शान्तिदेवविरचितः बोधिचर्यावतारः / प्रज्ञाकरमतिविरचितया पञ्जिकाख्यव्याख्यया संवलितः /

// ओम् नमो बुद्धाय /

१. बोधिचित्तानुशंसो नाम प्रथमः परिच्छेदः /

सुगतान् ससुतान् सधर्मकायान् प्रणिपत्यादरतो ऽखिलांश्च बन्द्यान् / सुगतात्मजसंवरावतारं कथयिष्यामि यथागमं समासात् // Bच_१.१ //

............ अखिलांश्च बन्द्यानिति कल्याणमित्रप्रभृतीनाम् / सुगतात्मजसंवरावतारमिति अभिधेयकथनम् / कथयिष्यामीति प्रयोजनाभिधानम् / संबन्धप्रतिपादनपदं तु न विद्यते, सामर्थ्यादेव तु स प्रतिपत्तव्यः / यथागममिति स्वातन्त्र्यपरिहारपदम् / समासादिति पुनरुक्ततापरिहारवचनम् / इति समुदायार्थः / अवयवार्थस्तु उच्यते / सुगतानित्यत्र गतशब्देन सर्वपृथग्जनेभ्यो भगवतां व्यवच्छेदं दर्शयति, तेषां संसारान्तर्गतत्वात्, भगवतां तु संसारविनिर्गतत्वात् / सुशब्दस्तु प्रशस्ताद्यर्थत्रयवृत्तिविशिष्टं सुग.......... / तेनायमर्थः- प्रशस्तं यथा भवति एवं मध्यमप्रतिपदा क्लेशाद्यावरणप्रहाणं गताः सुगताः / अनेन प्रहाणसंपत्तिरुक्ता / यदि वा / प्रशस्तं सर्वधर्मनिःस्वभावतातत्त्वं गता अधिगताः सुगताः / अनेन अधिगमसंपदुपदर्शिता / य[दि वा]..............तीर्थिकशास्तृभ्यो भगवतां विशेषश्चोपदर्शितो भवति / तेषामात्मादिभावाभिनिवेशवशात् प्रशस्तगमनाभावात् / आत्मादीनां च प्रमाणबाधितत्वात् / संसाराप्रतिपक्षत्वाच्च अप्रशस्तं गमनम् / अपुनरावृत्त्या वा गताः, पुनर्जन्मनो रागादिना ......... हंकारशुद्धया अहंकारबीजस्य अविद्यायाः सर्वथा प्रहाणात् सुगताः / अनेन स्त्रोतआपन्नसकृदागामिबोधिसत्त्वेभ्यो ऽपि भगवतां विशेषो दर्शितः / तेषां प्रशस्तगमने ऽपि सर्वधात्वप्रहाणात् पुनरावृत्तिसंभवात् / निःशेषं वा ..........सर्ववासनाया अपि कायबाग्बुद्धिवैगुण्यलक्षणायाः स्वयमधिगतमार्गोक्तावपाटवस्य वा सर्वथा प्रहाणात् सुगताः / एतावता संपूर्णगामित्वं भगवतां प्रतिपादितम् / अनेनापि अनागामिश्रावकप्रत्येकबुद्धेभ्यो भगवतामसाधारणगुणत्वमावेदितम् / तेषां..........कायवाग्बुद्धिवैगुण्यस्य स्वाधिगतमार्गोक्तयपाटवस्य च संभवात् / एवं च बुद्धत्वमशेषगुणसरसमसाधारणमपरयोगिभिः सुगतशब्देन ख्यापितम् / तानेवंभूतान् सुगतानादरतः परमप्रसादेन प्रणिपत्येति (Bच्प् २) नमस्कृत्य सुगतात्मजसंवरावतारं कथयिष्यामिति संबन्धः / किंभूतान्? ससुतानिति / सुताश्च मुनीनामिह लब्धप्रमुदितादिभूमयो बोधिसत्त्वा एव गृह्यन्ते / तेषामेव अत्र अधिकृतत्वात् / तैः सह / अनेन विशेषणेन आर्यसंघस्य नमस्कारो ऽन्तर्भावितः / अपरं विशेषणमाहसधर्मकायानिति / सर्वाप [द्विमु]क्तो भगवतां स्वाभाविको धर्मकायः / स एव च अधिगमस्वभावो धर्मः / समूहार्थो वा कायशब्दः जनकायो बलकाय इति यथा / तेन प्रवचनस्यापि ग्रहणम् / तेन सह / अनेनापि धर्मस्य नमस्कारो ऽन्तर्भावितः इति / रत्नत्रयनमस्कारो ऽयमित्यु[क्तं भवति] //

ननु बुद्धाद्धर्मो धर्मतश्च आर्यसंघ इति क्रमः / तत् किमिति बुद्धानन्तरमार्यसंघः, तदनु धर्म इति व्यतिक्रमनिर्देशः? सत्यम् / इह श्लोकबन्धानुरोधाद् व्यतिक्रमनिर्देशो वेदितव्यः / योजनात्तु सुगतान् सधर्मकायान् ससुतान् प्रणिपत्य, इति अनुक्रमेणैव / न कश्चिदत्र दोषः / अथवा / बोधिसत्त्वानामपि अधिगतधर्मत्वादानुरूप्येण धर्मकायो विद्यत एव / तेषामपि सह धर्मकायेन नमस्करणं प्रतिपादनीयम् / ते ऽपि हि समधिगतधर्मतया सुगतत्वनियताः सुगतप्रायाः / इति धर्मात् पूर्वं निर्देशः / इति न किंचिदयुक्तम् / किमेतानेव? नेत्याह- अखिलांश्च बन्द्यानिति / अपरानपि समस्तान् वन्दनीयान् आचार्योपाध्यायप्रभृतीनपि / आदरतः प्रणिपत्येति / इति पूर्वार्धेन सुगतादीनां नमस्कृतिमभिधाय अपरार्धेन अभिधेयादीनि प्रतिपादयन्नाह- सुगतात्मजेत्यादि / आत्मनो जाताः आत्मजाः / सुगतानामात्मजाः जिनपुत्राः, बोधिसत्त्वा इत्यर्थः / तेषां संवरावतारम् / संवरणं संव्रियते वा अनेनेति संवरः, बोधिचित्तग्रहणपूर्वकं बोधिसत्त्वशिक्षासमादानम् / तच्च यथावसरं वक्ष्यामः / तस्य अवतरणम् / अवतीर्यते तस्मिन् वा अनेनेत्यवतारो मार्गः, येन बोधिसत्त्वपदप्राप्तौ सुगतत्वमवाप्यते / तं कथयिष्यामि प्रतिपादयिष्यामि / अनेन ग्रन्थेनेत्यर्थः / एवमनेन प्रतिपाद्यमानत्वात् संवरावतारः अभिधेयमस्य, अयमभिधानं संवरावतारस्य, इति अभिधानाभिधेयलक्षणः संबन्धो ऽप्यर्थात् कथितः / तत्कथनं च अभिधानप्रयोजनम् / परमार्थतस्तु अभिधेयस्वरूपव्युत्पत्तिरेव तत्प्रयोजनम् / अभिधेयस्य पुनः श्रुतमय्यादिप्रज्ञोत्पादनक्रमेण सर्वावरणविगमाद् बुद्धत्वमेव प्रयोजनमिति प्रयोजननिष्ठा / इदं च सुगतात्मजसंवरावतारशब्दे एव अन्तर्भावितम् / तदनन्तरमेवोक्तेः / यदनुशंसकथनेन च सूचयिष्यति /

अशुचिप्रतिमामिमां गृहीत्वा जिनरत्नप्रतिमां करोत्यनर्धाम् / [बोधि १.१०]

इति संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि प्रवृत्त्यङ्गतया प्रतिपादितानि / अन्यथा अनभिधेयादिशङ्कया प्रेक्षावतामत्र प्रवृत्तिर्न स्यात् / ननु त्वया स्वातन्त्रयेण कथितं कथनं कथं ग्रहीष्यन्तीत्याह- यथागममिति / आगमानतिक्रमेण / यथैव प्रवचने भगवद्भिः प्रतिपादितः, (Bच्प् ३) तथा मयापि तदर्थानतिवृत्त्या प्रतिपादयितव्यः / अनेन आगमात् स्वातन्त्र्यं परिहृतं भवति / उत्सूत्रमिदं न भवतीत्यर्थः / प्रवचनार्थावगाहनमपि च अवक्रतया अनेन आत्मनो दर्शितम् / इदमपि प्रवृत्त्यङ्गमेव / ननु यदि यथागमं कथयितव्यः, तर्हि आगमे एव तदभिलाषिणः प्रवर्तिष्यन्ते, तत्किमनेनेत्याह- समासादिति / संक्षेपात् / यदि नाम आगमे ऽपि कथितः, तथापि तत्र अतिविस्तरेण नानासूत्रान्तेषु प्रतिपादनात् / अहं तु पिण्डीकृत्य संक्षेपेण कथयिष्यामीति विशेषः / अनेन पुनरुक्तमिदं भवतीति परिहृतम् / अयमपि च अप्रवृत्त्यङ्गतापरिहारः / तस्मात् प्रवृत्त्यङ्गत्त्वादभिधेयादिकथनमसंगतं न भवति- तर्हि प्रणामकरणमपार्थकम् / तदपि श्रेयोलाभाद्यर्थमभिधीयमानं कथमपार्थकम्? अयमस्याभिप्रायःसुगतादिप्रणामसमुद्भूतपुण्यसंभारसमाक्रान्तचित्तसंतानस्य प्रतनुतरपुराकृतपापवृत्तेरूपशान्तविघ्नस्य आरब्धार्थपरिसमाप्तिरुपजायते / समस्तसाधुजनगतमार्गानुगमनमपि च अनेन आत्मनः प्रकाशितं भवेत् / इष्टदेवतादिनमस्कृतिश्रवणादास्तिकत्वसंभावनया श्रोतृणामात्मग्रन्थे च गौरवमापादितं स्यात् / अत्र च सुगतशब्देन उद्भावितभगवन्दुणमाहात्म्यश्रवणात् तदभिलाषिणः तदुपार्जनप्रवणमानसाः सुगतात्मजसंवरावतारपरिज्ञानाय यत्नवन्तः अस्मिन् प्रवर्तन्ते / इदमभिमतदेवतादिप्रणामफलम् / एतेन इदमपि- येन यदभिमतमभिप्रेतं कर्तुम्, स तदेव करोतु नान्यत् / अन्यकरणे अप्रस्तुताभिधानमतिप्रसङ्गश्च स्यात् / तदयमपि संवरावतारकथने कृताभिप्रायः किमप्रस्तुतमिष्टदेवतादिप्रणामं करोति? प्रागुक्तदोषद्वयप्रसङ्गादिति यदुच्यते, तदपि निराकृतं भवति, तदुपयोगस्य वर्णितत्वात् नाप्रस्तुताभिधानम् / यत् प्रकृतोपयोगि तद्वक्तव्यं नान्यत्, इत्यतिप्रसङ्गो नास्तीति सर्वं सुस्थम् //

ननु आगमानतिरिक्तं संक्षेपेणाभिधीयमानमपि कथमर्थविशेषाद्यभावाद्विशेषेण प्रवृत्त्यङ्गतया कस्यचिदुपादेयं स्यात्? तस्मादागमादधिकमपि किंचिदत्र वक्तव्यमित्याशङ्कयाह-

न हि किंचिदपूर्वमत्र वाच्यं न च संग्रथनकौशलं ममास्ति / अत एव न मे परार्थचिन्ता स्वमनो वासयितुं कृतं मयेदम् // Bच_१.२ //

नैव किंचिदपूर्वमपरमागमादतिरिक्तमस्मिन् वक्तव्यमस्ति मम / यस्मादर्थे वा हिशब्दः / तर्हि तदधिकप्रमेयानभिधाने ऽपि पदार्थरचनाविशेषो भविष्यति / तस्मादपि विशेषेण प्रवृत्तिः स्यादिति / अत्राह- न चेति / नापि संग्रथनमर्थपदविन्यासविशेषः, तत्र कौशलं नैपुण्यं ममास्ति / अवधारणे वा चकारः / यद्येवम्, कथमस्य परार्थोपयोगित्वमिति / (Bच्प् ४) आह- अत एवेति / परप्रसञ्जितमेव अभ्युपगच्छति / यस्मादपूर्वं वक्तुं मम शक्तिर्नास्ति / नापि संग्रथनकौशलमस्ति / न च परार्थचिन्तापि / परार्थोपयुक्तमिदं भवतीति विकल्पो ऽपि मे नास्ति, तत्र श्क्तिवैगुण्यात् / किमर्थं करणाय यत्न इति चेदाह- खमन इति / आत्मचित्तं सुगतात्मजसंवरावताराभ्यासरसेन अधिकाधिकं वासयितुं कृतं प्रणितं मया प्रकरणमिदम् / संवरावतारकथनं वा / अतीतकालनिर्देशः अन्तस्तत्त्वनिष्पन्नं मनसि निधायेति //

ननु नात्मार्थं ग्रन्थप्रणयनं दृष्टम्, न च स्वयंकृतेनैव आत्मनि विशेषाधानम्, तावतः संस्कारविशेषस्य प्रागेवात्मनि विद्यमानत्वादिति / अत्राह-

मम तावदनेन याति वृद्धिं कुशलं भावयितुं प्रसादवेगः / अथ मत्समधातुरेव पश्येदपरो ऽप्येनमतो ऽपि सार्थको ऽयम् // Bच_१.३ //

अनेन ग्रन्थेन वा / कुशलं शुभमनस्कारं भावयितुमाराधयितुम् / वृद्धिं याति प्रसादवेगः / उत्तरोत्तरवर्धमानस्य प्रसन्नचित्तसंतानस्य प्रवाहवाहितया प्रवृत्तिः / अनेन स्वार्थकारित्वमनुभवसिद्धमस्य निदर्शयति / परार्थकारित्वमपि लेशतः संभवति इति दर्शयन्नाह- अथ मत्समेत्यादि / अथेति प्रकारान्तरोपन्यासे / स्वार्थकारित्वमस्य तावदनुभवसिद्धम् / यदि पुनर्मम समानप्रकृतिरेव कश्चिदन्यः पश्येदीक्षेत, एनं ग्रन्थमर्थं वा, अतो ऽपि परार्थोपयुक्तत्वादपि सार्थकः सप्रयोजनो ऽयम् / परार्थोपयोगस्यापि कथंचित् संभवात् / अनेन श्लोकेन निरभिमानतामात्मनो दर्शयति //

इदानीं संवरावतारकथां ग्राहयितुमुपोद्धातं रचयन्नाह-

क्षणसंपदियं सुदुर्लभा प्रतिलब्धा पुरुषार्थसाधनी / यदि नात्र विचिन्त्यते हितं पुनरप्येष समागमः कुतः // Bच_१.४ //

अष्टाक्षणविनिर्मुक्तस्य क्षणस्य संपत्तिः समग्रता / इयं सुदुर्लभा सुष्ठु दुःखेन लभ्यत इति कथंचित्प्राप्या /

महार्णवयुगच्छिद्रकुर्मग्रीवार्पणोपमा /

प्रतिलब्धा प्राप्ता, सा च पुरुषार्थसाधनी / पुरुषस्य अर्थः अभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणः, तस्य साधनी निष्पादनी / तदङ्गत्वात् तत्र समर्थेति यावत् / यदि च एवंभूतायामपि अस्यां (Bच्प् ५) न हितं विचिन्त्यते, स्वपरसुखहेतुः स्वर्गापवर्गसाधनं नोपादीयते, तदा पुनरपि भूयो ऽपि एष तथागतोत्पादः श्रद्धाक्शणविमुक्तो मनुष्यभावः इत्ययं समागमः समावेशो मिलनमिति यावत् / कुतः कथम्? न कथंचिद्भविष्यति सुदुर्लभत्वात् / अक्षणावस्थायां धर्मप्रविचयस्य कर्तुमशक्यत्वात्, इत्यभिप्रायः / यथोक्तमार्यगण्डव्यूहसूत्रे आर्यजयोष्मायतनविमोक्षे-

दुर्लभा अष्टाक्षणविनिवृत्तिः / दुर्लभो मनुष्यभावप्रतिलम्भः / दुर्लभा क्षणसंपद्विशुद्धिः / दुर्लभो बुद्धोत्पादः / दुर्लभा अविकलेन्द्रियता / दुर्लभो बुद्धधर्मश्रवणः / दुर्लभं सत्पुरुषसमवधानम् / दुर्लभानि भूतकल्याणमित्राणि / दुर्लभो भूतनयानुशासन्युपसंहारः / दुर्लभं सम्यग्जीवितं मनुष्यलोके इति // [गण्डव्यूहसूत्र ११६]

इदमेवाभिसंधायोक्तम्-

मानुष्यं दुर्लभं लोके बुद्धोत्पादो ऽतिदुर्लभः / ततो ऽपि श्रद्धाप्रव्रज्याप्रतिपत्तिः सुदुर्लभा //

बोधौ चित्तं दृढं सर्वसत्त्वानामनुकम्पया / सर्वदुःखप्रशान्त्यर्थं दुर्लभानां परंपरा //

इति //

अक्षणाः पुनरिमे-

नरकप्रेततिर्यञ्चो म्लेच्छा दीर्घायुषो ऽमराः / मिथ्यादृग्बुद्धकान्तारौ मूकताष्टाविहाक्षणाः //

इति //

तस्मादिदानीमेव उद्योगः कर्तव्य इति //

सांप्रतं बोधिचित्तग्रहणाय तत्राभिलाषमुत्पादयितुमनुशंसामवतारयन्नाह-

रात्रौ यथा मेघघनान्धकारे विद्युत् क्षणं दर्शयति प्रकाशम् / बुद्धानुभावेन तथा कदाचिल्लोकस्य पुण्येषु मतिः क्षणं स्यात् // Bच_१.५ //

निशायां यथा जलदागमसमये मेघैर्बहुले तमसि सति सौदामनी क्षणलवमात्रमालोकयति किंचिद्वस्तुजातं प्रकाशयति / सैवोपमा अत्रापि इत्याह- बुद्धानुभावेनेत्यादि / बुद्धा एव हि भगवन्तो हितसुखोपसंहाराय सदा भव्याभव्यतया सर्वसत्त्वसंतानमवलोकयन्तस्तिष्ठन्ति / यदा यत्र येनोपायेन यस्मै यं भव्यं पश्यन्ति तदा तत्र तेनोपायेन तस्मै तमधितिष्ठन्ति / अभव्यावस्थायामुपेक्ष्य विहरन्ति / इति तथागताधिष्ठानेन कथंचिद्दुर्लभोत्पत्तिकत्वात् / लोकस्य जनस्य पुण्येषु हितसुखहेतुषु कुशलेषु कर्मसु बुद्धिर्मुहूर्तमेकं भवेत् / तत्र तस्या अस्थिरत्वात् / अनादिसंसारे लोकेन अकुशलपक्षस्यैव अभ्यस्तत्वात् //

(Bच्प् ६) यदि नाम एवम्, ततः किमित्याह-

तस्माच्छुभं दुर्बलमेव नित्यं बलं तु पापस्य महत्सुघोरम् / तज्जीयते ऽन्येन शुभेन केन संबोधिचित्तं यदि नाम न स्यात् // Bच_१.६ //

यत एवम्, तस्माच्छुभं पुण्यं दुर्बलं सामर्थ्यविकलमेव, विद्युदुन्मेषप्रायत्वात् अति कृशम् / नित्यं सर्वकालम् / कस्य तर्हि अतिशयवद् बलमस्तीत्याह- बलं त्विति / सामर्थ्यं पुनरशुभस्य महत्, मेघघनान्धकारसदृशत्त्वात्तस्य / सुघोरमतिभयंकरं नरकादिदुःखदायकत्वात्, सुदुर्जयत्वाच्च / भवतु नाम महत् सामर्थ्यमस्य, तथापि तदपरेण बलवता पुण्येन जेष्यते, तथा च न काचित् क्षतिरिति, आह- तदित्यादि / तत् तादृशं महासामर्थ्यं जीयते अभिभूयते / अन्येन इतरेण / केन? न केनापीत्यर्थः / कुतः पुनरेवमुच्यते? संबोधीत्यादि / सम्यक्संबोधौ बुद्धत्वे यच्चित्तं सर्वसत्त्वसमुद्धरणाभिप्रायेण तत्प्राप्त्यर्थमध्याशयेन मनसिकारः / तद्यदि नाम न भवेत्, महासामर्थ्यं हि तदपरेण महीयसा पराजीयते सूर्येणेव निशान्धकारः / न च संबोधिचित्तात् प्रतिपक्षो महीयानपरः संभवति / तस्मात् तत्प्रतिघाताय संबोधिचित्तमेव उपादेयं नान्यदित्यभिप्रायः //

इतो ऽपि संबोधिचित्तमुपादेयमित्याह-

कल्पाननल्पान् प्रविचिन्तयद्भिर्दृष्टं मुनीन्द्रैर्हितमेतदेव / यतः सुखेनैव सुखं प्रवृद्धमुत्प्लावयत्यप्रमिताञ्जनौघान् // Bच_१.७ //

एको ऽन्तरकल्पः कल्पः / विंशतिरन्तरकल्पाः कल्पः / अशीतिरन्तरकल्पाः कल्पः / स च महाकल्प इत्यभिधीयते / तदिह महाकल्पस्यैव ग्रहणम् / अनल्पान् बहून् प्रथमासंख्येयान्तर्गतान् / प्रविचिन्तयद्भिः तात्पर्येण परिभावयद्भिः / दृष्टमधिगतम् / मुनीन्द्रैः बुद्धैर्भगवद्भिर्बोधिसत्त्वावस्थायाम् / हितं सर्वार्थसाधनयोग्यम्, तद्बीजभूतत्वात् / एतदेव संबोधिचित्तमेव / कथं पुनरिदमेव हितमित्याह- यत इत्यादि / यस्मात् सुखं प्रवृद्धं प्रकर्षगतं बुद्धत्वलक्षणम् / अप्रमितान् अप्रमेयान् / जनौघान् सत्त्वसमूहान् / उत्प्लावयति उत्तारयति संसारदुःखमहार्णवात् / तस्मादिदमेव हितम् //

अथवा / यस्मात् सुखं देवमनुष्यसंपत्तिलक्षणम् / प्रवृद्धं वृद्धिं गतम् / अर्थात् संबोधिचित्तादेव / उत्प्लावयति अतिशयेन संतर्पयति / सौकर्यादधिकतरं यद्भवति तदुत्प्लावनमुच्यते / यथा दध्ना वयमुत्प्लाविता इति सौकर्यादधिकतरं दधि भूतमित्यर्थः //

(Bच्प् ७) यदि वा / यतः संबोधिचित्तात् सुखं प्रवृद्धमिति योजनीयम् //

कथं प्रवृद्धमित्याह- सुखेनैवेति / न अकृच्छ्रेण / न शिरोलुञ्चनादिना महता कष्टेन / तथा हि बोधिचित्तसंवरादेव बोधिसत्त्वो ऽमितपुण्यज्ञानसंभारात् प्रवर्धमानो देवमनुष्यसंपत्तीः सुखमधिगच्छन् सत्त्वानेव अधिकतरं ताभिः संतर्पयतीति / यद्वक्ष्यति-

एवं सुखात्सुखं गच्छन् को विषीदेत्सचेतनः / बोधिचित्तरथं प्राप्य सर्वखेदश्रमापहम् //

इति // [बोधि. ७.३०]

ननु भगवतामपि मैत्रीबलादिजातकेषु [जातकमाला-८] महद्दुष्करं श्रूयते / तत् कथं सुखेनैव सुखं प्रवृद्धमिति? नैष दोषः / यतः उत्पाद्यमेव परहितसुखाधायकं दुःखं स्वपरयोः / कृपात्मभिः / सुखमेव तादृशं दुःखं परदुःखदुःखिनां धिमतामिति प्रतिपादयिष्यते //

अस्मादपि स्वपरहितहेतुत्वाद्बोधिचित्तं न परित्याज्यमेवेति दर्शयन्नाह-

भवदुःखशतानि तर्तुकामैरपि सत्त्वव्यसनानि हर्तुकामैः / बहुसौख्यशतानि भोक्तुकामैर्न विमोच्यं हि सदैव बोधिचित्तम् // Bच_१.८ //

संसारदुःखशतानि नरकादिगतिदुःखानामसातवेदितानां शतानि अपर्यन्तसमूहां स्तर्तुकामैः परित्यक्तुमिच्छद्भिः श्रावकप्रत्येकबुद्धगोत्रैः / न केवलमात्मीयानि, लोकानां जात्यादिदुःखान्यपि हर्तुकामैरपनेतुकामैर्बोधिसत्त्वगोत्रैः / न केवलं स्वपरदुःखानि हर्तुकामैः, अपि च, बहूनि सुखान्येव सौख्यानि तेषां शतानि देवमनुष्योपपत्तिलभ्यानि अनुभवितुकामैः संसारसुखाभिलाषुकैरपि / सदैव सर्वकालं न विमोच्यमपरित्याज्यं बोधिचित्तम् / स्वीकर्तव्यमित्यर्थः / अथवा संबोधिकाङ्क्षिणामेव विशेषणानि //

अस्मादपि गुणविशेषाद्बोधिचित्तं ग्राह्यमित्याह-

भवचारकबन्धनो वराकः सुगतानां सुत उच्यते क्षणेन / सनरामरलोकवन्दनीयो भवति स्मोदित एव बोधिचित्ते // Bच_१.९ //

संसार एव बन्धनागारम्, तत्र बन्धनं बन्धो रागादय एव यस्येति विग्रहः / तादृशो वराकस्तपस्वी सन् / उदिते एव बोधिचित्ते प्रथमतरं बोधिचित्तसंवरग्रहणसमये / सुगतानां सुत उच्यते, बुद्धपुत्र इत्यभिधीयते / क्षणेन तत्क्षणमेव / न केवलमेवमित्याह- (Bच्प् ८) सनरामरेत्यादि / सह नरामरैः मनुष्यदेवैर्वर्तन्ते ये असुरादयो लोकाः, तेसामपि वन्दनीयो नमस्करणीयः स्तवनीयश्च भवति स्म / स्मशब्देन अतीतकालाभिद्योतनाद्बोधिचित्तोदयसमये एव भूतः //

अस्मादपि गुणानुशंसदर्शनाद्बोधिचित्तग्रहणे यत्नः करणीय इत्याह-

अशुचिप्रतिमामिमां गृहीत्वा जिनरत्नप्रतिमां करोत्यनर्घाम् / रसजातमतीव वेधनीयं सुदृढं गृह्णत बोधिचित्तसंज्ञम् // Bच_१.१० //

अमेध्यप्रतिमामिमां मनुष्यादिकलेवरस्वभावां तद्धातुकां तत्स्वभावाम् / तेन संवर्धितामित्यर्थः / तां गृहीत्वा आदाय / जिन एव रत्नम्, दुर्लभप्रतिलम्भादिगुणयोगात् / तस्य प्रतिमां करोति निष्पादयति बोधिचित्तम् / तथागतविग्रहं निर्वर्तयतीत्यर्थः / किं भूताम्? अनर्घाम् / न विद्यते अर्घो मूल्यं यस्याः / सर्वत्रैधातुकातिशायिगुणत्वाद् गुणपर्यन्तापरिज्ञानाच्च / तथोक्तां ताम् / अत एव रसजातं रसप्रकारम् / अत्युच्चवेधकारित्वादतीव वेधनीयम् / कर्तरि अनीयः करणे वा / तत् तादृशम् / बोधिचित्तं संज्ञा अस्य रसजातस्य / बोधिचित्तापरव्यपदेशम् / सुदृढं गृह्णत यथा गृहीतं पुनर्न चलति गृह्णीतेति प्राप्ते गृह्णतेति यथागमपाठात् / तस्माज्जिनरत्नमात्मानं कर्तुकामैर्बोधिचित्तमहारसः सुदृढं ग्रहीतव्यः / उक्तं च आर्यमैत्रेयविमोक्षे [गण्डव्यूहसूत्र ५०२]

तद्यथा कुलपुत्र अस्ति हाटकप्रभासं नाम रसजातम् / तस्यैकं पलं लोहपलसहस्रं सुवर्णीकरोति / न च तद्रसपलं शक्यते तेन लोहपलसहस्रेण पर्यादातुं लोहीकर्तुं वा / एवमेव एकः सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातुः कुशलमूलपरिणामनाज्ञानसंगृहीतः सर्वकर्मक्लेशावरणलोहानि पर्यादाय सर्वधर्मान् सर्वज्ञतासुवर्णान् करोति / न च सर्वज्ञताचित्तोत्पादरसधातुः शक्यते सर्वकर्मक्लेशावरणलोहादिभिः पर्यादातुं तत्कर्तुं वेति //

भवगतिषु विभूतिकामैरपि नात्र संशयो विपर्यासो वा कर्तव्यः इत्युपदर्शयन्नाह-

सुपरीक्षितमप्रमेयधीभिर्बहुमूल्यं जगदेकसार्थवाहैः / गतिपत्तनविप्रवासशीलाः सुदृढं गृह्ण् अत बोधिचित्तरत्नम् // Bच_१.११ //

गतय एव पत्तनानि पण्यद्रव्यक्रयविक्रयनगराणि इह पत्तनानि / तद्वत् शुभाशुभकर्मपण्यद्रव्यक्रयविक्रयस्थानानि गतिपत्तनानि / तेषु विप्रवासो विप्रवसनमेव शीलं स्वभावो येषां ते तथोक्ताः / तेषां संबोधनम् / हे गतिपत्तनविप्रवासशीलाः, सुदृढं गृह्णत बोधिचित्तरत्नम् / बोधिचित्तमेव रत्नं रत्नमिव / यथा चिन्तामणिमहारत्नं सर्वदारिद्यदुर्गतिप्रशमनहेतुः, (Bच्प् ९) तथा इदमपि बोधिचित्तरत्नम् / अयमभिप्रायः- वणिज एव सुखसंपत्तिलाभार्थिनो यूयम् / अतः इदमेव महारत्नं महतादरेण गृह्णत / कुतः? बहुमूल्यमिति हेतुपदमेतत् / यस्मादनर्घमिदं सर्वातिशायि लौकिकलोकोत्तरसंपत्तिनिदानभूतत्वात्, तस्मादिदमेव ग्राह्यमित्यर्थः / कथमिदं ज्ञायत इति चेदाह- सुपरीक्षितमिति / सुष्ठु निरूपितं सम्यङ् निर्णीतमित्यर्थः / कैरित्याह- अप्रमेयधीभिः / अप्रमेया प्रमातुमशक्या धीर्बुद्धिर्येषां तैः महाप्राज्ञैः बुद्धबोधिसत्त्वैः / एतावता परीक्षायां स्खलितमपि नास्ति इति सुपरीक्शितमुच्यते / पुनरपि किंभूतैः? जगदेकसार्थवाहैः / सार्थं वाहयन्तीत्यण् / जगतामेक एव सार्थवाहाः करुणावशवर्तिनो बुद्धा भगवन्तो बोधिसत्त्वाश्च, तैः / यथा खलु वणिजां हिताहितप्राप्तिपरिहारयोर्हितैषिणो ज्ञानवन्तश्च सार्थवाहा नेतारो भवन्ति, इति न तत्र विसंवादसंभावना, तथा अत्रापीत्यभिप्रायः / तस्मादिदमेव बोधिचित्तरत्नमनर्घं सुदृढं ग्राह्यमिति / एतच्च तत्रैवोक्तम्-

तद्यथा कुलपुत्र यावच्चन्द्रसूर्यौ मन्डलप्रभया अवभासेते / अत्रान्तरे ये केचिद्धन धान्यरत्नजातरूपरजतपुष्पधूपगन्धमाल्यविलेपनपरिभोगाः, ते सर्वे वशिराजमहामणिरत्नस्य मूल्यं न क्षमन्ते, एवमेव यावत् त्रिष्वपि अध्वसु सर्वज्ञज्ञानं धर्मधातुविषयमवभासयति / अत्रान्तरे यानि कानि चित् सर्वदेवमनुष्यसर्वसत्त्वसर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धकुशलमूलानि सास्रवानास्रवाणि सर्वाणि तानि बोधिचित्तोत्पादवशिराजमहामणिरत्नस्य मूल्यं न क्षमन्ते / [गण्डव्यूहसूत्र-५००] इति //

इदमपरमसाधारणमतिशयवत् कल्पतरोरिव माहात्म्यमस्य उपदर्शयन्नाह-

कदलीव फलं विहाय याति क्षयमन्यत् कुशलं हि सर्वमेव / सततं फलति क्षयं न याति प्रसवत्येव तु बोधिचित्तवृक्षः // Bच_१.१२ //

कदली यथा पलमेकवारं दत्वा न पुनः फलति, तथा बोधिचित्तादन्यदपि कुशलं सर्वमेव किंचिदेव विपाके परिपक्वे न पुनः फलदानसमर्थं भवति / तावतैवास्य परिक्षयात्, विपाकस्य च अव्याकृततया पुनः फलानुबन्धाभावात् / बोधिचित्तस्य पुनरयं विशेषः इत्याह- सततमित्यादि / सर्वकालं फलति देवमनुष्योपपत्तिषु सुखसंपत्तिप्रदानात् क्षयं न याति तदन्यकुशलवत्, स्थिरस्वभावत्वात् / प्रतिक्षणमनेकप्रकारैः शुभमेघप्रवाहैरापूर्यमाणत्वाच्च प्रसवत्येव तु बोधिचित्तवृक्षः, अविच्छिन्नसुखसंपत्तिफलप्रसवनात्, उत्तरोत्तरमपरा परगुणविशेषजननाच्च / बोधिचित्तं वृक्श इव / उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः / यस्मादेवम्, तस्मादनुपरतमतिशयवत्सर्वसुखसंपदः प्राप्तुकामैः प्रेक्षावद्भिरिदमेव ग्राह्यम् / कथितं चैतदार्याक्षयमतिनिर्देशे-

(Bच्प् १०) तद्यथापि नाम भदन्त शारद्वतीपुत्र महासमुद्रपतितस्योदकबिन्दोर्नास्त्यन्तरा परिक्षयः पर्यादानं यावन्न कल्पपर्यन्तः इति, एवमेव बोधिपरिणामितस्य कुशलमूलस्य नास्त्यन्तरा परिक्षयः पर्यादानं यावन्न बोधिमण्डनिषदनम् // इति //

न केवलं सर्वशुभसंचयकारणम्, अकुशलपक्षक्षयहेतुरपि बोधिचित्तमिति सार्धश्लोकेनाह-

कृत्वापि पापानि सुदारुणानि यदाश्रयादुत्तरति क्षणेन / शूराश्रयेणेव महाभयानि नाश्रीयते तत्कथमज्ञसत्त्वैः // Bच_१.१३ //

बोधिचित्तग्रहणात्पूर्वं कृत्वापि पापानि अकुशलकर्माणि नरकादिषु दुःसहदुःखदायकत्वात् सुदारुणानि अतिभयंकराणि महान्ति वा यस्य बोधिचित्तस्याश्रयादाश्रयणात् तदुत्पादनरक्षणवर्धनसेवनलक्षणात् उत्तरति निस्तरति / तत्सामर्थ्याभिभवेन अतिक्रामतीत्यर्थः / क्षणेन एकस्मिन्नेव क्षणे महतः पुण्यराशेः समुपार्जनात् / तदुत्पादनमात्रेण / कथमिवोत्तरति? शूराश्रयेणेव महाभयानि बलवत्पुरुषाश्रयेण यथा महापराधं कृत्वापि कश्चिदुत्तरति तदपराधफलान्निर्भयो भवति, तथा प्रकृते ऽपि / तदेवंभूतं बोधिचित्तं कथं किमिति नाश्रीयते न सेव्यते? अज्ञसत्त्वैः प्रज्ञाविकलैर्मूढजनैरित्यर्थः / आश्रयणीयमेव तद्भवेदिति भावः / इदमपि तत्रैवोक्तम्-

तद्यथा कुलपुत्र शूरसंनिश्रितः पुरुषः सर्वशत्रुभ्यो न बिभेति, एवमेव बोधिचित्तोत्पादशूरसंनिश्रितो बोधिसत्त्वः सर्वदुश्चरितशत्रुभ्यो न बिभेतीति //

अपरमपि बोधिचित्तात्पापक्षयदृष्टान्तमाह-

युगान्तकालानलवन्महान्ति पापानि यन्निर्दहति क्षणेन /

युगान्तकाले प्रलयसमये अनलो बह्निः सप्तसूर्योदयसमुद्भूतः यथा सर्वं कामाधातुं सप्रथमध्यानं निर्दहति, निःशेषं दहति यथा भस्मापि नावशिष्यते, तद्वत् पापानि / किंभूतानि? महान्ति सुमेरुप्रख्यानि महारौरवादिदुःखविपाकानि यद् बोधिचित्तं निर्दहति तद्विपाकोपघातान्निर्मूलयति / क्षणेन नचिरेण / नाश्रीयते तत्कथमज्ञसत्त्वैरिति संबन्धः कार्यः // एतदपि तत्रैवोक्तम्- कल्पोद्दाहाग्निभूतं सर्वदुष्कृतनिर्दहनतया / पातालभूतं सर्वाकुशलधर्मपर्यादानकरणतया इति //

ननु कृतकर्माविप्रणाशवादी भगवान्, तत् कथमिदमभिधीयते? सत्यमुच्यते / बोधिचित्तप्रसूते प्रतिक्षणमाकाशधातुव्यापके महति पुण्यौघे ऽन्तर्भूततया लवणपलोपमन्यायेन अप्रज्ञायमानत्वात्, बलवता प्रतिपक्षेण अभीभूतत्वाच्च, फलदानासमर्थं दग्धमेव तदित्यदोषः / यदि वा निरुपायाभिसंधिना तदुक्तम्- नाभुक्तं क्षीयते कर्मेति / इदं तु सर्वपापनिर्मूलने (Bच्प् ११) महानुपायः / तथा हि- यदा बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानाकाशधातुव्यापिनः सर्वदुःखात् समुद्धृत्य सर्वसुखसंपन्नान् करिष्यामीत्यध्याशयेन विचिन्तयति / पूर्वकृतं च पापं विदूषणासमुदाचारादिभिः क्षपयति, तदा बोधिचित्तबलादेव तत्संताने पापस्य कः सद्भावः, येन चोद्यस्यावकाशः स्यादिति सर्वं निराकुलम् / एतावता यदुक्तम्- तज्जीयते ऽन्येन शुभेन केन इति, तदपि विस्पष्टीकृतम् / अन्ये पुनः- अनियतविपाकापेक्षया सर्वमेतदुच्यते, नियतविपाकस्य तु कर्मणः केनचित्प्रतिषेद्धुमशक्यत्वादित्याहुः //

इत्थमपि बोधिचित्तमुपादेयमित्याह-

यस्यानुशंसानमितानुवाच मैत्रेयनाथः सुधनाय धीमान् // Bच_१.१४ //

यस्य बोधिचित्तस्य अनुशंसान् स्वाभाविकान् गुणान् अमितान् अप्रमाणान् मैत्रेयनाथः भगवानजितः / किंभूतः? धीमान् बोधिसत्त्वः / उवाच उक्तवान् / सुधनाय सुधननाम्ने बोधिसत्त्वाय / तथा च आर्यगण्डव्यूहसूत्रे [वर्णितम्-

बोधिचित्तं हि कुलपुत्र बीजभूतं सर्वबुद्धधर्माणाम् / क्षेत्रभूतं सर्वजगच्छुक्लधर्मविरोहणतया / धरणिभूतं सर्वलोकप्रतिशरणतया / यावत् पितृभूतं सर्वबोधिसत्त्वारक्षणतया / पे......... / वैश्रवणभूतं सर्वदारिद्यसंछेदनतया / चिन्तामणिराजभूतं सर्वार्थसंसाधनतया / भद्रघटभूतं सर्वाभिप्रायपरिपूरणतया / शक्तिभूतं क्लेशशत्रुविजयाय // इत्यादि विस्तरः //

नाश्रीयते तत् कथमज्ञसत्त्वैः इति अत्रापि योजनीयम् //

इदानीं बोधिचित्तस्य प्रभेदं दर्शयन्नाह-

तद्बोधिचित्तं द्विविधं विज्ञातव्यं समासतः / बोधिप्रणिधिचित्तं च बोधिप्रस्थानमेव च // Bच_१.१५ //

तत् समनन्तरप्रदर्शितानुशंसं बोधिचित्तं द्विविधं द्विप्रकारं विज्ञातव्यं वेदितव्यम् / गोत्रभूम्यादिगतानेकप्रकारसंभवे ऽपि कथं द्विविधमित्याह- समासतः / अपरप्रकारसंभवे ऽपि संक्षेपतः इदं द्विविधमुच्यते / द्विविधमपि कथम्? बोधिप्रणिधिचित्तमित्येकम्, बोधिप्रस्थानमिति द्वितीयम् / बोधौ प्रणिधिः, तदेव चित्तं तत्र वा चित्तम् / यच्चित्तं प्रणिधानादुत्पन्नं भवति दानादिप्रवृत्तिविकलं च, तत् प्रणिधिचित्तम् / तद्यथा- सर्वजगत्परित्राणाय बुद्धो भवेयमिति प्रथमतरं प्रार्थनाकारा चेतना / प्रस्थाने चित्तं प्रस्थानमेव वा चित्तम् / चित्तस्य तत्स्वभावत्वात् / पूर्वकमनस्कारपुरःसरमेव यतः प्रभृति संवरग्रहणपूर्वकं संभारेषु प्रवर्तते, तत् प्रस्थानचित्तम् / इति उक्तक्रमेण द्वैविध्यम् / इयानेव भेदः इति एवकारेण प्रतिपादयति / चकारद्वयं परस्परसमुच्चये / द्वयोरपि बोधिचित्तत्वं दर्शयति / तेन पूर्वकं बोधिचित्तं न भवतीति शङ्कां निरस्यति / शूरंगमसूत्रे आद्योत्पादितस्यापि बोधिचित्तस्य बुद्धत्वहेतुत्वाभिधानात् / तथा आर्यगण्डव्यूहे चोक्तम्-

(Bच्प् १२) दुर्लभाः कुलपुत्र ते सत्त्वाः सत्त्वलोके ये अनुत्तरस्यां सम्यक्संबोधौ चित्तं प्रणिदधति / ततो ऽपि दुर्लभतमास्ते सत्त्वाः ये अनुत्तरां सम्यक्संबोधिमनुप्रस्थिताः // इति //

इदानीमुक्तमेव प्रभेदमुदाहरणेन व्यक्तीकुर्वन्नाह-

गन्तुकामस्य गन्तुश्च यथा भेदः प्रतीयते / तथा भेदो ऽनयोर्ज्ञेयो याथासंख्येन पण्डितैः // Bच_१.१६ //

