // RKS_१९.६८ //

भिक्षा च भिक्षवे दत्ता कौपीनं मृगचर्म च / साष्टाङ्गं च नमस्कृत्य तान् देवर्षिगणान् मुनीन् // RKS_१९.६९ //

मासोपवासनिरतो नाशिकारण्यम् आगमत् / पुत्रदारस्नुषास् तस्य नित्यं तद् गातगमानसाः // RKS_१९.७० //

मासे मासे त्वतिक्रान्ते रविसंक्रमणे नृप / ऋतवः षडतिक्रान्ता निराहारं तपस्यत // RKS_१९.७१ //

न भोगो न च कार्पण्यं न मानो न च मत्सरः / न कामक्रोधलोभाश् च निर्जितास् तेन भारत // RKS_१९.७२ //

वेदार्थे ब्राह्मणार्थे च मम वित्तस्य चार्जनम् / विष्णुधर्मपरो नित्यं विष्ण्वाराथन तत् परः // RKS_१९.७३ //

उत्तरे चायने मासे सप्तसारस्वते तथा / स्नात्वा देवं समभ्यर्च्य लिङ्गरूपं जनार्दनम् // RKS_१९.७४ //

यथा विभवयोगेन भिक्षां दत्त्वा यथा पुरा /

हर उवाच: वरं ब्रूहि महाभाग सिद्धस्त्वं धर्मतो यतः // RKS_१९.७५ //

महाराज महाभाग यत् ते मनसि वर्तते / इदं विमानम् आरुह्य दिव्यभोगसुखं कुरु // RKS_१९.७६ //

पुत्रदारस्नुषोपेतो विष्णुलोकमितो व्रज /

शार्ङ्ग उवाच: यदि तुष्टो ऽसि मे देव वरं दातुं यथेप्सितम् // RKS_१९.७७ //

वरं दशसहस्राणि लोकं यान्तु द्विजोत्तमाः / इदं वरमहं मन्ये हरेर् नान्यं कदाचन // RKS_१९.७८ //

ऋषय ऊचुः: वैश्यः पापो दुराचारो महतां लाघवं यतः / सर्वेषाम् एव वर्णानां ब्राह्मणो गुरुर् उच्यते // RKS_१९.७९ //

त्रीन् वर्णान् याजयित्वा च त्वं यदा दिवमानयेः / न दृष्टं न श्रुतं चासीद् एवं श्रुतिपुराणयोः // RKS_१९.८० //

ब्राह्मणस्यापमानेन धर्मो वै जायते क्वचित् / तपसा ध्यानधर्माभ्यां न यास्यसि दिवमुने // RKS_१९.८१ //

अपि वर्षसहस्रेण दुर्गमस्ते सुरालयः / व्रज त्वं वैश्यधर्मेण स्वगृहं प्रति साम्प्रतम् // RKS_१९.८२ //

स एवम् उक्तो विप्रैस्तान् साष्टाङ्गं प्रणिपत्य च / उवाच वचनं वैश्यो विमुक्तं मुनिपुङ्गवम् // RKS_१९.८३ //

अज्ञानाञ्ज्ञानतो वा ऽपि कोपं कर्तुं न युज्यते / अज्ञातं त्वां न गृह्णीयाच् छ्रद्धाहीनं च देवता // RKS_१९.८४ //

सक्रोधेन तपस् तप्तं सर्वं भवति निष्फलम् / दैवतैर् अपि दुर्ज्ञेया गहना कर्मणो गतिः // RKS_१९.८५ //

सत्येन ध्रियते धर्मस् ततः स्वर्गः प्रजायते / स्वकर्मनिरतं चैवम् उद्धरन्तं तथा द्विजम् // RKS_१९.८६ //

वैश्यं ब्राह्मणम् इत्याहुर् ब्राह्मणं वैश्यमेव च / निष्ठुरं निर्घृणं क्रूरं कृतघ्नं दीर्घकोपिनम् // RKS_१९.८७ //

द्विजं वाचालरूपं तु दूरतः परिवर्जयेत् /

ब्राह्मणा ऊचुः: को भवान् वैश्यरूपेण ब्रह्मा शक्रो जनार्दनः // RKS_१९.८८ //

साङ्गोपाङ्गास् तथा वेदास् त्वयि धर्मः प्रतिष्ठितः /

शार्ङ्ग उवाच: धर्मो ऽहं वैश्यरूपेण जिज्ञासा ऽर्थम् इहागतः // RKS_१९.८९ //

इदं विमानमारुह्य गम्यतां वैष्णवं पदम् / एते विमानम् आरुह्य सम्प्राप्तास् त्रिदशालयम् // RKS_१९.९० //

