Great Sayings of the Upanishads
Mahāvākyopaniṣat
SKमह्�व्�क्योपनि�अत् भद्र� कर्�एभि�- इति ��न्ति� अपरोक्��नुभवोपदे��धिक्�र्� अथ होव्�च भगव्�न् ब्रह्म्�परोक्��नुभवपरोपनि�अद� व्य्�ख्य्�स्य्�म� || १ || गुह्य्�द्गुह्यतरमे�� न प्रक्�त्�योपदे��अव्य्� | स्�त्त्विक्�य्�न्तर्मुख्�य परि�उ�र्��अवे || २ || विवर�अम् यन्मह्�व्�क्यसिद्ध्�न्तमह्�विद्य्�कलेबरम् | विकलेबरकैवल्यर्�मचन्द्रपद� भजे || इह खलु अथर्व�अवेदप्रविभक्तेय� मह्�व्�क्योपनि�अत् स्व्�तिरिक्तप्रप�चतदस�भवप्रबोधसिद्धब्रह्मम्�त्रप्रप�चन- प्�र्वक� विजयते | अस्य्�� स्वल्पग्रन्थतो विवर�अम्�रभ्यते | उत्तम्�धिक्�रिपुरु��नुपलभ्य ब्रह्म्� स्व्�नुभव� प्रक�अयत्�त्य्�ह- अथेति | किमिति ? अपरोक्�एति || १ || �दौ वक्�यम्��ओपनि�अदो रहस्य्�र्थतय्� गोप्यत्�म्�ह- गुह्य्�दिति | प्र्�क्�त्�य यथोक्तस्�धनविकल्�य | कस्म्� उपदे��अव्येत्यत्र स्�त्त्विक्�येति | केवलसत्त्वव्�त्तिमत्प्रत्य�मुख्�य स्व्�च्�र्य�उ�र्���दिस्�धनस�पन्न्�य उपदे��अव्येत्यर्थ� || २ || प्. ३०२) विद्य्�विद्ययो� स्वर्�प� क्�र्य� च अथ स�स्�तिबन्धमोक्�अयोर्विद्य्�विद्ये चक्�उ�� उपस�ह्�त्य विज्��य्�विद्य्�लोक्���अस्तमोद्�क् || ३ || तमो हि �अर्�रप्रप�चम्�ब्रह्मस्थ्�वर्�न्तमनन्त्�खिल्�ज्���अभ्�तम् | निखिलनिगमोदितसक्�मकर्मव्यवह्�रो लोक� || ४ ||
SKकेयमुपनि�अदित्यत्र त्�मेव वि�इन��इ- अथेति | अथ यथोक्तस्�धनस�पत्त्यनन्तर� मुमुक्�उ� स्व्�तिरिक्त्�स्तित्�र्�पेय� स�स्�ति� तदस्त्�ति प्रव्�त्तिम्�र्गो बन्ध� तन्न्�स्त्�ति निव्�त्तिम्�र्गो मोक्�अ� | तयो� स�स्�तिमोक्�अबन्धयो� हेत्� क्�वित्यत्र- विद्य्�चक्�उ� स�स्�रनिवर्तकतय्� मोक्�अहेतु� | अविद्य्�चक्�उस्तु स�स्�रोऽस्त्�ति प्रवर्तकतय्� बन्धहेतु� | ते उभे स�स्�रो न्�स्त्यस्त्�ति वेदनर्�पे विद्य्�विद्ये चक्�उ�� ब्रह्म्�तिरिक्तवस्तुस्�म्�न्य्�स�भवप्रबोधत� उपस�ह्�त्य अपह्नव� क्�त्व्� तदपह्नवसिद्ध� ब्रह्म नि�प्रतियोगिकस्वम्�त्रमिति विज्��य | सम्यग्ज्��नसमक्�ल� विद्व्�न् विदेहमुक्तो भवत्�ति व्�क्य�ए�अ� | अविद्य्�चक्�उ� क्�द्��अमित्यत्र्�ह- अविद्येति | ब्रह्म्�तिरेके�अ क्�लत्रयेऽपि य्� अविद्यम्�न्� सेयमविद्य्� तय्� सत्यवल्लोक्यते इत्यविद्य्�लोक� स एव्���अ� अ��अमविद्य्�पद� तदेव तमोद्���इ� स्वम्�त्र्�व्�रकत्व्�त् || ३ || कि� तत् स्व्�व्�रक� तम इत्यत �ह- तमो ह्�ति | तमो हि �अर्�रप्रप�च� प्रप�च� स्वज्��नत� क्�लतो व्� ��र्यत इति �अर्�र� तदेव ��र्�रम् अविद्य्�पद� तत्क्�र्य� �ब्रह्मस्थ्�वर्�न्त�, तस्य