यथा कश्चित् पुरुषः अभिमतदेशप्राप्तये गन्तुकामः गमनाभिप्रायः, न तु पुनर्गच्छत्येव, अन्यः पुनस्तत्प्राप्तये प्रस्थितो गच्छत्येव / यद्वद्यथा / तयोर्भेदो विशेषः प्रतीयते अवगम्यते, तद्वत्तथा भेदो नानात्वमनयोर्बोधिप्रणिधिप्रस्थानचेतसोर्ज्ञेयः अवबोद्धव्यः पण्डितैर्विचक्षणैः / कथम्? याथासंख्येन / स्वार्थे ऽप्यण् / प्राक्तनं प्रणिधिचित्तस्य निदर्शनं पश्चात्तनं प्रस्थानचेतसः इति संख्यार्थः //

तदेतत् प्रणिधिचित्तं प्रतिपत्तिविकलमपि संसारे महाफलं भगवता वर्णितमित्याह-

बोधिप्रणिधिचित्तस्य संसारे ऽपि फलं महत् /

यदि नाम तत् प्रतिपत्तिविकलम्, तथापि तस्य आस्तां तावद् बुद्धत्वम्, संसारे ऽपि देवमनुष्योपपत्तिस्वभावं सुखसंपत्तिलक्षणं फलं महत्, अन्यस्मात् कुशलाद् बृहत् / सततं फलतीत्यादिविशेषणविशिष्टत्वात् / तथा चोक्तमार्यमैत्रेयविमोक्षे [=गण्डव्यूहसूत्र-५०८]-

तद्यथापि नाम कुलपुत्र भिन्नमपि वज्ररत्नं सर्वप्रतिविशिष्टं सुवर्णालंकारमभिभवति, वज्ररत्ननाम च न विजहाति, सर्वदारिद्यं च विनिवर्तयति, एवमेव कुलपुत्र प्रतिपत्तिभिन्नमपि सर्वज्ञताचित्तोत्पादवज्ररत्नं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धगुणसुवर्णालंकारमभिभवति, बोधिचित्तनाम च न विजहाति, संसारदारिद्यं च विनिवर्तयतीति //

तस्माद् यो ऽपि पारमितासु सर्वेण सर्वं सर्वथा शिक्षितुमसमर्थः, तेनापि बोधिचित्तमुत्पादनीयम् / एवमुपायपरिग्रहेण महाफलत्वात् / यथोक्तमार्यापरराजाववादकसूत्रे-

यस्मात् त्वं महाराज बहुकृत्यो बहुकरणीयः, असहः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वदा दानपारमितायां शिक्षितुम्, यावत् प्रज्ञापारमितायां शिक्षितुम् / तस्मात्तर्हि त्वं महाराज एवमेव संबोधिच्छन्दं श्रद्धां प्रार्थनां प्रणिधिं च, गच्छन्नपि तिष्ठन्नपि निषण्णो ऽपि शयानो ऽपि जाग्रदपि भुञ्जानो ऽपि पिबन्नपि, सततममितमनुस्मर, मनसि कुरु, भावय / सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्रावकपृथग्जनानामात्मनश्च अतीतानागतप्रत्युत्पन्नानि कुशलमूलानिपिण्डयित्वा तुलयित्वा अनुमोदयस्व अग्रया अनुमोदनया / अनुमोद्य च सर्वबुद्धबोधिसत्त्वप्रत्येकबुद्धार्यश्रावकाणां पूजाकर्माणि निर्यातय / निर्यात्य च सर्वसत्त्वसाधारणानि कुरु / ततः सर्वसत्त्वानां यावत् सर्वज्ञताप्रतिलम्भाय सर्वबुद्धधर्मपरिपूरणाय दिने दिने त्रैकाल्यमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामय / एवं खलु त्वं महाराज प्रतिपन्नः सन् राज्यं च कारयिष्यसि, राज्यकृत्यानि च न हापयिष्यसि, बोधिसंभारांश्च परिपूरयिष्यसि // इत्यादिकमुक्त्वाह- (Bच्प् १३) स खलु पुनस्त्वं महाराज सम्यक्संबोधिचित्तकुशलमूलविपाकेन अनेककृत्वो देवेषु उपपन्नो ऽभूः / अनेककृत्वो मनुष्येषु उपपन्नो ऽभूः / सर्वासु च देवमनुष्योपपत्तिषु आधिपत्यं कारयिष्यसि / इति विस्तरः //

इति चर्याविकले ऽपि बोधिचित्ते नावमन्यना कार्या / तस्यापि अनन्तसंसारे सुखप्रसवनात् / यत् पुनः प्रतिपत्तिसारं बोधिचित्तं तदतितरां विपुलफलमेवेति सिद्धमित्याह-

न त्वविच्छिन्नपुण्यत्वं यथा प्रस्थानचेतसः // Bच_१.१७ //

न तु न पुनः / यथा प्रस्थानचित्तस्य अविच्छिन्नपुण्यत्वं निरन्तरशुभप्रवाह वाहित्वम्, न तथा अस्येति भावः //

इदमेव अविच्छिन्नपुण्यत्वं वृत्तद्वयेन प्रसाधयन्नाह-

यतः प्रभृत्यपर्यन्तसत्त्वधातुप्रमोक्षणे / समाददाति तच्चित्तमनिवर्त्येन चेतसा // Bच_१.१८ //

ततःप्रभृति सुप्तस्य प्रमत्तस्याप्यनेकशः / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः प्रवर्तन्ते नभःसमाः // Bच_१.१९ //

यतःप्रभृतिः यस्मादारभ्य / न विद्यते पर्यन्तः इयत्ता अस्येति अपर्यन्तस्य आकाशधातुव्यापिनः सत्त्वधातोः / प्रमोक्षणे प्रमोक्षे सर्वदुःखोपशमनिमित्ते / समाददाति तच्चित्तम्, सम्यक्संबोधिचित्तं समादाय वर्तते / कथम्? अनिवर्त्येन चेतसा अप्रवृत्तिभ्रष्टेन मनसा / ततःप्रभृति तदादिं कृत्वा / सुप्तस्य मिद्धाक्रान्तचित्तस्य प्रमत्तस्य विक्षिप्तचित्तस्यापि / उभयत्रापि संबध्यते / उपलक्षणं चैतत् / गच्छतो ऽपि तिष्ठतो ऽपि निषण्णस्यापि भुञ्जानस्यापि मूर्च्छाद्यवस्थायामपीत्यादि द्रष्टव्यम् / अनेकश इति / प्रतिक्षणमनेकवारम् / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः निरन्तरसंततयः शुभवेगाः प्रवर्तन्ते / नभःसमाः प्रतिक्षणमाकाशधातुप्रमाणाः / तस्मात् प्रतिपत्तिसारेण बोधिसत्त्वेन भवितव्यम् / आर्यसमाधिराजे चोक्तम्-

तस्मात् प्रतिपत्तिसारो भविष्यामि, इत्येवं कुमार शिक्षितव्यम् / तत् कस्य हेतोः? प्रतिपत्तिसारस्य कुमार न दुर्लभा भवति अनुत्तरा सम्यक्संबोधिरिति [समाधि-१०] //

अविच्छिन्नपुण्यंत्वमस्य भगवतैवोक्तमित्युपदर्शयन्नाह-

इदं सुबाहुपृच्छायां सोपपत्तिकमुक्तवान् / हीनाधिमुक्तिसत्त्वार्थं स्वयमेव तथागतः // Bच_१.२० //

इदमेव अप्रमेयपुण्यत्वं स्वयमेव आत्मनैव तथागतो बुद्धो भगवानुक्तवान् कथितवान् / क्व? सुबाहुपृच्छायां सुबाहुपृच्छानाम्नि सूत्रे / कथम्? सोपपत्तिकं सयुक्तिकम् / किमर्थम्? हीनाधिमुक्तिसत्त्वार्थम् / हीने श्रावकप्रत्येकबुद्धयाने अधिमुक्तिः श्रद्धा छन्दो वा (Bच्प् १४) येषां ते / ते सत्त्वाश्च / तेभ्य इदं तदर्थम् / तत् प्रयोजनमुद्दिश्येत्यर्थः / तथा हि- ये अनियतगोत्राश्चिरतरकालेन बहुतरसंभारोपार्जनभीता महायानाच्चित्तं व्यावर्त्य लघुतरकालेन अल्पतरसंभारसाध्ये श्रावकप्रत्येकबुद्धयाने चित्तमुत्पादयन्ति, तद्वयावर्तनार्थं भगवानुपपत्तिमाह //

तामेवोपपत्तिं वृत्तद्वयेन कथयन्नाह-

शिरःशूलानि सत्त्वानां नाशयामीति चिन्तयन् / अप्रमेयेण पुण्येन गृह्यते स्म हिताशयः // Bच_१.२१ //

किमुताप्रतिमं शूलमेकैकस्य जिहीर्षतः / अप्रमेयगुणं सत्त्वमेकैकं च चिकीर्षतः // Bच_१.२२ //

कतिपयजनानां मस्तकपीडां नाशयामि मन्त्रेण अगदेन वा, इत्येवं मनसि कुर्वन् अप्रमाणेन सुकृतेन असौ कल्याणाभिप्रायो गृहीतो द्रष्टव्यः / किं पुनरप्रमाणं संसारदुःखं प्रतिसत्त्वमप्रमाणस्य जगतो हर्तुमिच्छतः / अपि च तच्छूलमपनीय सर्वसत्त्वान् सर्वगुणसमङ्गिनः कर्तुमिच्छतः किमप्रमेयं पुण्यं न भवति? इति विभक्तिविपरिणामेन योजनीयम् / अविच्छिन्नाः पुण्यधाराः किमुत तस्य न प्रवर्तन्ते नभःसमा इति / तस्माद् यथा संभारबाहुल्यसाध्यं बुद्धत्वम्, यथा संभारवैपुल्ये ऽपि प्रतिक्षणमिति हेतुविशेषादत्रैव महायाने महान्लाभः / अतो नास्मच्चित्तमभयस्थाने कातरतया विनिवर्तनीयमित्युपदर्शितं भवति / यद्वक्ष्यति-

क्षपयन् पूर्वपापानि प्रतीच्छन् पुण्यसागरान् / बोधिचित्तबलादेव श्रावकेभ्यो ऽपि शीघ्रगः //

इति // [बोधि. ७.२९]

यश्चैवं सर्वसत्त्वानां हितसुखार्थमुद्युज्यते, स देवादिभ्यो ऽप्यसाधारणगुणात्वात् प्रशस्य इत्युपदर्शयन्नाह-

कस्य मातुः पितुर्वापि हिताशंसेयमीदृशी / देवतानामृषीणां वा ब्रह्मणां वा भविष्यति // Bच_१.२३ //

कस्य सत्त्वस्य / मातुर्जनन्याः / कस्य पितुर्वा जनकस्य / देवतानां सोमवरुणादीनाम् / ऋषीणां वा वसिष्ठगोतमादीनाम् / ब्रह्मणां वा वेधसाम् / इयमीदृशी हीताशंसा हितोपसंहारमतिः यादृशी समनन्तरं प्रतिपादिता बोधिसत्त्वस्य भविष्यति इति / आस्तां तावत् भूता भवति वा, भविष्यत्यपि नैव कस्यचिद्बोधिसत्त्वमन्तरेणान्यस्य //

कुतः पुनरेतदित्याह-

तेषामेव च सत्त्वानां स्वार्थे ऽप्येष मनोरथः / नोत्पन्नपूर्वः स्वप्ने ऽपि परार्थे संभवः कुतः // Bच_१.२४ //

(Bच्प् १५) तेषां मात्रादीनां स्वार्थे ऽपि आत्मनः कृते ऽपि एष मनोरथः सर्वदुःखमपहर्तुम्, अप्रमाणगुणानाधातुं नोत्पन्नपूर्वः अभूतपूर्वः स्वप्ने ऽपि / आस्तां तावज्जाग्रदवस्थायां बुद्धिपूर्वकमुत्पन्नः / परार्थे कदाचिदुत्पद्येत इत्याह- परार्थे संभवः कुतः / आत्मा हि वल्लभो लोकस्य परस्मात् / तत्रैव चेन्नास्ति, परार्थे संभावनापि कुतः? अथवा / स्वप्ने ऽपि परार्थे संभवः कुतः इति योज्यम् //

तदेवमसाधारणत्वं बोधिसत्त्वस्य प्रतिपाद्य उपसंहरन्नाह-

सत्त्वरत्नविशेषो ऽयमपूर्वो जायते कथम् / यत्परार्थाशयो ऽन्येषां न स्वार्थे ऽप्युपजायते // Bच_१.२५ //

एवमत्यद्भुतकर्मकारितया दुर्लभोत्पादात् सत्त्व एव रत्नविशेषः अपूर्वः अनुपलब्धपूर्वः / अयमिति यादृशगुणो ऽत्र कथितः / जायते कथम् / कथमित्यद्भुते / कस्मात् पुनरेवमुच्यते? आह- यत्परार्थेति / यस्य महात्मनः परार्थाशयः अन्येषां सत्त्वानामुक्तक्रमेण न स्वार्थे ऽप्युपजायते इत्यस्मात् //

अत्र च अन्ये ऽपि बोधिचित्तोत्पादकस्य गुणा वक्तव्याः / यथा आर्यगण्डव्यूहे भगवता आर्यमैत्रेयेण सुधनमधिकृत्य उद्भाविताः / ते च अतिविस्तरेण शास्त्रकृता शिक्षासमुच्चये दर्शिताश्च, तत्रैव अवधारयितव्या //

पुनरपि बोधिचित्तानुशंसाद्वारेण बोधिसत्त्वस्याप्रमेयपुण्यत्वमाह-

जगदानन्दबीजस्य जगद्दुःखौषधस्य च / चित्तरत्नस्य यत्पुण्यं तत्कथं हि प्रमीयताम् // Bच_१.२६ //

सर्वसत्त्वानां सर्वप्रामोद्यकारणस्य देवादिसर्वसंपत्तिनिदानभूतत्वात् / चित्तरत्नस्य बोधिचित्तस्य यत् पुण्यं तत् कथं हि प्रमीयताम्, केन प्रकारेण नाम संख्येयताम् / अतिविपुलतया प्रमातुमशक्यत्वात् / एतदुक्तमार्यवीरदत्तपरिपृच्छायाम्-

बोधिचित्ताद्धि यत्पुण्यं तच्च रूपि भवेद्यदि / आकाशधातुं संपूर्य भूयश्चोत्तरि तद्भवेत् //

इति //

यदि नाम सामान्येन निर्देशः, तथापि प्रस्थानचित्तस्येति द्रष्टव्यम्, तस्यैव प्रकृतत्वात् / पुनरपि तस्यैव विशेषणमाह- जगद्दुःखौषधस्य चेति / सर्वप्राणभृतां कायिकचैतसिकसर्वदुःखनिवर्तनतया सर्वव्याधिहरणमहागदस्वभावत्वात् / तदनेन अभ्युदयनिःश्रेयसहेतुत्वं बोधिचित्तस्य प्रतिपादितं भवति / अतो युक्तमेव अस्य असंख्येयपुण्यत्वमित्युक्तं भवति //

कथं पुनरेतद्युक्तमित्याशङ्कय प्रतिपादयन्नाह-

हिताशंसनमात्रेण बुद्धपूजा विशिष्यते / किं पुनः सर्वसत्त्वानां सर्वासौख्यार्थमुद्यमात् // Bच_१.२७ //

(Bच्प् १६) सर्वजगत्परित्राणाय बुद्धो भवेयमित्यध्याशयेन आशंसनात् प्रार्थनात् केवलात् प्रतिपत्तिविकलाद्बोधिचित्तादित्यर्थः / यत्पुण्यं भवति तद्बुद्धपूजामतिशेते इत्यागमाद्भवत्येव पुण्यस्कन्धप्रसवहेतुः / इति प्रथमस्य बोधिचित्तस्य माहात्म्यमुक्तम् / एतदपि तत्रैवोक्तम्-

गङ्गावालिकसंख्यानि बुद्धक्षेत्राणि यो नरः / दद्यात्सद्रत्नपूर्णानि लोकनाथेभ्य एव हि //

यश्चैकः प्राञ्जलिर्भूत्वा चित्तं बोधाय नामयेत् / इयं विशिष्यते पूजा यस्यान्तो ऽपि न विद्यते //

इति //

किं पुनः सर्वदुःखितजनानां सर्वदुःखमपनीय सर्वसुखसंपन्नान् करिष्यामीत्युद्योगकरणादतिशयवत् पुण्यं न भवति //

ननु हिताहितप्राप्तिपरिहारयोः स्वयमेव सत्त्वा विचक्षणाः / तत् कुत्रोद्यमस्योपयोग इति वृत्तत्रितयेन परिहरन्नाह-

दुःखमेवाभिधावन्ति दुःखनिःसरणाशया / सुखेच्छयैव संमोहात् स्वसुखं घ्नन्ति शत्रुवत् // Bच_१.२८ //

यस्तेषां सुखरङ्काणां पीडितानामनेकशः / तृप्तिं सर्वसुखैः कुर्यात्सर्वाः पीडाश्च्छिनत्ति च // Bच_१.२९ //

नाशयत्यपि संमोहं साधुस्तेन समः कुतः / कुतो वा तादृशं मित्रं पुण्यं वा तादृशं कुतः // Bच_१.३० //

दुःखान्निःसरणाभिप्रायाः प्राणातिपातादिभिरकुशलैः कर्मभिः क्षुधादिदुःखप्रतीकारमिच्छन्तः / दुःखमेव नरकादिप्रपातवेदनास्वभावम् / अभिधावन्ति तदभिमुखाः प्रवर्तन्ते / दुःखमेव प्रविशन्तीत्यर्थः / शलभा इव दीपशिखामिति / अत एव सुखेच्छयैव सुखाभिलाषेणैव स्वसुखं घ्नन्ति शत्रुवत् / आत्मसुखघाताय कथमात्मनैव शत्रवो भवन्तीति चेत्, संमोहाद् विपर्यासवशात् हिताहितप्राप्तिपरिहारयोः परिज्ञानाभावात् //

अतो यः पुण्यात्मा अकारणवत्सलः तेषां विपर्यस्तानां सुखरङ्काणां सुखभिलाषुकाणां सर्वशो ऽलब्धसुखानां पीडितानां दुःखितानाम् / अनेकश इति अनेकैर्दुःखशतैर्बहुधा बाधितानां तृप्तिमाप्यायनं सर्वसुखैः कुर्यात् कायिकचैतसिकैः / यदि वा / अनेकशः अनेकप्रकारं तृप्तिं सर्वसुखैः कुर्यात् इति योजनीयम् / न सुखतृप्तिमात्रं जनयति, किं तर्हि सर्वाः पीडाः समस्ता दुःखा वेदनाश्च्छिनत्ति च शमयति च //

न केवलं दुःखप्रशान्तिं सुखतृप्तिं च करोति, नाशयत्यपि संमोहम्, अपरिज्ञानमपि निवर्तयति /

अपथमिदमेष पन्था भयमत इत एत गात मासादम् /

इति हेयोपादेयमार्गप्रकाशनात् / यश्चैवं परव्यसननिवर्तनपरतन्नो हितसुखविधानतत्परश्च (Bच्प् १७) सर्वभूतानाम् / साधुस्तेन समः कुतः, तेन महात्मना तुल्यः साधुः कुतः? नैव कुतश्चिद्विद्यते अकारणपरमवत्सलस्वभावत्वात् / कुतो वा तादृशं मित्रम्, हितसुखोपसंहारप्रवणमानसं परमविश्वासस्थानं तादृशं तत्समं मित्रम्, सुहृत् कुतः? नैव संभवति / पुण्यं वा तादृशं कुतः? एवं विहरतो बोधिसत्त्वस्य यत् पुण्यमुपजायते, तदपि न केनचित्पुण्येन समानम् //

कृते यः प्रतिकुर्वीत सो ऽपि तावत्प्रशस्यते / अव्यापारितसाधुस्तु बोधिसत्त्वः किमुच्यताम् // Bच_१.३१ //

पूर्वं भयसंकटव्यसनेषु उपकृतमनेन इत्युपकृते सति प्रत्युपकारं करोति यः, सो ऽपि तावत् प्रशस्यते लोकेन स्तूयते साधुरयमिति / यः पुनरव्यापारितसाधुः अनभ्यर्थितकल्याणोपनेता बोधिसत्त्वः, किमुच्यतां किमपरमभिधीयताम्? तस्य प्रशंसा कर्तुमशक्येत्यर्थः //

दृष्टव्यवहारमपेक्ष्यापि बोधिसत्त्वस्य पुण्यमाहात्म्यमुद्भावयन्नाह-

कतिपयजनसत्त्रदायकः कुशलकृदित्यभिपूज्यते जनैः / क्षणमशनकमात्रदानतः सपरिभवं दिवसार्धयापनात् // Bच_१.३२ //

परिमितसत्त्वानामाहारपानमात्रदानसमादानमादिशन् पुण्यकर्मा अयमिति पूज्यते सत्क्रियते जनैः सत्कर्मरतैर्लोकैः / तदपि दानं क्षणम्, न सकलमहः, तदर्धं वा, अपि तु मुहूर्तमेकम् / अशनकमात्रदानत इति / कुत्सितमशनमशनकम्, अप्रणीतं भोजनम्, तदेव केवलं तन्मात्रम्, तथाविधव्यञ्जनरहितम् / तस्य दानतः परित्यागतः / कथम्? सपरिभवम् / क्रियाविशेषणमेतत् / सतिरस्कारं नमस्कारापुरःसरम् / हठात्सत्रागारं प्रविशतः खटचपेटादिना प्रहृत्येति यावत् / पुनः किंभूतात्? दिवसार्धयापनात् प्रहरद्वयोपस्तम्भनात् / मध्यान्हे भुक्त्वा सायं पुनराहारान्वेषणात् //

बोधिसत्त्वस्य पुनरेतद्विपरीतं दानमिति प्रतिपादयन्नाह-

किमु निरवधिसत्त्वसंख्यया निरवधिकालमनुप्रयच्छतः / गगनजनपरिक्षयाक्षयं सकलमनोरथसंप्रपूरणम् // Bच_१.३३ //

न विद्यते अवधिरियत्ता / इयद्भयः शतसहस्रलक्षकोटिसंख्येभ्यो दास्यामि, ततः परं नेति न सत्त्वानां गणनया ददाति, किं तु निरवधिसत्त्वसंख्यया / नापि नियतकालम्, (Bच्प् १८) अपि तु निरवधिकालम् / कल्पशतसहस्रलक्षकोटिशतं यावद्दास्यामि, ततः परं नेति सावधिकं न ददाति / गगनेति / गगनमिव जनाः गगनजनाः / यथा आकाशमपर्यन्तं तथा जनो ऽपीत्यर्थः / यदि वा / गगनं च जनाश्च ते गगनजनाः / तेषां परिक्षयः पर्यवदानम् / यावदाकाशधातुर्यावच्च सत्त्वा न परिनिर्वृताः तावदवधिकम् / यद्वक्ष्यति-

आकाशस्य स्थितिर्यावद्यावच्च जगतः स्थितिः / तावन्मम स्थितिर्भूयात् इति / [बोधि. १०.५५]

तस्मादक्षयम्, न विद्यते क्षयः पर्यन्तो ऽस्येति कृत्वा / अयमभिप्रायः- गगनजनपरिक्षयावधि यद्दानं तद्वस्तुतो ऽक्षयमेव, तेषां परिक्षयाभावात् / नापि प्रतिनियतं वस्तु, अपि तु सकलमनोरथसंप्रपूरणम् / यद्यस्याभिमतं तत् सर्वमनवद्यमभिप्रायाल्हादनकरं परमप्रेमगौरवसत्कारप्रियवचनपुरःसरं प्रमुदितमनसा अनुप्रयच्छतो बोधिसत्त्वस्य किं पुनः पूजा न युज्यते? तस्य सुतरां युज्यते इति योज्यम् / यदुक्तं नारायणपरिपृच्छायाम्-

न तद्वस्तु उपादातव्यं यस्मिन् वस्तुनि नास्य त्यागचित्तमुत्पद्यते / न त्यागबुद्धिः क्रमेत / यावत् अयं ममात्मभावः सर्वसत्त्वेभ्य उत्सृष्टः परित्यक्तः, प्रागेव बाह्यानि वस्तूनि / यस्य यस्य सत्त्वस्य येन येन यद्यत् कार्यं भविष्यति, तस्मै तस्मै तत्तद्दास्यामि / तत्संविद्यमानं हस्तं हस्तार्थिकेभ्यो दास्यामि, यावत् शिरः शिरोर्थिकेभ्यः परित्यक्ष्यामि, कः पुनर्वादो बाह्येषु वस्तुषु / यदुत धनधान्यजातरुपरजतरत्नाभरणहयरथगजवाहनग्रामनगरनिगमजनपदराज्यराष्ट्रराजधानीपत्तनदासीदासकर्मकरपौरुषेयपुत्रदुहितृपरिवारेषु / इति विस्तरः //

एवं च गुणरत्नसमुच्चयस्थाने परहितसुखविधानैकपरममहाव्रते बोधिसत्त्वे स्वात्महितकामैः स्वचित्तं रक्षितव्यं प्रयत्नतः इत्युपदर्शयन्नाह-

इति सत्त्रपतौ जिनस्य पुत्रे कलुषं स्वे हृदये करोति यश्च / कलुषोदयसंख्यया स कल्पान् नरकेष्वावसतीति नाथ आह // Bच_१.३४ //

इत्येवमुक्तक्रमेण सत्त्रपत्तौ सर्वदा सुखदानपतौ जिनस्य पुत्रे सुगतस्य सुते / बोधिसत्त्वे इत्यर्थः / कलुषं पापचित्तं स्वे हृदये आत्मचित्तसंताने करोति उत्पादयति दुरात्मा यः, स नरकेष्वावसति इति नाथो बुद्धो भगवानाह ब्रूते / उपान्वध्याड्वसः इति कर्मत्वे प्राप्ते अधिकरणविवक्षा / कियद् यावत् कलुषोदयसंख्यया कल्पान् / यावतः क्षणांस्तत्संताने कलुषचित्तमुत्पद्यते, तावतः कल्पान् कलुषचित्तक्षणसंख्यान् नरकेषु तिष्ठतीति भावः / यदुक्तं प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रे-

(Bच्प् १९) यावन्ति मञ्जुश्रीर्बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वस्यान्तिके प्रतिघचित्तान्युत्पादयति अवमन्यनाचित्तानि वा, तावतः कल्पांस्तेन संनाहः संनद्धव्यः- वस्तव्यं मया महानरकेषु इति //

ननु तथागतस्य दुष्टचित्तेन रुधिरमुत्पादयतो नावीचौ चित्तोत्पादनक्षणसंख्यया कल्पान् अवस्थितिरुक्ता / न तथागतात् कश्चिदधिकतरः संभवति त्रैलोक्ये / तत् कथमिदमतिदुर्घटं नीयते? सत्यम् / न खलु यथाभूतमस्मिन् नये वस्तुतत्त्वव्यवस्था / सर्वस्य प्रवचनस्य नेयनीतार्थतया व्यवस्थापनात् / न हि कश्चित् तथागते सदेवको ऽपि लोको दुष्टचित्तमुत्पादयितुं क्षमते / अनल्पकल्पसंख्यया अभ्यासेन सर्वसत्त्वेषु मैत्रचित्तस्य सात्मीभावात्, नास्य काये शस्त्रं क्रमतीति मैत्रचित्तस्यानुशंसकथनात् / न च कर्मप्लुतिरिह वस्तुतो दर्शिता / कर्मावरणस्य बुद्धानां प्रहीणत्वात् / तस्माद्वैनेयजनाभिसंधिना तदुपदर्शितं न परमार्थतः / बोधिसत्त्वापकारे तु बुद्धत्वमेव समूलोपघातमुपहतं भवेत् / तथा च सदेवकस्य लोकस्य अर्थः उपहतो भवेत् / यथागममिदमुक्तम् / परमार्थमिह भगवानेव जानाति / इदमुक्तं च श्रद्धाबलाधानावतारमुद्रासूत्रे-

यः कश्चिन्मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा गङ्गानदीवालुकासमान् स्तूपान् विनिपातयेद्दहेद्वा, यश्चान्यः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायानाधिमुक्तस्य बोधिसत्त्वस्य महासत्त्वस्य व्यापादखिलक्रोधचित्तमुत्पाद्य आक्रोशयेत् परिभाषयेत्, अयं ततो ऽसंख्येयतरं पापं प्रविशति / तत् कस्माद्धेतोः? बोधिसत्त्वनिर्जाता हि बुद्धा भगवन्तः, बुद्धनिर्जाताश्च स्तूपाः सर्वसुखोपधानानि च सर्वदेवनिकायाश्च / बोधिसत्त्वमसत्कृत्य सर्वबुद्धा असत्कृता भवन्ति / बोधिसत्त्वं सत्कृत्य सर्वबुद्धाः सत्कृता भवन्ति / इत्यादि //

यस्य पुनस्तत्र प्रसन्नं चित्तमुत्पद्यते, तस्य कियत् पुण्यफलमुपजायते, इत्याह-

अथ यस्य मनः प्रसादमेति प्रसवेत्तस्य ततो ऽधिकं फलम् / महता हि बलेन पापकं जिनपुत्रेषु शुभं त्वयत्नतः // Bच_१.३५ //

यस्य पुनः पुण्यात्मनो मनः प्रसादमुपयाति बोधिसत्त्वे, प्रसवेत्तस्य ततो ऽधिकं फलम्, तस्य प्रसन्नचित्तस्य प्रसवेदुपजायेत ततो ऽधिकं फलं तस्मात्पूर्वकपापफलाद् बहुतरं पुण्यकर्मफलं विपाकविशेषात् प्रसवेदुत्पद्येत / यदि वा / तत्समधिकविपाकफलाधायकं कर्मैव फलमुच्यते / अधिकतरफलजनकं कर्म उपजायते इति यावत् / उक्तं च नियतानियतावतारमुद्रासूत्रे-

सचेन्मञ्जुश्रीः दशसु दिक्षु सर्वलोकधातुषु सर्वसत्त्वा उत्पाटिताक्षा भवेयुः परिकल्पमुपादाय / (Bच्प् २०) अथ कश्चिदेव कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा तेषां सर्वसत्त्वानां मैत्रचित्तस्तान्यक्षीणि जनयेत् परिकल्पमुपादाय / यो ऽन्यो वा मञ्जुश्रीः कुलपुत्रो वा कुलदुहिता वा महायानाधिमुक्तं बोधिसत्त्वं प्रसन्नचित्तः पश्येत्, अयं ततो ऽसंख्येयतरं पुण्यं प्रसवति / इति //

तस्मादस्मिन् महति पुण्यक्षेत्रे शुभचित्तमेव करणीयमात्मज्ञैः //

अपि च / इतो ऽपि शुभचित्तमेव कर्तुमुचितम् / यस्मान्महता बलेन परमकृच्छ्रेण पापकं पापमेव पापकं कुत्सितत्वाद्वा दुष्कृतं कर्म बोधिसत्त्वेषु क्रियते, तेषां सकलकायवाङ्यनःप्रचारस्य प्रसादजनकत्वात् / बोधिचित्तप्रभावाच्च न बोधिसत्त्वेषु कस्यचिदपकारचित्तमुत्पद्यते / एतदुक्तमार्यमञ्जुश्रीविमोक्षे-

तद्यथा कुलपुत्र चिन्तामणिरत्नराजमुकुटावबद्धानां महानागराज्ञां नास्ति परोपक्रमभयम्, एवमेव बोधिचित्तमहाकरुणाचिन्तामणिरत्नराजमुकुटावबद्धानां बोधिसत्त्वानां नास्ति दुर्गत्यपायपरोपक्रमभयम् / इति //

अतः किमर्थमनर्थोपार्जनं कटुकफलं तेषु प्रयत्नतः प्रारभ्यते? अत एव शुभं त्वयत्नतः, संग्रहवस्त्वादिभिः सर्वसत्त्वहितसुखकर्मकारित्वात् परिशुद्धकर्मकारितया, क्वचिदपि स्खलिताभावाच्च / अप्रयत्नत एव प्रीतिप्रसादप्रामोद्यमुपजायते तेषु / अतः कुशलं पुनरयत्नत एव प्रसूयते //

सांप्रतमुत्पादितबोधिचित्तेषु अतिशयवता आत्मना मनःप्रसादमाविष्कुर्वन् शास्त्रकारस्तान् नमस्यन्नाह-

तेषां शरीराणि नमस्करोमि यत्रोदितं तद्वरचित्तरत्नम् / यत्रापकारो ऽपि सुखानुबन्धी सुखाकरांस्तान् शरणं प्रयामि // Bच_१.३६ //

तेषां पुरुषकुञ्जराणां शरीराणि आत्मभावान् नमस्करोमि प्रणिपत्य वन्दे / यत्र येषु (येषां?) संतानेषु उदितमुत्पन्नं तदुक्तानुशंसं वरचित्तरत्नम् / चित्तमेव रत्नं चिन्तामणिसदृशम् / वरं श्रेष्ठं सर्वदारिद्यदुःखापहारित्वात् / तच्च तद्वरचित्तरत्नं चेति विग्रहः / तदिति भिन्नं वा / इयं च अधिकगुणाधारस्य सत्कृतिः / अपरमपि तद्विशेषणमाह- यत्रापकारो ऽपीति / येषु परमकल्याणहृदयेषु बोधिसत्त्वेषु अपकारो ऽपि पराभवो ऽपि कृतः तत्कर्तुः सुखानुबन्धी परंपरया सुखमावहतीति / अयमभिप्रायः- तत्रापकारः कर्तुमशक्यः / संभवे वा कथंचित् तदपकारमेव निमित्तं कृत्वा प्रवृत्तानां दुष्टाभिप्रायाणां पुनः केनचिन्निमित्तेन तत्प्रसादसमुत्पादनात् / तत्र अपकारो निर्वाणे सुखमनुबन्धाति / तद्यथा मैत्रीबलजातके [जातकमाला-८] पञ्चकानधिकृत्योक्तम् / बोधिसत्त्वप्रणिधानाद्वा अपकारो ऽपि सुखानुबन्धीत्युच्यते / यद्वक्ष्यति-

(Bच्प् २१) अभ्याख्यास्यन्ति मां ये च ये चान्ये ऽप्यपकारिणः / उत्प्रासकास्तथान्ये ऽपि सर्वे स्युर्बोधिभागिनः //

इति // [बोधि. ३.१६]

अथवा / यत्रापकारो ऽपि येषामपकारो ऽपि महाकरुणाध्याशयात् प्रियपुत्रेण कृत इव दुःखहेतुरपि सुखमेव जनयति, यथा क्षान्तिपरिच्छेदे कथयिष्यामः / एवं सर्वथा सुखहेतुत्वात् सुखार्थिनां रत्नाकर इव रत्नार्थिनामाश्र्यणीया बोधिसत्त्वा इत्युपदर्शयति / सुखाकरांस्तान् शरणं प्रयामि / सुखस्य आकराः सर्वसुखैकप्रभवत्वात् / तान् उक्तक्रमेण अपकारे ऽपि सुखहेतून् / शरणं प्रयामि / ते मम त्राणं भवन्तु इति भावः //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्तानुशंसाविवरणं नाम प्रथमः परिच्छेदः //

२. पापदेशना नाम द्वितीयः परिच्छेदः /

सांप्रतमेवं क्षणसंपत्समागमं दुर्लभमधिगम्य विदितबोधिचित्तानुशंसः बोधिचित्तग्रहणार्थं बुद्धबोधिसत्त्वानामुखीकृत्य वन्दनपूजनशरणगमनपापदेशनापुण्यानुमोदनबुद्धाध्येषणायाचनाबोधिपरिणामनां च कुर्वन्नाह-

तच्चित्तरत्नग्रहणाय सम्यक् पूजां करोम्येष तथागतानाम् / सद्धर्मरत्नस्य च निर्मलस्य बुद्धात्मजानां च गुणोदधीनाम् // Bच_२.१ //

तस्य समनन्तरप्रतिपादितानुशंसस्य चित्तरत्नस्य ग्रहणाय स्वीकाराय / तदुत्पादयितुमित्यर्थः / तथागतानां बुद्धानां भगवतां पूजां करोमि / एषो ऽहमिति बोधिचित्तग्राहको ऽयमात्मानं निदर्शयति / अयं बुद्धरत्नस्य निर्देशः / सद्धर्मरत्नस्य चेति आगमाधिगमलक्षणस्य / निर्मलस्येति त्रिकल्याणतया त्रिकोटिशुद्धस्य प्रकृतिप्रभास्वरस्य च / सर्वदा सर्वमलानामस्थानत्वात्, क्लेशानामागन्तुकत्वात्, समस्तमलापहरणपटुत्वाच्च / अयं च धर्मरत्नस्य निर्देशः / तदात्मजानां च बुद्धसुतानाम् / गुणोदधीनां गुणरत्नसमुद्राणाम् आर्यावलोकितमञ्जुघोषप्रभृतीनाम् / अयं तु संघरत्नस्य निर्देशः / इत्यादौ रत्नत्रयपूजाविधिः / पूजां करोमीति सर्वत्र संबन्धनीयम् / सम्यगिति पूजाया एव विशेषणम् / सम्यगविपरीतं यथा भवति / तीव्रचित्तप्रसादेन वा ग्रहणस्य वा विशेषणम् / सम्यग्ग्रहणाय अतिशयप्रसन्नचित्तेन न परानुरोधादिना / यथा गृहीतं न पुनर्भ्रश्यति इति //

पूजामेव कथयन्नाह-

यावन्ति पुष्पाणि फलानि चैव भैषज्यजातानि च यानि सन्ति / रत्नानि यावन्ति च सन्ति लोके जलानि च स्वच्छमनोरमाणि // Bच_२.२ //

यत् परिमाणमेषामिति यावन्ति निरवशेषाणि / पुष्पाणि फलानि चैव / आकाशधातुप्रसरावधीनि सर्वाण्यपीमानि अपरिग्रहाणि / आदाय बुद्धया मुनिपुंगवेभ्यो निर्यातयाम्येष सपुत्रकेभ्यः इति सर्वत्र पूर्वेषु योजनीयम् / भैषज्यजातानि औषधप्रकाराः / स्वच्छमनोरमाणीति रत्नानामपि विशेषणम् //

महीधरा रत्नमयास्तथान्ये वनप्रदेशाश्च विवेकरम्याः / लताः सपुष्पाभरणोज्ज्वलाश्च द्रुमाश्च ये सत्फलनम्रशाखाः // Bच_२.३ //

(Bच्प् २३) देवादिलोकेषु च गन्धधूपाः कल्पद्रुमा रत्नमयाश्च वृक्षाः / सरांसि चाम्भोरुहभूषणानि हंसस्वनात्यन्तमनोहराणि // Bच_२.४ //

महीधराः पर्वताः / रत्नमया रत्नस्वभावाः / विवेकरम्या इति विवेकोपरम्या मनोहराः / विवेकानुकूला इति यावत् / सुपुष्पाभरणोज्ज्वलाश्चेति शोभनपुष्पाण्येवाभरणानि मण्डनानि तैरुज्ज्वला अतिभ्राजिष्णवः / सत्फलनम्रशाखा इति सन्ति च शोभनानि वर्णगन्धरससंपन्नानि तानि फलानि चेति तैर्नम्रा अवनता भूमिलग्ना इव शाखा येषां ते कल्पद्रुमाः कल्पवृक्षाः / अम्भोरुहभूषणानि पद्मान्येव भूषणानि येषां तानि तथा / हंसस्वनात्यन्तमनोहराणि हंसानां स्वनै रूतैरत्यन्तमनोहराणि रमणीयानि तानि तथा //

अकृष्टजातानि च शस्यजातान्यन्यानि वा पूज्यविभूषणानि / आकाशधातुप्रसरावधीनि सर्वाण्यपीमान्यपरिग्रहाणि // Bच_२.५ //

अकृष्टान्येव हलविलेखनमन्तरेणैव जातानि प्रादुर्भूतानि / शस्यजातानि व्रीहिविशेषाः / अन्यानि वा पूज्यविभूषणानि पूज्यानामाराध्यानां विभूषणानि शोभाकराणि / अन्यानि अपराणि आकाशधातुप्रसरावधीनि आकाशधातोः प्रसरो ऽवकाशः विस्तारो वा, तावदवधीनि तत्पर्यन्तानि / सर्वाण्यपीमानि उक्तानि उक्तसदृशानि अपरिग्रहाणि अममानि न केनचित् स्वीकृतानीत्यर्थः //

आदाय बुद्ध्या मुनिपुंगवेभ्यो निर्यातयाम्येष सपुत्रकेभ्यः / गृह्णन्तु तन्मे वरदक्षिणीया महाकृपा मामनुकम्पमानाः // Bच_२.६ //

आदाय बुद्धया गृहीत्वा मनोविज्ञानेन / मुनिपुंगवेभ्यो मुनिवृषभेभ्यो निर्यातयामि प्रयच्छामि / सपुत्रकेभ्यः सबोधिसत्त्वगणेभ्यः / गृह्णन्तु तन्मे स्वीकुर्वन्तु तदेतत् सर्वं मम पूजोपहारवस्तु / वरदक्षिणीया अनुत्तरदक्षिणापात्राणि बुद्धबोधिसत्त्वाः / महाकृपाः सर्वसत्त्वहितसुखविधानैकमनसः / मां दीनदुःखितसत्त्वमनुकम्पमानाः करुणायमानाः / ममानुग्रहायेति यावत् //

स्यादेतत्- किं पुनरेवं मनोमयपूजामात्रं विधीयते यावता तत्तद्वस्तु मनोहरं साक्षादेव कस्मान्नोपनीयते इत्याशङ्कयाह-

(Bच्प् २४) अपुण्यवानस्मि महादरिद्रः पूजार्थमन्यन्मम नास्ति किंचित् / अतो ममार्थाय परार्थचित्ता गृह्णन्तु नाथा इदमात्मशक्त्या // Bच_२.७ //

अकृतपुण्यो ऽस्मि, अत एव महादरिद्रः / पुण्ये सर्वोपकरणसंपत्तिभिर्भवति / तदभावात् पूजार्थमन्यदुपकरणं मम नास्ति किंचित् / अतो ममार्थाय मम पुण्यकामतया भगवन्तश्च परार्थचित्ताः परहितसुखाभिलाषिणो महाकारुणिकत्वात् / अतो गृह्णन्तु नाथा इदमुक्तं पूजोपकरणं मया निर्यातितम् / आत्मशक्त्येति स्वसामर्थ्येन //

अयं पुनरात्मभावो ममायत्तो ऽस्ति / तं निर्यातयामीत्याह-

ददामि चात्मानमहं जिनेभ्यः सर्वेण सर्वं च तदात्मजेभ्यः / परिग्रहं मे कुरुताग्रसत्त्वा युष्मासु दासत्वमुपैमि भक्त्या // Bच_२.८ //