सप्तसारस्वतं नत्वा तीर्थं देवं हरं हरिम् / वैश्यः पुत्रादिभिर् युक्तो प्राप लोकं तु वैष्णवम् // RKS_१९.९१ //

एतत् ते कथितं राजन् नर्मदातीर्थमुत्तमम् // RKS_१९.९२ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे सृष्टिसंहारसारस्वततीर्थकथनं नामैकोनविंशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय २०

मार्कण्डेय उवाच: शाण्डिल्याकल्पगायोगः सर्वपापहरः परः / शाण्डिल्येश्वरलिङ्गं च सर्वपापहरं परम् // RKS_२०.१ //

स्नातमात्रो नरस् तस्मिन्न् अर्चयित्वा महेश्वरम् / कर्मभूमिं न लभते हरस्य वचनं यथा // RKS_२०.२ //

तिलोदकप्रदानेन हविषा पिण्डपातनात् / तृप्यन्ति पितरस् तस्य यावद् इन्द्राश् चतुर्दश // RKS_२०.३ //

राहुसोमसमायोगे कुरुक्षेत्रे महाफलम् / तत्रैव जन्म राजर्षेः कार्तवीर्यनृपस्य च // RKS_२०.४ //

स्नात्वाभ्यर्च्य महादेवं गन्धपुष्पाद्युपस्करैः / सूर्याचन्द्रमसौ यावदुमामाहेश्वरे पुरे // RKS_२०.५ //

भुङ्क्ते स विविधान् भोगांस् तावद् वै शिवसन्निधौ / तत्र शाण्डिल्यकौण्डिन्यौ माण्डव्यो मुनिमत्तमः // RKS_२०.६ //

कौशिकश् च महातेजाः कश्यपो भृगुर् एव च / एते चान्ये ऽपि बहवो जपध्यानपरायणाः // RKS_२०.७ //

मुनीनां षष्टिसाहस्रं तपस्युग्रे व्यवस्थितम् / तस्याश्रमपदं रम्यं शाण्डिल्याकल्पगायुजि // RKS_२०.८ //

शाण्डिल्यपुरम् इत्येव ब्रह्मर्षि विनिषेवितम् / द्वादशादित्यतीर्थं च नर्मदादक्षिणे तटे // RKS_२०.९ //

देवदारु तथा तीर्थम् अन्यद् देववनं तथा / दशलक्षाणि तीर्थानि तत्र तिष्ठन्ति संगमे // RKS_२०.१० //

द्वादशार्कम् इदं नाम तीर्थं पापप्रणाशनम् / अन्यानि यानि लिङ्गानि कथितानि तवा ऽनघ // RKS_२०.११ //

मूषकश्च तथा तीर्थे मार्जारेणैव भक्षितः / निशायां मूषकः कश्चिदटमान इतस् ततः // RKS_२०.१२ //

मार्जरेण ततः सो ऽपि भक्षितश् च धृतः पुरा / ततो मेघागमे काले प्रवाहस् तत्र निर्गतः // RKS_२०.१३ //

अस्थिप्रवहणं तस्य निमग्नं तत्र सङ्गमे / तीर्थस्यास्य प्रभावेण यक्षराजो ऽभवत् नृप // RKS_२०.१४ //

बृहद्वृन्दः समाख्यातो यक्षायुतसमावृतः / हंसयुक्तविमानेन यक्षलोके महीयते // RKS_२०.१५ //

अथान्यत् कथयिष्यामि शाण्डिल्यानर्मदाश्रितम् / नाम्ना चाप्सरसं लिङ्गं मुक्ताश्चाप्सरसो यतः // RKS_२०.१६ //

ज्ञानरूपमयं देवं सिद्धलिङ्गं प्रकीर्तितम् /

युधिष्ठिर उवाच: कस्मादप्सरसः शप्ताः कथं याताश् च सङ्गमम् // RKS_२०.१७ //

कथं च मोक्षणं शापाद् विदितं कुरु साम्प्रतम् /

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् यथा न्यायं कथयामि तवा ऽनघ // RKS_२०.१८ //