नि�प्रतियोगिकब्रह्मम्�त्र्�वर�अतय्� प्रप�चन्�त् प्रप�च इति व्यवहर��त् प्रत्�तिक्�लम्�त्रस्थ्�यिवत् भ्�न्�द्व्� व्य्�वह्�रिकत्व� प्र्�तिभ्�सिकत्व� च ज्�एयम् | कि� तद्व्य्�वह्�रिकत्व� प्रतिभ्�सिकत्व� च अर्हत्�त्यत्र- य्�वत् स्व्�ज्��न� त्�वदनन्ततय्� अखिल्���अवत् अनन्तको�इब्रह्म्���अवत् भवत्�त्यनन्त्�खिल्�ज्���अभ्�तम् | स्व्�ज्�अलोकस्तु व्�यव्य� �वेतम्�लभेत भ्�तिक्�म� चित्रय्� प्. ३०३) यजेत् प�उक्�म� अप्�म सोममम्�त्� अभ्�म इत्य्�दिनिखिलनिगमोदितसक्�मकर्मव्यवह्�रो व्यवह्�रव्�न् भवति || ४ || ह�सविद्य्�भ्य्�सेन परम्�त्म्�विर्भ्�व�
SKनै�ओऽन्धक्�रोऽयम्�त्म्� | विद्य्� हि क्����न्तर्�दित्यो ज्योतिर्म��अल� ग्र्�ह्य� न्�परम् || ५ || अस्�व्�दित्यो ब्रह्मेत्यजपयोपहित� ह�स� सोऽहम् | प्र्���प्�न्�भ्य्� प्रतिलोम्�नुलोम्�भ्य्� समुपलभ्यैव� स्� चिर� लब्ध्व्� त्रिव्�द्�त्मनि ब्रह्म�यभिध्य्�यम्�ने सच्चिद्�नन्द� परम्�त्म्�विर्भवति || ६ || स्व्�त्म्�प्येव� स�सर्�त्यत्र �ह- नै�ओऽन्धक्�रोऽयम्�त्म्� | योऽन्�त्मप्रप�च्�पह्नवसिद्ध ए�ओऽयम्�त्म्� न्�न्धक्�रो भवति, स्वस्य प्रत्यक्प्रक्���भिन्नपरप्रक्��अम्�त्रत्व्�त् | य्�वदेव� स्व्�त्म्� नोपलभ्यते त्�वन्मुमुक्�उ�� विद्य्�भ्य्�स� कर्तव्य इत्य्�ह- विद्य्� ह्�ति | स्व्�तिरिक्तगन्ध्�सह� ब्रह्म नि�प्रतियोगिकस्वम्�त्रतय्� विद्यत इति ज्��नविज्��नसम्यग्ज्��नतत्त्वज्��नव्�त्ति� विद्य्� हि क्����न्तर्�दित्य� कुत्सितस्व्�विद्य्�पद्����न्तर्ब्�ह्य्�वभ्�सकचिद्�दित्यपर्यवसन्नेति चिद्�दित्य इत्युक्त्� | सैव चिन्म्�त्रज्योतिर्म��अल�, तत्प्रभ्�पु�ज� निर्वि�ए�अब्रह्मम्�त्रगोचरतत्त्वज्��नमेव ग्र्�ह्यम्, तस्य चरमस्�क्��त्क्�रहेतुत्व्�त् ब्रह्मम्�त्रपर्यवसन्नत्व्�च्च | तदेव ग्र्�ह्य� न्�परमपरब्रह्मगोचर� सवि�ए�अज्��न�, क्�लविलम्बफलदत्व्�त् | त्�व्रतममुमुक्�उ�ऐतन्न ग्र्�ह्यमित्यर्थ� || ५ || तथ्�विधतत्त्वज्��नप्र्�प्यपरम्�त्म्�विर्भ्�वोप्�यतत्त्वज्��न्�धि- गमहेतुज्��नविज्��न्�दिस्�धन� किमित्यत्र �ह- अस्�विति | स य�च्�य� पुरु�ए | य�च्�स्�व्�दित्ये | स एक� | स य एव�वित् | इत्य्�दि�रुत्यनुरोधेन अस्मद्द्���इगोचरोऽस्�व्�दित्यो ब्रह्म, स्वगतवि�ए����प्�ये तस्यैव ब्रह्मत्व्�त् | सोऽयमस्�व्�दित्य� न्���द्व्�र्� प्रति�अर्�र� समुपलभ्य उच्छ्व्�सनि�व्�सव्य्�प्�रत� प्रतिलोम्�नुलोम्�भ्य्� प्र्���प्�न्�भ्य्� ह�स� स्�र्य� सोऽहमिति सहजय्�प्रयत्ननि�पन्नय्�जपयोपहितम् |