आत्मानं च प्रयच्छामि जिनेभ्यः / सर्वेण सर्वं च सर्वप्रकारेण / आत्मस्वीकारं परित्यज्य तदात्मजेभ्यो ऽपि / मां प्रतिगृह्णीत नरवृषभाः / युष्मासु दासत्वं दासभावं स्वीकरोमि / न जीविकादिलोभात्, अपि तु भक्त्या परमगौरवेण / श्रद्धाविलेन चेतसेत्यर्थः //

ननु कः पुनरत्र गुणो ऽस्तीत्याह-

परिग्रहेणास्मि भवत्कृतेन निर्भीर्भवे सत्त्वहितं करोमि / पूर्वं च पापं समतिक्रमामि नान्यच्च पापं प्रकरोमि भूयः // Bच_२.९ //

भवत्कृतेन युष्मदीयेन महदाश्रयेण विगतभयः संसारे लोकानां हितमर्थं संपादयामि / महदाश्रये ऽपि नाकुशलकर्मावृतस्य स्वहितकरणे ऽपि सामर्थ्यमस्तीत्याह- पूर्वं चेत्यादि / पूर्वमपरिज्ञानात् कृतमकुशलकर्म समतिक्रमामि, विदूषणासमुदाचारादिभिर्निर्हरामि / समतिक्रामतीत्युक्ते समतिक्रमामीत्युक्तं शाब्दव्यवहारेष्वनादरात्, अर्थप्रतिशरणताधातुप्रधानत्वाच्च / अपरं च पापं न पुनः करोमि / आयत्यां पुनरकरणसंवरं विदधे //

इति सर्वमात्मनिर्यातनाप्रभृतिपूजोपहारं निर्यात्य पुनर्विशेषेण पूजां विधातुमाह-

रत्नोज्ज्वलस्तम्भमनोरमेषु मुक्तामयोद्भासिवितानकेषु / स्वच्छोज्ज्वलस्फाटिककुट्टिमेषु सुगन्धिषु स्नानगृहेषु तेषु // Bच_२.१० //

(Bच्प् २५) रत्नैरिन्द्रनीलादिभिरुज्ज्वलाः प्रभास्वरा ये स्तम्भाः तैर्मनोहराः कमनीयाः / तेषु स्नानगृहेषु स्नानं करोमीति योज्यम् / पुनः किंभूतेषु? मुक्तामया मौक्तिकरचनाखचिता उद्भासिनः उद्भास्वराः विताना इव वितानकाः येषु ते तथा, तेषु / स्वच्छाः सुनिर्मलाः , उज्ज्वला दीप्तिमन्तः, स्फटिकस्येमे स्फाटिकाः, कुट्टिमाः भूमिरचनाविशेषा येषु, तेषु / सुगन्धिषु कृष्णागुरुचन्दनादिधूपितवासितेषु / स्नानाय गृहाः तेषु //

मनोज्ञगन्धोदकपुष्पपूर्णैः कुम्भैर्महारत्नमथैरनेकैः / स्नानं करोम्येष तथागतानां तदात्मजानां च सगीतिवाद्यम् // Bच_२.११ //

उदकं च पुष्पाणि च मनोज्ञगन्धानि च तानि / तैः पूर्णाः कुम्भा घटाः, तैः / महारत्नमयैः महान्ति वैदूर्या(दी)नि च रत्नानि च तानि, तत्स्वभावैः / अनेकैः शतसहस्रकोटिभिः / सगीतवाद्यं सह मनोहरगीतनृत्तमुरजादिवाद्यैः //

प्रधूपितैर्धौतमलैरतुल्यैर्वस्त्रैश्च तेषां तनुमुन्मृषामि / ततः सुरक्तानि सुधूपितानि ददामि तेभ्यो वरचीवराणि // Bच_२.१२ //

प्रधूपितैरगुरुप्रभृतिधूपैः / धौतमलैः प्रक्षालितकल्मषैः / निर्मलैरित्यर्थः / अतुल्यैरप्रतिसमैः / वस्त्रैर्दुकूलैः / तेषां तथागतानां तदात्मजानां च / तनुं शरीरम् / उन्मृषामि संमार्जयामि / ततस्तस्मादुन्मर्षणानन्तरम् / सुरक्तानि शोभनरागैः सुष्ठु वा रक्तानि / शोभनधूपेन धूपितानि / ददामि तेभ्यो जिनेभ्यः / वरचीवराणि अनुत्तराण्याच्छादनानि //

दिव्यैर्मृदुश्लक्ष्णविचित्रशोभैर्वस्त्रैरलंकारवरैश्च तैस्तैः / समन्तभद्राजितमञ्जुघोषलोकेश्वरादीनपि मण्डयामि // Bच_२.१३ //

दिव्यैर्दिविभवैर्देवार्हैः / मृदूनि च सुकुमारस्पर्शानि, श्लक्ष्णानि च सूक्श्माणि / विचित्रा नानावर्णकृता शोभा येषां तैर्वस्त्रैः / अलंकारवरैश्च विभूषणप्रधानैः / तैस्तैरिति मुकुटकटककेयूरहारनूपुरादिभिः / समन्तभद्राजितमञ्जुघोषलोकेश्वरादीनपि बोधिसत्त्वान् मण्डयामि अलंकरोमि //

सर्वत्रिसाहस्रविसारिगन्धैर्गन्धोत्तमैस्ताननुलेपयामि / सूत्तप्तसून्मृष्टसुधौतहेमप्रभोज्ज्वलान् सर्वमुनीन्द्रकायान् // Bच_२.१४ //

(Bच्प् २६) सहस्रं चतुर्द्वीपिकानां तथा चन्द्रसूर्यमेरूणां प्रत्येकं कामदेवानां ब्रह्मलोकानां च / साहस्रश्चूलिको मतः / स एव सहस्रगुणिते द्विसाहस्र / तत्सहस्रं त्रिसाहस्रः / शतकोटिः चातुर्द्वीपिकानामित्यर्थः / एवं सर्वासु दिक्षु लोकधातुरनन्तो ऽपर्यन्तश्च / सर्वत्रिसाहस्त्राणि / विसर्तुं शीलं येषां ते तथा / तथाविधा गन्धाः परिमला येषां ते तथा / तैर्गन्धोत्तमैर्यक्षकर्दमहरिचन्दनादिभिः / तान् मुनीन्द्रकायाननुलेपयामि समालभे / किंभूतान्? सूत्तप्तं पुटपाकादिना परिशोधितान्तर्मलम् / सून्मृष्टं रोषाणादिमणिसंमार्जितम् / सुधौतं क्षाराम्ललवणादिप्रक्षालितबहिर्मलम् / तथाभूतं च तद्धेम चेति / तस्य प्रभा, द्युतिरित्यर्थः / तद्वदुज्ज्वलान् द्युतिमतः / एतच्च यथालोकप्रसिद्धितः कथितम् / न तु तथागतकायशोभाया लौकिकं किंचिदुपमानमस्ति //

सांप्रतं माल्यपूजामुपक्षिपति- मान्दारवेन्दीवरमल्लिकाद्यैः सर्वैः सुगन्धैः कुसुमैर्मनोज्ञैः / अभ्यर्चयाभ्यर्च्यतमान् मुनीन्द्रान् स्त्रग्भिश्च संस्थानमनोरमाभिः // Bच_२.१५ //

मान्दारवं देवेषु पुष्पविशेषः / इन्दीवरमुत्पलम् / मल्लिका वार्षिकी / एतत्प्रमुखैः सर्वैः शोभनगन्धैः पुष्पैर्मनोहारिभिः पूज्यतमान् मुनीन्द्रान् पूजयामि / स्त्रग्भिश्च मालाभिश्च ग्रथनरचनाविशेषकमनीयाभिः //

धूपपूजामाह-

स्फीतस्फुरद्गन्धमनोरमैश्च तान् धूपमेघैरुपधूपयामि /

स्फीता मांसलाः / स्फुरन्तश्च दिगन्तव्यापिनः बहुलगन्धोद्गारिणो वा / तादृशा गन्धा येषां धूपमेघानां ते तथा, तैः / धूपा मेघा इव अम्बरतलावलम्बिबिम्बाः / उपमितं व्याघ्रादिभिः इति समासः / धूपानां वा मेघाः, तैः, मेघवदुद्गच्छद्भिरित्यर्थः / तानिति मुनीन्द्रान् उपधूपयामि //

नैवेद्यपूजामाह-

भोज्यैश्च खाद्यैर्विविधैश्च पेयैस्तेभ्यो निवेद्यं च निवेदयामि // Bच_२.१६ //

भोज्यं यन्मुखमापूर्य भुज्यते / खाद्यं यत् कवलशः / छेद्यं धृतपूरादि / पेयं यत् पीयते एव पानकादि / एभिर्विविधैर्नानाप्रकारोपसंस्कृतैः / तेभ्यो मुनीन्द्रेभ्यो निवेद्यं च निवेदयामि //

दीपपूजामाह-

रत्नप्रदीपांश्च निवेदयामि सुवर्णपद्मेषु निविष्टपङ्क्तिन् / (Bच्प् २७) गन्धोपलिप्तेषु च कुट्टिमेषु किरामि पुष्पप्रकरान् मनोज्ञान् // Bच_२.१७ //

रत्नमयाः प्रदीपाः तान् / निविष्टा पङ्क्तिर्माला येषां ते तथा / क्वेति? सुवर्णपद्मेषु / सापेक्षत्वे ऽपि गमकत्वात् समासः / गन्धोपलिप्तेषु चन्दनकुङ्कुमादिगन्धैश्चर्चितेषु //

प्रलम्बमुक्तामणिहारशोभानाभास्वरान् दिङ्मुखमण्डनांस्तान् / विमानमेघान् स्तुतिगीतरम्यान् मैत्रीमयेभ्यो ऽपि निवेदयामि // Bच_२.१८ //

प्रलम्बैर्मुक्तामणिहारैः शोभा येषां तान् विमानमेघान् विमानसमूहान् आलोककारिणः सर्वदिकूशोभाकरान् //

सुवर्णदण्डैः कमनीयरूपैः संसक्तमुक्तानि समुच्छ्रितानि / प्रधारयाम्येष महामुनीनां रत्नातपत्राण्यतिशोभनानि // Bच_२.१९ //

कनकमयदण्डैः कान्तिमत्संस्थानैः / मुक्ताखचितानि रत्नमयानि छत्राणि / समुच्छ्रितानीति उद्दण्डितानि //

इदानीं पूजोपहारमुपसंहरन्नाह-

अतः परं प्रतिष्ठन्तां पूजामेघा मनोरमाः / तूर्यसंगीतिमेघाश्च सर्वसत्त्वप्रहर्षणाः // Bच_२.२० //

इतः प्रभृति एते पूजामेघा मया निर्यातिताः, अन्ये वा देवादिभिरुपनीताः कल्पं वा कल्पावशेषं वा प्रतिष्ठन्ताम् प्रकर्षवृत्तिस्थिता भवन्तु / तूर्यसंगीतिमेघाश्च तूर्याणि मुरजादिवाद्यानि / संगीतयः समेत्य गीतयः / समुदायगीतानीत्यर्थः / अथवा / संगीतकानि नुत्तगीतवादितानि समुदितान्युच्यन्ते / तेषां मेघाः अनेकसमुदायाः / ते च सर्वसत्त्वप्रहर्षणाः सर्वसत्त्वानां प्रमोदकारिणः, न पुनरशक्यश्रवणाः / प्रतिष्ठन्तामिति संबन्धः //

सामान्येनाभिसंक्षिप्य सद्धर्मादिषु पूजामाह-

सर्वसद्धर्मरत्नेषु चैत्येषु प्रतिमासु च / पुष्परत्नादिवर्षाश्च प्रवर्तन्तां निरन्तरम् // Bच_२.२१ //

द्वादशाङ्गप्रवचनात्मकेषु सर्वसद्धर्मरत्नेषु / रत्नमिव रत्नं वस्तुतत्त्वालोककारित्वात्, परमनिर्वृतिहेतुत्वाच्च / स्तूपेषु भगवच्चैत्येषु / प्रतिमासु चेति बुद्धबोधिसत्त्वविग्रहप्रतिकृतिषु / पुष्पवृष्टयो रत्नवृष्टयश्च / आदिशब्दाच्चन्दनचूर्णवस्त्रादिवर्षाः / निरन्तरमिति आसंसारमनवच्छिन्नम् //

(Bच्प् २८) अनुत्तरपूजामतिदिशन्नाह-

मञ्जुघोषप्रभृतयः पूजयन्ति यथा जिनान् / तथा तथागतान्नाथान् सपुत्रान् पूजयाम्यहम् // Bच_२.२२ //

मञ्जुघोषसमन्तभद्राजितलोकनाथप्रमुखा दशभूमीश्वरा बोधिसत्त्वाः यथा येन अध्याशयेन तथागतान् पूजयन्ति, तथा तेन अधिमोक्षेण अहमपि तथागतान् सह पुत्रैः बोधिसत्त्वगणैः पूजयामि //

स्तुतिपूजामाह-

स्वराङ्गसागरैः स्तोत्रैः स्तौमि चाहं गुणोदधीन् / स्तुतिसंगीतिमेघाश्च संभवन्त्वेष्वनन्यथा // Bच_२.२३ //

स्वराः सप्त गान्धारादयः / तेषामङ्गानि प्रभेदाः कामोदादयः / तेषां सागरवदतिबाहुल्यात् सागराः, तैः स्तोत्रैः / स्तुतय एव संगीतयः, स्तुतीनां वा संगीतयः समुदायाः / तासां मेघाः संभवन्तु उपतिष्ठन्ताम् / एषु बुद्धबोधिसत्त्वेषु / अनन्यथा अविपरीता यथा मयोपकल्पितास्तथैवेत्यर्थः //

बुद्धधर्मसंघरत्नेषु प्रणामपूजामाह-

सर्वक्षेत्राणुसंख्यैश्च प्रणामैः प्रणमाम्यहम् / सर्वत्र्यध्वगतान् बुद्धान् सहधर्मगणोत्तमान् // Bच_२.२४ //

यावन्ति दशसु दिक्षु बुद्धक्षेत्राणि, तेषु यावन्तो ऽणवः, तत्संख्यैः प्रणामैः / सर्वत्र्यध्वगतानिति अतीतप्रत्युत्पन्नानागतान् तथागतान् / किंभूतान्? सहधर्मगणोत्तमान् गणानामुत्तमो ऽग्रभूतो बोधिसत्त्वगणः / धर्मश्च गणोत्तमश्च ताभ्यां सह //

तथागतस्तूपेषु प्रणाममाह-

सर्वचैत्यानि वन्दे ऽहं बोधिसत्त्वाश्रयांस्तथा / नमः करोम्युपाध्यायानभिवन्द्यान् यतींस्तथा // Bच_२.२५ //

ऊर्ध्वतिर्यगधस्तनासु दिशासु विदिशासु च / सशरीराशरीरेषु स्तूपेषु प्रणमाम्यहमित्यर्थः / बोधिसत्त्वाश्रयानपीति जातकावदानजन्मादिस्थानानि / अभिवन्द्यानिति वृद्धान् वन्दनार्हान् / तदनेन पूजावन्दनाविधिरुक्तः //

अयं च पूजाविधिस्त्रिसमयराजे कथितः / यथोक्तम्- स्थलजा रत्नपर्वताः / जलजा रत्नपर्वताः / स्थलजजलजानि रत्नानि दशदिगवस्थितानि / अममान्यपरिग्रहाणि / देयानीत्युक्तम् / अनया च दिशा सर्वभैषज्यानि सर्वरसायनानि सर्वसलिलानि / अनवद्यानि आमण्डलानि (?) सर्वकाञ्चनमण्डलानि / विवृत्तेषु वा लोकधातुषु परमरसस्पर्शसंपन्ना भूपर्पटका अमृतलता / अकृष्टोप्ताः शालयः / सर्वोत्तरकुरुद्वीपेषु च परिशुद्धेषु च लोकधातुषु ये रमणीयाः परिभोगाः /

यथा आर्यरत्नमेघे चाह-

स यानीमानि सूत्रान्तेषु उदाराणि पूजोपस्थानानि शृणोति, तान्याशयतस्तीव्रेणाध्याशयेन (Bच्प् २९) बुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः परिणामयति / तथा स विविधानि पूजोपस्थानान्यनुविचिन्तयति इति //

सांप्रतं रत्नत्रयशरणगमनपूर्वकं पापदेशनामाह-

बुद्धं गच्छामि शरणं यावदा बोधिमण्डतः / धर्मं गच्छामि शरणं बोधिसत्त्वगणं तथा // Bच_२.२६ //

त्राणार्थं शरणार्थम् / गमनं तदाज्ञापरिपालनम् / यो हि यं शरणं गच्छति, स तदाज्ञां नातिक्रमतीति भावः / बोधिमण्डत इति / मण्डशब्दो ऽयं सारवचनम्, घृतमण्ड इति यथा / तथा च सति बोधिप्रधानं यावत् / यावत् सम्यक्संबोधिं नाधिगच्छामि इत्यर्थः //

विज्ञापयामि संबुद्धान् सर्वदिक्षु व्यवस्थितान् / महाकारुणिकांश्चापि बोधिसत्त्वान् कृताञ्जलिः // Bच_२.२७ //

विज्ञापयामीत्यनेन बुद्धबोधिसत्त्वानामग्रगतमात्मानं ध्यात्वा अध्याशयेनैतद्वक्तव्यमित्युपदर्शितम् / कृताञ्जलिरिति कायविज्ञप्तिरुक्ता / अञ्जलिः करद्वयेन संपुटं कृत्वेत्यर्थः //

अनादिमति संसारे जन्मन्यत्रैव वा पुनः / यन्मया पशुना पापं कृतं कारितमेव वा // Bच_२.२८ //

यच्चानुमोदितं किंचिदात्मघाताय मोहतः / तदत्ययं देशयामि पश्चात्तापेन तापितः // Bच_२.२९ //

अनादिमतीति पूर्वजन्मपरंपरासु / जन्मन्यत्रैवेति अस्मिन्नपि जन्मनि, न केवलं पूर्वत्र / पशुनेति मोहबहुलतामात्मनो दर्शयति / त्रिविधं कर्म कायवाङ्मनोभिस्तत्र कृतम् / त्रिभिरपि कारितमिति / वाङ्मनोभ्यामनुमोदितमित्यपि / आत्मघातायेति तत्पापकर्मफलस्य मम आत्मन्येव विपाकात् / तदत्ययमिति तदापत्तिम् / देशयामि प्रकाशयामि उत्तानीकरोमि, न प्रच्छादयामि / पश्चात्तापेनेति अकुशलकर्मणो नरकादौ दुःखविपाकश्रवणात् //

अधुना यथाप्रधानमत्ययदेशनामाह-

रत्नत्रये ऽपकारो यो मातपितृषु वा मया / गुरुष्वन्येषु वा क्षेपात् कायवाग्बुद्धिभिः कृतः // Bच_२.३० //

रत्नत्रये इति अनुत्तरगुणक्षेत्रे / मातेत्यादिना उपकारिक्षेत्रे / तत्रापकारस्य विस्तरतीव्रदुःखविपाकत्वात् //

अनेकदोषदुष्टेन मया पापेन नायकाः / यत्कृतं दारुणं पापं तत्सर्वं देशयाम्यहम् // Bच_२.३१ //

अनेकदोषदुष्टेनेति रागादिक्लेशदूषितेन, न स्वतन्त्रेणेत्यर्थः //

*** [अद्देद्:] *** कथं च निःसराम्यस्मान् नित्योद्वेगो ऽस्मि नायकाः / मा भून्मे मृत्युरचिराद् अक्षीणे पापसंचये // Bच_२.३२ //

(Bच्प् ३०) पापकर्मणि संवेगमाह-

कथं च निःसराम्यस्मात् परित्रायत सत्वरम् /

कथं केन प्रकारेण / अस्मादशुभात् / सत्वरं शीघ्रम् / केयं त्वरा भवत इत्याह-

मा ममाक्षीणपापस्य मरणं शीघ्रमेष्यति // Bच_२.३३ //

यावत् पापक्षयं न करोमि, तावन्मम मृत्युर्भविष्यति न / अन्यथा दुर्गति गमनभयात् //

ननु च अकृतपापपरिक्षयस्य भवतो मृत्योः को ऽवकाश इत्याह-

कृताकृतापरीक्षो ऽयं मृत्युर्विश्रम्भघातकः / स्वस्थास्वस्थैरविश्वास्य आकस्मिकमहाशनिः // Bच_२.३४ //

इदं कृतमिदमकृतं तावदिति न परीक्षते मृत्युः / विश्रम्भो विश्वासः / तेन घातकः / नापि नीरोगो ऽहं युवा बलवत्कायो वेति विश्वसनीयम् / कुतः? आकस्मिकमहाशनिरिति अचिन्तितवज्रपातसदृशः //

यद्येवं पापाद् भयम्, किमर्थं तर्हि तत् कृतमित्याह-

प्रियाप्रियनिमित्तेन पापं कृतमनेकधा / सर्वमुत्सृज्य गन्तव्यमिति न ज्ञातमीदृशम् // Bच_२.३५ //

प्रिय आत्मा आत्मीयश्च, अप्रियस्तदपकारी / प्रियस्य हितसुखमप्रियस्य च तद्विपरीतमिच्छता कृतं पापमनेकधा प्राणातिपातादत्तादानादिभेदेनानेकप्रकारम् / ननु सर्वमेतन्नचिरेण परित्यज्य गन्तव्यम्, तत् किमिति निरर्थकं पापकमुपचीयते इत्याह- सर्वमित्यादि / सर्वं प्रियमप्रियं वा उत्सृज्य विहाय गन्तव्यम् / एतत्तु न मया मुग्धेन परिभावितम् //

अप्रिया न भविष्यन्ति प्रियो मे न भविष्यति / अहं च न भविष्यामि सर्वं च न भविष्यति // Bच_२.३६ //

किमिदानीं परिशिष्टमवस्थितमित्याह-

तत्तत्स्मरणतां याति यद्यद्वस्त्वनुभूयते / स्वप्नानुभूतवत्सर्वं गतं न पुनरीक्ष्यते // Bच_२.३७ //

यद्यद्वस्त्विति सुखहेतुर्दुःखहेतुर्वा / अनुभूयते संवेद्यते / कथं पुनरेवमित्याहस्वप्नानुभूतवदिति / यथा स्वप्नावस्थायामुपलब्धं विनष्टं न पुनरीक्ष्यते, तत्र स्मरणमात्रमेव अवशिष्यते //

तथा अन्यदपि सर्वं प्रियादिसंगतमस्थिरमस्मिन्नेव जन्मनीत्युपदर्शयन्नाह-

इहैव तिष्ठतस्तावद्गता नैके प्रियाप्रियाः / तन्निमित्तं तु यत्पापं तत्स्थितं घोरमग्रतः // Bच_२.३८ //

(Bच्प् ३१) तिष्ठतः आसीनस्यैव मम पश्यतः / गता अनित्यतया ग्रसिताः / यद्येवं तर्हि तदर्थं कृतं पापमपि तैः सह यास्यतीत्याह- तन्निमित्तमित्यादि / तेषां प्रियादीनां निमित्तं तदर्थं यत्कृतं पापं तत्पुनरग्रत एव स्थितं मे / तन्मया सह यास्यतीत्यर्थः //

नन्वेवं पश्यन्नपि कथं मूर्च्छितो ऽसीत्याह-

एवमागन्तुको ऽस्मीति न मया प्रत्यवेक्षितम् / मोहानुनयविद्वेषैः कृतं पापमनेकधा // Bच_२.३९ //

नाहं कस्यचित् परितः, न मे कश्चित्, इत्येवं न मया प्रत्यवेक्षितं विचारितम् / तेन कारणेन / अनुनय आसङ्गः आत्मनि आत्मीये च / विद्वेषः प्रतिघः / तत् प्रतिकूलमाचरति //

चिरतरमतिदीर्घायुषो भवतः का मरणाशङ्का? तत् किमेवं बिभेषीत्याह-

रात्रिंदिवमविश्राममायुषो वर्धते व्ययः / आयस्य चागमो नास्ति न मरिष्यामि किं न्वहम् // Bच_२.४० //

अहर्निशम् / आयुषो वर्धते व्ययः, आयुःसंस्काराः क्षीयन्ते / अविश्राममिति क्षणमपि न व्ययविच्छित्तिरस्ति / आगमनमागमः अनुप्रवेशः / स च आयस्य उपचयस्य लेशतो ऽपि न संविद्यते तदहमेवं किं नु न मरिष्यामि? अपि तु चिरमपि स्थित्वा जीवितं मरणपर्यवसानमिति //

स्यादेतत् / यन्निमित्तं कृतं पापं ते ऽपि न नरकादिषु तत्फलदुःखानुभवकाले संविभागिनो भविष्यन्ति / तत् किमिति कातरभावमवलम्बसे इत्यत्राह / आस्तां तावत्परलोके-

इह शय्यागतेनापि बन्धुमध्ये ऽपि तिष्ठता / मयैवेकेन सोढव्या मर्मच्छेदादिवेदना // Bच_२.४१ //

इह अस्मिन्नेव भवे मरणान्तिकादिदुःखबाधायां स्वजनपरिजनमध्यगतेनापि / मर्मच्छेदादिवेदनेति पिपासागात्रसंतापादिदुःखं मयैवैकेन सोढव्यम् / न तत्र अल्पीयानपि भागो ऽन्यस्य संभवति //

किं पुनर्नरकादावित्याह-

यमदूतैर्गृहीतस्य कुतो बन्धुः कुतः सुहृत् / पुण्यमेकं तदा त्राणं मया तच्च न सेवितम् // Bच_२.४२ //

कालदूतैर्गृहीतस्य अधिष्ठितस्य गलपाशेन बद्धस्य मुद्गरैराकोट्यमानस्य अटवीकान्तारगहनकण्टकविषमशिलाशकलैर्वितुद्यमानचरणस्य असहायस्य कर्मानुभवभूमिं नीयमानस्य / कुतो बन्धुः कुतः सुहृत् इति न तत्र केचित् सहायास्राणं संभवन्ति / पुण्यमेवैकं तदा त्राणं स्यात् / मया तच्च न सेवितम्, तच्च पुण्यं त्राणभूतं मया नोपार्जितम् //

(Bच्प् ३२) पुनरपि पापात् संवेगमाह-

अनित्यजीवितासङ्गादिदं भयमजानता / प्रमत्तेन मया नाथा बहु पापमुपार्जितम् // Bच_२.४३ //

अस्थायिनि जीविते / आसङ्गादाग्रहात् / इदमागामि नरकादिदुःखभयमजानता अपश्यत / प्रमत्तेनेति यौवनरूपधनाधिपत्यादिमदमत्तेन //

किं पुनरेवं संवेगबहुलो भवानित्याह-

अङ्गच्छेदार्थमप्यद्य नीयमानो विशुष्यति / पिपासितो दीनदृष्टिरन्यदेवेक्षते जगत् // Bच_२.४४ //

अत्यल्पमिदं करचरणादिच्छेदनं दुःखं नरकदुःखात् / तथापि तत्रेयमवस्था भवति / विशुष्यति सर्वात्मना शोषमुपयाति / पिपासितस्तृष्णार्तः / दीनदृष्टिरिति कृपणदृष्टिः / अन्यदेवेति विपरीतम् //

नरकदुःखस्यातिशयमाह-

किं पुनर्भैरवाकारैर्यमदूतैरधिष्ठितः / महात्रासज्वरग्रस्तः पुरीषोत्सर्गवेष्टितः // Bच_२.४५ //

कातरैर्दृष्टिपातैश्च त्राणान्वेषी चतुर्दिशम् /

भैरवाकारैरिति भयंकररूपैः / अधिष्ठितः आत्मसात्कृतः / महात्रासनज्वरस्तेन ग्रस्तो गृहीतः / पुरीषमुच्चारः, तस्योत्सर्गो विनिर्गमः, तेन वेष्टितो विलिप्तः / कातरैरिति दीनैः / चतुर्दिशं त्राणान्वेषी / कथमित्याह-

को मे महाभयादस्मात्साधुस्त्राणं भविष्यति // Bच_२.४६ //

साधुरकारणवत्सलः / त्राणं परित्राता //

त्राणशून्या दिशो दृष्ट्वा पुनः संमोहमागतः / तदाहं किं करिष्यामि तस्मिन् स्थाने महाभये // Bच_२.४७ //

एवमपि यदा कुत्रचिदपि त्राणं न पश्यति, तदा त्राणाभावात् पुनः संमोहमागतः / तदा तस्मिन् काले किं करिष्यामि? सर्वक्रियासु असमर्थः सन् / तस्मिन् स्थाने प्रतापनादिनरकभूमौ //

तस्मादिदानीमेव प्रतीकारानुष्ठानं युक्तमित्याह-

अद्यैव शरणं यामि जगन्नाथान् महाबलान् / जगद्रक्षार्थमुद्युक्तान् सर्वत्रासहरान् जिनान् // Bच_२.४८ //

जगतां नाथान् सर्वाश्वासनिर्वृतिस्थानभूतान् नायकान् / महाबलानिति सर्वत्राप्रतिहतसामर्थ्यान् / जगद्रक्षार्थमुद्युक्तानिति सर्वसत्त्वपरित्राणार्थमुद्युक्तान् / एवमपि (Bच्प् ३३) त्राणानाश्रित्य भयोपशमो न स्यात्, तदा किं शरणगमनेनेत्यत्राह- सर्वत्रासहरानिति सर्वव्यसनापहर्तॄन् //

धर्मसंघशरणगमनमाह-

तैश्चाप्यधिगतं धर्मं संसारभयनाशनम् / शरणं यामि भावेन बोधिसत्त्वगणं तथा // Bच_२.४९ //

तैर्बुद्धैर्भगवद्भिः / अधिगतं साक्षात्कृतम् / धर्मं निर्वाणमित्यर्थः / संसारभयनाशनं सर्वक्लेशप्रतिपक्षत्वात् / भावेनेति परमप्रसादेन न मायाशाठ्येन विचिकित्सया वा / बोधिसत्त्वगणमिति संघम् / तथेति भावेन //

इदानीं यथाप्रधानं बोधिसत्त्वेभ्य आत्मनिर्यातनं कुर्वन्नाह-

समन्तभद्रायात्मानं ददामि भयविह्वलः / पुनश्च मञ्जुघोषाय ददाम्यात्मानमात्मना // Bच_२.५० //

समन्तभद्राय बोधिसत्त्वाय / आत्मानं ददामि निर्यातयामि / भयविह्वलो नरकादिभयव्याकुलः / पुनश्च मञ्जुघोषाय मञ्जुनाथाय / आत्मनेति न परप्रेरणया / स्वयमेव प्रसन्नचित्त इत्यर्थः //

तं चावलोकितं नाथं कृपाव्याकुलचारिणम् / विरौम्यार्तरवं भीतः स मां रक्षतु पापिनम् // Bच_२.५१ //

आर्यावलोकितेश्वरम् / कृपया व्याकुलं चरितं शीलमस्येति कृपाव्याकुलचारिणमिति तस्यैव विशेषणम् / विरौमि आरवं करोमि / आर्तरवमिति क्रियाविशेषणम् / दुःखदीनकातरस्वरम् / भीतः त्रस्तः पापकर्मफलात् / स भगवानवलोकितः मां रक्षतु पापिनं कृतपापं मां त्रायताम् //

आर्यमाकाशगर्भं च क्षितिगर्भं च भावतः / सर्वान् महाकृपांश्चापि त्राणान्वेषी विरौम्यहम् // Bच_२.५२ //

आर्यमाकाशगर्भं च बोधिसत्त्वम् / क्षितिगर्भं च बोधिसत्त्वम् / विरौमीति परेण संबन्धः / सर्वान् महाकृपांश्चापि, ये ऽपि न नामग्रहणेनोदाहृताः, तानपि परमकारुणिकान् परदुःखदुःखिनः //

यं दृष्ट्वैव च संत्रस्ताः पलायन्ते चतुर्दिशम् / यमदूतादयो दुष्टास्तं नमस्यामि वज्रिणम् // Bच_२.५३ //

यस्य दर्शनमात्रेण यमदूतादयः / आदिशब्दादन्ये ऽपि यक्षराक्षसादयो दुष्टा भीताः सन्तः पलायन्ते, दूरमपगच्छन्ति / तं नमस्यामि नमस्करोमि / वज्रिणमिति वज्रमस्यास्तीति वज्रपाणिं बोधिसत्त्वम् / तदनेन शरणगमनादिना पापक्षयार्थमाश्रयबलमुपदर्शितम् / यदुक्तं चतुर्धर्मकसूत्रे-

(Bच्प् ३४) तत्राश्रयबलं बुद्धधर्मसंघशरणगमनमनुत्सृष्टबोधिचित्तता च / स बलवत्संनिश्रयेण न शक्यते पापेनाभिभवितुम् / इति //

पुनरन्यथात्वशंकां निराकर्तुमाह-

अतीत्य युष्मद्वचनं सांप्रतं भयदर्शनात् / शरणं यामि वो भीतो भयं नाशयत द्रुतम् // Bच_२.५४ //

अतिक्रम्य युष्मदाज्ञाम् / सांप्रतमिदानीम् / भयदर्शनात्, तदतिक्रमे यस्मादनिष्टफलसंभवदर्शनात्, वो युष्मान् शरणं यामि भीतः अनिष्टफलादुत्त्रस्तः / तस्मात्पुनरन्यथाशङ्का न कर्तव्या / अतो भयं नाशवत, पूर्वकृतपापाद् भयमपनयत / द्रुतं शीघ्रम् / ममेत्यध्याहार्यम् //

ननु एवमपि कः प्रत्येष्यति / त्वद्वचनादित्याशङ्कय पुनरत्रार्थे दृढतामाह-

इत्वरव्याधिभीतो ऽपि वैद्यवाक्यं न लङ्घयेत् / किमु व्याधिशतैर्ग्रस्तश्चतुर्भिश्चतुरुत्तरैः // Bच_२.५५ //

इत्वरो गत्वरो नश्वरो ऽचिरस्थायीत्यर्थः / लघुर्वा / स चासौ व्याधिश्चेति, तस्माद् भयेन / वैद्यवाक्यं न लङ्घयेत् वैद्योपदेशं नातिक्रमेत् / मा अयं व्याधिर्मम वृद्धिमुपगच्छेत् / किमु किं पुनः / व्याधिशतैर्ग्रस्तो लङ्घयेत् / चतुर्भिश्चतुरुत्तरैरिति चतुरधिकैश्चतुर्भिः शतैरित्यर्थः / शतमकालमृत्यूनाम्, एकं कालमरणमित्येकोत्तरं शतं मृत्यूनाम् / ते च प्रत्येकं वातपित्तश्लेष्मकृताः तत्संनिपातकृताश्चेति चतुरुत्तराणि चत्वारि शतानि भवन्ति / इति कारणभेदात्कार्यभेदः, कार्यभेदाच्च कारणभेदव्यवस्था //

ननु तथापि किमत्र भयकारणं यन्नास्तीत्याह-

एकेनापि यतः सर्वे जम्बुद्वीपगता नराः / नश्यन्ति येषां भैषज्यं सर्वदिक्षु न लभ्यते // Bच_२.५६ //

एकेनापि व्याधिना कुपितेन यस्मात्सर्वे जम्बुद्वीपगता नराः प्राणिनो नश्यन्ति म्रियन्ते / अन्यच्च / येषां व्याधीनां भैषज्यं औषधं चिकित्सार्थं क्वचिदपि न प्राप्यते / अत्र काशिराजपद्मकजातकमुपनेयम् / तद्यथानुश्रूयते- बोधिचर्यां चरन्नयमेव भगवानतीते ऽध्वनि पद्मो नाम काशिराजो बभूव / तस्मिन् समये सर्वे जम्बुद्वीपका मनुष्या महता रोगेण विकलीभूता म्रियन्ते च / तैरिदमालोचितम्- अयमेव अस्माकं स्वामी राजा परमकारुणिकः प्रतीकारं विधास्यतीति अस्यैव आत्मदुःखं निवेदयामः / ते च एवमवधार्य मिलित्वा, भो महाराज, भवति स्वामिनि परमहितैषिणि संविद्यमाने ऽपि इयमस्माकमवस्था, इति तस्मिन् राजनि दुःखमाविष्कृतवन्तः / स च राजा करुणापरवशहृदयः तेषां दुःखमसहमानः शीघ्रममीषां रोगपीडामपनयत इति वैद्यानाज्ञापयामास / ते ऽपि तथेति प्रतिश्रुत्य (Bच्प् ३५) चिकित्साशास्त्राणि व्यवलोक्य सद्योरोहितमत्स्यमांसादन्यद् भैषज्यमलभमानाः तथैव राज्ञः प्रत्युक्तवन्तः / इति विस्तरः / इदमेव जातकं भवोपलक्षणं दर्शितम् //

तत्र सर्वज्ञवैद्यस्य सर्वशल्यापहारिणः / वाक्यमुल्लङ्घयामीति धिङ् मामत्यन्तमोहितम् // Bच_२.५७ //

कायिकमानसिकानेकशल्योद्धारिणः / आत्मानं जुगुप्सते / धिङ् मामत्यन्तमोहितमिति / एवं जानन्नपि यदि तथागताज्ञाया वैमुख्यमासेवे, तदा मम मोहस्य पर्यन्तो नास्ति / कुत्सनीयो ऽस्मीत्यर्थः //

किं पुनरेवमित्याह-

अत्यप्रमत्तस्तिष्ठामि प्रपातेष्वितरेष्वपि / किमु योजनसाहस्रे प्रपाते दीर्घकालिके // Bच_२.५८ //

पर्वतादिप्रपातेषु अल्पतरेषु यत्रास्थिभङ्गमात्रं मरणमात्रं वा दुःखं स्यात् / किमु योजनसाहस्र इति / योजनसहस्रं परिमाणमस्य इत्यण् / अनेकयोजनसहस्रपरिमाणे अवीच्यादिकप्रपाते इत्यर्थः / दीर्घकालिक इति / यत्रान्तरकल्पादिभिरायुषः क्षयः //

सद्यो मरणमदृष्ट्वैव किमकाण्डे कातरतया सुखासिकां जहासीत्याह-

अद्यैव मरणं नैति न युक्ता मे सुखासिका / अवश्यमेति सा वेला न भविष्याम्यहं यदा // Bच_२.५९ //

अवश्यमिति निश्चितमेतत् //

तथापि भयमयुक्तमित्याह-

अभयं केन मे दत्तं निःसरिष्यामि वा कथम् / अवश्यं न भविष्यामि कस्मान्मे सुस्थितं मनः // Bच_२.६० //

अभयं मा भैरिति केन सत्पुरुषेण मम दत्तं येन निर्भयो विहरिष्यामीति भावः / यदि वा निःसरणोपायो ऽपि यदि भवेत्, तथापि भयमयुक्तम् / तदपि नास्ति / निःसरिष्यामि वा कथं ततो दुःखात् / अवश्यं न भविष्यामीति / सर्वजीवितं मरणपर्यवसानमित्युक्तं भगवता //

इत्थमपि न युक्ता मे सुखासिकेत्याह- पूर्वानुभूतनष्टेभ्यः किं मे सारमवस्थितम् / येषु मे ऽभिनिविष्टेन गुरूणां लङ्घितं वचः // Bच_२.६१ //

अभिनिविष्टेनेति आसक्तेन / गुरूणामिति बुद्धबोधिसत्त्वकल्याणमित्राणाम् //

तस्मादिदमहर्निशं मम मनसि कर्तुमुचितमित्याह-

जीवलोकमिमं त्यक्त्वा बन्धून् परिचितांस्तथा / एकाकी क्वापि यास्यामि किं मे सर्वैः प्रियाप्रियैः // Bच_२.६२ //

(Bच्प् ३६) जीवलोकं सत्त्वलोकम्, इमं मनुष्यादिअसभागतालक्षणम् / एकाकीत्यसहायः / क्वापीत्यनिश्चितस्थानम् //

इयमेव तु मे चिन्ता युक्ता रात्रिंदिवं तदा / अशुभान्नियतं दुःखं निःसरेयं ततः कथम् // Bच_२.६३ //

अशुभादिति अकुशलात् कर्मणः / तत इत्यशुभात् //

सांप्रतं कृतकर्मफलसंबन्धनिश्चयो महताभिनिवेशेन पुनरत्ययदेशनामारभत इत्याह-

मया बालेन मूढेन यत्किंचित्पापमाचितम् / प्रकृत्या यच्च सावद्यं प्रज्ञप्त्यावद्यमेव च // Bच_२.६४ //

तत्सर्वं देशयाम्येष नाथानामग्रतः स्थितः / कृताञ्जलिर्दुःखभीतः प्रणिपत्य पुनः पुनः // Bच_२.६५ //

अत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णन्तु नायकाः /

बालेनेति अजानता / मूढेनेति मोहान्धेन / यत्किंचिदिति कायेन वाचा मनसा वा / प्रकृतिसावद्यं प्राणातिपातादिदशाकुशलस्वभावम् / प्रज्ञप्तिसावद्यं यद् भगवता गृहीतसंवराणामेव प्रज्ञप्तमकालभोजनादिरूपम् / देशयामीति वाग्विज्ञप्तिमुत्थापयति / कृताञ्जलिरिति कायविज्ञप्तिः / प्रणिपत्य पुनःपुनरिति अतिशयवच्चित्तसंवेगमुपदर्शयति / अति यतत्यनेन नरकादिषु इति अत्ययः, अशुभं कर्म / तमत्ययत्वेन दोषत्वेन प्रतिगृह्णन्तु जानन्तु पश्यन्तु विदन्तु व्यक्तीकृतं मया / अनावरणचित्तेन, प्रच्छादना अत्र ममास्तीति भावः //

पुनः स्खलितशङ्कामपाकर्तुं पुनरकरणसंवरं कुर्वन्नाह- न भद्रकमित्यादि /

न भद्रकमिदं नाथा न कर्तव्यं पुनर्मया // Bच_२.६६ //

यदार्यकान्तं विज्ञप्रशस्तं न भवति तदभद्रकं गर्हितम् अनार्यं कर्मेत्युच्यते / तदद्यप्रभृति जानता पश्यता बुद्धिपूर्वकं संचिन्त्य पुनर्मया न कर्तव्यम् / आयत्यां पुनरकरणसंवरमापत्स्ये इत्यर्थः / एतच्च त्रिस्कन्धप्रवर्तनप्रस्तावे [बोधे, ५.९८-९९] व्यक्तीकरिष्यते //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां पापदेशना नाम द्वितीयः परिच्छेदः //

३. बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः /

अधुना पापदेशनानन्तरं पुण्यानुमोदनामाह-

अपायदुःखविश्रामं सर्वसत्त्वैः कृतं शुभम् / अनुमोदे प्रमोदेन सुखं तिष्ठन्तु दुःखिताः // Bच_३.१ //