मधूत्सवं शिवस्याग्रे विहायेन्द्रोत्सवं गताः / उर्वशी च तथा रम्भा अहल्या च तिलोत्तमा // RKS_२०.१९ //

घृताची मेनका चैव चित्ररेखा च शालिनी / एताश् चाप्सरसो बह्व्यः सर्वा वै देव निर्मिताः // RKS_२०.२० //

वसन्ते ता विशन्ति स्म शक्रलोकं सुरैः सह / मदिरानन्दपानेन मोहिताः कामपीडिताः // RKS_२०.२१ //

समतीते वसन्ते तु उमामाहेश्वरं पुरम् / कैलासनिलयं देवं समाराधयितुं गताः // RKS_२०.२२ //

शापस्य भयभीतास् ता देवेदेवस्य सुव्रताः / साष्टाङ्गं प्रणिपत्याथ मन्त्रगीतेन तुष्टुवुः // RKS_२०.२३ //

ताश् चैवाप्सरसो गौरी ज्ञात्वा तत्र पराङ्मुखी / गौर्याः परमचित्तज्ञाः सर्वाभरणभूषिताः // RKS_२०.२४ //

अनङ्गकुसुमा चान्या रूपयौवनशालिनी / धनपाली तथा चान्या व्योमरेखा तथापरा // RKS_२०.२५ //

चामरग्राहिणी चान्या गान्धर्वी च तथा ऽपरा / हेमदण्डा प्रतीहारा ऊचुरप्सरसः प्रति // RKS_२०.२६ //

उमामाहेश्वरं नाम भवत्यो न समागताः / अपराधो ऽयम् एवाद्य भवतीनां सुदुःसहः // RKS_२०.२७ //

अनेनैवापराधेन अजा मर्त्ये भविष्यथ / दिव्यं वर्षशतं साग्रम् एवं भवत दुःखिताः // RKS_२०.२८ //

अप्सरस ऊचुः: शापान्तं नो वरारोहे दातुमर्हसि पार्वति / इति तासां वचः श्रुत्वा देवी वचनम् अब्रवीत् // RKS_२०.२९ //

शाण्डिल्याकल्पगायोगे नर्मदादक्षिणे तटे / तत्र स्नात्वा दिवं यान्ति शाण्डिल्येश्वरपूजनात् // RKS_२०.३० //

गौरीतीर्थं तु तत्रैव ज्ञातुं योग्यं हि कल्पगाम् / उत्तीर्णा तेन मार्गेण लग्ना स्कन्दस्य पृष्ठतः // RKS_२०.३१ //

तत्र स्नात्वा शिवं नत्वा कैलासं चा गमिष्यथ / शापभ्रष्टास् तु तास् सर्वाः क्ष्मां गत्वा अतिदुःखिताः // RKS_२०.३२ //

शापावसाने सम्प्राप्ते कल्पगातीरमाश्रिताः / तत्र स्नात्वा तु शाण्डिल्यं पूजयित्वा विधानत // RKS_२०.३३ //

अजारूपधरास् सर्वास् तस्मिन्नप्सरसः क्षणात् / दिव्ययानसमारूढास् सर्वालंकारभूषिताः // RKS_२०.३४ //

गौरीतीर्थं तथैवापुर् यथापूर्वं तथैव तु / अजातीर्थम् इति ख्यातं देवश्चाजेश्वरस् तथा // RKS_२०.३५ //

सर्वपापहरं चैव लिङ्गमाप्सरसं तथा / तत्र स्नात्वा व्यतीपाते नारी वा यदि वा नरः // RKS_२०.३६ //

अवशः स्ववशो वा ऽपि प्राणत्यागं करोति यः / दशवर्षसहस्राणि राजा विद्याधरे पुरे // RKS_२०.३७ //

कनकेश्वरमन्यत् तु कनकामोक्षदं शुभम् / ज्वरेश्वरं तत्र लिङ्गं ज्वरो यत्र न विद्यते // RKS_२०.३८ //

ज्वरिता ऋषयो यत्र बभूवुर् ज्वरवर्जिताः / पञ्चब्रह्मेश्वरं नाम लिङ्गं पापविमोचनम् // RKS_२०.३९ //