SKप्. ३०४) एवमजप्�नुस�ध्�ननि�पन्न� ज्��न� विज्��न� सम्यग्ज्��न� व्� चिर� चिरक्�लस्�ध्य� असौ विद्व्�न् लब्ध्व्� अथ व्य��इसम��इतदैक्यप्रप�च्�नुव्�त्तवि�वविर्��ओत्र्�दिद्वितुर्य्�विकल्प- भेदेन त्रिव्�द्�त्मनि ब्रह्म�इ व्य��य्�दिविभ्�गम्�लस्व्�ज्��न- तत्क्�र्यन्�मर्�प्�पह्नवसिद्धनि�प्रतियोगिकब्रह्मम्�त्रव�ए�अतय्� अभिध्य्�यम्�ने सति अथ अन्�तज�अदु�ख्�स�भवप्रबोधसिद्धसच्चिद्�नन्द� परम्�त्म्� अविर्भवति स्वम्�त्रमव�इ�यत इत्यथ� || ६ || तत्त्वज्��नव्�त्तिस्वर्�पम् सहस्रभ्�नुमच्छुरित्� प्�रितत्त्व्�दल्�य्� प्�र्�व्�रप्�र इव | नै�� सम्�धि� | नै�� योगसिद्धि� | नै�� मनोलय� | ब्रह्मैक्य� तत् || ७ || �दित्यवर्�अ� तमसस्तु प्�रे सर्व्��इ र्�प्��इ विचित्य ध्�र� | न्�म्�नि क्�त्व्�भिवदन् यद्�स्ते || ८ || ध्�त्� पुरस्त्�द्यमुद्�जह्�र | �अक्र� प्रविद्व्�न् प्रदि�अ�चतस्र� | तमेव� विद्व्�नम्�त इह भवति | न्�न्य� पन्थ्� अयन्�य विद्यते || ९ || यज्�एन यज्�अमयजन्त देव्�� | त्�नि धर्म्��इ प्रथम्�न्य्�सन् | ते ह न्�क� महिम्�न� सचन्ते | यत्र प्�र्वे स्�ध्य्�� सन्ति देव्�� || १० || इत्थ� भ्�तब्रह्मम्�त्रपर्यवसन्नतत्त्वज्��नव्�त्तिस्तु युगपद्�दितसहस्रोपलक्�इत्�नन्तको�इभ्�नुमत्प्रत्यक्प्रक्���भिन्नप- रप्रक्���त्मन्� छुरित्� स्फुरित्� | प्�र्�व्�रप्�रक इव निस्तर�गसमुद्रवत् ब्रह्मम्�त्ररसर्�पे�अ प्�रितत्व्�त् प्�र्�अत्व्�त् न हि ल्�यते इत्यल्�ल्� ब्रह्मर्�पत्व्�त् | नह्ये�� व्�त्ति� सम्�धि योगसिद्धि� मनोलयो व्� भवितुमर्हति | कि� तु प्रत्यग्ब्रह्मैक्य� तत् || ७ || कि� तत्प्रत्यग्ब्रह्मैक्यमित्यत �ह- �दित्येति | यत् पर्�क्स्�पेक्�अप्रत्यक्परचिदैक्यगतसवि�ए��पह्नवसिद्ध�
SKप्. ३०५) तत् स्व्�तिरिक्ततमसस्तु प्�रे विद्योतम्�नमुदय्�स्तमयकलन्�विरलचिद्�दित्यवर्�अ� चिद्�दित्यर्�प� सच्चिद्�नन्दर्�पे�अ सर्वत्र प्�र्�अमव�इ�यते | ध्�रो विद्व्�न् स्व्�तिरिक्त्�विद्य्�पदतत्क्�र्यगोचरर्�प्��इ न्�म्�नि च विचित्य मिथ्येति विचिन्त्य अपह्नव� क्�त्व्� ब्रह्म्�तिरिक्त� न कि�चिदस्त्�ति यदभिवदन्न्�स्ते तन्म्�त्रमव�इ�यते, स यो ह वै तत् परम� ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति, य एव� निर्ब्�ज� वेद निर्ब्�ज� एव स भवति इति वेदनसमक्�लब्रह्मभ्�व्�पत्ति�रुते� || ८ || तथ्� च ध्�त्� पुरस्त्�देव अमुमर्थमुद्�जह्�र, प्�र्व्�ग्नेय्�दिचतस्रो दि�अ� प्रदि�अ�च ब्रह्मवित्त्वेन विख्य्�तक्�र्ति� प्रविद्व्�न् �अक्रोऽपि प्र्��ओऽस्मि प्रज्��त्म्� त� म्�म्�युरम्�तमित्युप्�स्स्व