नरकादिगतौ दुःखमनुभवन्तो हि परिश्रान्ताः सुकृतविपाकमधिगम्य प्रतिलब्धसुखा विश्राम्यन्ति कियत्कालम् / अनुमोदे प्रसादेन इति संप्रहर्षयामि प्रसन्नचित्तः / अनुमोदनापि त्रिविधामनसा कायेन वाचा च / तत्र प्रसन्नचित्तः संप्रहर्षयति मनसा, कायेन रोमहर्षश्रुपातगात्रकम्पादिकमनुभवन्, वाचा च संप्रहृष्टचेतनः तथाविधामेव वाचमुच्चारयन्, साधु कृतं भद्रकं कृतमिति / सुखं तिष्ठन्तु दुःखिता इति यदर्थं तैस्तत्कर्म कृतम्, तदपि तेषां समृध्यतु इति भावः //

लौकिकं कर्मानुमोद्य लोकोत्तरमनुमोदमानः प्राह-

संसारदुःखनिर्मोक्षमनुमोदे शरीरिणाम् / बोधिसत्त्वत्वबुद्धत्वमनुमोदे च तायिनाम् // Bच_३.२ //

दुःखनिर्मोक्षमिति श्रावकबोधिः प्रत्येकबुद्धबोधिर्वा / चित्तं वा तदर्थमुत्पादितं तथोच्यते / तदा बोधित्रयमपि तद्गाहः / शरीरिणामिति प्राणिनाम् / बोधिसत्त्वत्वबुद्धत्वमिति बोधिसत्त्वत्वं भगवतां हेत्ववस्थाम्, बुद्धत्वं फलावस्थामिति / तायिनामिति स्वाधिगतमार्गदेशकानाम् / यदुक्तम्- तायः स्वदृष्टमार्गोक्तिः इति / तद्विद्यते येषामिति / अथवा- तायः संतानार्थः आसंसारमप्रतिष्ठितनिर्वाणतयावस्थायिनाम् //

बोधिसत्त्वानां पुण्यानुमोदनां कुर्वन्नाह-

चित्तोत्पादसमुद्रांश्च सर्वसत्त्वसुखावहान् / सर्वसत्त्वहिताधानाननुमोदे च शासिनाम् // Bच_३.३ //

चित्तोत्पादाः प्रतिक्षणभाविनो ऽपर्यन्तागाधतया समुद्रा इव समुद्राः तान् / किंभूतान्? सर्वसत्त्वसुखावहान् सर्वसत्त्वानां सुखमावहन्तीति तद्रसैकनिम्नस्वभावानित्यर्थः / सर्वसत्त्वहिताधानानिति हितविधायकान् / शासिनामिति शासनं शासः बुद्धत्वोपायाभ्यासः, तदर्थत्वादुपचारात् / तद्विद्यते येषामिति शासिनो बोधिसत्त्वाः / तदुक्तम्-

उपायाभ्यास एवायं तादर्थ्याच्छासनं मतम् / इति //

अथवा- शासितुं शीलं येषामिति शासिनः / बोधिसत्त्वा हि दानादिभिः संग्रहवस्तुभिः सत्त्वान् संगृह्य सन्मार्गे ऽवतारयन्ति //

एतावता अनुमोदना कथिता / अध्येषणां कथयन्नाह-

सर्वासु दिक्षु संबुद्धान् प्रार्थयामि कृताञ्जलिः / धर्मप्रदीपं कुर्वन्तु मोहाद्दुःखप्रपातिनाम् // Bच_३.४ //

(Bच्प् ३८) धर्मप्रदीपं कुर्वन्त्विति अज्ञानतमोवृतानां सत्त्वानां मार्गामार्गविशेषपरिज्ञानविकलानां धर्मदेशनात्मकमालोकं कुर्वन्तु //

एतावता अध्येषणा कथिता / याचनामुपदर्शयन्नाह-

निर्वातुकामांश्च जिनान् याचयामि कृताञ्जलिः / कल्पाननन्तांस्तिष्ठन्तु मा भुदन्धमिदं जगत् // Bच_३.५ //

कृतकृत्यतया परिनिर्वाणं गन्तुमनसः / अपर्यन्तकल्पान् स्थितये याचयामि / मा भूदन्धमिति पूर्ववन्मार्गाज्ञाननिश्चेतनं मा भूत् / अनेनापि याचना प्रोक्ता //

याचनानान्तरमिदानीं परिणामनामाह-

एवं सर्वमिदं कृत्वा यन्मयासादितं शुभम् / तेन स्यां सर्वसत्त्वानां सर्वदुःखप्रशान्तिकृत् // Bच_३.६ //

एवमुक्तक्रमेण सर्वमिदं पूजापापदेशनापुण्यानुमोदनादि कृत्वा विधाय यन्मया आसादितं प्राप्तं शुभं सुकृतं तेन शुभेन स्यां भवेयं सर्वसत्त्वानां समस्तप्राणभृतां सर्वदुःखप्रशान्तिकृदिति निःशेषव्यसनप्रशमनसमर्थो भवेयम् //

इति सामान्येन परिणमय्य पुनर्विशेषेणाह-

ग्लानानामस्मि भैषज्यं भवेयं वैद्य एव च / तदुपस्थायकश्चैव यावद्रोगापुनर्भवः // Bच_३.७ //

तेनेति सर्वत्र यथायोगं संबन्धनीयम् / ग्लानानामिति व्याधिपीडितानाम् / भैषज्यमिति औषधम् / वैद्यश्चिकित्सकः / तदुपस्थायकः तस्य ग्लानस्य परिचारकः / रोगापुनर्भव इति यावद् व्याधिनिवृत्तिः स्यात् //

क्षुत्पिपासाव्यथां हन्यामन्नपानप्रवर्षणैः / दुर्भिक्षान्तरकल्पेषु भवेयं पानभोजनम् // Bच_३.८ //

क्षुद् बुभुक्षा / पिपासा तृष्णा / तयोर्व्यथा, ताभ्यां वा व्यथा / तां हन्यां निवर्तेयम् / अन्नपानप्रवर्षणैः प्रबन्धाहारपानसंपादनैः / दुर्भिक्षान्तरकल्पेष्विति-

कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण च निर्गमः / इति //

तत्र दशवर्षायुषि प्रजायामन्तरकल्पपर्यन्ते दुर्भिक्षेण संवर्तः प्रादुर्भवति वर्षान् सप्त, मासान् सप्त, दिवसानपि सप्तैव / यदुक्तम्-

कल्पस्य शस्त्ररोगाभ्यां दुर्भिक्षेण विनिर्गमः / दिवसान् सप्त मासांश्च वर्षाश्चैव यथाक्रमम् //

इति /

तत्र अन्नपानाभावादन्योन्यमांसास्थिभक्षणमेव आहारः / तदपि केचिदलभमाना आहारवैकल्याच्च म्रियन्ते / तत्र भवेयं पानभोजनम् //

दरिद्राणां च सत्त्वानां निधिः स्यामहमक्षयः / नानोपकरणाकारैरुपतिष्ठेयमग्रतः // Bच_३.९ //

(Bच्प् ३९) दरिद्राणामिति धनविकलानाम् / अक्षय इति आकृष्यमाणधनो ऽपि यो न क्षीयते / नानोपकरणाकारैरिति शयनासनवसनभोजनाभरणविलेपनप्रभृति यद्यदभिलषन्ति सत्त्वाः, तैस्तैरुपकरणविशेषाकारैः अहमेव उपतिष्ठेयं प्रत्युपस्थितो भवेयम् / तेषां दरिद्राणां सत्त्वानामग्रतः पुरतः / इदं च परिणामनमार्यवज्रध्वजसूत्रे विस्तरेण प्रतिपादितम् / तत्रेदमुक्तम्-

स तानि कुशलमूलानि परिणामयन् एवं परिणामयति- अनेनाहं कुशलमूलेन सर्वसत्त्वानां लयनं भवेयं सर्वदुःखस्कन्धविनिवर्तनतया / सर्वसत्त्वानां त्राणं भवेयं सर्वक्लेशपरिमोचनतया / सर्वसत्त्वानां शरणं भवेयं सर्वभयारक्षणतया / सर्वसत्त्वानां गतिर्भवेयं सर्वभूम्यनुगमनतया / सर्वसत्त्वानां परायणं भवेयमत्यन्तयोगक्षेमप्रतिलम्भनतया / सर्वसत्त्वानामालोको भवेयं वितिमिरज्ञानसंदर्शनतया / सर्वसत्त्वानामुल्का भवेयमविद्यातमोन्धकारविनिवर्तनतया / इत्यादि विस्तरः / इदमुक्त्वा पुनरिदमाह- तत्राध्याशयतः परिणमयतिओ न वचनमात्रेण / तच्चोदग्रचित्तः परिणमयति / हृष्टचित्तः परिणमयति / प्रसन्नचित्तः परिणमयति / प्रमुदितचित्तः स्त्रिग्धचित्तः परिणमयति / मैत्रचित्तः प्रेमचित्तो ऽनुग्रहचित्तो हितचित्तः सुखचित्तः परिणमयति / इति विस्तरः //

इदानीमात्मभावादिपरित्यागं कुर्वन्नाह-

आत्मभावांस्तथा भोगान् सर्वत्र्यध्वगतं शुभम् / निरपेक्षस्त्यजाम्येष सर्वसत्त्वार्थसिद्धये // Bच_३.१० //

आत्मभावानिति सर्वगतिच्युत्युपपत्तिषु सर्वकायान् / निरपेक्षः सर्वप्रकारेण निरासङ्ग इत्यर्थः / त्यजामि उत्सृजामि / ददामीत्यर्थः / भोगानिति उपभोग्यवस्तूनि हयगजरथप्रासादाद्याश्रयस्त्रक्चन्दनवस्त्राभरणकन्यादीनि / सर्वत्र्यध्वगतं शुभमिति सर्वत्रैधातुकसंगृहीतं पुण्यानेञ्जयस्वभावम् / यदि वा दानशीलादिप्रसूतं भावनामयं च / त्र्यध्वगतम् अतीतानागतप्रत्युत्पन्नम् / स्यादेतत्- अनागतस्य असत्स्वभावस्य को ऽयमुत्सर्गो नाम? सत्यम् / किं तु तत्संभवकाले तत्रासङ्गनिवारणार्थमेवमुच्यते, इदानीमेव तत्परित्यागात्, आशयस्य विशुद्धिवर्धनार्थं च / एतदेवाह- निरपेक्ष इति / तद्विपाकस्य स्वार्थे ऽनपेक्षः / किमर्थमेवमनुष्ठीयते इत्याह- सर्वसत्त्वार्थसिद्धये इति / सर्वसत्त्वानां त्रैधातुकवर्तिनामभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणार्थनिष्पत्तये / अतीतानागतशुभोत्सर्गस्तु आर्याक्षयमतिसूत्रे ऽभिहितः / यदुक्तम्-

कुशलानां च चित्तचैतसिकानामनुस्मृतिः, अनुस्मृत्य च बोधिपरिणामना, इद मतीतकौशल्यम् / या अनागतानां कुशलमूलानां निध्यप्तिर्बोधेरामुखीकर्मसमन्वाहारः, ये ये उत्पत्स्यन्ते कुशलाश्चित्तोत्पादाः, ताननुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयिष्यामि / इदमनागतकौशल्यम् / इति विस्तरः / सर्वत्यागाधिमुक्तिं परिपूर्ये परित्यागचित्तवेगात् तेन कायप्रयोगेण उत्सृष्टसर्वपरिग्रहः / सर्वपरिग्रहमूलाद्भवदुःखाद्विमुक्तो मुक्त इत्युच्यते / इति विस्तरः //

(Bच्प् ४०) ननु च आत्मार्थमपि किंचिद्रक्षितुमुचितमिति मात्सर्यं निराकुर्वन्नाह-

सर्वत्यागश्च निर्वाणं निर्वाणार्थि च मे मनः / त्यक्तव्यं चेन्मया सर्व वरं सत्त्वेषु दीयताम् // Bच_३.११ //

सर्वेषां सास्रवात्मभावादीनां निर्वाणं मोक्षः / तदर्थि च मे मनः, तदर्थि च मम चित्तम् / त्यक्तव्यं चेदिति / निर्वाणसमये यदि सर्वमात्मभावादि अवश्यं परित्यज्य यातव्यं मया, तदा वरं सत्त्वेषु दीयताम्, किमनेन मात्सर्यहेतुना विधृतेनेति भावः //

तस्मादिदमिहानुरूपमित्याह-

यश्चासुखीकृतश्चात्मा मयायं सर्वदेहिनाम् /

यथाकामंगमकारितायां नियुक्तो मयायमात्मा कायः / सर्वदेहिनां सर्वसत्त्वानां कृते / एतदेव दर्शयन्नाह-

घ्रन्तु निन्दन्तु वा नित्यमाकिरन्तु च पांसुभिः // Bच_३.१२ //

क्रीडन्तु मम कायेन हसन्तु विलसन्तु च / दत्तस्तेभ्यो मया कायश्चिन्तया किं ममानया // Bच_३.१३ //

कारयन्तु च कर्माणि यानि तेषां सुखावहम् /

दण्डादिभिस्ताडयन्तु वा, अवर्णवादैर्जुगुप्सन्तु, आकिरन्तु च पांसुभिः, धूलिभिरवकिरन्तु / दत्तस्तेभ्यो मया काय इति, सर्वः सर्वेण मया तेषां परित्यक्तः, किं मम समविषमचिन्तया? कारयन्तु कर्माणीति अनवद्यानि / एतदेवाह-

अनर्थः कस्यचिन्मा भून्मामालम्ब्य कदाचन // Bच_३.१४ //

अनिष्टं कस्यचित्प्राणिनो मा भूत्, मामाश्रित्य कदाचन, इह परत्र वा //

येषां क्रुद्धाप्रसन्ना वा मामालम्ब्य मतिर्भवेत् / तेषां स एव हेतुः स्यान्नित्यं सर्वार्थसिद्धये // Bच_३.१५ //

येषां क्रुद्धा येषामप्रसन्ना वा मतिश्चित्तं भवेत्, तेषां क्रुद्धाप्रसन्नमतीनां स एव हेतुः स्यात्, क्रुद्धा अप्रसन्ना मतिरेव / पुंस्त्वं तु तच्छब्दस्य हेतुसमानाधिकरणतया / सर्वार्थसिद्धय इति आत्मपराभ्युदयनिःश्रेयसनिष्पत्तये //

अभ्याख्यास्यन्ति मां ये च ये चान्ये ऽप्यपकारिणः / उत्प्रासकास्तथान्ये ऽपि सर्वे स्युर्बोधिभागिनः // Bच_३.१६ //

अभ्याख्यास्यन्ति इति मिथ्यारोपितदोषेण दूषयिष्यन्ति / अन्ये ऽपि ये कायिकं मानसिकं वा अपकारं करिष्यन्ति / उत्प्रासका इति उपहासकाः, विडम्बकारिणो वा / तथा अन्ये ऽपि उदासीनाः प्रसन्नाश्च / सर्वे भवेयुर्बुद्धत्वलाभिनः //

अनाथानामहं नाथः सार्थबाहश्च यायिनाम् / पारेप्सूनां च नौभूतः सेतुः संक्रम एव च // Bच_३.१७ //

(Bच्प् ४१) अनाथानामिति सांनाय्यान्वेषिणाम् / सार्थवाहश्च यायिनामिति सार्थमुख्यो मार्गप्रपन्नानाम् / पारेप्सूनामिति नद्यादीनां पारिमकूलं गन्तुकामानाम् //

दीपार्थिनामहं दीपः शय्या शय्यार्थिनामहम् / दासार्थिनामहं दासो भवेयं सर्वदेहिनाम् // Bच_३.१८ //

दीपार्थिनामिति अन्धकारावस्थितानाम् / शय्यार्थिनामिति शयनाभिलाषिणाम् / दासार्थिनामिति उपस्थानार्थं ये भृत्यकर्मकरादीनिच्छन्ति //

चिन्तामणिर्भद्रघटः सिद्धविद्या महौषधिः / भवेयं कल्पवृक्षश्च कामधेनुश्च देहिनाम् // Bच_३.१९ //

चिन्तामणिरिति चिन्तितफलदाता रत्नविशेषः / भद्रघट इति यद्यद्वस्तु अभिलषितमभिसंधाय अस्मिन् हस्तं प्रक्षिपेत्, तत्सर्वं संपद्यते / सिद्धविद्येति सिद्धमन्त्रः यद्यत्कर्म तया क्रियते, तत्सर्वं सिध्यति / महौषधिरिति यदेकैव सर्वोपद्रवपीडाप्रशमनहेतुः / कल्पवृक्षश्चेति कल्पितार्थसंपादको वृक्षविशेषः / कामधेनुश्चेति या वाञ्छितदोहं दुह्यते //

पृथिव्यादीनि भूतानि निःशेषाकाशवासिनाम् / सत्त्वानामप्रमेयाणां यथाभोगान्यनेकधा // Bच_३.२० //

एवमाकाशनिष्ठस्य सत्त्वधातोरनेकधा / भवेयमुपजीव्यो ऽहं यावत्सर्वे न निर्वृताः // Bच_३.२१ //

पृथिव्यादीनीति पृथिवी वसंधरा / आदिशब्दादापस्तेजो वायुरिति चत्वारि महाभूतानि / तानि यथा शयनाशनसस्यफलमूलाद्याधारतया , तथा यानावगाहनादिहेतुतया / एवमन्यत्रापि योज्यम् / अनन्ताकाशधतुव्यापिनामसंख्यानां सत्त्वानां परिभोगमुपयान्ति, एवमेव अहमपि सर्वसत्त्वानामनेकप्रकारेण उपभोग्यो भवेयम् / यावत्सर्वे न निर्वृता इति यावत् सर्वे न संसारदुःखविनिर्मुक्ताः //

तस्मादेषामात्मभावादीनामुत्सर्गः कार्यो बोध्यर्थिना / एतच्च दानमतिविस्तरेण शिक्षासमुच्चये प्रदर्शितम् / तद्यथा तत्रैव बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षे कथितम्-

पुनरपरं शारिपुत्र बोधिसत्त्वः सर्वधर्मेषु परकीयसंज्ञामुत्पादयति, न कंचिद्भावमुपादत्ते / तत्कस्य हेतोः? उपादानं हि भयमिति /

इदमुक्त्वा तत्रैव पुनरिदमुक्तम्-

तथा चित्तशूराः खलु पुनः शारिपुत्र बोधिसत्त्वा भवन्ति / यावत् स्वहस्तपरित्यागी भवति, पादपरित्यागी नासापरित्यागी शीर्षपरित्यागी अङ्गप्रत्यङ्गपरित्यागी, यावत् सर्वस्वपरित्यागीति //

एवं नारायणपरिपृच्छायामप्यभिहितम्-

न तद्धस्तु उपादातव्यं यस्मिन् वस्तुनि नास्य त्यागचित्तमुत्पद्येत, न त्यागबुद्धिः क्रमेत, (Bच्प् ४२) इति यावत्, अपि तु खलु पुनः कुलपुत्र बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन एवं चित्तमुत्पादयितव्यम्- अयं ममात्मभावः सर्वसत्त्वेभ्य उत्सृष्टः परित्यक्तः, प्रागेव बाह्यानि वस्तूनि / इति विस्तरः //

तथा आर्याक्षयमतिसूत्रे ऽपि देशितम्-

अयं मया कायः सर्वसत्त्वानां किंकरणीयेषु क्षपितव्यः / तद्यथा इमानि चत्वारि महाभूतानि पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुश्च नानासुखैः नानापर्यायैः नानारम्बणैः नानोपकरणैः नानापरिभोगैः सत्त्वानामुपभोगं गच्छन्ति, एवमेव अहमिमं चतुर्महाभूतसमुच्छ्रयं कायं नानासुखैः नानापर्यायैः नानारम्बणैः नानोपकरणैः नानापरिभोगैर्विस्तरेण सर्वसत्त्वानामुपजीव्यं करिष्यामीति विस्तरः //

तच्चित्तरत्नेन्त्यारभ्य सर्वमिदं पूर्वकं बोधिचित्तसंवरग्रहणाय प्रयोगो वेदितव्यः / तदेवं पूजादि विधाय आत्मभावादिदानमुत्सृज्य प्रतिपन्नबोधिचित्तानुशंसः क्षणसंपदं परमदुर्लभामवेत्य श्रद्धामूलं दृढमुपस्थाप्य सत्त्वानत्राणानपरायणान् करुणायमानः स्वसुखनिरपेक्षः परदुःखदुःखी तत्समुद्धरणाशयाभिप्रायो बुद्धत्वमेव तदुपायं समुत्पश्यन् तत्र बद्धसंनाहः-

यदात्मनः परेषां च भयं दुःखं च न प्रियम् / तदात्मनः को विशेषो यत्तं रक्षामि नेतरम् //

इति / [शिक्ष.स.कारिका-१]

तेन आत्मनः सत्त्वधातोश्च-

दुःखान्तं कर्तुकामेन सुखान्तं गन्तुमिच्छता / श्रद्धामूलं दृढीकृत्य बोधौ कार्या मतिर्दृढा //

इति // [शिक्ष.स.कारिका-२]

सम्यक्संबोधिचित्तमुत्पादयितुमुपक्रमते-

यथा गृहीतं सुगतैर्बोधिचित्तं पुरातनैः / ते बोधिसत्त्वशिक्षायामानुपूर्व्या यथा स्थिताः // Bच_३.२२ //

येनाशयेन सर्वसत्त्वानां सर्वदुःखप्रहाणार्थम् / यदि वा यथा गृहीतं तदेव भगवन्तो जानन्ति / बोधिचित्तमिति बोधिर्बुद्धत्वं सर्वावरणप्रहाणात् सर्वधर्मनिःस्वभावताधिगमः / एतच्च सप्रचयं प्रज्ञापरिच्छेदे वक्ष्यामः / तत्र चित्तमध्याशयेन तत्प्राप्तये मनसिकारः बुद्धो भवेयं सर्वसत्त्वहितसुखसंपादनायेत्यर्थः // इति पूर्वार्धेन बोधिचित्तोत्पादं प्रतिपाद्य शिक्षासंवरग्रहणं प्रतिपादयन्नाह- ते बोधिसत्त्वेत्यादि / बोधिसत्त्वशिक्षा यदुत्पादितबोधिचित्तेन बोधिसत्त्वेन सदा करणीयम्, तत्रेत्यर्थः / आनुपूर्वीति अनु..........

(Bच्प् ४३) तद्वदुत्पादयाम्येष बोधिचित्तं जगद्धिते / तद्वदेव च ताः शिक्षाः शिक्षिष्यामि यथाक्रमम् // Bच_३.२३ //

एवं गृहीत्वा मतिमान् बोधिचित्तं प्रसादतः / पुनः पुष्टस्य पुष्टयर्थं चित्तमेवं प्रहर्षयेत् // Bच_३.२४ //

अद्य मे सफलं जन्म सुलब्धो मानुषो भवः / अद्य बुद्धकुले जातो बुद्धपुत्रो ऽस्मि सांप्रतम् // Bच_३.२५ //

तथाधुना मया कार्यं स्वकुलोचितकारिणाम् / निर्मलस्य कुलस्यास्य कलङ्को न भवेद्यथा // Bच_३.२६ //

अन्धः संकारकूटेभ्यो यथा रत्नमवाप्नुयात् / तथा कथंचिदप्येतद् बोधिचित्तं ममोदितम् // Bच_३.२७ //

जगन्मृत्युविनाशाय जातमेतद्रसायनम् / जगद्दारिद्यशमनं निधानमिदमक्षयम् // Bच_३.२८ //

जगद्वयाधिप्रशमनं भैषज्यमिदमुत्तमम् / भवाध्वभ्रमणश्रान्तजगद्विश्रामपादपः // Bच_३.२९ //

दुर्गत्युत्तरणे सेतुः सामान्यः सर्वयायिनाम् / जगत्क्लेशोपशमन उदितश्चित्तचन्द्रमाः // Bच_३.३० //

जगदज्ञानतिमिरप्रोत्सारणमहारविः / सद्धर्मक्षीरमथनान्नवनीतं समुत्थितम् // Bच_३.३१ //

सुखभोगबुभुक्षितस्य वा जनसार्थस्य भवाध्वचारिणः / सुखसत्रमिदं ह्युपस्थितं सकला भ्यागतसत्त्वतर्पणम् // Bच_३.३२ //

जगदद्य निमन्त्रितं मया सुगतत्वेन सुखेन चान्तरा / पुरतः खलु सर्वतायिनामभिनन्दन्तु सुरासुरादयः // Bच_३.३३ //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्तपरिग्रहो नाम तृतीयः परिच्छेदः //

४. बोधिचित्ताप्रमादो नाम चतुर्थः परिच्छेदः /

एवं गृहीत्वा सुदृढं बोधिचित्तं जिनात्मजः / शिक्षानतिक्रमे यत्नं कुर्यान्नित्यमतन्द्रितः // Bच_४.१ //

सहसा यत्समारब्धं सम्यग् यदविचारितम् / तत्र कुर्यान्न वेत्येवं प्रतिज्ञायापि युज्यते // Bच_४.२ //

विचारितं तु यद्बुद्धैर्महाप्राज्ञैश्च तत्सुतैः / मयापि च यथाशक्ति तत्र किं परिलम्ब्यते // Bच_४.३ //

यदि चैवं प्रतिज्ञाय साधयेयं न कर्मणा / एतां सर्वां विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति // Bच_४.४ //

मनसा चिन्तयित्वापि यो न दद्यात्पुनर्नरः / स प्रेतो भवतीत्युक्तमल्पमात्रे ऽपि वस्तुनि // Bच_४.५ //

किमुतानुत्तरं सौख्यमुच्चैरुद्धुष्य भावतः / जगत्सर्वं विसंवाद्य का गतिर्मे भविष्यति // Bच_४.६ //

वेत्ति सर्वज्ञ एवैतामचिन्त्यां कर्मणो गतिम् / यद्बोधिचित्तत्यागे ऽपि मोचयत्येव तां नरान् // Bच_४.७ //

बोधिसत्त्वस्य तेनैवं सर्वापत्तिर्गरीयसी / यस्मादापद्यमानो ऽसौ सर्वसत्त्वार्थहानिकृत् // Bच_४.८ //

यो ऽप्यन्यः क्षणमप्यस्य पुण्यविघ्नं करिष्यति / तस्य दुर्गतिपर्यन्तो नास्ति सत्त्वार्थघातिनः // Bच_४.९ //

एकस्यापि हि सत्त्वस्य हितं हत्वा हतो भवेत् / अशेषाकाशपर्यन्तवासिनां किमु देहिनाम् // Bच_४.१० //

एवमापत्तिबलतो बोधिचित्तबलेन च / दोलायमानः संसारे भूमिप्राप्तौ चिरायते // Bच_४.११ //

तस्माद्यथाप्रतिज्ञातं साधनीयं मयादरात् / नाद्य चेत्क्रियते यत्नस्तलेनास्मि तलं गतः // Bच_४.१२ //

अप्रमेया गता बुद्धाः सर्वसत्त्वगवेषकाः / नैषामहं स्वदोषेण चिकित्सागोचरं गतः // Bच_४.१३ //

अद्यापि चेत्तथैव स्यां यथैवाहं पुनः पुनः / दुर्गतिव्याधिमरणच्छेदभेदाद्यवाप्नुयाम् // Bच_४.१४ //

कदा तथागतोत्पादं श्रद्धां मानुष्यमेव च / कुशलाभ्यासयोग्यत्वमेवं लप्स्ये ऽतिदुर्लभम् // Bच_४.१५ //

(Bच्प् ४५) आरोग्यं दिवसं चेदं सभक्तं निरुपद्रवम् / आयुःक्षणं विसंवादि कायोपाचितकोपमः // Bच_४.१६ //

न हीदृशैर्मच्चरितैर्मानुष्यं लभ्यते पुनः / अलभ्यमाने मानुष्ये पापमेव कुतः शुभम् // Bच_४.१७ //

यदा कुशलयोग्यो ऽपि कुशलं न करोम्यहम् / अपायदुःखैः संमूढः किं करिष्याम्यहं तदा // Bच_४.१८ //

अकुर्वतश्च कुशलं पापं चाप्युपचिन्वतः / हतः सुगतिशब्दो ऽपि कल्पकोटिशतैरपि // Bच_४.१९ //

अत एवाह भगवान्मानुष्यमतिदुर्लभम् / महार्णवयुगच्छिद्रकूर्मग्रीवार्पणोपमम् // Bच_४.२० //

एकक्षणकृतात् पापादवीचौ कल्पमास्यते / अनादिकालोपचितात् पापात् का सुगतौ कथा // Bच_४.२१ //

न च तन्मात्रमेवासौ वेदयित्वा विमुच्यते / तस्मात्तद्वेदयन्नेव पापमन्यत् प्रसूयते // Bच_४.२२ //

नातः परा वञ्चनास्ति न च मोहो ऽस्त्यतः परः / यदीदृशं क्षणं प्राप्य नाभ्यस्तं कुशलं मया // Bच_४.२३ //

यदि चैवं विमृष्यामि पुनः सीदामि मोहितः / शोचिष्यामि चिरं भूयो यमदूतैः प्रचोदितः // Bच_४.२४ //

चिरं धक्ष्यति मे कायं नारकाग्निः सुदुःसहः / पश्चात्तापानलश्चित्तं चिरं धक्ष्यत्यशिक्षितम् // Bच_४.२५ //

कथंचिदपि संप्राप्तो हितभूमिं सुदुर्लभाम् / जानन्नपि च नीये ऽहं तानेव नरकान् पुनः // Bच_४.२६ //

अत्र मे चेतना नास्ति मन्त्रैरिव विमोहितः / न जाने केन मुह्यामि को ऽत्रान्तर्मम तिष्ठति // Bच_४.२७ //

हस्तपादादिरहितास्तृष्णाद्वेषादिशत्रवः / न शूरा न च ते प्राज्ञाः कथं दासीकृतो ऽस्मि तैः // Bच_४.२८ //

मच्चित्तावस्थिता एव घ्नन्ति मामेव सुस्थिताः / तत्राप्यहं न कुप्यामि धिगस्थानसहिष्णुताम् // Bच_४.२९ //

सर्वे देवा मनुष्याश्च यदि स्युर्मम शत्रवः / ते ऽपि नावीचिकं बन्हिं समुदानयितुं क्षमाः // Bच_४.३० //

(Bच्प् ४६) मेरोरपि यदासङ्गान्न भस्माप्युपलभ्यते / क्षणात् क्षिपन्ति मां तत्र बलिनः क्लेशशत्रवः // Bच_४.३१ //

न हि सर्वान्यशत्रूणां दीर्घमायुरपीदृशम् / अनाद्यन्तं महादीर्घं यन्मम क्लेशवैरिणाम् // Bच_४.३२ //

सर्वे हिताय कल्पन्ते आनुकूल्येन सेविताः / सेव्यमानास्त्वमी क्लेशाः सुतरां दुःखकारकाः // Bच_४.३३ //

इति संततदीर्घवैरिषु व्यसनौघप्रसवैकहेतुषु / हृदये निवसत्सु निर्भयं मम संसाररतिः कथं भवेत् // Bच_४.३४ //

भवचारकपालका इमे नरकादिष्वपि वध्यघातकाः / मतिवेश्मनि लोभपञ्जरे यदि तिष्ठन्ति कुतः सुखं मम // Bच_४.३५ //

तस्मान्न तावदहमत्र धुरं क्षिपामि यावन्न शत्रव इमे निहताः समक्षम् / स्वल्पे ऽपि तावदपकारिणि बद्धरोषा मानोन्नतास्तमनिहत्य न यान्ति निद्राम् // Bच_४.३६ //

प्रकृतिमरणदुःखितान्धकारान् / रणशिरसि प्रसभं निहन्तुमुग्राः / अगणितशरशक्तिघातदुःखा न विमुखतामुपयान्त्यसाधयित्वा // Bच_४.३७ //

किमुत सततसर्वदुःखहेतून् प्रकृतिरिपूनुपहन्तुमुद्यतस्य / भवति मम विषाददैन्यमद्य व्यसनशतैरपि केन हेतुना वै // Bच_४.३८ //

अकारणेनैव रिपुक्षतानि गात्रेष्वलंकारवदुद्वहन्ति / महार्थसिद्ध्यै तु समुद्यतस्य दुःखानि कस्मान्मम बाधकानि // Bच_४.३९ //

स्वजीविकामात्रनिबद्धचित्ताः कैवर्तचण्डालकृषीवलाद्याः / शीतातपादिव्यसनं सहन्ते जगद्धितार्थं न कथं सहे ऽहम् // Bच_४.४० //

दशदिग्व्योमपर्यन्तजगत्क्लेशविमोक्षणे / प्रतिज्ञाय मदात्मापि न क्लेशेभ्यो विमोचितः // Bच_४.४१ //

आत्मप्रमाणमज्ञात्वा ब्रुवन्नुन्मत्तकस्तदा / अनिवर्ती भविष्यामि तस्मात्क्लेशवधे सदा // Bच_४.४२ //

अत्र ग्रही भविष्यामि बद्धवैरश्च विग्रही / अन्यत्र तद्विधात्क्लेशात् क्लेशघातानुबन्धिनः // Bच_४.४३ //

गलन्त्वन्त्राणि मे कामं शिरः पततु नाम मे / न त्वेवावनतिं यामि सर्वथा क्लेशवैरिणाम् // Bच_४.४४ //

निर्वासितस्यापि तु नाम शत्रोर्देशान्तरे स्थानपरिग्रहः स्यात् / यतः पुनः संभृतशक्तिरेति न क्लेशशत्रोर्गतिरीदृशी तु // Bच_४.४५ //

(Bच्प् ४७) नाय, न तु क्लेशशत्रोः / न तस्य इतरशत्रुवत्समाचारो दृश्यते / कुतः पुनरेवमिच्छया लभ्यत इत्याह-

क्वासौ यायान्मन्मनःस्थो निरस्तः स्थित्वा यस्मिन् मद्वधार्थं यतेत / नोद्योगो मे केवलं मन्दबुद्धेः क्लेशाः प्रज्ञादृष्टिसाध्या वराकाः // Bच_४.४६ //

मम चित्तान्निर्वासितः असौ क्लेशरिपुः कुत्र गत्वा अवस्थानं कुर्यात्, यत्रावस्थितिं कृत्वा मम वधाय यतेत? नैव तत्स्थानमुत्पश्यामि, निर्मूलितस्य पुनरुत्थानायोगादिति भावः / अहमेव तु केवलमनुत्साही, अपटुबुद्धिप्रचारत्वात् / क्लेशाः पुनरिमे निर्मूलत्वात् परमार्थतत्त्वदर्शनमात्रप्रहेयास्तपस्विनः //

एतदेव प्रसाधयन्नाह-

न क्लेशा विषयेषु नेन्द्रियगणे नाप्यन्तराले स्थिता नातो ऽन्यत्र कुह स्थिताः पुनरमी मथ्नन्ति कृत्स्नं जगत् /

मनोज्ञादिविषयदर्शने ऽपि केषांचित्संवृतेन्द्रियाणां क्लेशानुत्पत्तेः परमाणुशो विचारे ऽपि तत्रादर्शनात् / न विषयेषु, नापि चक्षुरादीन्द्रियगणे पूर्ववत्, धर्मचिन्ताद्यवस्थायामिन्द्रियसद्भावे ऽप्यनुपलब्धेः / नापि विषयेन्द्रिययोरन्तराले मध्ये तिष्ठन्ति, दृश्यानामनुपलब्धेरेव / न च एतेभ्यो ऽन्यस्मिन् स्थाने क्वचिदवस्थिता निश्चिताः / अतो निर्मूलतया तत्त्वशून्या आगन्तुका एव, अभूतपरिकल्पमात्रप्रसूतत्वात् / तथाभूता अपि जगदशेषं मथ्नन्ति / तथा च किमत्र समुचितमस्ति? आह-

मायैवेयमतो विमुञ्च हृदयं त्रासं भजस्वोद्यमं प्रज्ञार्थं किमकाण्ड एव नरकेष्वात्मानमाबाधसे // Bच_४.४७ //

यथा हि माया हस्त्याकारतया तदाकारशून्यापि मन्त्रौषधप्रभावादिदंप्रत्ययतया मन्त्रेण तत्त्वरहितापि प्रतिभासते, तथा अमी अपि क्लेशा विपर्यासनिमित्ता अयोनिशोमनसिकारसमुद्भूता इदंप्रतीत्यतामात्रतो निस्तत्त्वा एव प्रकाशन्ते / अतो विजहीहि हृदय त्रासं क्लेशेभ्यः / के नाम अमी वराकाः परमार्थतो विचार्यमाणाः? अतो भजस्व उद्यमम्, उत्साहं कुरुष्व प्रज्ञार्थं तत्त्वप्रविचयाधिगमाय / किमकाण्ड एव निष्प्रयोजनमेव नरकेषु संघातादिषु क्लेशवशगतया आत्मानमाबाधसे, पीडयसि?

इदानीं प्राक्तनमर्थमशेषमुपसंहरन्नाह-

एवं विनिश्चित्य करोमि यत्नं यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः / वैद्योपदेशाच्चलतः कुतो ऽस्ति भैषज्यसाध्यस्य निरामयत्वम् // Bच_४.४८ //

(Bच्प् ४८) एवं समनन्तरसकलपरिच्छेदप्रतिपादितमर्थं विनिश्चित्य दृढीकृत्य अनन्तरमायास्वभावतां वा, करोमि यत्नम् / किमर्थम्? यथोक्तशिक्षाप्रतिपत्तिहेतोः, यथोक्तशिक्षा बोधिसत्त्वस्य तेषु तेषु सूत्रान्तेषु याः करणीयतया प्रतिपादिताः, इहैव वा शास्त्रे संक्षेपेण तत्र तत्रोपदर्शिताः, तासां शिक्षणार्थम् //

उक्तानि च भगवता सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वशिक्षापदानि / यथोक्तमार्यरत्नमेघे-

कथं च कुलपुत्र बोधिसत्त्वो बोधिसत्त्वशिक्षासंवरसंवृतो भवति? इह बोधिसत्त्व एवं विचारयति- न प्रातिमोक्षसंवरमात्रकेण मया शक्यमनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबोद्धुम् / किं तर्हि यानीमानि तथागतेन तेषु तेषु सूत्रान्तेषु बोधिसत्त्वसमुदाचारा बोधिसत्त्वशिक्षापदानि प्रज्ञप्तानि, तेषु मया शिक्षितव्यम् / इति विस्तरः //

तस्मादस्माद्विधेन मन्दबुद्धिना

दुर्विज्ञेयो विस्तरोक्तत्वाद् बोधिसत्त्वस्य संवरः / ततः किं युक्तम्? मर्मस्थानान्यतो विद्याद्येनानापत्तिको भवेत् / [शिक्शा. स. कारिका-३]

कतमानि च तानि मर्मस्थानानि? यदुत-

आत्मभावस्य भोगानां त्र्यध्ववृत्तेः शुभस्य च / उत्सर्गः सर्वसत्त्वेभ्यस्तद्रक्षाशुद्धिवर्धनम् //

[शिक्शा. स. कारिका-४]

इत्युक्तम् / एष बोधिसत्त्वसंग्रहो यत्र बोधिसत्त्वानामभ्यासविश्रामे ऽपि आपत्तयो व्यवस्थाप्यन्ते / यथोक्तं बोधिसत्त्वप्रातिमोक्शसूत्रे-

यो बोधिसत्त्वेन मार्गः परिगृहीतः सर्वसत्त्वानां कृते दुःखक्षयगामी, सचेद्बोधिसत्त्वस्य तं मार्गं परिगृह्यावस्थितस्य अपि कल्पकोटेरत्ययेन एकं सुखचित्तमुत्पद्येत, अन्तशो निषद्याचित्तमपि, तत्र बोधिसत्त्वेन एवं चित्तमुत्पादयितव्यम्- सर्वसत्त्वानामात्ययिकं परिगृह्य एतदपि मे बहु यन्निषीदामीति //

अत एवाह- वैद्योपदेशादिति / यथा वैद्योपदेशमकुर्वाणस्य भैषज्यसाध्यं करणीयं यस्य भैषज्येन वा साध्यस्य रोगिणः कुतो ऽस्ति निरामयत्वं नीरोगता? तथा सर्वज्ञमहावैद्योपदिष्टशिक्षाप्रतिपत्तिमकुर्वतः कुतो निरामयत्वं कर्मक्लेशोपजनितजात्यादिदुःदुखमहाभयाद्विमुक्तिः?