असुरो मलकेतुश् च शक्रस्यैव भयेन तु / पञ्चब्रह्मात्मकैर् मन्त्रैः स्थण्डिलस्थं तु शङ्करम् // RKS_२०.४० //

नानाविधैः पुष्पधूपैः सम्पूज्य स्वपुरं ययौ / अपराह्णे ऽथ संस्मार स पापो लिङ्गमैशकम् // RKS_२०.४१ //

नमस्कृत्वा ऽथ निर्माल्यं यावद् उद्धर्तुम् इच्छति / तावत् तत् स्थाणुभूतं वै लिङ्गं दृष्ट्वा महासुरः // RKS_२०.४२ //

विषसादमहाबाहुः किम् एतद् इति विस्मितः / आकाशवाचाचोक्तं वै विषादं त्यजपुत्रक // RKS_२०.४३ //

पञ्चब्रह्मेश्वरं नाम लिङ्गम् एतत् महासुर / आकाशवचनं श्रुत्वा नमस्कृत्य दिवं ययौ // RKS_२०.४४ //

पञ्चब्रह्मेश्वरं लिङ्गं लिङ्गं पुष्पेश्वरं तथा / तृतीयं तु तथा विद्धि लिङ्गं वै स्थण्डिलेश्वरम् // RKS_२०.४५ //

नित्ये नैमित्तिके कार्ये ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः / श्रद्धया सङ्गमे स्नात्वा लिङ्गत्रितयपूजनात् // RKS_२०.४६ //

गच्छन्ति पितरः स्वर्गं हविर्दानादिभिर् यथा / मन्वन्तरशतं यावन् मोदते ब्रह्मणः पुरे // RKS_२०.४७ //

नर्मदायाप्यभागे तु गोप्यलिङ्गं व्यवस्थितम् / ब्रह्महत्यादिकं पापं सप्तरात्रेण नश्यति // RKS_२०.४८ //

त्वष्टा पूषेति विख्यातौ बलिनौ ब्रह्मराक्षसौ / वज्रेण स्वेन शक्रेण हतौ तौ सिन्धुचारिणौ // RKS_२०.४९ //

बुद्ध्वा ब्रह्मादिभिर्देवैर् ब्रह्महा त्वेष वासवः / इन्द्राण्या चैव संत्यक्तः सर्वैः सुरगणैस् तथा // RKS_२०.५० //

ब्रह्महत्या समायुक्तः सम्प्राप्तो वै हिमालयम् / चन्द्रहीना यथा रात्रिर् अनादित्यं यथा नभः // RKS_२०.५१ //

इयमाभाति वै तद्वच् छक्रहीना ऽमरावती / ततो देवगणैः सर्वैः प्रेषितो हव्यवाहनः // RKS_२०.५२ //

शक्रस्यान्वेषणार्थाय कृशानो गम्यतां त्वया / जले दृष्ट्वा निवर्त्या ऽथ देवतास् संन्यवेदयत् // RKS_२०.५३ //

ततस् संप्रेषितो देवैः सर्वव्यापी प्रभञ्जनः / स तं प्रवेशयामास प्रोवाच त्रिदशेश्वरम् // RKS_२०.५४ //

देवानां शासनाद् एव समागच्छं च त्वत्कृते / तमानीय पुरं दिव्यं ब्रह्मविष्णुपुरस्मराः // RKS_२०.५५ //

ततो देवगणाः सर्वे शक्रेण सहिता गताः / ईशानो भगवान् यत्र कैलासे पर्वतोत्तमे // RKS_२०.५६ //

नमस्कृत्य महादेवं सुरासुरनमस्कृतम् / प्रविष्टांस् तु यथान्यायं पप्रच्छ भगवान् हरः // RKS_२०.५७ //

किमागमनकार्यं वः कुतो वो भयमागतम् /

देवा ऊचुः: एष त्वां प्रति संप्रष्टुं देवराजः शतक्रतुः // RKS_२०.५८ //

मोक्षणं ब्रह्महत्यायाः स्याद् यथा वै तथा कुरु /

ईश्वर उवाच: वाराणस्यां क्रतुं चेष्ट्वा हयमेधं यथा विधि // RKS_२०.५९ //

तीर्थयात्राक्रमेणैव ब्रह्महत्या प्रणश्यति / नमस्कृत्य ततो देवं सुराः काशीपुरं ययुः // RKS_२०.६० //