इति, वेदनफल� तु विप्�पो विरजो ब्रह्मविद्व्�न् ब्रह्मैव्�भिप्रैति इति यमर्थमुद्�जह्�र त� परम्�त्म्�न� नि�प्रतियोगिकस्वम्�त्रमिति एव� विद्व्�न् वेदनसमक्�लम् अम्�त� परम्�त्मेह भवति, ज्��नसमक्�लमेव मुक्त� कैवल्य� य्�ति इति �रुते� | स्व्�ज्��नप्रभवोऽय� बन्ध� स्वज्��न्�न्मोक्�अ� | अयमेव्�व्य्�हत� पन्थ्�� | अयन्�य मोक्��य ब्रह्मज्��न्�द्�ते अन्य� पन्थ्� न विद्यते || ९ || एव� देव्�� इन्द्र्�दयोऽपि ब्रह्म नि�प्रतियोगिकस्वम्�त्रमव�इ�यते ब्रह्म्�तिरिक्त� न कि�चिदस्त्�ति ज्��नयज्�एन यज्�अ� वि��व्�ख्य� ब्रह्म्�यजन्त, ब्रह्म्�हमस्म्�ति भ्�वयन्ते ज्�वन्मुक्त्� मह्�यन्ते | ते�� ज्�वन्मुक्तपद्�र्��ह्�न्� देव्�न्� त्�नि धर्म्��इ प्रथम्�न्य्�सन् ते ज्�वन्मुक्तधर्म्�� अम्�नित्व्�दय� मैत्र्य्�दय�च प्रथम्�� प्रध्�न्� �सन् बभ्�वु� | एव� महिम्�नो देव्� यत्र प्�र्वे स्�ध्य्� देववि�ए�� ज्�वन्मुक्त्�� सन्ति तन्न्�क� सच(क)न्ते त� स्वर्ग� प्र्�प्य प्रक्��अन्ते || १० || प्र�अवह�सज्योतिर्ध्य्�नम् सोऽहमर्क� पर� ज्योतिरर्कज्योतिरह� �इव� | �त्मज्योतिरह� �उक्र� सर्वज्योतिरस्�वहोम् || ११ ||
SKप्. ३०६) तत्र देव्�� कि� कुर्वन्तो इत्यत्र प्रत्यक्परचितोरैक्य्�नुस�ध्�न� कुर्वन्तो वर्तन्ते इत्य्�ह- सोऽहमिति | य� पर�ज्योति� सोऽह� चिदर्क� योऽर्कज्योतिरह� �इव� योऽह� �इव्�र्कज्योति� अह� �उक्र� प्रत्यगभिन्नपरम्�त्म्� सर्वज्योतिरस्�वहोम् | एव� व्यतिह्�रे�अ प्रत्यक्प्रक्���भिन्नपरप्रक्��ओऽहमोम् ओ�क्�र्�र्थप्रत्यक्परविभ्�गैक्यसहतुर्�यतुर्�य� ब्रह्म नि�प्रतियोगिकस्वम्�त्रमित्येव� ध्य्�यन्तोऽद्य्�पि मह्�यन्त इत्यर्थ� || ११ || ह�सज्योतिर्विद्य्�फलम् एतदथर्व�इरोऽध्�ते | प्र्�तरध्�य्�नो र्�त्रिक्�त� प्�प� न्��अयति | स्�यमध्�य्�नो दिवसक्�त� प्�प� न्��अयति | तत् स्�य� प्र्�त� प्रयु�ज्�न� प्�पोऽप्�पो भवति | म्�ध्य�दिनम्�दित्य्�भिमुखोऽध्�य्�न� प�चमह्�प्�तकोपप्�तक्�त् प्रमुच्यते | सर्ववेदप्�र्�य�अपु�य� लभते | �र्�मह्�वि��उस्�युज्यमव्�प्नोत्�त्युपनि�अत् || १२ || विद्य्�फलम्�ह- एतदिति | कि� बहुन्�- �र्�मह्�वि��उस्�युज्यमव्�प्नोति | इत्युपनि�अच्छब्द� मह्�व्�क्योपनि�अत्सम्�प्त्यर्थ� || १२ || �र्�व्�सुदेवेन्द्र�इ�योपनि�अद्ब्रह्मयोगिन्� | मह्�व्�क्योपनि�अदो व्य्�ख्य्�न� लिखित� लघु | मह्�व्�क्यविव्�तिस्तु द्वि�अ��इ� ग्रन्थतो भवेत् || इति �र्�मद्���द्य��ओत्तर�अतोपनि�अच्छ्�स्त्रविवर�ए द्विनवतिस�ख्य्�प्�रक� मह्�व्�क्योपनि�अद्विवर�अ� स�प्�र्�अम्