तदेवं समात्तसंवरस्य सामान्यमापत्तिलक्षणमुच्यते येन आपत्तिलक्षणेन युक्तं वस्तु स्वयमप्युत्प्रेक्ष्य परिहरेत् / न च आपत्तिप्रतिरूपकेषु अनापत्तिप्रतिरूपकेषु च संमुह्येत् / बोधिसत्त्वः सर्वसत्त्वानां वर्तमानानागतसर्वदुःखदौर्मनस्योपशमाय वर्तमानानागतसर्वसुखसौमनस्योत्पादाय च निःशाठ्यतः कायवाङ्मनःपराक्रमैः प्रयत्नं न करोति, तत्प्रत्ययसामग्रीं (Bच्प् ४९) नान्वेषते, तदन्तरायप्रतीकाराय न घटते, अल्पदुःखदौर्मनस्यं बहुदुःखदौर्मनस्यप्रतीकारभूतं नोत्पादयति, महार्थसिद्धयर्थं वा अल्पहानिं न करोति, क्षणमप्युपेक्षते, सापत्तिको भवति / संक्षेपतो ऽनापत्तिः स्वशक्त्यविषयेषु कार्येषु, तत्र निष्फलतया शिक्षाप्रज्ञप्त्यभावात् / प्रकृतिसावद्यतया वा अन्यद् गृह्यत् एव / यत्र तु स्वशक्त्यगोचरे ऽपि योगसामर्थ्यादापत्तिः स्यात्, तन्न चिन्त्यम्, सामान्यपापदेशनान्तर्भावात्ततो मुक्तिः / एतत् समासतो बोधिसत्त्वशिक्षाशरीरम् / विस्तरतस्तु अप्रमेयकल्पपर्यवसाननिर्देश्यम् //

अथवा संक्षेपतो द्वे बोधिसत्त्वस्यापत्ती / यथाशक्त्या युक्तायुक्तमसमीक्ष्यारभते, न निवर्तते उपेक्षते वा, सापत्तिको भवति / निरूप्य यथार्हमतिक्रामति अन्तशश्चण्डालदासेनापि चोदितः, सापत्तिको भवति / यः पुनरेतदभ्यासार्थं व्युत्पादमिच्छति, तेन शिक्षासमुच्चये तावच्चर्यामुखमात्रशिक्षणार्थमभियोगः करणीयः, शिक्षणारम्भस्यैव महाफलत्वात् / यथोपवर्णितं प्रशान्तविनिश्चयप्रातिहार्यसूत्रे-

इति बोधिसत्त्वशिक्षा समासतो यथोपदेशतः कथितेति //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां बोधिचित्ताप्रमादश्चतुर्थः परिच्छेदः //

५. संप्रजन्यरक्षणं नाम पञ्चमः परिच्छेदः /

एवमात्मभावादीनामुत्सर्गं रक्षां च प्रतिपाद्य पुनर्विस्तरेण रक्षाशोधनवर्धनानि प्रतिपादयितुमुपक्रमते / उत्पादितबोधिचित्तेन हि बोधिसत्त्वेन उत्सृष्टस्यापि चात्मभावस्य रक्षाशोधनवर्धनानि कार्याणि / यस्मात्-

परिभोगाय सत्त्वानामात्मभावादि दीयते / अरक्षिते कुतो भोगः किं दत्तं यन्न भुज्यते //

तस्मात्सत्त्वोपभोगार्थमात्मभावादि पालयेत् / कल्याणमित्रानुत्सर्गात्सूत्राणां च सदेक्षणात् //

[शिक्शा. स. कारिका ५-६]

तच्च आत्मभावादिपरिपालनादि शिक्षारक्षणादेव स्यात् / अन्यथा नरकादिविनिपातगमनात् तन्न स्यात् / अत इदमभिधीयते-

शिक्षां रक्षितुकामेन चित्तं रक्ष्यं प्रयत्नतः / न शिक्षा रक्षितुं शक्या चलं चित्तमरक्षता // Bच_५.१ //

शिक्ष्यते उपादीयते गृहीतसंवरणेनेति विहितेषु करणीयता, प्रतिषिद्धेष्वकरणं शिक्षा, तां रक्षितुं परिपालयितुं कामेन इच्छता बोधिसत्त्वेन आत्मचित्तं रक्षितव्यं प्रयत्नत इति कथयिष्यमाणात् / अथ शिक्षारक्षणाधिकारे किमिति चित्तं रक्ष्यत इत्याह- न शिक्षेति / अन्यथा शिक्षैव रक्षितुमशक्या चलमनायत्तं चित्तमरक्षता / चित्तस्य चलतायां शिक्षायाः स्थैर्यायोगात् //

इतो ऽपि चित्तमेव रक्षणीयमित्याह-

अदान्ता मत्तमातङ्गा न कुर्वन्तीह तां व्यथाम् / करोति यामवीच्यादौ मुक्तश्चित्तमतङ्गजः // Bच_५.२ //

अपरिकर्मिता मत्तवरवारणा न जनयन्ति तां पीडामिहलोके / परलोके अवीच्यादौ यां करोति स्वच्छन्दतयावस्थितं चित्तमेव मतङ्गज एव / तथागताज्ञाङ्कुशेन कथंचिद् वशीक्रियमाणत्वात् /

तस्यायत्तीकरणे गुणमाह-

बद्धश्चेच्चित्तमातङ्गः स्मृतिरज्ज्वा समन्ततः / भयमस्तंगतं सर्वं कृत्स्नं कल्याणमागतम् // Bच_५.३ //

यदि बद्धः कथंचिद् भवेत् / स्मृतिर्वक्ष्यमाणलक्षणा / सैव रज्जुर्बन्धनोपायत्वात् / समन्ततः सर्वथा असत्पक्षे प्रचारनिरोधात् / तदा भयमस्तंगतं प्रत्यस्तमितं सर्वमशेषम् / सर्वं कल्याणमभ्युदयनिःश्रेयसलक्षणम् / आगतं संप्राप्तम् / देवश्चेद् वृष्टो निष्पन्नाः शालय इति यथा //

(Bच्प् ५१) ननु बहवश्च मृगव्यालादयो ऽप्युपद्रवकारिणः सन्ति, तेभ्यः कथं चित्तस्य वशीकरणाद् भयं न भविष्यतीत्याह-

व्याघ्राः सिंहा गजा ऋक्षाः सर्पाः सर्वे च शत्रवः / सर्वे नरकपालाश्च डाकिन्यो राक्षसास्तथा // Bच_५.४ //

सर्वे बद्धा भवन्त्येते चित्तस्यैकस्य बन्धनात् / चित्तस्यैकस्य दमनात् सर्वे दान्ता भवन्ति च // Bच_५.५ //

सुबोधम् //

कुतः पुनरेवमित्याह-

यस्माद्भयानि सर्वाणि दुःखान्यप्रमितानि च / चित्तादेव भवन्तीति कथितं तत्त्ववादिना // Bच_५.६ //

सर्वे ह्येते कर्माक्षेपवशादनिष्टदायका भवन्ति / कर्म च चित्तमेव / चेतना कर्मेति वचनात् / वाक्कायकर्मणोरपि चित्तमेव समुत्थापकम् / तदन्तरेण तयोरनुत्पत्तेः / चेतयित्वा कर्मेति वचनात् / तस्मात् सर्वमिह कर्मनिर्मितमेव / तच्च चित्तान्नान्यत् / तदाह-

कर्मजं लोकवैचित्र्यं चेतना तत्कृतं च तत् / चेतना मानसं कर्म तज्जे वाक्कायकर्मणी / इति / [अभि. कोष-४.१]

न च अनपकारचित्तस्य केचिदपकारिणो नाम / यस्मात्-

निवृत्तपापचित्तस्य नास्ति लोके भयं द्विषः / सुखहानिर्न तस्यास्ति यस्य चित्तं वशे स्थितम् //

अत इदमुक्तम्-

चित्तस्य दमनं साधु चित्तं दान्तं सुखावहम् / इति / [=धम्मपद-२५]

तत्त्ववादी भगवान् वस्तुतत्त्वकथनशीलत्वात् / तेनेदं तत्त्वं कथितं प्रकाशितम्- सर्वं चित्तप्रसूतमिति / अतः सर्वत्र चित्तमेव प्रधानम् //

इत्थमेवैतन्नान्यथा इति प्रसाधयन्नाह-

शस्त्राणि केन नरके घटितानि प्रयत्नतः / तप्तायःकुट्टिमं केन कुतो जाताश्च ताः स्त्रियः // Bच_५.७ //

नरकपालानां कुन्तासिमुसलादीनि, असिपत्रवनसमुद्भूतानि वा केन कृतानि? न तत्र कश्चित् कर्तास्ति ईश्वरादिः, तत्कर्तृत्वस्य अन्यत्र निषिद्धत्वात्, इहापि निषेत्स्यमानत्वात् / (Bच्प् ५२) तप्तलोहमयी च भूमिः केन घटिता? ताश्च स्त्रियः कुतः कारणसामग्रीतो जाताः, याः पारदारिकैः शाल्मलीवृक्षस्य अधस्तादुपरि च दृश्यन्ते? स च शाल्मलिर्वा ? अतो नान्यत् कारणमत्र चित्तादुपकल्पनीयम् / यदुक्तम्-

सत्त्वलोकमथ भाजनलोकं चित्तमेव रचयत्यतिचित्रम् / कर्मजं हि जगदुक्तमशेषं कर्म चित्तमवधूय च नास्ति //

इति //

[मध्यमकावतार-६.८९]

तस्माच्चित्तमेवात्र कारणं नान्यदित्यत आह-

पापचित्तसमुद्भूतं तत्तत्सर्वं जगौ मुनिः / तस्मान्न कश्चित् त्रैलोक्ये चित्तादन्यो भयानकः // Bच_५.८ //

पापकर्मोपस्कृतं चित्तमेव तेषां कारणं भगवान् कथितवात् / नापरं किंचित् / यत एवम्, तस्मान्न त्रिजगति पापचित्तादपरः कश्चिद् भयहेतुरस्ति / तस्माच्चित्तमेव वशीकर्तव्यम् / यदुक्तमार्यरत्नमेघे-

चित्तपूर्वगमाः सर्वधर्माः / चित्ते परिज्ञाते सर्वधर्माः परिज्ञाता भवन्ति //

अपि च-

चित्तेन नीयते लोकश्चित्तं चित्तं न पश्यति / चित्तेन चीयते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् //

चित्तं भ्रमते अलातवत् / चित्तं विभ्रमते तरंगवत् / चित्तं दहते दवाग्निवत् / चित्तं रोहयते (हरते) महाम्बुवत् / इति च //

एवं ब्युपपरीक्षमाणश्चित्ते सूपस्थितस्मृतिर्विहरति, न च चित्तस्य वशं गच्छति / अपि तु चित्तमेवास्य वशं गच्छति / चित्तेनास्य वशीभूतेन सर्वे धर्मा वशीभवन्तीति //

स्यादेतत्- दानपारमितादिषु कथमिव चित्तं प्रधानम्? सा हि सर्वसत्त्वानां दारिद्यापनयनलक्षणेत्याह-

अदरिद्रं जगत्कृत्वा दानपारमिता यदि / जगद्दरिद्रमद्यापि सा कथं पूर्वतायिनाम् // Bच_५.९ //

दारिद्यं हि नाम सास्रवसुखभोगबुभुक्षया चित्तकार्पण्यम् उपकरणवैकल्यं वा / तदपनीय जगतो यदि दानपारमितापरिपूरिर्भवतीत्युच्यते, तदा सा कथम्? न कथंचिदपि पूर्वतायिनां पूर्वमभिसंबुद्धानां भगवतां युज्यते / कुतः? जगद्दरिद्रमद्यापि, नाद्यापि यावज्जगद्दारिद्यमुपशाम्यति //

(Bच्प् ५३) यद्येवं नेष्यते, कथं सा भवतीत्याह-

फलेन सह सर्वस्वत्यागचित्ताज्जने ऽखिले / दानपारमिता प्रोक्ता तस्मात्सा चित्तमेव तु // Bच_५.१० //

सर्वस्वं बाह्याध्यात्मिकं सर्वं वस्तु दानं दानफलं च सर्वसत्त्वेभ्यः परित्यजतो ऽभ्यासेन प्रकर्षगमनाद् यदा अपगतमात्सर्यमलं निरासङ्गतया चित्तमुत्पद्यते, तदा दानपारमितानिष्पन्नेत्युच्यते / तस्मात् सा चित्तमेव नान्या दानपारमिता //

शीलपारमिता तु सुतरां चित्तमेवेत्यत आह-

मत्स्यादयः क्व नीयन्तां मारयेयं यतो न तान् / लब्धे विरतिचित्ते तु शीलपारमिता मता // Bच_५.११ //

प्राणातिपातादिसर्वावद्यविरतिचित्तमेव हि शीलम्, न पुनस्तदाश्रयभूतबाह्यविषयनिवृत्तिस्वभावम् / यदि पुनर्वधादिविषयवस्त्वभावेन तद्वधाद्यभावाच्छीलं स्यात्, तदा ते मत्स्यादयः क्व नीयन्तां यत्र तेषां दर्शनं न स्यात्? अन्यथा तद्वधाद्युपक्रमे शीलं न स्यात् / न चैवम् / तस्मात्तेषु विद्यमानेष्वपि लब्धे विरतिचित्ते निवृत्तिमनसिकारे शीलपारमिता मता संमता तत्स्वभावविदाम् / तस्मात् सा चित्तमेव //

क्षान्तिपारमितापि न चित्ताद्भिन्नेत्याह-

कियतो मारयिष्यामि दुर्जनान् गगनोपमान् / मारिते क्रोधचित्ते तु मारिताः सर्वशत्रवः // Bच_५.१२ //

परापकारादिसंभवे ऽपि चित्तस्याकोपनता क्षान्तिः / अन्यथा यदि सर्वशत्रूणां तद्विनिपातनेन वैरनिर्यातनं कृतवतः केनचिद्वैराभावादुपशान्तवैरस्य न कश्चिदपकारी स्यात् / इति मर्षणं क्षान्तिः / तदा एतदशक्यानुष्ठानम् / शत्रवो हि गगनसमत्वादपर्यन्ताः / तेषां मारणमशक्यम् / तस्मात् क्रोधादिनिवृत्तिचित्तमेव तेषामुपायेन मारणमिव, तत्कृतापकारस्यागणनात्, जन्मान्तरवैरासंभवाच्च मारितप्रायास्ते //

अत्र अशक्यतायामप्युपायेन प्रवृत्तौ दृष्टान्तोपदर्शनेन शक्यतामाह-

भूमिं छादयितुं सर्वां कुतश्चर्म भविष्यति / उपानच्चर्ममात्रेण छन्ना भवति मेदिनी // Bच_५.१३ //

कण्टकाद्युपघातरक्षणार्थं पृथ्वी छादयितुमुचिता / न चैतच्छक्यम्, तावतश्चर्मणो ऽभावात्, भावे ऽपि छादनस्याशक्यत्वात् / उपायेन पुनः शक्यम् / उपानहश्चर्मणा केवलेन सर्वा भूमिश्छादिता भवति //

दृष्टान्तोक्तमर्थं प्रकृते योजयन्नाह-

बाह्या भावा मया तद्वच्छक्या वारयितुं न हि / स्वचित्तं वारयिष्यामि किं ममान्यैर्निवारितैः // Bच_५.१४ //

(Bच्प् ५४) शत्रुप्रभृतयो भावा मया वारयितुमशक्याः / तद्वत् मेदिनीचर्मच्छादनवत् अपकारक्रियायाः / अतः स्वचित्तमेव शक्यं वारयिष्यामि / अन्यवारणस्यापार्थकत्वात्, स्वचित्तवारणादेव तत्सिद्धेः / तस्मात् सा चित्तमेव //

वीर्यपारमिता तु कुशलोत्साहस्वभावा अतिविस्पष्टं चित्तमेवेत्याह- सहापि वाक्शरीराभ्यां मन्दवृत्तेर्न तत्फलम् / यत्पटोरेककस्यापि चित्तस्य ब्रह्मतादिकम् // Bच_५.१५ //

वचनकायसहितस्यापि चित्तस्य कुशलपक्षे मन्दप्रचारस्य न तादृशं फलमुपजायते, यादृशं ध्यानादिविषये पटुप्रवृत्तेरेकाकिनो ऽपि चित्तस्य फलं ब्रह्मभूयादिकम् / तस्मात् सा चित्तमेव //

ध्यानं तु चित्तैकाग्रतालक्षणं चित्तादन्यथा वक्तुमशक्यमित्याह-

जपास्तपांसि सर्वाणि दीर्घकालकृतान्यपि / अन्यचित्तेन मन्देन वृथैवेत्याह सर्ववित् // Bच_५.१६ //

मन्त्राद्यावर्तनलक्षणा वचनव्यापारा जपाः / तपांसि च इन्द्रियदमनलक्षणाः कायिकाः / तानि अतिबहुकालमभ्यस्तान्यपि अन्यत्र सक्तचित्तेन मिद्धाद्युपहतचित्तेन वा / समानपाटवविकलेनेत्यर्थः / वृथैव निष्फलमेव, अत्यर्थकृशफलत्वात्, अभिमतार्थे ऽनुपयोगाद्वा / पुत्रो ऽप्यपुत्र एव, पुत्रकार्याकरणाद्यथा / इत्याह भगवान् सर्वज्ञः / तस्माद् ध्यानपारमितापि चित्तमेव //

प्रज्ञा तु निर्विवादा चित्तमेवेत्याह-

दुःखं हन्तुं सुखं प्राप्तुं ते भ्रमन्ति मुधाम्बरे / यैरेतद्धर्मसर्वस्वं चित्तं गुह्यं न भावितम् // Bच_५.१७ //

पञ्चगतिसंसारजात्यादिदुःखं प्रहातुं तत्प्रहाणे निर्वाणसुखमधिगन्तुं ते सत्त्वा मुधा निरर्थका एव भ्रमन्ति अम्बरे कासीपुष्पमिव निष्फलं संसारे / यदनुष्ठितं क्वचिदपि न लग्नमिति तदेवममिधीयते पञ्चाग्निसेवाशिरोलुञ्चनादिव्रतम् / के पुनरेवं भ्रमन्ति? यैः संसारभयभीरुभिः सुखार्थिभिश्च धर्मसर्वस्वं सर्वलौकिकलोकोत्तरकर्मनिदानभूतं चित्तं बालानामगोचरस्वभावतया गुह्यं न भावितं तत्त्वचित्ततया पुनः पुनः स्थिरीकृतम् / तस्मादियमतितरां चित्तमेव / यथोपवर्णितमार्यगण्डब्यूहे-

स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वबोधिसत्त्वचर्या / स्वचित्ताधिष्ठानं सर्वसत्त्वपरिपाकविनयः / पेयालं / तस्य मम कुलपुत्र एवं भवति- स्वचित्तमेवोपस्तम्भयितव्यं सर्वकुशलमूलैः / स्वचित्तमेव परिस्यन्दयितव्यं धर्ममेघैः / स्वचित्तमेव परिशोधयितव्यमावरणीयधर्मेभ्यः / स्वचित्तमेव दृढीकर्तव्यं वीर्येण / इत्यादि //

(Bच्प् ५५) इति चित्तस्वभावतां सर्वत्र प्रतिपाद्य उपसंहरन्नाह-

तस्मात्स्वधिष्ठितं चित्तं मया कार्यं सुरक्षितम् / चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः // Bच_५.१८ //

एवमुत्पादितबोधिचित्तेन शिक्षारक्षणे यत्नवता मनसि कर्तव्यम्- स्वधिष्ठितं स्मृत्या सुरक्षितं संप्रजन्येन वक्ष्यमाणरीत्या मया स्वचित्तं कर्तव्यं तदेकाग्रमानसेन / अत्रैव सर्वेषामन्तर्भावात् / अतश्चित्तरक्षणमेव प्रधानं व्रतम् / तद्विहाय किमन्यैर्व्रतैर्बहुभिरपि मम प्रयोजनम्? न किंचित् / तद्रहितस्य निष्फलत्वात् / एतावती चेयं बोधिसत्त्वशिक्षा यदुत चित्तपरिकर्म / एतन्मूलत्वात् सर्वसत्त्वार्थानाम् / तद्यथा धर्मसंगीतिसूत्रे कीर्तितम्-

मतिविक्रमबोधिसत्त्व आह- यो ऽयं धर्मो धर्म इत्युच्यते, नायं धर्मो देशस्थो न प्रदेशस्थो ऽन्यत्र स्वचित्ताधीनो धर्मः / तस्मान्मया स्वचित्तं स्वाराधितं स्वधिष्ठितं सुपरिजितं सुसमारब्धं सुनिगृहीतं कर्तव्यम् / तत्कस्य हेतोः? यत्र चित्तं तत्र गुणदोषाः / तद्बोधिसत्त्वो दोषेभ्यश्चित्तं निवार्य गुणेषु प्रवर्तयति / तदुच्यते- चित्ताधीनो धर्मः, धर्माधीना बोधिरिति //

एवं चित्तायत्ततां सर्वत्र निश्चित्य चित्तदृढतायामुदाहरणमाह-

यथा चपलमध्यस्थो रक्षति व्रणमादरात् / एवं दुर्जनमध्यस्थो रक्षेच्चित्तव्रणं सदा // Bच_५.१९ //

असमाहितजनमध्ये पुनरुपघातभयात्तद्गतमनसा यथा व्रणं रक्षति कश्चिदप्रमत्तः, एवं तथा शिक्षारक्षणकामः अकारणवैरिबालजनमध्ये संवसन् तत्परश्चित्तं व्रणमिव रक्षेत् सर्वकालम् //

यथाप्रसिद्धित इदमुदाहरणम् / न तु पुनर्मनागपि सादृश्यमस्तीत्याह-

व्रणदुःखलवाद्भीतो रक्षामि व्रणमादरात् / संघातपर्वताघाताद्भीतश्चित्तव्रणं न किम् // Bच_५.२० //

ईषन्मात्रं दुःखं दुःखलवो व्रणकृतः / तस्माद्भीतो रक्षामि व्रणम् / प्रकृतानुरोधे रक्षतीति पाठो युक्तः / आदरात् तात्पर्येण / संघातनरकप्रभवादनेकवर्षसहस्रानुभूयमानदुःखात् पर्वताघातात्सर्वतो व्याप्तिप्रहारात् भीतः चित्तव्रणं न किं रक्षेदिति प्रकृतेन संबन्धः / यदि वा / अहं तु किं न रक्षामीति परिणामेन योजनीयम् / अथवा / एवमुत्पादितबोधिचित्तेन मनसा चिन्तयितव्यमित्यवतार्यते / तदा रक्षामीति //

कः पुनरेवं सति गुणः स्यादित्याह-

अनेन हि विहारेण विहरन् दुर्जनेष्वपि / प्रमदाजनमध्ये ऽपि यतिर्धीरो न खण्डयते // Bच_५.२१ //

(Bच्प् ५६) यस्मादेवंमनसिकारेण विचरन् वनिताजनमध्ये ऽपि प्रासादपृष्ठे अयमनिवार्यो ऽतिशयेन कामरागेषु / तेनेदमुक्तं यतिर्धीर इति / अस्मिन् मनसिकारे निध्यप्तचित्तः / न खण्डयते शिक्षारक्षणमनसिकारान्न स्खलति //

पुनरेवं करणीयमित्यत्रार्थे दृढमभिनिवेशं दर्शयन्नाह-

लाभा नश्यन्तु मे कामं सत्कारः कायजीवितम् / नश्यत्वन्यच्च कुशलं मा तु चित्तं कदाचन // Bच_५.२२ //

चिवरपिण्डपातादयो नश्यन्तु, विलयं यान्तु मम कामं यथेष्टम् / सत्कारो गौरवेण आसनदानपादवन्दनादिपूजा / कायो जीवितं च सर्वमेतन्नश्यतु / अन्यदपि यत्किंचित् सुखसौमनस्यनिमित्तं तदपि नश्यतु / कुशलं पुनर्मम चित्तं मा कस्मिंश्चिदपि काले नङ्क्षीदिति //

अत्र पुनरादरमुत्पादयितुं शास्त्रकार आह-

चित्तं रक्षितुकामानां मयैष क्रियते ऽञ्जलिः / स्मृतिं च संप्रजन्यं च सर्वयत्नेन रक्षत // Bच_५.२३ //

अञ्जलिं कृत्वा प्रार्थयामि / किमर्थम्? स्मृतिं च संप्रजन्यं च / न केवलां स्मृतिम्, नापि केवलं संप्रजन्यमिति परस्परापेक्षया चकारद्वयम् / तत्र स्मृतिरार्यरत्नचूडसूत्रे ऽभिहिता-

यया स्मृत्या सर्वक्लेशानां प्रादुर्भावो न भवति / यया स्मृत्या सर्वमारकर्मणामवतारं न ददाति / यया स्मृत्या उत्पथे कुमार्गे वा न पतति / यया स्मृत्या दौवारिकभूतया सर्वेषामकुशलानां चित्तचैतसिकानां धर्माणामवकाशं न ददाति, इयमुच्यते सम्यक्स्मृतिरिति //

संक्षेपतः पुनरियं स्मृतिरुच्यते- विहितप्रतिषिद्धयोर्यथायोगं स्मरणं स्मृतिः / यच्चाहस्मृतिरालम्बनासंप्रमोष इति //

संप्रजन्यं तु प्रज्ञापारमितायामुक्तम्-

चरंश्चरामीति प्रजानाति / स्थितः स्थितो ऽस्मीति प्रजानाति / निषण्णो निषण्णो ऽस्मीति प्रजानाति / शयानः शयितो ऽस्मीति प्रजानाति / यथा यथास्य कायः स्थितो भवति तथा तथैनं प्रजानाति / पेयालं / सो ऽतिक्रामन् वा प्रतिक्रामन् वा संप्रजानचारी भवति / आलोकिते विलोकिते संमिञ्जिते प्रसारिते संघाटीपटपात्रचीवरधारणे अशिते पीते खादिते निद्राक्लमप्रतिविनोदने आगते गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीभावे प्रतिसंलयने संप्रजानचारी भवतीति //

इदमेव वक्ष्यति-

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् / यत्कायचित्तोवक्षायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः //

इति // [बोधि. ५.१०८]

(Bच्प् ५७) कः पुनरनयोर्व्यतिरेके दोषः, येनैते यत्नेन रक्षणीये कथिते इत्याह-

व्याध्याकुलो नरो यद्वन्न क्षमः सर्वकर्मसु / तथाभ्यां विकलं चित्तं न क्षमं सर्वकर्मसु // Bच_५.२४ //

रोगोपहतसामर्थ्यो यथा पुरुषः सर्वकर्मसु गमनभोजनादिषु अकर्मण्यो भवति, तथा स्मृतिसंप्रजन्याभ्यां विकलं चित्तं सर्वकर्मसु ध्यानाध्ययनादिलक्षणेषु //

अनयोः समुदायाभावे दोषमुक्त्वा प्रत्येकमभावे कथयितुमाह-

असंप्रजन्यचित्तस्य श्रुतचिन्तितभावितम् / सच्छिद्रकुम्भजलवन्न स्मृताववतिष्ठते // Bच_५.२५ //

न विद्यते संप्रजन्यं यस्मिंस्तदसंप्रजन्यम् / तच्चित्तं यस्य तस्य / श्रुतचिन्ताभावनामयप्रज्ञापरिनिष्ठितं वस्तु न स्मरणमधिवसति / तन्मूलं च सर्वं कल्याणम् / किमिव? यथा सच्छिद्रकुम्भे मुखनिक्शिप्तमुदकमधस्ताद्गच्छति नावतिष्ठते //

इदमपरं तद्वयतिरेके दूषणमाह-

अनेके श्रुतवन्तो ऽपि श्राद्धा यत्नपरा अपि / असंप्रजन्यदोषेण भवन्त्यापत्तिकश्मलाः // Bच_५.२६ //

बहवो ऽपि बहुश्रुताः तथा श्रद्धावन्तो यत्नपराः शिक्षायामादरकारिणः असंप्रजन्यदोषेण आपत्तिकलुषिता भवन्ति कायचित्तप्रचाराप्रत्यवेक्षणात् //

अपरमपि तदभावे दूषणमाह-

असंप्रजन्यचौरेण स्मृतिमोषानुसारिणा / उपचित्यापि पुण्यानि मुषिता यान्ति दुर्गतिम् // Bच_५.२७ //

असंप्रजन्यमेव संप्रजन्याभावः क्लेशस्वभावश्चौरः कुशलधनापहरणात् / तेन स्मृतिमोषानुसारिणा रक्षपालभूतायाः स्मृतेः प्रमोषमभावमनुसृत्य मुषिता विलुप्तकुशलधनाः सन्तः उपचित्यापि पुण्यानि, कुशलधनानां संचयं कृत्वापि, दुर्गतिपरायणा भवन्ति //

कुतः पुनरेवमिति उक्तमेवार्थं स्पष्टयन्नाह-

क्लेशतस्करसंघो ऽयमवतारगवेषकः / प्राप्यावतारं मुष्णाति हन्ति सद्गतिजीवितम् // Bच_५.२८ //

तस्कराश्चौराः तेषां संघातः अवतारगवेषकः पिशाचवदवतारमार्गप्रेक्षी / छिद्रान्वेषणतत्पर इत्यर्थः / प्राप्यावतारं प्रवेशमार्गमासाद्य मुष्णाति / ततो हन्ति शोभनगतये जीवितप्रतिलम्भं कुशलपाथेयाभावात् //

स्मृतिमधिकृत्याधुना प्राह-

तस्मात्स्मृतिर्मनोद्वारान्नापनेया कदाचन / गतापि प्रत्युपस्थाप्या संस्मृत्यापायिकीं व्यथाम् // Bच_५.२९ //

(Bच्प् ५८) यतः स्मृतेरभावे दूषणमेवं स्यात्, तस्मादिदमत्र दोषं पश्यता स्मृतिरालबम्नासंप्रमोषलक्षणा मनोद्वारात् मनोगृहप्रवेशमार्गात् नापनेया नापसार्या / सदा अवस्थापयितव्येत्यर्थः / अथ कदाचित् प्रमादतस्ततो ऽपगच्छेत्, तदा गतापि पुनर्निर्वर्त्योपस्थाप्या तत्रैवारोपयितव्या / कथम्? संस्मृत्य मनसि निधाय आपायिकीं नरकादिदुर्गतिव्यथाम् //

तत्र द्वादशेमाः स्मृतयो निष्फलस्पन्दवर्जनार्थं तथागताज्ञानतिक्रमानुपालनविपाकगौरवस्मृतिप्रभृतयः शिक्षासमुच्चये प्रदर्शिताः, तत एव विवेकेनावधार्याः //

सापि स्मृतिस्तीब्रादरात्समुत्पद्यते / आदरो ऽपि शमथमाहात्म्यमवगम्य आतापेन जायते / एतच्च यथावसरं वक्ष्यामः //

केषांचित् पुनरन्यथापि स्मृतिरुत्पद्यते / तदुपदर्शयन्नाह-

उपाध्यायानुशासन्या भीत्याप्यादरकारिणाम् / धन्यानां गुरुसंवासात्सुकरं जायते स्मृतिः // Bच_५.३० //

आचार्योपाध्यायसंनिधौ तदन्यतमाराध्यब्रह्मचारिसंनिधौ वा संवसतां तदनुशासन्या, भीत्य तद्भयेनापि आदरः कार्येषु सर्वभावेनाभिमुख्यम्, अवज्ञाप्रतिपक्षो धर्मः / तत्कारिणां यत्नवतां सुकृतिनां तदनुशासनीं हिताहितविधिप्रतिषेधनियममनुगृह्णतामकृच्छ्रेणैव स्मृतिरुत्पद्यते //

इत्थमपि विहरन् स्मृतिमनसिकारबहुलविहारी भवतीति कारिकाद्वयेन दर्शयन्नाह-

बुद्धाश्च बोधिसत्त्वाश्च सर्वत्राव्याहतेक्षणाः / सर्वमेवाग्रतस्तेषां तेषामस्मि पुरः स्थितः // Bच_५.३१ //

इति ध्यात्वा तथा तिष्ठेत् त्रपादरभयान्वितः / बुद्धानुस्मृतिरप्येवं भवेत्तस्य मुहुर्मुहुः // Bच_५.३२ //

सर्वदा बुद्धबोधिसत्त्वानां समस्तवस्तुविषयाप्रतिहतज्ञानचक्षुषां सर्वमेव वस्तुजातं पुरतो ऽवस्थितमेव / अहमपि तेषां पुरो ऽवस्थित एव, सर्ववस्तुवत् / इति मनसि निधाय तथैव संयतात्मा तिष्ठेत् / त्रपादरभयान्वितः / अप्रतिरूपे कर्मणि त्रपा लज्जा / शिक्षायामादरः, तदतिक्रमे भयम् / बुद्धबोधिसत्त्वेष्वेव वा त्रपादयः / एवं सति अपरो ऽपि विशेषः स्यादित्याह- बुद्धेत्यादि / तदेवं विहरतस्तस्य प्रतिक्षणमकामत एव बुद्धानुस्मृतिः स्यात् //

संप्रजन्यस्य उत्पत्तिस्थैर्ययोः स्मृतिरेव कारणमिति कथयन्नाह-

संप्रजन्यं तदायाति न च यात्यागतं पुनः / स्मृतिर्यदा मनोद्वारे रक्षार्थमवतिष्ठते // Bच_५.३३ //

यदा स्मृतिर्मनोगृहद्वारि क्लेशतस्करसंघातानुप्रवेशनिवारिणी दौवारिकवदवस्थिता भवति, तदा संप्रजन्यमयत्नत एवोत्पद्यते, उत्पन्नं च सत् स्थिरीभवति //

एवं तावदनयोरन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणदोषावभिधाय अनर्थविवर्जनार्थं निष्फलस्पन्दवर्जनमाह-

(Bच्प् ५९) पूर्वं तावदिदं चित्तं सदोपस्थाप्यमीदृशम् / निरिन्द्रियेणेव मया स्थातव्यं काष्ठवत्सदा // Bच_५.३४ //

प्रथमं तावत् इदं चित्तमित्यध्यात्मनि चिन्तयति- सर्वकालमीदृशमुक्तक्रमयुक्तमुपस्थापयितव्यम् / ततः परं निष्फलस्पन्दवर्जनार्थमपगतकरणग्रामेणेव निष्फलरूपादिविषयग्रहणसर्वविकल्पोपसंहारात् मया स्थातव्यम् / किमिव? काष्ठवत्, चक्षुरादिव्यापारशून्यत्वात् //

इदमेव व्यनक्ति-

निष्फला नेत्रविक्षेपा न कर्तव्याः कदाचन / निध्यायन्तीव सततं कार्या दृष्टिरधोगता // Bच_५.३५ //

ईषन्मुकुलितपक्ष्मयुगला नासाग्रविनिवेशिता युगमात्रव्यवलोकिनी वा कार्या दृष्टिः //

प्रथमारम्भिणः संतताभ्यासेन क्लेशस्य परिहारार्थमाह-

दृष्टिविश्रामहेतोस्तु दिशः पश्येत्कदाचन / आभासमात्रं दृष्ट्वा च स्वागतार्थं विलोकयेत् // Bच_५.३६ //

दृष्टिचित्तपरिखेदपरित्यागाय कदाचित् कर्हिचित् दिशो व्यवलोकयेत् / अथ कदाचित् कश्चित् तत्समीपमागच्छेत्, तदा तस्य प्रतिच्छायामात्रं विदित्वा स्वागतवादेन संतोषणार्थं विलोकयेत् / अन्यथा तत्र तस्य अवध्यानेन अकुशलं प्रसवेत् //

मार्गे ऽपि तथादृष्टेर्गच्छत उपघातपरिहारार्थमाह-

मार्गादौ भयबोधार्थं मुहुः पश्येच्चतुर्दिशम् / दिशो विश्रम्य वीक्षेत परावृत्यैव पृष्ठतः // Bच_५.३७ //

भयहेतुचौरादिप्रतिपत्त्यर्थं चतुर्दिशमिति क्रमेण / अन्यथा आत्मभावस्य रक्षा कृता न स्यात् / सर्वदिग्व्यवलोकनं तु क्रियमाणमौद्धत्योपघातपरिहारार्थं स्थित्वा कर्तव्यम् / पृष्ठतो व्यवलोकनं परावृत्य पश्चान्मुखीभूय //

असमाधानस्य च रक्षणामाह-

सरेदपसरेद्वापि पुरः पश्चान्निरूप्य च / एवं सर्वास्ववस्थासु कार्यं बुद्ध्वा समाचरेत् // Bच_५.३८ //

सरेत्पुरः अपसरेत्पश्चात् / प्रपाताद्युपघातं निरीक्ष्य च / एवमित्युक्तक्रमदिशा स्वपरहितप्रयोजनमवगम्य प्रतिपत्तिसारो भवेत् //

इदानीं संप्रजन्यकारितां शिक्षयितुमाह-

कायेनैवमवस्थेयमित्याक्षिप्य क्रियां पुनः / कथं कायः स्थित इति द्रष्टव्यं पुनरन्तरा // Bच_५.३९ //

चतुर्णामीर्यापथानामन्यतमस्मिन्नीर्यापथे / कायेनैवमिति स्थितेन निषण्णेन वा अवस्थेयमिति / तदनन्तरं स्वाध्यायादिक्रियामारभ्य पुनरन्तराले व्यवलोकितव्यं कथं कायः स्थित इति तस्मिन्नेवेर्यापथे, उत भिन्ने ईर्यापथे / भिन्ने पुनः पूर्ववदवस्थाप्यः //

(Bच्प् ६०) कायप्रत्यवेक्षामभिधाय चित्तप्रत्यवेक्षणामाह-

निरूप्यः सर्वयत्नेन चित्तमत्तद्विपस्तथा / धर्मचिन्तामहास्तम्भे यथा वद्धो न मुच्यते // Bच_५.४० //

धर्मस्य स्वपरहितलक्षणस्य चिन्तैव महास्तम्भो वन्धनायत्तीकरणहेतुत्वात् //

तस्मिन् बद्धो ऽपि पुनः पुनर्निरूपणीय इत्याह-

कुत्र मे वर्तत इति प्रत्यवेक्ष्यं तथा मनः / समाधानधुरं नैव क्षणमप्युत्सृजेद्यथा // Bच_५.४१ //

क्व पुनरिदं मनो मम वर्तते, पूर्वस्मिन्नालम्बने अन्यत्र वा गतम् / गतमवगम्य ततो निर्वत्य तत्रैव योजयितव्यम् / स्वरसवाहितायामुपेक्षणीयम् / इति शमथधुरमेकमपि क्षणं यथा न परित्यजति तथा धारयितव्यम् / एतावता शीलं हि समाधिसंवर्तनीममित्युक्तं भवति / यथोक्तं चन्द्रप्रदीपसूत्रे-

क्षिप्रं समाधिं लभते निरङ्गणं विशुद्धशीलस्यिमि आनुशंसाः //

इति / [समाधि. २७.६]

अतो ऽवगम्यते- ये केचित् समाधिहेतवः प्रयोगाः, ते शीले ऽनुगता इति / तस्मात् समाध्यर्थिना स्मृतिसंप्रजन्यशीलेन भवितव्यम् / तथा शीलार्थिनापि समाधौ यत्नः कार्य इति //

समाधानपरित्यागावकाशमाह-

भयोत्सवादिसंबन्धे यद्यशक्तो यथासुखम् / दानकाले तु शीलस्य यस्मादुक्तमुपेक्षणम् // Bच_५.४२ //

अग्निदाहादि भयम् / तथा रत्नत्रयपूजादिकृत उत्सवः / समधिकतरः सत्त्वार्थादिर्वा / तत्संभवे यदि स्थातुमशक्तः, तदा कामचार इत्यनुज्ञातम् / सापत्तिको न भवतीत्यर्थः / कुतः पुनरयमनियमो लभ्यत इत्याह- दानेत्यादि / शीलं यद्यपि दानात्प्रकृष्टम्, तथापि अवरशिक्षायां शिक्षमाणस्य तदनन्तरमेव उत्तरशिक्षावस्थितस्य अभ्यासपाटवाभावात् कथंचित् तावत्कालं ततो निवर्तमानस्यापि नापत्तिः / दानस्यासौ कालो न शीलस्य / अत एवोक्तम्- यद्यशक्त इति / एतावन्मात्रेणेदमुदाहरणम् / यथोक्तम्- तत्रैकस्यां शिक्षायां निष्पाद्यमानायामशक्तस्य इतरशिक्षानभ्यासादनापत्तिः / आर्याक्षयमतिसूत्रे ऽप्येवमवोचत्-

दानकाले शीलोपसंहारस्योपेक्षा / इति / न चातः शिथिलेन भवितव्यम् //

यत्र कुशलपक्षसंचारे ऽपि क्वचित् समाधानविघातः स्यात्, तन्नोपादेयमित्याह-

यद् बुद्ध्वा कर्तुमारब्धं ततो ऽन्यन्न विचिन्तयेत् / तदेव तावन्निष्पाद्यं तद्गतेनान्तरात्मना // Bच_५.४३ //

(Bच्प् ६१) स्वयमेव तु युक्त्यागमाभ्यां कल्याणमित्रवचनाद्वा यथाबलमवधार्य यत्किंचित्कर्म कर्तुमारब्धं ध्यानाध्ययनादिकम्, प्रथमतस्तदेव तावन्निष्पत्तिं नेयं तन्निम्नेन चेतसा, न पुनस्तदनिष्पन्नमेव परित्यज्य परमारम्भणीयम् //

किं पुनरेवं स्याद्यदि न स्यादित्याह-

एवं हि सुकृतं सर्वमन्यथा नोभयं भवेत् / असंप्रजन्यक्लेशो ऽपि वृद्धिं चैवं गमिष्यति // Bच_५.४४ //

यस्मादेवमनुतिष्ठतः सर्वं सुश्लिष्टं कृतं स्यात् / तद्विपर्यये पुनर्दुःश्लिष्टमुभयं पूर्वं चात्तं पश्चात् स्वीकृतं च स्यात् / चलप्रवृत्तेरसंप्रजन्यं स्यात् / प्रवेशे वृद्धिः स्यात् //

इत्थमपि निष्फलं वर्जयेदित्याह-

नानाविधप्रलापेषु वर्तमानेष्वनेकधा / कौतूहलेषु सर्वेषु हन्यादौत्सुक्यमागतम् // Bच_५.४५ //

अनेकप्रकारे ऽसंबद्धाभिधाने ऽपरोपाधिके प्रवर्तमाने आश्चर्यवस्तुषु च समस्तेषु स्वयमपि तत्क्रियायां दर्शनश्रवणाय वाकूचित्तस्य तारतम्यं निवारयेत् //

अपरमपि निष्फलवर्जनाय प्रातिमोक्षोद्दिष्टमाचरेत् इत्याह-

मृन्मर्दनतॄणच्छेदरेखाद्यफलमागतम् / स्मृत्वा ताथागतीं शिक्षां भीतस्तत्क्षणमुत्सृजेत् // Bच_५.४६ //

भूमिफलकादिषु नखदण्डादिना रेखाकर्षणलेखनादि निष्प्रयोजनमागतमापतितं विवर्जयेत् भगवता अत्र निवृत्तिराज्ञप्तेति संस्मृत्य, तदतिक्रमविपाकफलभयात् / तत्क्षणमिति न तत्र कालपरिलम्भं कुर्यात् //

संक्लेशसमुदाचारे संप्रजन्यकारितां यदेत्यादिभिः सप्तभिः श्लोकैः शिक्षयितुमाह-

यदा चलितुकामः स्याद्वक्तुकामो ऽपि वा भवेत् / स्वचित्तं प्रत्यवेक्ष्यादौ कुर्याद्धैर्येण युक्तिमत् // Bच_५.४७ //

प्रथमत एव स्वचित्तं निरूप्य / उक्तम् (?) असंक्लिष्टावस्थायां करणीयमुक्तम् //

एतदेव दर्शयति-

अनुनीतं प्रतिहतं यदा पश्येत्स्वकं मनः / न कर्तव्यं न वक्तव्यं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा // Bच_५.४८ //

रक्तं द्विष्टं वा स्वचित्तं यदा पश्येत्, तदा हस्तपादादिचलनमात्रमपि न कर्तव्यम्, नापि वचनोदीरणम् / अन्यथा तदुत्थापिते कायवाग्विज्ञप्ती अपि संक्लिष्टे स्याताम् / अतो बहिरिन्द्रियव्यापारविकल्पावुपसंहृत्य स्थातव्यं काष्ठवत्तदा / सर्वव्यापारविरहान्निर्व्यापाराः सर्वधर्मा इति मनसि निधाय //

(Bच्प् ६२) अपरमाह-

उद्धतं सोपहासं वा यदा मानमदान्वितम् / सोत्प्रासातिशयं वक्रं वञ्चकं च मनो भवेत् // Bच_५.४९ //

उद्धतमिति / सद्धर्मादिश्रवणप्रमादादपि उद्धतम् / विक्षेपबहुलमित्यर्थः / सोपहासं वाग्विहेठनारम्भकम्, तया युक्तं वा / मानश्चित्तस्योन्नतिः / मदः स्वधर्मे (?) चित्तस्याभिनिवेशः / ताभ्यामन्वितं तत्संप्रयुक्तम् / उत्प्रासः कायिकी विहेठना, तेन सहोत्कटम् / वक्रं कुटिलं शठं वा / वञ्चकं प्रतारकं मायावि वा / यदि मनो भवेत्, स्थातव्यं काष्ठवत्तदेति संबन्धः //

यदात्मोत्कर्षणाभासं परपंसनमेव वा / साधिक्षेपं ससंरम्भं स्थातव्यं काष्ठवत्तदा // Bच_५.५० //