यज्ञोपस्करमादाय तत्र चेष्टो मखोत्तमः / पौष्करं नैमिषारण्यं कुरुक्षेत्रं तथा पुनः // RKS_२०.६१ //

केदारं भैरवं तीर्थं गङ्गासागरसङ्गमम् / ओघतीर्थं प्रयागं च प्रभासं शशिभूषणम् // RKS_२०.६२ //

बभ्रमुः सर्वतीर्थानि पृथिव्यां यानि कानि च / कृष्णमस्य शरीरार्द्धमर्द्धं गौरं निरीक्ष्य च // RKS_२०.६३ //

विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे देवगणास् तथा / वाराणसीं पुरीं गत्वा सुरा विज्ञापयन्ति तम् // RKS_२०.६४ //

अन्तरिक्षे पुरी ख्याता वाराणस्यसमा तथा / पञ्चक्रोशान्तरे तस्या ब्रह्महत्या न सर्पति // RKS_२०.६५ //

पुराणे श्रूयते देव देवराज शतक्रतो / यावत् तिष्ठति गङ्गायां वाराणस्यां समागमे // RKS_२०.६६ //

न तावद् ब्रह्महत्या तु निर्गमे पुनराविशेत् /

काश्युवाच: नाहं समर्था हरणे मुक्त्वा काचित् तु कल्पगाम् // RKS_२०.६७ //

ब्रह्महत्या यथा नश्येद् उपदेशं ददामि ते / शाण्डिल्या नर्मदायोगे याम्ये भागे तु नार्मदे // RKS_२०.६८ //

तत्र स्नात्वा महाराज त्रीणि लिङ्गानि चार्चयेत् / पञ्चब्रह्मेश्वरं देवं पुष्पेश्वरम् अथापरम् // RKS_२०.६९ //

तृतीयं तु तथा शक्रलिङ्गं चैव स्थण्डिलेश्वरम् / शिवेन कीर्तितं पूर्वं पार्वत्याः षण्मुखस्य च // RKS_२०.७० //

काशीपुर्या वचः श्रुत्वा देवदेवः शतक्रतुः / तं देशं समनुप्राप्य सर्वं स्नानादिकं व्यधात् // RKS_२०.७१ //

तत् क्षणाद् दिव्यदेहश् च सूर्यसंक्रमणं ययौ / शरीरात् तस्य निर्गत्य ब्रह्महत्या ह वासवम् // RKS_२०.७२ //

अस्य तीर्थस्य माहात्म्याद् एकहत्या तवैव का / ब्रह्महत्यासहस्रं हि तमः सूर्योदये यथा // RKS_२०.७३ //

तीर्थे ऽस्मिन् न विशेद्धत्या योजनानि चतुर्दश / एतस्मिन्न् अन्तरे शक्रं प्रत्यक्षं प्राह कल्पगा // RKS_२०.७४ //

शिवम् अस्तु महाराज स्वगृहं याहि साम्प्रतम् / इति तस्या वचः श्रुत्वा नमस्कृत्य तु नर्मदाम् // RKS_२०.७५ //

दिव्यं यानं समारूढो मुदा परमया युतः / अप्सरोगणसंकीर्णं सिद्धगन्धर्वसेवितम् // RKS_२०.७६ //

तत्रारूढः सुरपतिर् यथापूर्वं तथैव च / धृतदिव्यातपत्रस् तु वीज्यमानो ऽप्सरोगणैः // RKS_२०.७७ //

स्तूयमानः सुरगणैः प्रविवेशामरावतीम् / शिवेन कथितं ह्य् एतत् पार्वत्याः षण्मुखस्य च // RKS_२०.७८ //

मया तु कथितं राजंस् तव ब्रह्मर्षिपूर्वकम् // RKS_२०.७९ //

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे ब्रह्महत्याछेदनो नाम विंशो ऽध्यायः ||

RKS अध्याय २१

युधिष्ठिर उवाच: भूयश्चेच्छाम्य् अहं श्रोतुं नर्मदातीर्थकीर्तनम् / तृप्तिं नैवाधिगच्छामि शृण्वन्नपि महामुने // RKS_२१.१ //

इदानीं श्रोतुम् इच्छामि रेवाकुब्जासमागमम् / आख्यानसहितं ब्रह्मन् कथयस्व प्रसादतः // RKS_२१.२ //