आत्मोत्कर्षणं स्वगुणातिशयप्रकाशनम् / तदाभासं तत्प्रतिभासं तद्विकल्पनात् / परपंसनं परविग्रहः दोषाविष्करणं वा, तद्युक्तम् / अधिक्षेपः परस्य वचनतिरस्कारः / संरम्भः सदाकलिविवादनिमित्तचित्तप्रदोषः / उभयत्र सह तेन वर्तत इति विग्रहः / एवं यदा पश्येत्स्वकं मनः, स्थातव्यं काष्ठवत् तदेति सामान्योक्तमभिसंबध्यते //

लाभसत्कारकीर्त्यर्थि परिवारार्थि वा पुनः / उपस्थानार्थि मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // Bच_५.५१ //

कीर्तिर्यशः / परिवारः दासीदासकर्मकरादिः / उपस्थानं पादधावनमर्दनादि / एभिरर्थि तदभिलाषं मम चित्तम् / तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् //

परार्थरूक्षं स्वार्थार्थि परिषत्काममेव वा / वक्तुमिच्छति मे चित्तं तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // Bच_५.५२ //

परार्थरूक्षं परार्थविमुखम् / स्वार्थार्थि स्वार्थाभिनिविष्टम् / परिषत् शिष्यान्तेवासिप्रभृतिजनसमाजः / तदभिलाषि तत्परिवारार्थि //

असहिष्ण्वलसं भीतं प्रगल्भं मुखरं तथा / स्वपक्षाभिनिविष्टं च तस्मात्तिष्ठामि काष्ठवत् // Bच_५.५३ //

असहिष्णु असहनशीलम् / अलसं क्रियासु अकर्मण्यम् / कुसीदमित्यर्थः / भीतं कायजीवितभीरु भयहेतुभ्यो वा / प्रगल्भं धृष्टम् / मुखरं दुर्वचस्कम्, युक्तायुक्तमनपेक्ष्य अभिधायकं वा / स्वपक्षेः शिष्यान्तेवासिज्ञातिसालोहितादौ अभिनिविष्टं पक्षपातातिशयवत् //

सांप्रतं प्रतिकारनिर्देशमाह-

एवं संक्लिष्टमालोक्य निष्फलारम्भि वा मनः / निगृह्णीयाद् दृढं शूरः प्रतिपक्षेण तत्सदा // Bच_५.५४ //

उपदर्शितक्रमेण संक्लिष्टं संक्लेशसंप्रयुक्तं निष्फलव्यापारं वा ज्ञात्वा स्वचित्तं सर्वप्रवृत्तिनिगेधेन प्रभावमन्दतां विधाय निगृह्णीयादभिभवेत् / दृढं यथा पुनरपि समुदाचारधर्मकं (Bच्प् ६३) न भवति / क्लेशादिसंग्रामे विजयाय कृतपरिकरः शुरो बोधिसत्त्वः / प्रतिपक्षेण यो यस्मिन् प्रतिपक्ष उक्तः यथा रागादावशुभादि, तेन तद्विपरीतविधानेनेत्यर्थः / सदा सर्वकालम्, यदा यदा संक्लिष्टं प्रतीयते / उग्रपरिपृच्छायां गृहिणं बोधिसत्त्वमधिकृत्योक्तम्-

तेन सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात् प्रतिविरतेन भवितव्यम्, अमत्तेन अनुन्मत्तेन अचपलेन अचञ्चलेन अभ्रान्तेन अमुखरेण अनुन्नतेन उपस्थितस्मृतिनाससंप्रजन्येन / इति //

अत्रैव च प्रव्रजितं बोधिसत्त्वमधिकृत्योक्तम्- स्मृति संप्रजन्यस्याविक्षेपः / इति //

तथा आर्यतथागतगुह्यसूत्रे दर्शितम्-

न खलु पुनः कुलपुत्र बोधिसत्त्वस्य वाग् रक्ता वा दुष्टा वा मूढा वा क्लिष्टा वा क्षणव्याकरणी वा स्वपक्षोत्कर्षणवचना वा परपक्षनिग्रहवचना वा आत्मवर्णानुनयवचना वा परवर्णप्रतिघातवचना वा प्रतिज्ञोत्तारणवचना वा आभिमानिकव्याकरणवचना वेति //

एवं निष्फलस्पन्दवर्जनेन अनर्थादात्मभावस्य रक्षा प्रतिपादिता भवति / तस्मान्मया शीलसुस्थितेन अप्रकम्पेन अशिथिलेन भवितव्यमिति //

एतच्च समाहितचित्तस्य सिध्यति / अत इदं शमथमाहात्म्यमवगम्य तात्पर्येण भावयितव्यम् / अनेन तीव्र आदरो भवति शिक्शासु / तेनापि स्मृतिरुपतिष्ठते / उपस्थितस्मृतिर्निष्फलं वर्जयति / तस्य अनर्था न संभवन्ति / तस्मादात्मभावं रक्षितुकामेन स्मृतिमूलमन्विष्य नित्यमुपस्थितस्मृतिना भवितव्यम् / एतदेवाह-

तत्रात्मभावे का रक्षा यदनर्थविवर्जनम् / केन तल्लभ्यते सर्वे निष्फलस्पन्दवर्जनात् //

एतत्सिध्येत्सदा स्मृत्या स्मृतिस्तीव्रादराद्भवेत् / आदरः शममाहात्म्यं ज्ञात्वातापेन जायते //

इति / [शिक्षा. स. कारिका-७-८]

शमथमाहात्म्यं तु यथावसरमिहैव कथयिष्यते //

अयमत्र पिण्डार्थः अनर्थविवर्जनार्थमवधारयितव्य इति वृत्तत्रितयेनोपदर्शयन्नाह-

सुनिश्चितं सुप्रसन्नं धीरं सादरगौरवम् / सलज्जं सभयं शान्तं पराराधनतत्परम् // Bच_५.५५ //

परस्परविरुद्धाभिर्बालेच्छाभिरखेदितम् / क्लेशोत्पादादिदं ह्येतदेषामिति दयान्वितम् // Bच_५.५६ //

आत्मसत्त्ववशं नित्यमनवद्येषु वस्तुषु / निर्माणमिव निर्मानं धारयाम्येष मानसम् // Bच_५.५७ //

(Bच्प् ६४) सुनिश्चितं संदेहविपर्यासरहितम् / सुप्रसन्नं सदा प्रीतिसौमनस्यबहुलम् / धीरमचञ्चलम् / आदरः कथित एव / गौरवं आराध्येषु चित्तस्य नम्रता / ताभ्यां सह वर्तते / सलज्जं पूर्ववत् / सभयं स्खलित[मालोक्य] भीतम् / शान्तं संयतेन्द्रियम् / सत्त्वाराधनयत्नवत् //

यदेकस्य रुचिजनकं तदन्यस्य विपरीतम् / अन्योन्यविरुद्धाभिः पृथग्जनेच्छाभिरखेदितमविप्रतिसारि / कथम्? दयान्वितम् / हेतुपदमेतत् / कुतः? यस्मात् क्लेशोत्पादान्न स्वातन्त्र्यादिदमेतत् परस्परविरुद्धचरितमेषां बालानामिति मत्वा //

आत्मसत्त्ववशं स्वपरायत्तं सर्वकालम् / किं सर्वत्र? न / अनवद्येषु वस्तुषु उभयसावद्यशून्येषु / किंवत्? निर्माणमिव निर्मितवत् / विगतमानं मानसं धारयामि / एषो ऽहमिति बोधिसत्त्वो मनसि निवेशयेत् //

अस्मादपि संवेगमनसिकाराच्चित्तस्यानर्थविवर्जनेन रक्षा विधातव्येत्याह-

चिरात्प्राप्तं क्षणवरं स्मृत्वा स्मृत्वा मुहुर्मुहुः / धारयामीदृशं चित्तमप्रकम्प्यं सुमेरुवत् // Bच_५.५८ //

अतिचिरेण कालेन लब्धम् उक्तं क्षणवरं स्मरणेन चेतसि कृत्वा पुनः पुनरन्तरं स्थिरीकरोमि ईदृशमुक्तस्वभावम् / अप्रकम्प्यं कम्पयितुमशक्यं कामादिवितर्कपवनैः पर्वतराजवत् //

एवमेताभ्यां शीलसमाधिभ्यामन्योन्यसंवर्धकाभ्यां चित्तकर्मपरिनिष्पत्तिः / तस्मादवस्थितमेतत्- चित्तपरिकर्मैव बोधिसत्त्वशिक्षा इति / तेन यदुक्तम्-

चित्तरक्षाव्रतं मुक्त्वा बहुभिः किं मम व्रतैः / [बोधि. ५.१८]

इति, तत् परिनिष्ठितम् //

पुनस्तदेकान्तमवधारयितुं कायप्रत्यवेक्षामाह-

गृध्रैरामिषसंगृद्धैः कृष्यमाण इतस्ततः / न करोत्यन्यथा कायः कस्मादत्र प्रतिक्रियाम् // Bच_५.५९ //

कायस्य सर्वथा क्वचिदपि व्यापारो नास्ति, स्वात्मन्यपि सामर्थ्याभावात् / अन्यथा चित्तरहितो मृतस्य कायः / गृध्रादिभिर्विप्रलुज्यमान इतस्ततः प्रतिकारमात्मरक्षणार्थं किमिति न करोतीति पृच्छति सर्वसामर्थ्यविकलत्वात् / अत एव चित्तपरिकर्मैव साध्यम् / तस्मिन् परिकर्मिते कायस्य अयत्नत एव परिकर्मसिद्धेः, तत्परतन्त्रत्वात्तस्येत्युक्तं भवति //

एवं सर्वथानुपयोगिनि काये सापेक्षतां निरस्यन्नाह-

रक्षसीमं मनः कस्मादात्मीकृत्य समुच्छ्रयम् / त्वत्तश्चेत्पृथगेवायं तेनात्र तव को व्ययः // Bच_५.६० //

(Bच्प् ६५) हे मनः, अनात्मकमेव आत्मत्वेन स्वीकृत्य मांसास्थिपुञ्जं कायसंज्ञकं कस्मात्कारणात् त्वं रक्षसि? किमेवमिति चेत्, भवतो यदि भिन्न एवायं कायः, तेन अस्यापचये तव किमपचीयते?

पूर्वमेव चिरं स्वीकृत इति चेदाह-

न स्वीकरोषि हे मूढ काष्ठपुत्तलकं शुचिम् / अमेध्यघटितं यन्त्रं कस्माद्रक्षसि पूतिकम् // Bच_५.६१ //

हे मूढ, मोहविजृम्भितमेतद् भवतः / शुचिं पवित्रम् / अयं च अशुचिः / इदमेवाह- अमेध्येति / पूतिकं शतनधर्मकम् //

स्यादेतत्- किमन्यस्मिन्नसन्नपि दोष उच्यते इत्यत्राह-

इमं चर्मपुटं तावत्स्वबुद्धयैव पृथक्कुरु / अस्थिपञ्जरतो मांसं प्रज्ञाशस्त्रेण मोचय // Bच_५.६२ //

अस्थीन्यपि पृथक्कृत्वा पश्य मज्जानमन्ततः / किमत्र सारमस्तीति स्वयमेव विचारय // Bच_५.६३ //

चर्ममयं पुटम् / स्वमतिविशेषेण पृथक् कुरु स्वकायादपसारय / अस्थिघटितपञ्जराद् यन्त्रात् प्रज्ञात्मकेन शस्त्रेण मांसकर्तनेन / तदनन्तरमस्थीन्यपि खण्डशः पृथग् भिन्नानि कृत्वा मज्जानं पश्य अवलोकय / यदि अन्तरं कायः चतुर्महाभूतिकः मातपित्रशुचिकललसंभूतः दुःखमयः कृतघ्नश्चेति विस्तरेण प्रतिपादयिष्यतीति किमत्र सारमस्ति विज्ञप्रशस्तं न्याय्यं वा, इत्यात्मनैव विचारय //

एवमन्विष्य यत्नेन न दृष्टं सारमत्र ते / अधुना वद कस्मात्त्वं कायमद्यापि रक्षसि // Bच_५.६४ //

एवं कथितनयेन / साधूक्तमिति चेत्, अधुना वद कस्मात् त्वमद्यापि सर्वगुणविकलमपि कायं रक्षसि? एवं विद्वानपि //

तथापि अस्ति किंचिदत्रोपादेयमिति चेदाह-

न खादितव्यमशुचि त्वया पेयं न शोणितम् / नान्त्राणि चूषितव्यानि किं कायेन करिष्यसि // Bच_५.६५ //

यदस्ति, न तदुपयुक्तमिति संक्षेपार्थः / अतः किमनुपयोगिना कायेन करिष्यसि? अत्र आसङ्गो न युक्त इत्यर्थः //

अन्यप्रयोजनाभावादिदमेवोचितमुत्पश्यामः इत्याह-

युक्तं गृध्रशृगालादेराहारार्थं तु रक्षितुम् / कर्मोपकरणं त्वेतन्मनुष्याणां शरीरकम् // Bच_५.६६ //

(Bच्प् ६६) यस्मात् कर्मणि केनचित् सहकारिभावेनोपयुज्यते इति रक्ष्यते //

तथापि नात्राभिनिवेशः कार्य इत्याह-

एवं ते रक्षतश्चापि मृत्युराच्छिद्य निर्दयः / कायं दास्यति गृध्रेभ्यस्तदा त्वं किं करिष्यसि // Bच_५.६७ //

आच्छिद्येति बलात् / भवतो गृहीत्वा निष्कृपो मृत्युस्तव कायं गृध्रेभ्यो दास्यति, तदापि न कश्चित्प्रतिकारो भविष्यति इत्यभिप्रायः //

स्यादेतत्- यद्यपि एवम्, तथापि भक्ताच्छादनमात्रेणापि परिपालनीय इत्यत्राह- न

स्थास्यतीति भृत्याय न वस्त्रादि प्रदीयते / कायो यास्यति खादित्वा कस्मात्त्वं कुरुषे व्ययम् // Bच_५.६८ //

यदि नाम भृत्यकर्मकरणं तथापि तत्रानवस्थायिस्वभावे विचक्षणो ज्ञात्वैव प्रवर्तते, एवं प्रकृते ऽपि तद्धर्मिणि केनाभिप्रायेण हे मनः, त्वं कुरुषे व्ययमुपकरणोपक्षयम्?

तत् किं सर्वथैव निरवकाशो ऽयं कर्तव्यः? नेत्याह-

दत्वास्मै वेतनं तस्मात्स्वार्थं कुरु मनो ऽधुना / न हि वैतनिकोपात्तं सर्वं तस्मै प्रदीयते // Bच_५.६९ //

वेतनं कर्ममूल्यम् / तावन्मात्रं दत्वा अस्मै गत्वरशरीराय, कर्मोपकरणत्वात्, स्वप्रयोजनमनुविधेयं हे मनः / अनेनैवोपार्जितं कस्मादस्मै न दीयते इति चेत्, न हि यस्मात् यत्किंचित् कर्मकरेणोपात्तं सर्वं तस्मै कर्मकराय प्रदीयते इति न्यायो ऽस्ति //

तस्मादेवमुपस्तम्भमात्रं दत्वा-

काये नौबुद्धिमाधाय गत्यागमननिश्रयात् / यथाकामंगमं कायं कुरु सत्त्वार्थसिद्धये // Bच_५.७० //

काये नौबुद्धिं कृत्वा प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतोः इच्छायत्तं कायं कुरु सत्त्वार्थानुष्ठानाय निष्पत्तये वा / हे मनः इति प्रकृतमभिसंबध्यते //

इति कायप्रत्यवेक्षया तत्स्वभावमुपयोगं च विचार्य परिनिश्चितकायप्रयोजनमुपसंहरन्नाह-

एवं वशीकृतस्वात्मा नित्यं स्मितमुखो भवेत् / त्यजेद् भृकुटिसंकोचं पूर्वाभाषी जगत्सुहृत् // Bच_५.७१ //

उक्तनीत्या आयत्तीकृतः आत्मा चित्तकायलक्षणः / सर्वदा प्रसन्नवदनो भवेत् / भ्रूललाटसंकोचं च प्रसादहानिकरं त्यजेत् / पूर्वमेव असंचोदित एव परेण स्वागतादिवादैः संतोषणशीलो भवेत् / सर्वसत्त्वानामकारणबान्धवश्च //

इत्यपि शिक्षा अनर्थवर्जनाय कार्येत्याह-

सशब्दपातं सहसा न पीठादीन् विनिक्षिपेत् / नास्फालयेत्कपाटं च स्यान्निःशब्दरुचिः सदा // Bच_५.७२ //

(Bच्प् ६७) सहसा त्वरितमेव निष्प्रयोजनं हस्तदण्डादिना कपाटं च नाकोटयेत् / संक्षेपतः निःशब्दाभिरतिर्भवेत् //

कः एवं सति गुणः स्यादित्याह-

बको बिडालश्चौरश्च निःशब्दो निभृतश्चरन् / प्राप्नोत्यभिमतं कार्यमेवं नित्यं यतिश्चरेत् // Bच_५.७३ //

एते सर्वे निःशब्दा अनुद्धताश्च विहरन्तो विवक्षितमर्थं लभन्ते / व्रतिनापि तथैव समाधानकण्टकपरिहारेण विहर्तव्यम् //

इत्यपि शिक्षितव्यमित्याह-

परचोदनदक्षाणामनधीष्टोपकारिणाम् / प्रतीच्छेच्छिरसा वाक्यं सर्वशिष्यः सदा भवेत् // Bच_५.७४ //

कौकृत्यविनोदनाववादानुशासनीसमर्थानां विनयादिकोविदानाम् अप्रार्थितहितैषिणां हितविधायकं वचनं मूर्ध्ना गृह्णीयात् / न तेषु स्वचित्तं दूषयितव्यम्, नाप्यवमानना कार्येति भावः / सर्वसत्त्वेषु गुरुगौरवधिया समाचरितव्यमिति सर्वं सर्वेभ्यः शिक्षेत् //

ईर्ष्यामलप्रक्षालनामाह-

सुभाषितेषु सर्वेषु साधुकारमुदीरयेत् / पुण्यकारिणमालोक्य स्तुतिभिः संप्रहर्षयेत् // Bच_५.७५ //

परकीयगुणवर्धनवचनेषु तत्परितोषणाय साधु साधु, भद्रकमिदम्, इति शब्दमध्याशयेनोच्चारयेत् / कुशलकर्मकारिणमपि दृष्ट्वा साधु कृतम्, धन्यो भवान् सुकृतकर्मकारी, इत्यादिभिः स्तुतिवचनैः प्रोत्साहयेत् //

लपनाशङ्कां निरस्यन्नाह-

परोक्षं च गुणान् ब्रूयादनुब्रूयाच्च तोषतः / स्ववर्णे भाष्यमाणे च भावयेत्तद्गुणज्ञताम् // Bच_५.७६ //

परगुणान् सद्भूतानपि परोक्षं ब्रूयान्न समक्षम् / अन्यथा लपनां कश्चिन्मन्येत / परेण तु तत्समक्षमन्यस्य गुणे भाष्यमाणे तदनुवादकतया समक्षमपि ब्रूयात् / अन्यथा नास्य रूचिरत्रेति मत्वा स्वचित्तं प्रदूषयेत् परः / स्वगुणे पुनः केनचिद् गुणपक्षपातिना प्रसन्नेन समक्षं परोक्षं च कीर्त्यमाने चित्तस्योन्नतिं निवारयंस्तस्यैव गुणाभिधायकस्य गुणानुरागितां मनसि कुर्यात् //

परगुणामर्षणं वारयन्नाह-

सर्वारम्भा हि तुष्टयर्थाः सा वित्तैरपि दुर्लभा / भोक्ष्ये तुष्टिसुखं तस्मात्परश्रमकृतैर्गुणैः // Bच_५.७७ //

(Bच्प् ६८) सर्वेषां हीनमध्योत्कृष्टानां सत्त्वानाम् / सर्वे वा उपक्रमाः दुःखपरिहारेण तुष्टयर्थाः / सर्वारम्भपरिश्रमेण तुष्टिरेवोत्पादयितव्येत्यर्थः / सा च तुष्टिर्धनविसर्गैरपि दुर्लभा, स्याद्वा न वेति / इह पुनरयत्नसिद्धोपस्थिता कस्मात्परिहीयत इति मत्वा भोक्ष्ये अनुभविष्यामि संतोषसुखम् अन्ययत्ननिष्पादितैर्गुणैरुपनामितम् / न हि प्रियपुत्रगुणैरक्षमायुक्ता / इति भावनया परगुणश्रवणाच्चित्तकार्कश्यमपकुर्यात् //

अत्रैवोपचयमाह-

न चात्र मे व्ययः कश्चित्परत्र च महत्सुखम् / अप्रीतिदुःखं द्वेषैस्तु महद्दुःखं परत्र च // Bच_५.७८ //

नैव अस्मिन्नर्थे प्रवृत्तिमतो मम इहलोके वा उपक्षयलेशो ऽपि संभवति / उपचयः पुनर्विद्यत एवेति दर्शयति- परत्र महत्सुखं परगुणाभिनन्दनात् / एवमक्रियमाणे पुनरपचयो दृश्यते, उभयलोके ऽपि दुःखं परगुणासहनात् //

तस्मात् सर्वकल्मषपरित्यागेन इयमुचिता कर्मकारिता शिक्सणीयेत्याह-

विश्वस्तविन्यस्तपदं विस्पष्टार्थं मनोरमम् / श्रुतिसौख्यं कृपामूलं मृदुमन्दस्वरं वदेत् // Bच_५.७९ //

सर्वावद्यविनिर्मुक्तत्वाद्विश्चस्तम् / आनुपूर्व्या व्यवस्थितपदम् / असंदिग्धार्थम् / मनःप्रह्लादनकरम् / श्रवणाप्यायकम् / करुणारसनिष्यन्दभूतं न रागादिनिदानम् / मृदुस्वरमकर्कशवचनम् / मन्दस्वरं यावता ध्वनिना प्रतिपाद्यस्य प्रतीतिः स्यात्, न ततो न्यूनं नातिरिक्तमुदीरयन् /

ऋजु पश्येत्सदा सत्त्वांश्चक्षुषा संपिबन्निव / एतानेव समाश्रित्य बुद्धत्वं मे भविष्यति // Bच_५.८० //

अवक्रमकुटिलं परमप्रीतिरसभरावनतेन चक्षुषा तृषित इव शीतलजल परमाह्लादकरं संपिवन्निव सत्त्वान् व्यवलोकयन् / न रक्तेन न दुष्टेन मुग्धेन / परमोपकारका ह्येते / कुतः? यस्मादेतान् सत्त्वान् समासाद्य दुर्लभलाभं बुद्धत्वं मे भविष्यति उत्पत्स्यते / एवं च विहरन् अद्यत्वे ऽपि सत्त्वार्थसमर्थो भवत्येव / यदुक्तम्-

सर्वत्राचपलो मन्दमितस्निग्धाभिभाषणात् / आवर्जयेज्जनं भव्यमादेयश्चापि जायते //

इति / [शिक्षा. स. कारिका-१०]

एतदेव च बोधिसत्त्वस्य कृत्यं यदुत सत्त्वावर्जनं नाम / यथा धर्मसंगीतिसूत्रे आर्याप्रियदर्शनेन बोधिसत्त्वेन परिदीपितम्-

तथा तथा भगवन् बोधिसत्त्वेन प्रतिपत्तव्यं यत्सहदर्शनेन सत्त्वाः प्रसीदेयुः / तत्कस्माद्धेतोः? न भगवन् बोधिसत्त्वस्यान्यत् करणीयमस्ति अन्यत्र सत्त्वावर्जनात् / सत्त्वपरिपाक एवेयं भगवन् बोधिसत्त्वस्य धर्मसंगीतिरिति //

(Bच्प् ६९) एवमक्रियमाणे को दोष इति चेत्-

अनादेयं तु तं लोकः परिभूय जिनाङ्कुरम् / भस्मच्छन्नं यथा बह्निं पच्येत नरकादिषु //

इति / [शिक्षा. स. कारिका-११]

तस्मात् सत्त्वाराधनमेव बोधिसत्त्वस्य कर्म उपकारिक्षेत्रमसाधारणं पुण्यप्रसूतिहेतुरिति //

तत्प्रसङ्गेन अन्यदपि दर्शयन्नाह-

सातत्याभिनिवेशोत्थं प्रतिपक्षोत्थमेव च / गुणोपकारिक्षेत्रे च दुःखिते च महच्छुभम् // Bच_५.८१ //

समादानेन क्रियमाणम् / अभिनिवेशोत्थं तीव्रप्रसादजनितम् / प्रतिपक्षोत्थं क्लेशप्रतिपक्षशून्यतादिभावनाप्रसूतम् / गुणक्षेत्रं बुद्धबोधिसत्त्वादि / उपकारिक्षेत्रं मातापितादि / दुःखिता ग्लानादयः / एतेषु स्वल्पमति कृतमप्रमेयशुभहेतुरुपजायते //

इदमपि बोधिसत्त्वेनाभ्यसनीयमित्याह-

दक्ष उत्थानसंपन्नः स्वयंकारी सदा भवेत् / नावकाशः प्रदातव्यः कस्यचित्सर्वकर्मसु // Bच_५.८२ //

दक्षः सर्वत्र पटुप्रचारः / उत्थानसंपन्नः कौसीद्यापनयनाद् वीर्यसमन्वागतः / अत एव स्वयमेव सर्वं करणीयम्, न परापेक्षा क्वचिदपि कर्मणि कार्या / इदमेव नावकाश इत्यादिना दर्शयति //

पारमिताभ्यासे ऽनर्थविवर्जनायानुपूर्वकारितामाह-

उत्तरोत्तरतः श्रेष्ठा दानपारमितादयः / नेतरार्थं त्यजेच्छ्रेष्ठामन्यत्राचारसेतुतः // Bच_५.८३ //

उपर्युपरितः / दानाच्छीलं श्रेष्ठम्, शीलात् क्षान्तिरित्यादयः / अतो ऽवरपारमिताहेतोरुत्तरं न त्यजेत् / तद्विरोधेन न सेवेतेति भावः / किं सर्वथा? नेत्याह- अन्यत्रेति / बोधिअत्त्वानां य आचारः शिक्षासंवरलक्षणः स एव कुशलजलरक्षणाय सेतुबन्धो विहितः, तस्मादन्यत्र तं विहाय / स यथा न भिद्यते इत्यर्थः //

तस्मात्संभारमुपादित्सुना करुणापरतन्त्रेण सर्वं करणीयमुक्तमित्याह-

एवं बुद्ध्वा परार्थेषु भवेत्सततमुत्थितः / निषिद्धमप्यनुज्ञातं कृपालोरर्थदर्शिनः // Bच_५.८४ //

एवमनुत्तरं ज्ञात्वा सत्त्वानां हितसुखविधानाय नित्यमारब्धवीर्यो भवेत् / प्रतिषिद्धार्थे प्रवृत्तौ कथं न सापत्तिक इति चेत्, न / क्वचिन्निषिद्धमपि सत्त्वार्थविशेषं प्रज्ञाचक्षुषा (Bच्प् ७०) पश्यतः करणीयतया अनुज्ञातं भगवता / सनिःसरणं च भगवतः शासनम् / तच्चापि न सर्वस्य, अपि तु कृपालोः करुणाप्रकर्षप्रवृत्तितया तत्परतन्त्रस्य परार्थैकरसस्य स्वप्रयोजनविमुखस्य / इति प्रज्ञाकरुणाभ्यामुद्भूतपरार्थवृत्तेरुपायकुशलस्य प्रवर्तमानस्य नापत्तिः / अत्र च उपालिपरिपृच्छायामापत्त्यनापत्तिविभागो वेदितव्यः / तथा उपायकौशल्यसूत्रे ज्योतिष्कमाणवकाधिकारे //

एषा रक्षात्मभावस्य भैषज्यवसनादिभिः / [शिक्षा. स. कारिका-१३]

इत्येतत् प्रतिपादयितुमाह-

विनिपातगतानाथव्रतस्थान् संविभज्य च / भुञ्जीत मध्यमां मात्रां त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् // Bच_५.८५ //

भैषज्यवसनादिभिरात्मभावो हि परिपालनीयः परार्थोपयोगित्वात् / यथोक्तं प्राकूतत्र द्विविधं भैषज्यं सततभैषज्यं ग्लानप्रत्ययभैषज्यं च / तत्र सततभैषज्यमोदनादि / तदर्थं पिण्डाय गोचरे चरता ग्रामप्रवेशे यथोक्तशिक्षायां स्मृतिमाधाय चरितव्यम् / ततो लब्धात् पिण्डपातात् चतुर्थभागविभक्तात् विनिपातगताननाथव्रतस्थान् संविभागिनः कुर्यात् / एकं प्रत्यङ्गं विनिपातिनाम् / द्वितीयमनाथानाम् / तृतीयं सब्रह्मचारिणां दत्वा चतुर्थमात्मना परिभुञ्जीत / स परिभुञ्जानो न रक्तः परिभुङ्क्ते असक्तः, अगृद्धः, अनध्यवसितः, अन्यत्र यावदेवास्य कायस्य स्थितये यापनायै / मध्यमां मात्राम् / तथा च परिभुङ्क्ते यथा नातिसंलिखितो भवति, नातिगुरुकायः / तत्कस्य हेतोः? अति संलिखितो हि कुशलपक्षपराङ्मुखो भवति, अतिगुरुकायो मिद्धावष्टब्धो भवति / तेन तं पिण्डपातं परिभुज्य कुशलपक्षाभिमुखेन भवितव्यम् / इति आर्यरत्नमेघे ऽभिहितम् / आर्यरत्नराशावपि-

परिभुञ्जता च एवं मनसिकार उत्पादयितव्यः- सन्ति अस्मिन् काये अशीतिकृमिकुलसहस्राणि, तानि अनेनैवोजसा सुखं विहरन्तु / इदानीं चैषामामिषेण संग्रहं करिष्यामि / बोधिप्राप्तश्च पुनर्धर्मेण संग्रहं करिष्यामि / इति विस्तरः //

पुनरत्रैवोक्तम्-

द्वयोरहं काश्यप श्रद्धादेअयमनुजानामि / कतमयोर्द्वयोः? युक्तस्य मुक्तस्य च / इति //

अनया दिशा सर्वपरिभोगाः सत्त्वार्थमधिष्ठातव्याः / अन्यथा-

आत्मतृष्णोपभोगात्तु क्लिष्टापत्तिः प्रजायते //

इति //

[शिक्षा. स. कारिका-१३]

(Bच्प् ७१) यथोक्तं चन्द्रप्रदीपसूत्रे-

ते भोजनं स्वादुरसं प्रणीतं लब्ध्वा च भुञ्जन्ति अयुक्तयोगाः / तेषां स आहारु वधाय भोति यथ हस्तिपोतान बिसा अधौतकाः //

[=समाधि. ९. २९]

विस्तरेण चैतच्छिक्षासमुच्चये द्रष्टव्यम् //

ग्लानभैषज्यं तु यामिकं साप्ताहिकं यावज्जीविकमिति त्रिविधम् / एतच्च भिक्षुविनये प्रतिपादितं तत्रैवावधार्यम् //

वसनादिभिरात्मरक्षामाह- त्रिचीवरबहिस्त्यजेत् / इति / सचेदागत्य कश्चिद् बोधिसत्त्वं पात्रचीवरं याचेत, तेन अतित्यागो न कर्तव्यः / किं तु यत्तदनुज्ञातं भगवता- त्रिचीवरं श्रमणकल्पः, ततो ऽतिरिक्तं च यद्भवेत्, त्यक्तव्यमर्थिने, नान्यथा / उक्तं च बोधिसत्त्वप्रतिमोक्षे- सचेत्पुनः कश्चिदागत्य पात्रं वा चीवरं वा याचेत, सचेत्तस्यातिरिक्तं भवेद् बुद्धानुज्ञातात्त्रिचीवरात्, यथापरित्यक्तं दातव्यम् / सचेत्पुनस्तस्य ऊनं त्रिचीवरं भवेत् यन्निश्रित्य ब्रह्मचर्यावासः, तन्न परित्यक्तव्यम् / तत्कस्माद्धेतोः? अविसर्जनीयं हि त्रिचीवरमुक्तं तथागतेन / सचेच्छारिपुत्र बोधिसत्त्वस्त्रिचीवरं परित्यज्य याचनगुरुको भवेत्, न तेन अल्पेच्छता आसेविता भवेत् / इति //

अतित्यागं निषेधयन् पुनरात्मरक्षामुपदर्शयन्नाह-

सद्धर्मसेवकं कायमितरार्थं न पीडयेत् / एवमेव हि सत्त्वानामाशामाशु प्रपूरयेत् // Bच_५.८६ //

सतां सत्पुरुषाणां बोधिसत्त्वानां धर्मः / लौकिकलोकोत्तरपरहितसुखविधानम् / तत्सेवकं कायम् अल्पार्थनिमित्तं न पीडयेत् / अन्यथा महतो ऽर्थराशेर्हानिः स्यात् / अत एव पूर्वस्मिन् हेतुपदमेतत् / कुतः पुनरेवम्? यस्मादनेनैव सुकुमारोपक्रमेण संवर्धमानः शीघ्रमेव सत्त्वानां हितसुखसंपादनसमर्थो भवति //

यत एवं तस्मात्-

त्यजेन्न जीवितं तस्मादशुद्धे करुणाशये / तुल्याशये तु तत्त्याज्यमित्थं न परिहीयते // Bच_५.८७ //

स्वशरीरशिरोदानादि न कर्तव्यमिति निषिद्धम् / कदा? अशुद्धे मित्रामित्रेतरसर्वव्यसनिजनसाधारणप्रवृत्ते कृपाचित्ते / अत्यारब्धेन हि वीर्येण स्वपरहितार्थस्य बाधा स्यात् / समप्रवृत्ते पुनराशये स्वपरात्मनो ऽतिरिक्ते वा न निषिध्यते / यदुक्तम्- तथा स्वपरबोधिपक्षश्रुताद्यन्तरायकरौ त्यागात्यागौ न कार्यौ / अधिकसत्त्वार्थशक्तेस्तुल्यशक्तेर्वा (Bच्प् ७२) बोधिसत्त्वस्य अधिकतुल्यकुशलान्तरायकरौ त्यागात्यागौ न कार्याविति सिद्धं भवति / इदमेव च संधाय बोधिसत्त्वप्रातिमोक्षे ऽभिहितम्- यस्तु खलु पुनः शारिपुत्र अभिनिष्क्रान्तगृहावासो बोधिसत्त्वो बोध्यङ्गैरभियुक्तः, तेन कथं दानं दातव्यम्, कतरं दानं दातव्यम्, कियद्रूपं दानं दातव्यम् / पेयालं / धर्मदायकेन भवितव्यम् / यश्च शारिपुत्र गृही बोधिसत्त्वो गङ्गानदीवालिकासमानि बुद्धक्षेत्राणि सप्तरत्नपरिपूर्णानि तथागतेभ्यो ऽर्हद्भयः सम्यक्संबुद्धेभ्यो दानं दद्यात्, यश्च शारिपुत्र प्रव्रज्यापर्यापन्नो बोधिसत्त्वः एकां चतुष्पदिकां गाथां प्रकाशयेत्, अयमेव ततो बहुतरं पुण्यं प्रसवति / न शारिपुत्र तथागतेन प्रव्रजितस्य आमिषदानमनुज्ञातम् / पेयालं / यस्य पुनः शारिपुत्र पात्रागतः पात्रपर्यापन्नो लाभो भवेद्धार्मिको धर्मलब्धः, तेन साधारणभाजिना भवितव्यं सार्धं सब्रह्मचारिभिरिति //

तत्रैवाह- यस्तु खलु पुनः शारिपुत्र अनभिनिष्क्रान्तगृहावासो बोधिसत्त्वः, तेन धर्म आसेवितव्यः / तत्र तेनाभियुक्तेन भवितव्यमिति / अन्यथा हि एकसत्त्वार्थसंग्रहार्थं महतः सत्त्वराशेस्तस्य च सत्त्वस्य बोधिसत्त्वाशयपरिकर्मान्तरायान्महतो ऽर्थस्य हानिः कृता स्यादिति //

अनेनोपायकौशलेन विहरन् न बोधिमार्गात्परिभ्रश्यते / अयमभिप्रायः- दत्तः पूर्वमेव अनेन आत्मभावः सर्वसत्त्वेभ्यः / केवलमकालपरिभोगात्परिरक्षणीयः / अतो न मात्सर्यस्यावकाशः / नापि प्रतिज्ञातार्थहानिरिति / यदुक्तम्-

भैषज्यवृक्षस्य सुदर्शनस्य मूलादिभोग्यस्य यथैव बीजम् / दत्वापि संरक्ष्यमकालभोगात् संबुद्धभैषज्यतरोस्तथैव //

इति //

सत्त्वाशयरक्षणादप्यात्मा रक्षितव्य इत्याह-

धर्मं निर्गौरवे स्वस्थे न शिरोवेष्टिते वदेत् / सच्छत्रदण्डशस्त्रे च नावगुण्ठितमस्तके // Bच_५.८८ //

देवमनुष्यपूजितो हि भगवतो धर्मः / ततो ऽवध्यायन्ति देवतादयो गौरवमकुर्वतो धर्मप्रकाशनात् / निषिद्धं चैतद्भगवता इति तदाज्ञातिक्रमे सापत्तिको भवेत् / न वस्त्रादिबद्धशिरसि / सहशब्देन त्रिष्वपि संबन्धः / तथोत्तरीयादिना पिहितशीर्षे / प्रत्येकं स्वस्थ इति संबन्धनीयम् / ग्लाने पुनरनापत्तिः / उपलक्षणं चैतत् / न स्थितेन सुप्ताय निषण्णाय वा, न निषण्णेन सुप्ताय, न चानासनेन निषण्णाय / नोत्पथयायिना मार्गयायिने, नाग्रगामिने पृष्ठगामिना, नाप्यलंकारयुक्ताय / इत्यादयो ऽपि द्रष्टव्या इति //

इदमप्यनर्थविवर्जनाय मूलापत्तिकारणमकरणीयमित्याह-

गम्भीरोदारमल्पेषु न स्त्रीषु पुरुषं विना /

(Bच्प् ७३) गम्भीरो दुर्मेधसामगाधत्वात् / उदारश्च प्रकर्षपर्यन्तत्वात् / तादृशं च धर्ममल्पेषु असंस्कृतबुद्धिषु हीनाधिमुक्तिषु वा न वदेदिति प्रकृतेन संबन्धः / न मातृग्रामस्य एकाकी रहोगतो धर्मं वदेत् / वदन् सापत्तिको भवति / न दोषः पुरुषो यदि स्यात् //

हीनोत्कृष्टेषु धर्मेषु समं गौरवमाचरेत् // Bच_५.८९ //

श्रावकयानभाषितेषु वा महायानभाषितेषु वा धर्मेषु तुल्यं चित्तप्रसादादिकं कुर्यात् / अन्यथा सद्धर्मप्रतिक्षेपः स्यात् //

नोदारधर्मपात्रं च हीने धर्मे नियोजयेत् / न चाचारं परित्यज्य सूत्रमन्त्रैः प्रलोभयेत् // Bच_५.९० //

गम्भीरोदारधर्मभाजनं च सत्त्वं निमित्तज्ञैर्ज्ञात्वा न श्रावकयानादिधर्मेष्ववतारयेत् / न च आचारं शिक्षासंवरकरणीयतां मुक्त्वा सूत्रान्तादिपाठेनैव तव शुद्धिर्भविष्यति इति धर्मकामं प्रभावयेत् / आह चात्र- पुनरपरो ऽनर्थो रत्नकूटे दृष्टः- अपरिपाचितेषु सत्त्वेषु विश्वासो बोधिसत्त्वस्खलितम् / अभाजनीभूतेषु उदारबुद्धधर्मप्रकाशना बोधिसत्त्वस्खलितम् / उदाराधिमुक्तिकेषु सत्त्वेषु हीनयानप्रकाशना बोधिसत्त्वस्खलितमिति //

आर्यसर्वधर्मवैपुल्यसंग्रहे सूक्ष्मो ऽप्यनर्थ उक्तः- सूक्ष्मं हि मञ्जुश्रीः सद्धर्मप्रतिक्षेपकर्मावरणम् / यो हि कश्चिन्मञ्जुश्रीः तथागतभाषिते धर्मे कस्मिंश्चित् शोभनसंज्ञां करोति, क्वचिदशोभनसंज्ञाम्, स सद्धर्मं प्रतिक्षिपति / तेन सद्धर्मप्रतिक्षेप्त्रा तथागतो ऽभ्याख्यातो भवति, संघो ऽपवादितो भवति, य एवं वदति- इदं युक्तमिदमयुक्तम् / इति विस्तरः //

आर्याकाशगर्भसूत्रे च मूलापत्तिप्रस्तावे चोक्तम्- पुनरपरमादिकर्मिको बोधिसत्त्वः केषांचिदेवं वक्ष्यति- किं भोः प्रातिमोक्षविनयेन? शीलेन सुरक्षितेन शीघ्रं त्वमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयस्व / महायानं पठ / यत्ते किंचित् कायवाङ्मनोभिः क्लेशप्रत्ययादकुशलं कर्म समुदानीतम्, तेन ते शुद्धिर्भविष्यत्यविपाकम्, यावद्यथा पूर्वोक्तम् / इयमादिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य तृतीया मूलापत्तिरिति //

अतः इदमपि प्रातिमोक्षनिषिद्धं नाचरणीयमित्याह-

दन्तकाष्ठस्य खेटस्य विसर्जनमपावृतम् / नेष्टं जले स्थले भोग्ये मूत्रादेश्चापि गर्हितम् // Bच_५.९१ //

खेटस्य श्लेष्मणो विसर्जनमपावृतं न कुर्यात् / जले स्थले भोग्ये उपभोग्ये मूत्रपुरीषादेरपि कुत्सितम् / अत्रापि देवताद्यवध्यानादपुण्यं प्रसवेत् //

मुखपूरं न भुञ्जीत सशब्दं प्रसृताननम् / प्रलम्बपादं नासीत न बाहू मर्दयेत्समम् // Bच_५.९२ //

मुखं पूरितं कृत्वा महत्कवलग्रहणात् / सशब्दं सुकसुनिकादिशब्देन / [प्रसृताननं] दूरं विदारितमुखम् / प्रलम्बपादं भूम्याद्यलग्नपादं खट्वाद्यारोहणे सति नासीत / द्वावपि बाहू सममेकस्मिन् काले न मर्दयेत् / क्रममर्दने न दोषः / सति प्रत्यये //

(Bच्प् ७४) नैकयान्यस्त्रिया कुर्याद्यानं शयनमासनम् /

एकया अद्वितीयया अन्यस्त्रिया / गृहिप्रव्रजितयोरिदमिह साधारणमित्यन्यग्रहणम् / न कुर्याद्यानादि / संक्षेपेण संकलय्य दर्शयन्नाह-

लोकाप्रसादकं सर्वं दृष्ट्वा पृष्ट्वा च वर्जयेत् // Bच_५.९३ //

लोकानां यत् प्रसादजनकं न भवति, तत् सर्व दृष्ट्वा शास्त्रे व्यवहारे वा / पृष्ट्वा विज्ञान् / वर्जयेत् / अनेनैतद्दर्शितं भवति- दृष्टे ऽपि यद्बाधाकरमेवंविधं तद्वर्जयेत् आपत्तिर्भवतीति / यदुक्तम्-

रत्नमेघे जिनेनोक्तस्तेन संक्षेपसंवरः / येनाप्रसादः सत्त्वानां तद्यत्नेन परित्यजेत् //

इति //

[शिक्षा. स. कारिका-१२]

यथाह- कतमे च ते बोधिसत्त्वसमुदाचाराः? यावदिह बोधिसत्त्वो नाघःस्थाने विहरति, नाकाले / नाकाले भाणी भवति / नाकालज्ञो भवति / नादेशज्ञो भवति / यतोनिदानमस्यान्तिके सत्त्वा अप्रसादं प्रतिसंवेदयेयुः / स सर्वसत्त्वानुरक्षया आत्मनश्च बोधिसंभारपरिपूरणार्थं सम्यगीर्यापथो भवति, मृदुभाणी मन्दभाणी असंसर्गबहुलः प्रविवेकाभिमुखः सुप्रसन्नमुखः इति //

न बोधिसत्त्वेन अवमन्यना क्वचिदपि कर्तव्येत्याह-

नाङ्गुल्या कारयेत्किंचिद्दक्षिणेन तु सादरम् / समस्तेनैव हस्तेन मार्गमप्येवमादिशेत् // Bच_५.९४ //

एकया अङ्गुल्या तर्जन्यादिकया न किंचिदुपदर्शयेत्, अपि तु समस्तेनैव समग्रेणैव हस्तेन / दक्षिणेन न वामेन / मार्गमपि कथयेत् / आस्तां तावत्सगौरवं वस्तु //

लोकाप्रसादनिवारणायाह-

न बाहूत्क्षेपकं कंचिच्छब्दयेदल्पसंभ्रमे / अच्छटादि तु कर्तव्यमन्यथा स्यादसंवृतः // Bच_५.९५ //

न भुजमुत्क्षिप्य कंचिदाह्वयेत्, अल्पप्रयोजनतारतम्ये / महति पुनरदोषः / अच्छटादिशब्दं तु कुर्यात् / तदकरणे ऽसमाहितचारितायामसंवृतः स्यात् / एतावता औद्धत्यपरिहारो ऽपि दर्शितो भवति //

स हि शय्यां परिकल्पयन्नेवं परिकल्पयेदित्युपदर्शयन्नाह-

नाथनिर्वाणशय्यावच्छयीतेप्सितया दिशा / संप्रजानंल्लघूत्थानः प्रागवश्यं नियोगतः // Bच_५.९६ //

भगवतो महानिर्वाणशय्यामिव शय्यां परिकल्पयेत् / अभिमतया दिशा शिरो विधाय, दक्षिणेन पार्श्वेन, पादस्योपरि पादमाधाय, दक्षिणं बाहुमुपधानं कृत्वा, वामं च (Bच्प् ७५) प्रसार्य जङ्घोपरि निवेश्य, चीवरैः सुसंवृतकायः, स्मृतः, संप्रजानानः, उत्थानसंज्ञी, आलोकसंज्ञी, शयितः, नाचित्तकमिद्धावष्टब्धः / न च निद्रासुखमाखादयेत्, न च पार्श्वसुखम् अन्यत्र यावदेवैषां महाभूतानां स्थितये यापनायै इति / लघुत्थानः शीघ्रमेवोत्तिष्ठेत् / न तु जृम्भिकां गात्रमोटनं कुर्वन्नालस्योपहितश्चिरेण / एतेभ्य एव सर्वेभ्यः पूर्वमेव //

इदमपरमभिसंक्षिप्य कथयन्नाह-

आचारो बोधिसत्त्वानामप्रमेय उदाहृतः / चित्तशोधनमाचारं नियतं तावदाचरेत् // Bच_५.९७ //

आचारः शिक्षणीयम् / अप्रमेयः असंख्येयः बोधिसत्त्वप्रातिमोक्शादिषु प्रदर्शितः / तत्संग्रहरूपं प्रथमतः चित्तशोधनमेव आचारमाचरेत् / नियतमवश्यंतया //

सामान्यापत्तिशोधनायाह-

रात्रिंदिवं च त्रिस्कन्धं त्रिष्कालं च प्रवर्तयेत् / शेषापत्तिशमस्तेन बोधिचित्तजिनाश्रयात् // Bच_५.९८ //

त्रिष्कृत्वो रात्रेः / त्रिष्कृत्वो दिवसस्य / त्रिस्कन्धः त्रयाणां स्कन्धानां पापदेशनापुण्यानुमोदनाबोधिपरिणामनानां समाहारः / त्रिस्कन्धं प्रवर्तयेत् / शेषा मूलाया अन्याः / अथवा, संचित्य कृता याः प्रतिकृताः ताभ्यो ऽन्याः स्मृतिसंप्रमोषेण असंप्रजानता वा कृताः / तासां प्रशमः प्रतिकरणं तेन त्रिस्कन्धपरिवर्तनेन बोधिचित्तस्य जिनानां च भगवतां समाश्रयणाच्च //

एतेन विदूषणासमुदाचारादयो दर्शिता भवन्ति //

तत्र पापशोधनं चतुर्धर्मकसूत्रे देशितम्-

चतुर्भिर्मैत्रेय धर्मैः समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः कृतोपचितं पापमभिभवति / कतमैश्चतुर्भिः? यदुत विदूषणासमुदाचारेण, प्रतिपक्षसमुदाचारेण, प्रत्यापत्तिबलेन, आश्रयबलेन च / तत्र विदूषणासमुदाचारः अकुशलं कर्म कृत्वा विप्रतिसाररूपात्सविगर्हणा पापदेशना, तदनुष्ठानं तत्समुदाचारः / तत्र प्रतिपक्षसमुदाचारः अकुशलप्रतिपक्षः कुशलम्, तत्समुदाचारः, कृत्वाप्यकुशलं कर्म कुशले कर्मण्यत्यन्तमभियोगः / तत्र प्रत्यापत्तिबलं संवरसमादानादकरणसंवरलाभः / तत्राश्रयबलं बुद्धधर्मसंघशरणगमनम्, अनुत्सृष्टबोधिचित्तता च / स बलवत्संनिश्रयेण न शक्यते पापेनाभिभवितुम् / एभिर्मैत्रेय चतुर्भिर्धर्मैः समन्वागतो बोधिसत्त्वो महासत्त्वः कृतोपचितं पापमभिभवतीति //

विशेषतस्तु बोधिसत्त्वापत्तीनां गुर्वीणां लध्वीनां च देशना आर्योपालिपरिपृच्छायामुक्ताः / ताः शिक्षासमुच्चये द्रष्टव्याः //

सर्वापत्तयो बोधिसत्त्वेन पञ्चत्रिंशतां बुद्धानां भगवतामन्तिके रात्रिंदिवमेकाकिना देशयितव्याः / तत्रेयं देशना- अहमेवंनामा बुद्धं शरणं गच्छामीत्यारभ्य यावत् संघं शरणं गच्छामि, नमः शाक्यमुनये तथागतायार्हते सम्यक्संबुद्धाय / नमो वज्रप्रमर्दिने इत्यारभ्य यावत्-

(Bच्प् ७६) उपैमि सर्वान् शरणं कृताञ्जलिः /

इति विस्तरमुक्त्वाह- इति हि शारिपुत्र बोधिसत्त्वेन इमान् पञ्चत्रिंशतो बुद्धान् प्रमुखान् कृत्वा सर्वतथागतानुगतैर्मनसिकारैः पापविशुद्धिः कार्या / तस्यैवं पापविशुद्धस्य त एव बुद्धा भगवन्तो मुखान्युपदर्शयन्ति / पेयालं / न तत् शक्यं सर्वश्रावकप्रत्येकबुद्धनिकायैरापत्तिकौकृत्यस्थानं विशोधयितुं यद्बोधिसत्त्वस्तेषां बुद्धानां भगवतां नामधेयधारणपरिकीर्तनेन रात्रिंदिवं त्रिस्कन्धकधर्मपर्यायप्रवर्तनेन आपत्तिकौकृत्यान्निःसरति, समाधिं च प्रतिलभते //

एतत्साकल्येन शिक्षासमुच्चये वेदितव्यम् //

उक्तो विदूषणासमुदाचारः / प्रतिपक्षसमुदाचारप्रत्यापत्तिबले अपि विस्तरेण शिक्षासमुच्चयादेव द्रष्टव्ये / आर्यमैत्रेयविमोक्षे तु बोधिचित्तेन पापविशुद्धिरुक्ता / तच्चोक्तमेव प्राक् / जिनाश्रयात् पापविशुद्धौ सूकरिकावदानमुदाहार्यम् /

ये बुद्धं शरणं यान्ति न ते गच्छन्ति दुर्गतिम् / प्रहाय मानुषान् कायान् दिव्यान् कायांल्लभन्ति ते //

एवं धर्मं संघं चाधिकृत्य पाठः / अनेनाश्रयबलमुक्तम् //

पुनरनियमेन दर्शयन्नाह-

या अवस्थाः प्रपद्येत स्वयं परवशो ऽपि वा / तास्ववस्थासु याः शिक्षाः शिक्षेत्ता एव यत्नतः // Bच_५.९९ //

स्वयमात्मना परायत्तो वा सत्त्वार्थक्रियायां प्रवृत्तः //

किं पुनरेवमनियमेनाभिधीयत इत्याह-

न हि तद्विद्यते किंचिद्यन्न शिक्ष्यं जिनात्मजैः / न तदस्ति न यत्पुण्यमेवं विहरतः सतः // Bच_५.१०० //

यस्मात् सर्वाकारं सर्ववस्तुतत्त्वमधिगम्य सर्वेषां हितसुखविधानार्थमुद्यच्छद्भिर्बुद्धसुतैः न तदस्ति किंचित्, यन्न शिक्षितव्यम् / अन्यथा सर्वाकारः सर्वसत्त्वानामर्थः कर्तुमशक्यः / पुण्यसंभारो ऽपि एवं विचरतो ऽपर्यन्त एव स्यात् //

इयमपि शिक्षापदमुद्रा अवधारयितव्येत्याह-

पारंपर्येण साक्षाद्वा सत्त्वार्थ नान्यदाचरेत् / सत्त्वानामेव चार्थाय सर्वं बोधाय नामयेत् // Bच_५.१०१ //

अन्ततः स्वयमाहारादिक्रियया परप्रेरणया अपरापरदूतप्रेरणया वा, साक्षात् स्वयमेव आमिषदानादिना वा, यत् सत्त्वानां हितसुखहेतुर्न भवति, तन्न कुर्यात् कारयेद्वा / न चैतदेव केवलम् / किंचित् सत्त्वानामेव संसारदुःखपतितानां ततो निःसरणाय सर्वं कुशलमूलमनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ परिणामयेत् //

एतावता श्लोकद्वयेन पुण्यवृद्धिरुपदर्शिता भवति //

(Bच्प् ७७) यदुक्तं कल्याणमित्रानुत्सर्गादिति [शिक्षा. स. कारिका-६] तदाह-

सदा कल्याणमित्रं च जीवितार्थे ऽपि न त्यजेत् / बोधिसत्त्वव्रतधरं महायानार्थकोविदम् // Bच_५.१०२ //

कल्याणकर्मणि अभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तिलक्षणे मित्रमसाधारणो बन्धुः, तत् कायजीवितविप्रणाशभयभीतो ऽपि न त्यजेत् / कल्याणमित्रानुशंसाश्च प्रज्ञापारमितायामार्याष्टसाहस्रिकायां [अष्ट. ३०] सदाप्ररुदितपरिवर्ताद्वेदितव्याः / चतुर्धर्मकसूत्रे ऽप्युक्तम्- कल्याणमित्रं भिक्षवो बोधिसत्त्वेन महासत्त्वेन यावज्जीवं न त्यक्तव्यमपि जीवितहेतोरिति / अपरित्याज्यस्य कल्याणमित्रस्य लक्षणमाह- बोधिसत्त्वशिक्षासंवरे व्यवस्थितम् / महायानार्थपण्डितम् / एतादृशं सुदुर्लभम् //

कल्याणमित्रस्य पर्युपासनपरिज्ञानार्थमाह-

श्रीसंभवविमोक्षाच्च शिक्षेद्यद्गुरुवर्तनम् /

श्रीसंभवविमोक्षात् आर्यगण्डव्यूहपरिवर्तात् कल्याणमित्रपर्युपासनं शिक्षेत् जानीयात् / यथोक्तमार्यगण्डव्यूहे आर्यश्रीसंभवेन- कल्याणमित्रसंधारिताः कुलपुत्र बोधिसत्त्वा न पतन्ति दुर्गतिषु / यावत्- संचोदकाः कल्याणमित्रा अकरणीयानाम् / संनिवारकाः प्रमादस्थानात् / निष्कासयितारः संसारपुरात् / तस्मात्तर्हि कुलपुत्र एवंमनसिकाराप्रतिप्रस्रब्धेन कल्याणमित्राण्युपसंक्रमितव्यानि / पृथिवीसमचित्तेन सर्वभारोद्वहनापरितसनतया / वज्रसमचित्तेन अभेद्याशयतया / चक्रवालसमचित्तेन सर्वदुःखासंप्रवेधनतया / लोकदाससमचित्तेन सर्वकर्मसमादानाविजुगुप्सनतया / रजोहरणसमचित्तेन मानाभिमानविवर्जनतया / यानसमचित्तेन गुरुभारनिर्वाहनतया / अश्वसमचित्तेन अक्रुध्यनतया / नौसमचित्तेन गमनागमनापरितसनतया / सुपुत्रसदृशेन कल्याणमित्रमुखवीक्षणतया / आत्मनि च ते कुलपुत्र आतुरसंज्ञोत्पादयितव्या कल्याणमित्रेषु च वैद्यसंज्ञा, अनुशासनीषु भैषज्यसंज्ञा, प्रतिपत्तिषु व्याधिनिर्घातनसंज्ञा / आत्मनि च ते कुलपुत्र भीरुसंज्ञोत्पादयितव्या, कल्याणमित्रेषु शूरसंज्ञा, अनुशासनीषु प्रहरणसंज्ञा, प्रतिपत्तिषु शत्रुनिर्घातनसंज्ञा //

यदुक्तं सूत्राणां च सदेक्षणादिति [शिक्षा. स. का.-६], तदुपदर्शयितुमाह-

एतच्चान्यच्च बुद्धोक्तं ज्ञेयं सूत्रान्तवाचनात् // Bच_५.१०३ //

एतदिह शास्त्रे प्रतिपादितम्, अन्यद्यदिह नोक्तम् / बुद्धेन भगवता बोधिसत्त्वानां करणीयतया निर्दिष्टम्, तन्नानासूत्रान्तार्थपरिचयाद् वेदितव्यम् //

एतदेव दर्शयति-

शिक्षाः सूत्रेषु दृश्यन्ते तस्मात्सूत्राणि वाचयेत् /

शिक्षा बोधिसत्त्वानां हेयोपादेयलक्षणाः / सूत्रेषु महायानसूत्रान्तेषु रत्नमेघादिषु / यत एवं तस्मात् / इदं तु विशेषनिर्देशमाह-

आकाशगर्भसूत्रे च मूलापत्तीर्निरूपयेत् // Bच_५.१०४ //

(Bच्प् ७८) आर्याकाशगर्भसूत्रे क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य पञ्च मूलापत्तयो निर्दिष्टाः / तथा सामान्येन एका मूलापत्तिः / तथा आदिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य अष्टौ मूलापत्तय इति / तथा च तत्रोक्तम्- पञ्च कुलपुत्र क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य मूलापत्तयः याभिर्मूलापत्तिभिः क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः सर्वाणि पूर्वावरोपितानि कुशलमूलानि झोषयति / वस्तुपतितः पराजितः सर्वदेवमनुष्यसुखेभ्यः अपायगामी भवति / कतमाः पञ्च? यः कुलपुत्र क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः स्तौपिकं वस्तु अपहरति सांघिकं वा चातुर्दिशसंघे निर्यातितं वा, स्वयं वा अपहरति हारयति वा / इयं प्रथमा मूलापत्तिः / एवं त्रियानभाषितधर्मप्रतिक्षेपात् द्वितीया / प्रव्रजितस्य शीलवतो दुःशीलस्य वा काषायापहरणात्, गृहस्थकरणात्, कायप्रहारात्, चारके प्रक्षेपात्, जीवितवियोजनाद्वा तृतीया / पञ्चानन्तर्येष्वन्यतमकरणाच्चतुर्थी / मिथ्यादृष्टेः, दशाकुशलकर्मपथसमादानात्, परसमादापनाद्वा पञ्चमीति //

तथा ग्रामभेदादिकरणात् सर्वेषां साधारणी चैका / तत्रैवोक्तम्-

आदिकर्मिकाणां महायानसंप्रस्थितानां कुलपुत्राणां कुलदुहितृणां च अष्टौ मूलापत्तयः, यामिर्मूलापत्तिभिः स्खलिता आदिकर्मिका महायानसंप्रस्थिताः सर्वाणि पूर्वारोपितानीत्यादि पूर्ववत् / कतमा अष्टौ? ये सत्त्वाः पूर्वदुश्चरितहेतुना अस्मिन् क्लिष्टे पञ्चकषाये लोके उत्पन्नाः, ते इत्वरकुशलमूलाः / यावत्, तेषामिदं परमं गम्भीरं शून्यताप्रतिसंयुक्तं सूत्रान्तं यावद्विस्तरेणाग्रतः स्मारयन्ति प्रकाशयन्ति / ते हि अकृतश्रमा बालपृथग्जनाः शृण्वन्त उत्रस्यन्ति, यावद् विवर्तयन्ति अनुत्तरायाः सम्यक्संबोधेश्चित्तम्, श्रावकयाने चित्तं प्रणिदधति / एषा आदिकर्मिकस्य बोधिसत्त्वस्य मूलापत्तिः प्रथमा, यया मूलापत्त्या इत्यादि पूर्ववत् / तस्माद्बोधिसत्त्वेन परसत्त्वानां परपुद्गलानामाशयानुशयं प्रथमं ज्ञात्वा यथाशयानां सत्त्वानामनुपूर्वेण धर्मदेशना कर्तव्येति / सोपायायाः सम्यक्संबोधेर्विनिवर्त्य हीनयाने परस्य चित्तमुत्पादयतो द्वितीया / प्रातिमोक्षशिक्षासंवरं विहाय महायाने चित्तोत्पादमात्रेण तत्पठनेन चास्य शुद्धिप्रकाशनात् तृतीया / श्रावकादियानस्य तत्फलस्य गोपननिन्दाप्रकाशनात्, महायाने सर्वशुद्धिप्रकाशनात्, परेषां तद्वचनकरणाच्चतुर्थी / कीर्तिलाभादिहेतोः महायानपठनादिना, तथा तत्प्रत्ययात् परेषां कुत्सानिन्दादिभाषणात्, आत्मोत्कर्षणात्, उत्तरमनुष्यधर्मोपगमात् पञ्चमी / पाठमात्रेण गम्भीरधर्माधिगमप्रकाशनात्, परेषां तथैव समादापनात् षष्ठी / क्षत्रियस्य पुरोहितामात्यचण्डालैर्ये भिक्षवो दण्डिता अर्थदण्डेन सांघिकं स्तौपिकं वा चातुर्दिशसांघिकं वा द्रव्यमपहृत्य तेभ्य एवोपनामयन्ति / ते च क्षत्रिया उभये ऽपि मूलापत्तिमापद्यन्ते / इयं सप्तमी / धर्माधर्मविवादनापूर्वं शिक्षाप्रणयनात्, तन्मूलाचारविपन्नानां सत्कारात्, प्रहाणिकानामुपभोगपरिभोगाण्यन्यत्र परिणामनात् उभये ऽपि मूलापत्तिमापद्यन्ते / इयमष्टमी //

आसां च मूलापत्तीनां सुखग्रहणार्थं शास्त्रकारोपदर्शिताः संग्रहकारिका उच्यन्ते-

रत्नत्रयस्वहरणादापत्पाराजिका मता / सद्धर्मस्य प्रतिक्षेपाद् द्वितीया मुनिनोदिता //

(Bच्प् ७९) दुःशीलस्यापि वा भिक्षोः काषायस्तैन्यताडनात् / चारके वा विनिक्षेपादपप्रव्राजनेन च //

पञ्चानन्तर्यकरणान्मिथ्यादृष्टिग्रहेण च / ग्रामादिभेदनाद्वापि मूलापत्तिर्जिनोदिता //

शून्यतायाश्च कथनात्सत्त्वेष्वकृतबुद्धिषु / बुद्धत्वप्रस्थितानां तु संबोधेर्विनिवर्तनात् //

प्रातिमोक्षं परित्याज्य महायाने नियोजनात् / शिष्ययानं न रागादिप्रहाणायेति वा ग्रहात् //

परेषां ग्रहणाद्वापि पुनः स्वगुणकाशनात् / परपंसनतो लाभसत्कारश्लोकहेतुना //

गम्भीरक्षान्तिको ऽस्मीति मिथ्यैव कथनात्पुनः / दण्डापयेद्वा श्रमणान् दद्याद्वा शरणत्रयात् //

गृह्णीयाद्दीयमानं वा शमथत्याजनात्पुनः / प्रतिसंलीनभोगं च स्वाध्यायिषु निवेदनात् //

मूला आपत्तयो ह्येता महानरकहेतवः / आर्यस्याकाशगर्भस्य स्वप्ने देश्याः पुरःस्थितैः //

बोधिचित्तपरित्यागाद्याचकायाप्रदानतः / तीव्रमात्सर्यलोभाभ्यां क्रोधाद्वा सत्त्वताडनात् //

प्रसाद्यमानो यत्नेन सत्त्वेषु न तितिक्षते / क्लेशात्परानुवृत्त्या वा सद्धर्माभासवर्णनात् //

इति //

तस्मिन्नेव सूत्रे समुद्धरणमासामुक्तम् //

शिक्शासमुच्चये ऽपि बोधिसत्त्वानां करणीयमुपदिष्टमिति तदपि निरूपणीयमित्याह-

शिक्षासमुच्चयो ऽवश्यं द्रष्टव्यश्च पुनः पुनः / विस्तरेण सदाचारो यस्मात्तत्र प्रदर्शितः // Bच_५.१०५ //

शिक्शासमुच्चयो ऽपि स्वयमेभिरेव कृतः / अवश्यं नियमेन / द्रष्टव्यः पुनः पुनरसकृत् / अभ्यसनीय इति भावः / कुतः? यस्मात् सतां बोधिसत्त्वानाम् / आचरणमाचार इतिकर्तव्यता / तत्र शिक्षासमुच्चये / विस्तरेण प्रबन्धेन / प्रदर्शितः विस्पष्टीकृत्य प्रकाशितः, तस्मात् //

यदि तस्याभ्यासे ऽशक्तिः, तदा-

संक्षेपेणाथवा तावत्पश्येत्सूत्रसमुच्चयम् /

नानासूत्रैकदेशानां वा समुच्चयमेभिरेव कृतं संक्षेपेण पश्येत् व्यवलोकयेत् ग्रन्थतो ऽर्थतो वा / अत्रापि पूर्वकमेव प्रयोजनम् // यदि वा-

(Bच्प् ८०) आर्यनागार्जुनाबद्धं द्वितीयं च प्रयत्नतः // Bच_५.१०६ //

आर्यनागार्जुनपादैर्निबद्धं द्वितीयं शिक्षासमुच्चयं सूत्रसमुच्चयं च पश्येत् प्रयत्नतः आदरतः / यदिह न दृश्यते, तत् तत्र दृश्यते इति भावः //

नियमेन शिक्षादर्शने ऽपि साकल्येन सर्वेषामुपयोगमाह-

यतो निवार्यते यत्र यदेव च नियुज्यते / तल्लोकचित्तरक्षार्थं शिक्षां दृष्ट्वा समाचरेत् // Bच_५.१०७ //

यतो हेयादकरणीयान्निवार्यते, न करणीयमेतदिति प्रतिषिध्यते / यत्र शिक्शासमुच्चये सूत्रसमुच्चये वा / यदेव कर्म कर्तव्यतया नियुज्यते विधीयते, तत् प्रसिद्धं विहितं वा / लोकानां चित्तमाशयः तस्य रक्षार्थम्, तद्यथा विकोपितं न स्यात् / शिक्षां दृष्ट्वा शिक्षासमुच्चयादिषु / प्रतिपादं समाचरेत्, यत्र यद्यथा युज्यते, तत्र तथा व्यवहरेत् / अन्यथा अर्थसंमूढव्यवहारस्य आपत्तिकश्मलता स्यात् //

एतावता आत्मभावस्य शुद्धिराख्याता / यदाह-

आत्मभावस्य का शुद्धिः पापक्लेशविशोधनम् / संबुद्धोक्त्यनुसारेण यत्नाभावे त्वपायगः //

इति //

[शिक्षा. स. कारिका-१९]

यदुक्तम्- सदा स्मृतिसंप्रजन्यचारिणा भवितव्यमिति, ततः स्मृतेः स्वनाम्नैव स्वरूपं प्रतीतम् / संप्रजन्यस्य तु न ज्ञायते कीदृशमिति, तत्स्वरूपप्रतिपत्तये प्राह-

एतदेव समासेन संप्रजन्यस्य लक्षणम् / यत्कायचित्तावस्थायाः प्रत्यवेक्षा मुहुर्मुहुः // Bच_५.१०८ //

यत्कायावस्थायाः चित्तावस्थायाश्च सर्वेर्यापथेषु प्रत्यवेक्षा निरूपणं सर्ववारं यथा प्रतिपादितं प्राक् //

सर्वमेतदुक्तशिक्षाकौशलं कर्मणा निष्पादयितव्यं न वचनमात्रेणेति नियमयितुमाह-

कायेनैव पठिष्यामि वाक्पाठेन तु किं भवेत् / चिकित्सापाठमात्रेण रोगिणः किं भविष्यति // Bच_५.१०९ //

मनःपूर्वंगमत्वात् कायव्यापारस्य, सो ऽप्यनेनैव प्रतिपादितः / प्रतिपत्त्या सर्वं संपादयिष्यामि, न तु शब्दमात्रघोषणया निष्फलत्वादिति बोधिसत्त्वेन यतितव्यम् / कथमिव? वैद्यकशास्त्राध्ययनमात्रेण तत्क्रियामकुर्वतो व्याधिग्रस्तस्य किं फलं निष्पत्स्यते? तावन्मात्रेण रोगस्य तस्याविनिवृत्तेः / न किंचिदिति भावः / तस्मात् सर्वमेतत् क्रियानुष्ठानेन निष्पादयितव्यमिति //

इति प्रज्ञाकरमतिविरचितायां बोधिचर्यावतारपञ्जिकायां संप्रजन्यरक्षणं नाम पञ्चमः परिच्छेदः //

६. क्षान्तिपारमिता नाम षष्ठः परिच्छेदः /

तदेवं बहुधा शीलविशुद्धिं प्रतिपाद्य आत्मभावादीनां रक्षां शुद्धिं प्रतिपाद्य शुभविशुद्धिं प्रतिपादयितुम्, यच्चोक्तम्-

क्षमेत श्रुतमेषेत संश्रयेत वनं ततः / समाधानाय युज्येत भावयेदशुभादिकम् //

[शिक्षा. स. कारिका-२०]

इत्येतच्च अभिधातुमुपक्रमते सर्वमित्यादिना-

सर्वमेतत्सुचरितं दानं सुगतपूजनम् / कृतं कल्पसहस्रैर्यत्प्रतिघः प्रतिहन्ति तत् // Bच_६.१ //

सर्वमेतदिति शीलसंवरसमादानप्रसूतम् / सुचरितं कुशलं कर्म / दानं त्रिविधम् / सामान्येन सुगतपूजनमपि त्रिविधम् / कृतम् उपार्जितमनेकैः कल्पसहस्रैर्यत् तत् सर्वं प्रतिघः सत्त्वविद्वेषः प्रतिहन्ति निर्दहति बह्निलव इव तृणसंघातम् //

आर्यमञ्जुश्रीविक्रीडितसूत्रे चाह- प्रतिघः प्रतिघ इति मञ्जुश्रीः कल्पशतोपचितं कुशलं प्रतिहन्ति, तेनोच्यते प्रतिघ इति //

आर्यसर्वास्तिवादिना पठ्यते- पश्यथ भिक्षव एतं भिक्षुं केशनखस्तूपे सर्वाङ्गेन प्रणिपत्य चित्तमभिप्रसादयन्तम्? एवं भदन्त / अनेन भिक्षवो भिक्षुणा यावती भूमिराक्रान्ता, अधश्चतुरशीतियोजनसहस्राणि, यावत् काञ्चनवज्रमण्डलान्तरे यावन्त्यो वालिकाः, तावन्त्यनेन भिक्षुणा चक्रवर्तिराज्यसहस्राणि परिभोक्तव्यानि / यावत् / अथायुष्मानुपालिर्येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत्- यदुक्तं भगवता अस्य भिक्षोरेवं महान्ति कुशलमूलानि / कुत्रेमानि भगवन् कुशलानि तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति? नाहमुपाले एवं क्षतिमुपहतिं च समनुपश्यामि यथा सब्रह्मचारी सब्रह्मचारिणो ऽन्तिके दुष्टचित्तमुत्पादयति / तत्रोपाले इमानि महान्ति कुशलमूलानि तनुत्वं परिक्षयं पर्यादानं गच्छन्ति / तस्मात्तर्हि उपाले एवं शिक्षितव्यं यद्दग्धस्थूणायामपि चित्तं न प्रदूषयिष्यामः, प्रागेव सविज्ञानके काये इति //

अत एवाह-

न च द्वेषसमं पापं न च क्षान्तिसमं तपः / तस्मात्क्षान्तिं प्रयत्नेन भावयेद्विविधैर्नयैः // Bच_६.२ //

न च द्वेषेण समं पापमशुभं पुण्याभिभवहेतुरस्ति / न च क्षान्त्या तितिक्षया समं तुल्यं तपः / सुमहत्परिश्रमसाध्यत्वात् सुकृतम् / यत एवम्, तस्मात् क्षान्तिं क्षमां सर्वतात्पर्येण भवयेदभ्यसेत् / विविधैर्नानाप्रकारैरुपायैर्वक्ष्यमाणैः //

(Bच्प् ८२) दृष्टधर्म एव द्वेषस्य दोषान् वृत्तत्रयेणोपदर्शयन्नाह-

मनः शमं न गृह्णाति न प्रीतिसुखमश्रुते / न निद्रां न धृतिं याति द्वेषशल्ये हृदि स्थिते // Bच_६.३ //

पूजयत्यर्थमानौर्यान् ये ऽपि चैनं समाश्रिताः / ते ऽप्यनं हन्तुमिच्छन्ति स्वामिनं द्वेषदुर्भगम् // Bच_६.४ //

सुहृदो ऽप्युद्विजन्ते ऽस्माद् ददाति न च सेव्यते / संक्षेपान्नास्ति तत्किंचित् क्रोधनो येन सुस्थितः // Bच_६.५ //

शमं प्रशमं न गृह्णाति नाश्रयते / अनुपशान्त एव सदा द्वेषानलप्रज्वलितत्वात् न प्रीतिसुखं सौमनस्यसुखमश्नुते आप्नोति, तेनैवाक्रान्तत्वात् / न निद्रां न धृतिं चित्तसुखं लभते कायचित्तसंतापकारिणि द्वेषशल्ये हृदयनिवासिनि / पूजयति सत्करोति लाभसत्कारैर्यान् / ये ऽपि चानुजीविनः, एवं द्वेषिणं स्वामिनमपकर्तुमिच्छन्ति / किमिति? द्वेषदुर्भगम् अप्रियमिति हेतुपदमेतत् / सुहृदो भित्राण्यपि उद्विजन्ते उत्त्रसन्ति अस्माद् द्वेषिणः / दानोन्मुखो ऽपि भृत्यवर्गैर्न सेव्यते नोपगम्यते / किं बहुना? इदमिह संक्षेपेणावधार्यताम्- नास्ति तदुपशमकारणं किंचिद्येन कोपनः सुखं लभेत //

चित्तस्य कर्कशावस्था द्वेषः / तस्योद्भूतवृत्तिस्तु क्रोधः, यद्वशात् दण्डादिग्रहणं क्रियते / इति अनयोर्भेदे ऽपि द्वयोरपि परिहर्तव्यतया अभेदेनैव निर्देशः //

एवमिह दृष्टधर्मे ऽपि द्वेषदोषानवगम्य तत्परित्यागाय यत्नवता भवितव्यमित्याह-

एवमादीनि दुःखानि करोतीत्यरिसंज्ञया / यः क्रोधं हन्ति निर्बन्धात् स सुखीह परत्र च // Bच_६.६ //

एवं यथोक्तप्रकारेण दुःखानि जनयति यस्मात्, तस्माद् यः सुकृतात्मा निर्बन्धात्, गाढाभिनिवेशात् / आरब्धवीर्य इत्यर्थः / स सुखी इहलोके परलोके च //

इदानीं द्वेषोपघाताय तत्कारणमुपहन्तुं व्यवस्थां कुर्वन्नाह-

अनिष्टकरणाज्जातमिष्टस्य च विघातनात् / दौर्मनस्याशनं प्राप्य द्वेषो दृप्तो निहन्ति माम् // Bच_६.७ //

तस्माद्विघातयिष्यामि तस्याशनमहं रिपोः /

आत्मात्मीयग्रहप्रसूते इष्टानिष्टे / आत्मात्मीययोः सुखसाधनमिष्टम्, तद्विपरीतमनिष्टम्, इति कल्पनाकृतमेवैतत् / न तु परमार्थतः किंचिदिष्टमनिष्टं वा संभवति / तस्मान्मिथ्याभिनिवेशवासनावशात् अनिष्टस्य करणात्, इष्टस्य चोपहननाद् दौर्मनस्यं मानसं दुःखमुपजायते, तस्मात् तत्कारिणि तद्विरोधिनि वा द्वेष उत्पद्यते / इति दौर्मनस्यमेव बलबद्भोजनं (Bच्प् ८३) लब्धसामर्थ्यः सन् द्वेषो निहन्ति माम् इति निश्चित्य तत्पुष्टिकारणं च हनिष्यामि प्रथमतः / तस्मिन् हते सुखमेव / तस्य हननात्, समूलघातं हतस्य पुनरुत्थानायोगाच्च //

ननु को ऽयमत्यर्थमभिनिवेशो भवत इत्याह-

यस्मान्न मद्वधादन्यत्कृत्यमस्यास्ति वैरिणः // Bच_६.८ //

यस्मात् मम वधं विहाय रात्रिंदिवमपरं न किंचिद् द्वेषस्य वैरिणः करणीयमस्ति //

एवं द्वेषदोषान् विभाव्य सर्वोपायेन तद्विपक्शभूतां क्षान्तिमुत्पादयेत् / तत्र क्षान्तिस्त्रिविधा धर्मसंगीतिसूत्रे ऽभिहिता / तद्यथा- दुःखाधिवासनाक्षान्तिः, धर्मनिध्यानक्षान्तिः, परापकारमर्षणक्षान्तिश्च / तत्र तावद्दुःखाधिवासनाक्षान्तिमधिकृत्याह-

अत्यनिष्टागमेनापि न क्षोभ्या मुदिता मया / दौर्मनस्ये ऽपि नास्तीष्टं कुशलं त्ववहीयते // Bच_६.९ //

दुःखाधिवासनाक्षान्तिविपक्षः अनिष्टागमप्राप्तदुःखभीरुता, इष्टविघातप्राप्तश्च सुखाभिष्वङ्गः / ताभ्यां दौर्मनस्यम् / ततो द्वेषो लीनचित्तता वा / अत एवाह चन्द्रप्रदीपसूत्रेसुखे ऽनभिष्वङ्गः, दुःखे ऽवैमुख्यम् / इति / रत्नमेघसूत्रे ऽप्युक्तम्- य इमे आध्यात्मिकाः शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः, तान् क्षमते अधिवासयतीति //

अतो यदि नाम मम शिरश्छिद्यते, तथापि न क्षोभ्या न विकोपयितव्या मुदिता मया / मुदिता हि दौर्मनस्यप्रतिपक्षः / दुःखागमे ऽपि प्रमुदितचित्तस्य दौर्मनस्यानवकाशात्, इति दौर्मनस्यनिरासाय मुदिता यत्नेन रक्षितव्या / कुतः? दौर्मनस्ये ऽपि कृते इष्टविघाते सति नास्तीष्टं नाभिलषितं सेत्स्यति / अयं तु विशेषः स्यात्- कुशलं पुनरुपहन्यते //

मुदिता च आर्याक्शयमतिसूत्रे वर्णिता- तत्र कतमा मुदिता? या बुद्धधर्माणामनुस्मरणात् प्रीतिः प्रसादः प्रामोद्यं चित्तस्यानवलीनता अनवमृद्यता अपरितर्षणता, सर्वकामरतीनामपकर्षणात् सर्वधर्मरतीनां प्रतिष्ठानम्, चित्तस्य प्रामोद्यम्, कायस्यौद्विल्यम्, बुद्धेः संप्रहर्षणम्, मनस उत्पलवः, तथागतकायाभिनन्दनरतिः / इति विस्तरः //

किं चेदमविचारयतो दौर्मनस्यमुत्पद्यते इत्याह-

यद्यस्त्येव प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् / अथ नास्ति प्रतीकारो दौर्मनस्येन तत्र किम् // Bच_६.१० //

यदि च इष्टविघातनिवर्तनाय अनिष्टोपनिपातप्रतिषेधाय च प्रतीकारः उपायान्तरमस्ति, तदा दौर्मनस्येन तत्र किम्? तदेव अनुष्ठीयताम् / अथ नास्ति, तदापि दौर्मनस्येन तत्र किम्? न किंचित् प्रयोजनम् / उपायाभावात् सर्वथा गतमेतत् / इति विचार्य दौर्मनस्यनिवर्तनमेव वरम् //

अभ्यासाद् दुःखमबाधकं भवतीति प्रसाधयितुमुपक्रमते-

दुःखं न्यक्कारपारुष्यमयशश्चेत्यनीप्सितम् / प्रियाणामात्मनो वापि शत्रोश्चैतद्विपर्ययात् // Bच_६.११ //

(Bच्प् ८४) दुःखं कायिकं मानसिकं चेति द्विविधम् / तत्र कायिकं दण्डादिघातजम् / मानसिकं न्यक्कारादिनिमित्तम् / तत्र न्यक्कारो धिक्कारः / पारूष्यं मर्मघट्टनावचनम् / अयशश्च अकीर्तिः वैगुण्यप्रकाशनम् / इत्येतत्सर्वमनभिलषितम् / यदि परेषां शिवं ननु? तदर्थमाह- प्रियाणाम् / आत्मीयत्वेन ये स्वीकृताः, प्रेमस्थानं तेषामात्मनश्च / दुःखादिकारकस्य पुनः शत्रोरेतद्विपर्ययात् / तस्य दुःखादिकमभीष्टमेव //

तत्र दुःखसहिष्णुतां तावन्निराकर्तुमाह-

कथंचिल्लभ्यते सौख्यं दुःखं स्थितमयत्नतः / दुःखेनैव च निःसारः चेतस्तस्माद् दृढीभव // Bच_६.१२ //

महता प्रायत्नेन कुशलपक्षमुपसेव्य कदाचित् कर्हिचित् सुदुर्लभं संसारे सास्रवं सुखं लभ्यते / दुःखं तु सर्वदा सुलभम्, अयत्नसिद्धत्वात्, इति तदभ्यासो न दुष्करः, सर्वदा परिचितत्वात् / किं च / संसारनिःसरणोपायो ऽपि दुःखमेव / तथापि पाथेयरूपतया तत्परिग्रहो युक्त एव / यत एवम्, तस्मात् हे चित्त, दुःखानुभवनाय दृढीभव, मा कातरतामाश्रयस्व //

अपि च / इदं दुःखं महार्थसाधकत्वात् सोढुमुचितम्, इति मनसि कर्तव्यम्, इत्याह-

दुर्गापुत्रककर्णाटा दाहच्छेदादिवेदनाम् / वृथा सहन्ते मुक्त्यर्थमहं कस्मात्तु कातरः // Bच_६.१३ //

दुर्गापुत्रकाः चण्डीसुताः / महानवमीसमयादिषु त्रिरात्रमेकाहं वा उपोष्य गात्रदाहच्छेदनभेदनं कुर्वन्तो दुःखां वेदनां निष्फलमेवानुभवन्ति / तथा कर्णाटदेशादिसमुद्भूता दाक्षिणात्या उपरिनामलिखनमात्राभिमानतः परस्परं स्पर्धमाना अनेकाभिः कारणाभिर्दुःखमनुभवन्तो जीवितमप्युत्सृजन्ति / अहं तु स्वपरात्मनोः परमदुर्लभबुद्धत्वसाधनाय कृतोत्साहः दुःखैः कस्मात् कारणात् कातरीभवामि?

स्यादेतत्- अत्यल्पदुःखं कथंचित्सोढुं शक्यते / करचरणशिरश्छेदनादिदुःखं नरकादिदुःखं वा मुक्तयर्थं कथं नु सोढव्यमित्यत्राह-

न किंचिदस्ति तद्वस्तु यदभ्यासस्य दुष्करम् / तस्मान्मृदुव्यथाभ्यासात् सोढव्यापि महाव्यथा // Bच_६.१४ //

शास्त्राभ्यासकलादि कौशलादि मृदुमध्यातिमात्रदुःखानुभवनादि वा वस्तु न तद्विद्यते किंचित् यदभ्यासगोचरो न भवति / सर्वमेव अभ्यासादात्मसात्कर्तुं शक्यत इति भावः / यस्मात् तस्मात् अत्यल्पतरादिव्यथाभ्यासान्नरकादिमहाव्यथापि सोढुं [शक्यते] / यथोक्तम्- तत्र अल्पदुःखाभ्यासपूर्वकं कष्टकष्टतराभ्यासः सिध्यति / यथा च अभ्यासवशात् (Bच्प् ८५) सत्त्वानां दुःखसुखसंज्ञा, तथा सर्वदुःखोत्पादेषु सुखसंज्ञाप्रत्युपस्थानाभ्यासात् सुखसंज्ञैव प्रत्युपतिष्ठते / एवं निष्पन्दफलं च सर्वधर्मसुखाक्रान्तं नाम समाधिं प्रतिलभते / उक्तं हि पितापुत्रसमागमे-

अस्ति भगवन् सर्वधर्मसुखाक्रान्तो नाम समाधिः, यस्य समाधेः प्रतिलम्भाद् बोधिसत्त्वः सर्वारम्बणवस्तुषु सुखामेव वेदनां वेदयते न दुःखाम्, नादुःखसुखाम् / तस्य नैरयिकामपि वेदनां कार्यमाणस्य सुखसंज्ञैव प्रत्युपस्थिता भवति / मानुषीमपि कारणां कार्यमाणस्य, हस्तेष्वपि छिद्यमानेषु पादेष्वपि कर्णेष्वपि नासास्वपि, सुखसंज्ञैव प्रत्युपस्थिता भवति / वेत्रैरपि ताड्यमानस्य अर्धवेत्रैरपि कशाभिरपि ताडयमानस्य सुखसंज्ञा प्रवर्तते / बन्धनागारेष्वपि प्रक्षिप्तस्य, तैलपाचिकां वा क्रियमाणस्य, इक्षुकुट्टितिकं वा कुट्यमानस्य, नडचिप्पितिकं वा चिप्यमानस्य, तैलप्रद्योतिकं वा आदीप्यमानस्य यावत् कार्षापणच्छेदिकां छिद्यमानस्य पिष्टपाचनिकां वा पाच्यमानस्य, हस्तिभिर्वा मर्द्यमानस्य सुखसंज्ञैव प्रवर्तते // इति विस्तरः //

स्यादेवैतद् यदि प्रथमत एव मृदुव्यथाभ्यसः स्यात् / यावता स एव नास्तीति / अत्राह-

उद्दंशदंशमशकक्षुत्पिपासादिवेदनाम् / महत्कण्ड्वादिदुःखं च किमनर्थं न पश्यसि // Bच_६.१५ //

उद्दंशादिकृतदुःखमनर्थं किं न पश्यसि? तदयत्नसिद्धं मृदुव्यथाभ्यासनिमित्तमस्त्येव इति भावः //

पुनरन्यथा स्वचित्तं द्रढयितुमाह-

शीतोष्णवृष्टिवाताध्वव्याधिबन्धनताडनैः / सौकुमार्यं न कर्तव्यमन्यथा वर्धते व्यथा // Bच_६.१६ //

सुकुमारतरचित्तस्य हि दुःखमतितरां बाधकं भवति, दुःखे ऽपि दृढचित्तस्य विपर्ययः //

ननु दृढीकरणे ऽपि चित्तस्य दुःखमसह्यमेवेति / अत्राह-

केचित्स्वशोणितं दृष्ट्वा विक्रमन्ते विशेषतः / परशोणितमप्येके दृष्ट्वा मूर्च्छां व्रजन्ति यत् // Bच_६.१७ //

तच्चित्तस्य दृढत्वेन कातरत्वेन चागतम् / दुःखदुर्योधनस्तस्माद्भवेदभिभवेद्वयथाम् // Bच_६.१८ //

न खलु दृढचित्तस्य किंचिदशक्यं नाम / तथाहि- केचिद्वीरपुरुषाः संग्रामभूमौ स्वशोणितमपि पश्यन्तो ऽधिकतरं शौर्यमाभजन्ते / केचित्पुनः कातरचित्तसंततयः पररुधिरदर्शनादपि (Bच्प् ८६) मरणान्तिकं दुःखमनुभवन्ति / एतदुभयमपि चित्तस्य इतरेतराभ्यासविपर्ययात् इति मत्वा दुःखदुर्योधनो नाधिगम्यो भवेत्, दुःखैरप्यकम्प्यत्वात् / ततो ऽभिभवेद् व्यथाम्, न पुनस्तयामिभूयते //

इत्थमप्यभिभवेद् व्यथामित्याह-

दुःखे ऽपि नैव चित्तस्य प्रसादं क्षोभयेद् बुधः / संग्रामो हि सह क्लेशैर्युद्धे च सुलभा व्यथा // Bच_६.१९ //

प्रसादं पूर्वोक्तं नावसादयेद्विचक्षणः / कुतः? यस्मात् क्लेशशत्रुभिः सह संग्रामो ऽयमारब्धः / संग्रामे च व्यथा नाम न भवेदिति दुर्लभम्, व्यथा तु सुलमैव //

ननु तथापि दुष्करमिदमतीव दृश्यत इति / अत्राह-

उरसारातिघातान् ये प्रतिच्छन्तो जयन्त्यरीन् / ते ते विजयिनः शूराः शेषास्तु मृतमारकाः // Bच_६.२० //

अभिमुखमभिभवन्तः शत्रुम् / तत्प्रहारान् वक्षःस्थलेन प्रतीच्छन्तो ये जयन्ति समरे रिपून्, ते ते शूरपुरुषाः पररिपुविजयादिह लब्धविजयाः प्रशस्यन्ते / ये पुनरन्ये छलप्रहारादिभिरभिभवन्ति शत्रुम्, ते च अकिंचित्करतया मृतमारका जुगुप्सनीया एव शूरैः //

इतो ऽपि गुणदर्शनाद्दुःखमधिवासयितव्यमित्याह-

गुणो ऽपरश्च दुःखस्य यत्संवेगान्मदच्युतिः / संसारिषु च कारुण्यं पापद्भीतिर्जिने स्पृहा // Bच_६.२१ //

अयमपरः शुभहेतुर्गुणो दुःखस्यास्य संबोधिमार्गानुकूलः, यद्दुःखस्य समावेशे मनसि संवेग उपजायते / तस्माच्च यौवनधनादिकृतस्य मदस्य च्युतिर्भङ्गो जायते, संसारिषु च संसारदुःखपीडितेसु करुणाचित्तम्, पापस्य फलमिदमिति मत्वा पापाद् भयमकरणचित्तं च, बुद्धे च भगवति स्पृहा भक्तिः श्रद्धा चित्तप्रसादश्च / भगवानेव हि दुःखक्षयगामिनं मार्गमुपदिष्टवानिति //

परप्रत्ययोत्पन्नदुःखाधिवासनाय परामृशन्नाह-

पित्तादिषु न मे कोपो महादुःखकरेष्वपि / सचेतनेषु किं कोपः ते ऽपि प्रत्ययकोपिताः // Bच_६.२२ //

पित्तादिदोषत्रयात्मकमेव शरीरम् / ते च तथाविधाहारविहारवैगुण्याद् विषमावस्थां प्राप्ता व्याधीन् जनयन्तः सर्वदुःखहेतवो भवन्ति / तथापि न तेषु मम कोपः, अचेतनत्वात् / न ते संचिन्त्य दुःखदायकाः, किं तर्हि स्वकारणसामग्रीबलेन प्रकोपमुपागताः / यद्येवम्, सचेतनेषु किं कोपः? किं न स्यादिति चेत्, ते ऽपि पूर्वकर्मापराधात् स्वकारणसामग्रीप्रकोपिता दुःखदायका भवन्ति / इति पित्तादिवत् तेष्वपि न युज्यते मम क्रोधः //

(Bच्प् ८७) उभयत्रापि समानं कारणाधीनत्वमित्युपदर्शयन्नाह-

अनिष्यमाणमप्येतच्छूलमुत्पद्यते यथा / अनिष्यमाणो ऽपि बलात्क्रोध उत्पद्यते तथा // Bच_६.२३ //

स्वप्रत्ययोपजनितसामर्थ्येभ्यः पित्तादिभ्यो ऽनभिप्रेतमपि शूलमवश्यमुत्पद्यते यथा, तथा स्वहेतुमपरिणामाधिगतशक्तिभ्यो दौर्मनस्यादिभ्यः क्रोध उत्पद्यते, इति साधारणमनयोर्हेतुप्रत्ययाधीनत्वम् //

अथ स्यात्- उक्तमत्र सचेतनाः संचिन्त्य तथाविधानिष्टकारिणः, न तु पुनरितरे तथेत्याह-

कुप्यामीति न संचिन्त्य कुप्यति स्वेच्छया जनः / उत्पत्स्य इत्यभिप्रेत्य क्रोध उत्पद्यते न च // Bच_६.२४ //

तत्प्रत्ययसामग्रीमन्तरेण कुप्यामीत्येवं बुद्धिपूर्वकं संचिन्त्य न जनः स्वैरं प्रकुप्यति / क्रोधो ऽपि उत्पत्स्य इत्यभिसंघाय स्वातन्त्र्येण नैवोत्पद्यते //

तस्मादिदमेवात्र प्रमाणसिद्धमित्याह-

ये केचिदपराधाश्च पापानि विविधानि च / सर्व तत्प्रत्ययबलात् स्वतन्त्रं तु न विद्यते // Bच_६.२५ //

इदंप्रत्ययतामात्रसमुपस्थितस्वभावं सर्वमिदम् / न तु स्वातन्त्र्यप्रवृत्तं किंचिदपि विद्यते //

न च प्रत्ययसामग्र्या जनयामीति चेतना / न चापि जनितस्यास्ति जनितो ऽस्मीति चेतना // Bच_६.२६ //

प्रत्ययसामग्र्यपि न स्वकार्यं जनयन्ती संचिन्त्य जनयति / सा हि स्वहेतुपरिणामोपनिधिधर्मतया तथाविधं कार्यं जनयति न तु संचिन्त्य / न चापि जनितस्य कार्यस्यापि अनया सामग्र्या जनितो ऽस्मीति चेतना मनसिकारो ऽस्ति / तस्मान्निर्व्यापारतया सर्वधर्माणाम्, अस्मिन् सति इदं भवति, अस्योत्पादादिदमुत्पद्यते, इति इदंप्रत्ययतामात्रमिदं जगत्, नात्र कश्चित्स्वतन्त्रः संभवति / हेतुप्रत्ययाधीनत्वात्सर्वधर्माणाम् //

स्यादेतत्- अस्त्येव स्वतन्त्रं यथा सांख्यानां प्रधानमात्मा च, नैयायिकानामाकाशादयः / तत् किमुच्यते न किंचित्स्वतन्त्रमिह विद्यते, इत्याशङ्कयाह-

यत्प्रधानं किलामीष्टं यत्तदात्मेति कल्पितम् / तदेव हि भवाभीति न संचिन्त्योपजायते // Bच_६.२७ //

यत्तद्भवतां सत्त्वरजस्तमसां साम्यावस्था प्रकृतिः प्रधानमित्यभिमतम् / किलेति प्रमाणासंगतमेतदित्यरुचिं प्रकाशयति / यदपि तद्वस्तु किंचिदात्मेति कल्पितमध्यवसितं प्रमाणासंगतमेव / आह- यस्मात्तदेव स्वयमेव तदपरकारणाभावाद् भवामि समुत्पद्य इति नाभिसंधाय जायते /

(Bच्प् ८८) कुतः? यस्मात्-

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा /

तत् प्रधानादि प्रागसदेव / असतश्च वन्ध्यासुतादेरिव का भवितुमुत्पत्तुमिच्छा भवेत्? अथ नासदुत्पद्यते किंचित्, केवलमव्यक्तावस्थातो व्यक्तावस्थायां परिणाममात्रम् / यद्येवम्, परिणामो ऽपि कथमसन्नुत्पंद्यते व्यक्तावस्था वा? परिणामस्य व्यक्तावस्थायाश्च तत्स्वभावत्वे तस्याप्युत्पत्तिप्रसङ्गः / व्यतिरेके संबन्धाभावः / संबन्धकल्पनायां च अनवस्था / परतो विस्तरेण प्रधानं निराकरिष्यते [९.१२७-१३८] //

स्यादेतत्- आत्मन्ययमदोष एव / न हि तस्य वयमुत्पादमिच्छामः / सर्वदा नित्यस्वभावतया अनुत्पन्न एवासौ / भवतु नाम एवम् / तथापि सर्वथा खरविषाणकल्प एवासौ, उत्पादाभावात् / ततो नात्रापि निवर्तते-

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा / इति /

भावे ऽपि वा नास्य स्वात्मन्यपि प्रभुत्वमस्ति / प्रकृत्युपनामितमेव हि विषयमपि स भुङ्क्ते / तदा च विषयोपभोगात्प्राक् तद्भोक्तृत्वमस्य नासीत्, पश्चादुत्पन्नं च तत्स्वभावमेव / अन्यथा तस्य भोक्तृत्वायोगात् / तदुत्पादे च तस्याप्युत्पाद इति कथं नात्मन उत्पाद इष्यत इति / तदेवं पुनः

अनुत्पन्नं हि तन्नास्ति क इच्छेद्भवितुं तदा /

इत्यायातम् //

अपरमपि दूषणमत्राह-

विषयव्यापृतत्वाच्च निरोद्धुमपि नेहते // Bच_६.२८ //

यद्यप्यसौ प्रधानोपहितविषयोपभोगाय प्रवर्तत इतीष्यते, तदा प्रागप्रवृत्तस्य पश्चात्प्रवृत्तिर्न युज्यते / अथ कथंचित् प्रवर्तते, तदापि विषये व्यापृतस्य निवृत्तिर्न स्यात् / एतदेवाह- निरोद्धुमपि नेहते / विषयोपभोगान्निवर्तितुमपि नोत्सहते, तदा तस्य तत्स्वभावत्वात्, तस्य च नित्यतया अनिवृत्तेः / निवृत्तौ वा अनित्यत्वप्रसङ्गात् / नैयायिकादीनामात्मनो व्यपदेशो नित्यत्वात् //

विशेषमपि तस्याह-

नित्यो ह्यचेतनश्चात्मा व्योमवत् स्फुटमक्रियः /

अचैतन्यं सांख्यादिह विशेषः / अन्यत्र समानता / तत्र नित्यः पूर्वापरकालयोरेकस्वभावः / अचेतनश्च अचित्स्वभावः / जड इत्यर्थः / अन्यचैतन्ययोगाच्चेतयते / व्योमवद् व्यापी / अत एव स्फुटं व्यक्तमक्रियः / यदाह-

अन्ये पुनरिहात्मानमिच्छादीनां समाश्रयम् / स्वतो ऽचिद्रूपमिच्छन्ति नित्यं सर्वगतं तथा //

(Bच्प् ८९) शुभाशुभानां कर्तारं कर्मणां तत्फलस्य च / भोक्तारं चेतनायोगाच्चेतनं न स्वरूपतः //

[तत्त्वसंग्रह-१७१-७२] तथा च अकिंचित्कर एवासौ, क्वचिदपि कार्ये ऽनुपयोगात् / अथ अपरसहकारिप्रत्ययसंनिधौ निष्क्रियस्यापि तस्य क्रिया[भ्यु]पगम्यते / यदुक्तम्- ज्ञानयत्नादिसंबन्धः कर्तृत्वं तस्य भण्यते / इति /

अत्राह-

प्रत्ययान्तरसङ्गे ऽपि निर्विकारस्य का क्रिया // Bच_६.२९ //

ज्ञानयत्नादिप्रत्ययान्तरसंपर्के ऽपि नित्यत्वान्निर्विकारस्य पूर्वस्वभावादप्रच्युतस्यात्मनः का क्रिया? नैव क्रिया युज्यते //

यः पूर्ववत् क्रियाकाले क्रियायास्तेन किं कृतम् / तस्य क्रियेति संबन्धे कतरत्तन्निबन्धनम् // Bच_६.३० //

यथा पूर्वमक्रियाकाले तथाक्रियाकाले ऽपि यः, तेन कारकस्वभावविकलेन क्रियायाः किं कृतम्, येन प्रत्ययान्तरसङ्गे तस्य क्रिया व्यवस्थाप्येत? अपि च / उभयसंबन्धाभावात् तस्य आत्मनः क्रियेयमिति संबन्धे कतरत्तदन्यनिमित्तम्? नैवास्ति किंचित् //

विस्तरेण चात्मनो निराकरिष्यमाणत्वात् [९.५८-६०] ईश्वरस्य च [९.११९-१२६], न स्वतन्त्रः कश्चिदपि संभवति / एवमस्वातन्त्र्यं सर्वत्र प्रसाध्योपसंहरन्नाह-

एवं परवशं सर्वं यद्वशं सो ऽपि चावशः / निर्माणवदचेष्टेषु भावेष्वेवं क्क कुप्यते // Bच_६.३१ //

एवमुक्तनयेन परवशं परायत्तं सर्वं बाह्याध्यात्मिकं वस्तुजातम् / तर्हि यद्वशे तदपरायत्तं भविष्यतीति चेत्, न / यद्वशं सो ऽपि चावशः स्वहेतुपरतन्त्रः / एवं स हेतुरपि स्वहेतोरित्यनादिसंसारपरंपरायां न स्ववशिता क्वचिदपि संभवति / अतो निर्व्यापाराः सर्वधर्मा इति / कः कस्मै द्रुह्यति परमार्थतः येनापराधिनि क्वचित् कस्यचिदपराधे तस्य द्वेषो युक्तः / इदमेवाह- निर्माणवत् सर्वव्यापारकल्पनाविगमात्, अचेष्टेषु निरीहेषु सर्वधर्मेषु एवं सत्सु क्व कुप्यताम्? न युज्यते प्रेक्षावतां क्वचिदपि कोप इति भावः //

स्यादेतत्- एवं हि एकं समर्थयतो द्वितीयं विघटते इत्याशङ्कयन्नाह-

वारणापि न युक्तैवं कः किं वारयतीति चेत् /

समर्थितन्यायेनैव वारणापि निवर्तनमपि निर्माणवदचेष्टेषु भावेषु न युक्ता / एवमिति यदा किंचिदपि स्वतन्त्रं न दृश्यते, सर्वं प्रत्ययसामग्रीं प्रतीत्य जायते, तदा वारणापि न (Bच्प् ९०) युक्ता / यदि वा- मैवम्, तथापि कथं न युक्ता? को वारयति, स्वतन्त्रः कर्ता किं निषेध्यं स्वतन्त्रप्रवृत्तं वारयतीति चेत् / अयमभिप्रायः- न हि समाने ऽपि न्याये क्वचित् प्रवृत्तिः सामान्यत्वात् / तस्माद्युक्तमेतत्- वारणा न युक्तेति //

यद्येवं मन्यसे, अत्रोत्तरमाह-

युक्ता प्रतीत्यता यस्माद्दुःखस्योपरतिर्मता // Bच_६.३२ //

युक्ता वारणा, कुतः? प्रतीत्यता, इदं प्रतीत्येदमुत्पद्यते इति प्रतीत्यसमुत्पन्नता यस्मादस्ति निर्व्यापारेष्वपि भावेषु, अतो वारणा युक्ता, ततो न व्याघातः / एतदुक्तं भवति- यद्यपि निर्व्यापाराः सर्वधर्माः, तथापि प्रतीत्यसमुत्पादवशात् पारतन्त्र्यमुपदर्शितम्- एवं परवशं सर्वम् [६. ३१] इत्यादिवचनात् / ततः अविद्यादिप्रत्ययबलादुत्तरोत्तरः कार्यप्रवाहः संस्कारादिरूपः प्रवर्तते, पूर्वपूर्वनिवृत्तौ निवर्तते / एतच्च उत्तरत्र [९. ७५] विस्तरेण प्रतिपादयिष्यते / तस्माद्दुःखस्य संसारस्य उपरतिर्निवृत्तिरभिमता / अतो द्वेषादिपापप्रवृत्तिवारणा संगच्छते / तां प्रतीत्य तथाविधमभ्युदयनिःश्रेयसस्वभावं फलमुत्पद्यते //

सांप्रतं प्रकृतमेव योजयन्नाह-

तस्मादमित्रं मित्रं वा दृष्ट्वाप्यन्यायकारिणम् / ईदृशाः प्रत्यया अस्येत्येवं मत्वा सुखी भवेत् // Bच_६.३३ //

यस्मात् प्रतीत्यजं सर्वम्, तस्मादमित्रेतरं [अमित्रमितरं च] अपकारिणं प्रतीत्य सुखमेवालम्बनीयम् / कुतः? ईदृशा अपकारकरणशीलहेतवः अस्य अमित्रस्य इतरस्य वा, इति एवं निश्चित्य सुखी भवेत्, दौर्मनस्यं न कुर्वीत //

किं च / दुःखोपनिपातेन चित्तक्षोभे ऽपि न दुःखस्य निवृत्तिरस्तीत्युपदर्शयन्नाह-

यदि तु स्वेच्छया सिद्धिः सर्वेषामेव देहिनाम् / न भवेत्कस्यचिद्दुःखं न दुःखं कश्चिदिच्छति // Bच_६.३४ //

न हि आत्मेच्छामात्रेण अनविमतं निवर्तते, अभिमतं चोपतिष्ठते हेतुमन्तरेण / तथात्वे स ति न भवेत् कस्यचित् सत्त्वस्य दुःखम् / किमिति? न दुःखमात्मनः कश्चिदिच्छति / स्वसुखाभिलाषिण एव हि सर्वसत्त्वाः //

दुःखाधिवासनाक्षान्तिमभिधाय इदानीं परापकारमर्षणक्षान्तिमुपदर्शयन्नाह-

प्रमादादात्मनात्मानं बाधन्ते कण्टकादिभिः / भक्तच्छेदादिभिः कोपाद्दुरापस्त्यादिलिप्सया // Bच_६.३५ //

उद्बन्धनप्रपातैश्च विषापथ्यादिभक्षणैः / निघ्नन्ति केचिदात्मानमपुण्याचरणेन च // Bच_६.३६ //

यदैवं क्लेशवश्यवाद् घ्रन्त्यात्मानमपि प्रियम् / तदैषां परकायेषु परिहारः कथं भवेत् // Bच_६.३७ //

(Bच्प् ९१) असमीक्षितकारिता प्रमादः / स्वयमेव स्वकायं कण्टकखाणुकठल्लपाषाणशर्करादिभिर्दुर्गमार्गेषु कर्मप्रवृत्ताः कण्टकास्तरणशयनादिभिर्वा बाधन्ते / तथा भोजनपानपरिहारादिभिः / किमिति? कोपात् अगम्यपरदारधनादि लब्धुमिच्छया वा //

उद्बन्धनमूर्ध्वलम्बनम् / प्रपातः प्रपतनं पर्वतादेः / जलाग्निप्रवेशादिभिः, विषापथ्यादिभक्षणैः, अत्याहारातिपानादिभिः, निघ्नन्ति मारयन्ति केचिन्मोहपुरुषा आत्मानं स्वकायम् / परवधादिभिः, अपुण्याचरणेन च / परवधाभिप्रायाः संग्रामादिष्वकुशलक्रियया च //

यदैवमुक्तक्रमेण क्लेशवश्यत्वात् क्लेशपरतन्त्रत्वात् एते सत्त्वा आत्मानमपि प्रियं वल्लभं घ्नन्ति पीडयन्ति, तदा एषां परकायेषु परशरीरेषु अपकारविरतिः कथं स्यात्?

इत्थं च कृपापात्रमेवैते, न द्वेषस्थानमित्याह-

क्लेशोन्मत्तीकृतेष्वेषु प्रवृत्तेष्वात्मघातने / न केवलं दया नास्ति क्रोध उत्पद्यते कथम् // Bच_६.३८ //

पिशाचैरिव ग्रस्तेषु एषु अपकारकारिषु उक्तनयेन प्रवृत्तेषु आत्मघातने परापकारद्वारेण वा न केवलं न तावत् कृपा नास्ति, औदासीन्यमपि साधूनां तत्रायुक्तम् / द्वेष उत्पद्यते कथं कृपास्थानेष्विति विपर्ययो महान् //

एवमपि स्वचित्तं निवारयेदित्याह-

यदि स्वभावो बालानां परोपद्रवकारिता / तेषु कोपो न युक्तो मे यथाग्नौ दहनात्मके // Bच_६.३९ //

तथा हि विकल्पद्वयमत्र / बालानां पृथग्जनानां यदि एतादृश एव स्वभावः परोपद्रवकारिता नाम, तदा न खलु स्वभावाः पर्यनुयोगमर्हन्ति- किमिति परापकारं कुर्वन्ति ते? इति परिभाव्य तेषु द्वेषो न युक्तो मे / तद्यथा अग्नौ दहनस्वभावे दाहकरणात् / अन्यथा तदभावे तत्स्वभावताहानिप्रसङ्गात् //

द्वितीयं विकल्पमधिकृत्याह-

अथ दोषो ऽयमागन्तुः सत्त्वाः प्रकृतिपेशलाः / तथाप्ययुक्तस्तत्कोपः कटुधूमे यथाम्बरे // Bच_६.४० //

अथ दोषो ऽयमागन्तुः अन्य एव न तत्स्वभावभूतः / सत्त्वाः पुनः प्रकृतिप्रभास्वरचित्तसंतानतया पेशला अकुटिलस्वभावाः / दोषा हि दुष्टस्वभावाः, न तत्स्वभावाः सत्त्वाः / तथापि अयुक्तस्तेषु सत्त्वेषु पेशलस्वभावेषु कोपः / कस्मिन्निव? कटुधूमो यथा इव अम्बरे / न हि कटुता नाम निर्मलस्याकाशस्य स्वभावः, अपि तु धूमस्य / अतश्च तद्दोषेण धूम एव दोषो युज्यते, नाकाशे प्रकृतिपरिशुद्धे / तस्माद्दोषेष्वेव कोपो युज्यते न सत्त्वेषु /

(Bच्प् ९२) अपि च / यदेव हि प्रधानं दुःखकारणम्, तत्र युक्तो भवेत् कोपो नाप्रधाने इत्याह-

मुख्यं दण्डादिकं हित्वा प्रेरके यदि कुप्यते / द्वेषेण प्रेरितः सो ऽपि द्वेषे द्वेषो ऽस्तु मे वरम् // Bच_६.४१ //

काये हि दण्डप्रहारादभावितचित्तस्य दुःखं समुत्पद्यते / ततो दण्ड एव मुख्यं दुःखकारणमिति तत्रैव कोपो युक्तः / अथ परप्रेरितस्य दण्डस्य को दोषः? तेन प्रेरक एव द्वेष्यो भवति / एवं तर्हि द्वेषेण सो ऽपि दण्डप्रेरकः प्रेरित इति द्वेषे द्वेषो मम युक्तो न प्रेरके //

अपि च / नादत्तं किंचिदुपभुज्यते सुखं वा दुःखं वा / इति विचिन्त्य परापकारे ऽपि न तत्र चित्तं प्रदूषयेदित्याह-

मयापि पूर्वं सत्त्वानामीदृश्येव व्यथा कृता / तस्मान्मे युक्तमेवैतत्सत्त्वोपद्रवकारिणः // Bच_६.४२ //

पूर्वं जन्मान्तरे मयापि सत्त्वानामेवंविधैव पीडा कृता यस्मात्, ऋणपरिशोधनन्यायेन उचितमेव ममैतत् परापकारकारिणः / तत्कर्मफलपरिपाकादिति भावः //

यद्यस्य कारणं तस्मादेतदुत्पद्यते नान्यस्मादिति परामृश्य परापकारं मर्षयेदित्युपदशर्यन्नाह-

तच्छस्रं मम कायश्च द्वयं दुःखस्य कारणम् / तेन शस्रं मया कायो गृहीतः कुत्र कुप्यते // Bच_६.४३ //

अविकलकारणसामग्री हि सर्वकार्यस्य कारणमिति प्रमाणपरिनिश्चितम् / सा चात्र तथाविधा विद्यते / तथाहि तस्यापकारिणः शस्त्रं खङ्गादि मम कायश्च, एतद्द्वयं सामग्रीरूपं दुःखस्य कारणम् / इति समर्थकारणसद्भावे ऽपि कार्यं कथं नोत्पद्येत? अन्यथा तत्तस्य कारणमेव न स्यात् / ततो ऽन्यदपि, तत् उत्पादयोगः? [=तत्सामग्रीतो ऽन्यदपि कारणं स्यात्, ततः..........] तस्माद्यादि कारणोपनायके कुप्यते, तदा स्वात्मन्यपि कोपो युक्तः / यतः स्वयमपि दुःखकारणं वहत्युपनयति च भवान् / आत्मन्यकोपे परत्रापि न युक्त इति भावः //

प्रकारान्तरेणोक्तमेवार्थं स्पष्टयन्नाह-

गण्डो ऽयं प्रतिमाकारो गृहीतो घट्टनासहः / तृष्णान्धेन मया तत्र व्यथायां कुत्र कुप्यते // Bच_६.४४ //

शरीराकृतिरयं पक्वगण्डो मया गृहीतः / सर्वदुःखहेतुत्वात् सर्वोपमर्दसहः / आकोटनताडनादिभिरप्यभेद्यत्वात् / दुःखपरिहाराय सुखप्राप्तये च या तृष्णा अभिलाषः, तदन्धेन पिहितप्रज्ञालोचनेन तस्यां व्यथायां सत्यां कुत्र कुप्यते? न हि गण्डस्य कुड्यादिसंपर्कजे दुःखे क्वचिद्विवेकतः कोपो युक्तः //

(Bच्प् ९३) अपि च / यः कार्येणानर्थी, तेन तत्कारणमेव परिहर्तव्यं भवेत् / अहं तु विपर्यस्तमतिरिति विमर्शमुपदर्शयन्नाह-

दुःखं नेच्छामि दुःखस्य हेतुमिच्छामि बालिशः / स्वापराधागते दुःखे कस्मादन्यत्र कुप्यते // Bच_६.४५ //

दुःखं दण्डाद्यभिघातजं नेच्छामि / तस्य पुनः कारणं शरीरं प्रत्यपकारिणं चेच्छामि / बालिश इति बालधर्मो विपर्यासः / तस्मात्कारणात् स्वकाये यद्दुःखं तत् स्वापराधागतमेव / इति कस्मादन्यत्र तत्सहकारिमात्रे कुप्यते?

आत्मवधाय स्वयं संस्कृतशस्त्रस्यैव अन्यत्र मम कोपो न युक्त इत्याह-

असिपत्रवनं यद्वद्यथा नारकपक्षिणः / मत्कर्मजनिता एव तथेदं कुत्र कुप्यते // Bच_६.४६ //

असिपत्रवनं नरकसमुद्भवम् / असय एव पत्राण्यस्येति कृत्वा / असिग्रहणं प्राधान्यात् / अन्यदपि शस्त्रं नारकदुःखहेतुर्यन्त्रं च / वने तस्मिन्निवासिनो गृध्रोलूकवायसादयः पक्षिणो यथा मत्कर्मजनिता एव दुःखहेतवो भवन्ति / नान्यदत्र दुःखकारणमस्ति / तथा इदमपि परशस्त्रादिकं दुःखहेतुर्मत्कर्मजनितमेव, इति कुत्र कुप्यते?

इत्थमपि विपर्यास एवायमित्युपदर्शयितुमाह-

मत्कर्मचोदिता एव जाता मय्यपकारिणः / येन यास्यन्ति नरकान्मयैवामी हता ननु // Bच_६.४७ //

येन मदीयेन कर्मणा चोदिताः प्रेरिता एव मयि पूर्वकृतापकारे अपकारिणो जाताः सन्तो नरकान् यास्यन्ति, तेन मयैवामी अपकारिणो हता ननु / स्वचित्तं संबोधयति- न अमीभिरहं हतः / अयमभिप्रायः- यदि नाकरिष्यमहमीदृशं कर्म, तदा एते ऽपि नापकारिणो ऽभविष्यन्निति मत्कृतेनैव कर्मणा अपकारिणो भवन्ति //

उपकारिष्वेव मोहादपकारिबुद्धिर्ममेति कारिकाद्वयेन दर्शयन्नाह-

एतानाश्रित्य मे पापं क्षीयते क्षमतो बहु / मामाश्रित्य तु यान्त्येते नरकान् दीर्घवेदनान् // Bच_६.४८ //

अहमेवापकार्येषां ममैते चोपकारिणः / कस्माद्विपर्ययं कृत्वा खलचेतः प्रकुप्यसि // Bच_६.४९ //

एतानपकारिण आश्रित्य निमित्तीकृत्य मम पापं पूर्वजन्मकृतपरापकारजनितं क्षीयते तद्दुःखानुभवनविपाकेन क्षयं याति / क्षमतः क्षान्तिमालम्बमानस्य / बहु अनेकपर्यायेण कृतम् / मामाश्रित्य मत्कर्मचोदिताः एवमप्यपकारं कृत्वा पुनरेते नरकान् तीव्रवेदनान् दुःसहदुःखानुभवान् यान्ति / अत उक्तक्रमेण अहमेव अपकारी एषामित्यादि सुबोधम् //

(Bच्प् ९४) ननु यद्यपकारी भवान्, तर्हि भवत एव नरकगमनमुचितम्, न त्वेषामित्याह-

भवेन्ममाशयगुणो न यामि नरकान् यदि / एषामत्र किमायातं यद्यात्मा रक्षितो मया // Bच_६.५० //

या प्रत्यपकारनिवृत्तिनिष्ठा एतन्ममाशयमाहात्म्यं नरकगतिनिवृत्तिहेतुः / नरकान् न यामि तदात्माशयमाहात्म्यबलेन / न तु पुनरेषां दुराशयतया नरकेषु ममापतनमिति भावः / एतदेवाह- एषामित्यादिना / अयमत्र समुदायार्थः- यद्यहमपकारी सन्नपि केनचिदुपायकौशलेन नरकान् न यामि, तदैषामु[म?]पकारिणां किमायातम्, किमपक्षीयते? का क्षतिरित्यर्थः / मया तावदेकेन रक्षिता न भवन्तामन्ये, रक्षित आत्मा च भवेत् / न चैतावता किंचिदेषां न्यूनाधिकं गुणदोषेषु स्यात् //

ननु यदि नाम एवम्, तथापि भवतो ऽपि न युक्तमात्मरक्षणमुपकारिकृतज्ञतया इत्याशङ्कयाह-

अथ प्रत्यपकारी स्यां तथाप्येते न रक्षिताः / हीयते चापि मे चर्या तस्मान्नष्टास्तपस्विनः // Bच_६.५१ //

यदि दण्डादिघातं कुर्वत्सु प्रत्यपकारी भवेयम्, तथापि एते रक्षिता न भवन्ति / न कश्चिदेषां प्रतीकारो नरकगमनादिषु कृतः स्यात् / प्रत्युत ताडितेनापि मया न प्रतिताडितव्यम् / तथा सर्वसत्त्वेषु न मैत्रचित्तं मया निश्चि[क्षेप्त?]तव्यम् / अन्तशो न दग्धस्थूणायामपि प्रतिघचित्तमुत्पादयितव्यम् / इत्यादेर्बोधिसत्त्वचर्याया मम हानिरेव स्यात् / तस्मादेतर्हि प्रतीकारोपायाभावात्तपस्विनो वराका रक्शितुमशक्यत्वान्नष्टा दुर्गतिपतिता एव / इत्युपेक्ष्यन्ते तावदिदानीम् / पश्चात्तदुपायमधिगम्य तत्करिष्यामि यथैषां दुःखमणुमात्रकमपि न स्यात् //

तदेवं परापकारमर्षणक्षान्तिं प्रतिपाद्य अधुना धर्मनिध्यानक्षान्तिमुपदर्शयितुमाह-

मनो हन्तुममूर्तत्वान्न शक्यं केनचित्क्वचित् / शरीराभिनिवेशात्तु चित्तं दुःखेन बाध्यते // Bच_६.५२ //

द्विविधं दुःखमविचारतो बाधकमुपजायते कायिकं मानसिकं चेति / तत्र मनसि न कश्चिद्दण्डादिकं दातुं शक्तः, अमूर्तत्वान्मनसः / इति तदुद्भवं दुःखं परमार्थतो न संभवति / कल्पनाकृतं तु दौर्मनस्यादिकं विद्यते / एतदेव दर्शयति शरीरेत्यादिना / ममेदं शरीरमिति विकल्पाभ्यासवासनावशात् कायदुःखेन चित्तं विहन्यते //

तत्रापि प्रतिनियतमेव दुःखकारणमित्याह-

न्यक्कारः परुषं वाक्यमयशश्चेत्ययं गणः / कायं न बाधते तेन चेतः कस्मात्प्रकुप्यसि // Bच_६.५३ //

(Bच्प् ९५) न्यक्कारादिगणः समूहः कायस्य दुःखहेतुर्न भवति / न हि कायस्यायं कंचिदुपघातं करोतीति येन, तेन चेतः कस्माद्धेतोः प्रकुप्यसि?

अथापि स्यात्- यदि नाम न्यक्कारादयः कायस्य बाधका न भवन्ति, तथापि तच्छ्रुत्वा मयि लोकानामप्रसन्नं चित्तमुत्पद्यते, इति मया नेष्यते इत्याशङ्कयाह-

मय्यप्रसादो यो ऽन्येषां स मां किं भक्षयिष्यति / इह जन्मान्तरे वापि येनासौ मे ऽनभीप्सितः // Bच_६.५४ //

भवतु नाम एवम्, तथापि विचारणीयमेव / मयि न्यक्कारादिश्रवणाद् यो ऽयमप्रसादो जनानाम्, स किं मां भक्षयिष्यति इहलोके परलोक वा, येनासौ लोकाप्रसादो ममाप्रियः, इति विचार्य न कर्तव्यो ऽत्राभिनिवेशः //

अस्ति वा अत्राभिनिवेशकारणं लाभविघातो नामेत्याह-

लाभान्तरायकारित्वाद् यद्यसौ मे ऽनभीप्सितः / नङ्क्ष्यतीहैव मे लाभः पापं तु स्थास्यति ध्रुवम् // Bच_६.५५ //

तथाहि न्यक्कारादिश्रवणादप्रसादो लोकानाम्, तस्माच्च लाभोपनामनवैमुख्यम् / ततो ऽसौ न्यक्कारादिगणो ममानिष्ट इति चेत्, तदयुक्तम् / नङ्क्ष्यति विनश्वरधर्मतया अपगमिष्यति / इहैव प्रतिनियतैरेव दिनैर्मम लाभः / न तु परलोकानुबन्धी भविष्यति / तन्निमित्तं न्यक्कारादिकर्तृषु क्रुध्यतो यत्पापं तदेव परं स्थास्यति परलोकानुबन्धि भविष्यति / ध्रुवमिति अपरिमुक्ते तत्फले तस्याविनाशात् //

इदमपि चात्रालोचनीयम्-

वरमद्यैव मे मृत्युर्न मिथ्याजीवितं चिरम् / यस्माच्चिरमपि स्थित्वा मृत्युदुःखं तदेव मे // Bच_६.५६ //

इदमेव वरं श्रेष्ठं यल्लाभाभावादस्मिन्नेवाहनि मे मरणमस्तु, न तु पुनः परापकारद्वारेण लाभप्रतिलम्भान्मिथ्याजीवितं चिरं दीर्घकालम् / कुतः? यस्माद्वहुतरकालमपि जीवित्वा मरणान्तं हि जीवितम् इत्यवश्यंभाविनो मृत्योर्दुःखं तदेव मम / यत्पश्चाद्वर्षशतात्यये भविष्यति, तदेवेदानीं मम म्रियमाणस्य इति चिरजीवितेष्वविशेषः //

इतो ऽप्यविशेष एवेति श्लोकद्वयेन दर्शयन्नाह-

स्वप्ने वर्षशतं सौख्यं भुक्त्वा यश्च विबुध्यते / मुहूर्तमपरो यश्च सुखी भूत्वा विबुध्यते // Bच_६.५७ //

ननु (नूनं?) निवर्तते सौख्यं द्वयोरपि विबुद्धयोः / सैवोपमा मृत्युकाले चिरजीव्यल्पजीविनोः // Bच_६.५८ //

(Bच्प् ९६) यथा कश्चित्स्वप्नोपलब्धं वर्षशतं सुखमुपभुज्य विबुध्यते, अन्यः पुनः क्षणमात्रम् / स तावन्मात्रेण सुखिनमात्मानं मन्यते / अनयोर्द्वयोरपि स्वप्नोपलब्धोपभुक्तसुखयोः प्रतिविबुद्धयोः सतोः तदुपलब्धं विनष्टं सुखं न निवर्तते, जाग्रदवस्थायां नानुवर्तते, स्मरणमात्रावशेषत्वात् / सैवोपमा स्वप्नोपलब्धसुखयोरिव पुरुषयोर्मृत्युकाले मरणसमये चिरजीविनो ऽल्पजीविनश्च / ननु निवर्तते सौख्यमिति स्वार्थे ऽप्यण् / इत्यलं मिथ्याजीवितेन //

अस्मादपि लाभालाभयोर्न कश्चिद्विशेष इत्युपदर्शयन्नाह-

लब्ध्वापि च बहूंल्लाभान् चिरं भुक्त्वा सुखान्यपि / रिक्तहस्तश्च नग्रश्च यास्यामि मुषितो यथा // Bच_६.५९ //

प्रचुरतरलाभान् लब्ध्वापि समासाद्य, चिरकालमुपभुज्य सुखान्यपि, पुनर्मृत्युमधिगम्य रिक्तहस्तश्च तुच्छहस्तः / न तस्माल्लाभादीषदपि पाथेयं गृहीतम् / नापि सुखात् किंचित् परिशिष्टमवस्थितम् / कटिसूत्रकमात्रमपि न परिशेषितमिति नग्नश्च चौरैः परिमुषित इव अस्माल्लोकात्परं लोकं यास्यामि //

स्यादेतत्- अस्त्येव विशेषो लाभस्य चीवरादीनामनुपघातादायुःसंस्काराणामुपस्तम्भाच्चिरतरकालं जीवितं स्यात् / ततश्च पूर्वकृतपापस्य विदूषणासमुदाचारादिना परिक्षयं शिक्षासंवरपरिरक्षणेन बोधिचित्तसेवनादिना च कुशलपक्षस्य च वृद्धिं कुर्याम् / यदुक्तम्-

यावच्चिरं जीवति धर्मचारी तावत्प्रसूते कुशलप्रवाहम् //

इति //

अतो लाभान्तरायकारिणि युक्त एव प्रद्वेष इत्याशङ्कयन्नाह-

पापक्षयं च पुण्यं च लाभाज्जीवन् करोमि चेत् /

लाभादुक्तक्रमेण जीवन् ध्रियमाणः पापक्षयं च पुण्यं च करोमीत्यादि मन्यसे / ननु एतदितः समधिकं दोषमपश्यता अभिधीयत इत्याह-

पुण्यक्षयश्च पापं च लाभार्थं क्रुध्यतो ननु // Bच_६.६० //

लाभार्थं लाभनिमित्तं तदन्तरायकारिणि द्वेषं कुर्वतः सुकृतक्षय एवोपजायते / यदुक्तम्- सर्वमेतत्सुचरितम् [६.१] इत्यादिना / अयं तु विशेषः- अक्षान्तिसमुद्भवस्य पापस्य राशिरभिवर्धते //

अथापि स्यात्- यथाकथंचित् तावच्चिरकालं लाभाज्जीवितं स्यात् / तावतैव नः प्रयोजनमित्याह-

यदर्थमेव जीवामि तदेव यदि नश्यति / किं तेन जीवितेनापि केवलाशुभकारिणा // Bच_६.६१ //

(Bच्प् ९७) न खलु बोधिसत्त्वस्य इतरसत्त्ववज्जीवितं निष्प्रयोजनमेवाभिलषितम्, किं तर्हि संभाराभिसंवर्धनार्थं पापक्षयार्थं च / तद् यदि सुकृतक्षयनिमित्तमेव तत् स्यात्, तदा किं तेन तादृशेन जीवितेनापि केवलाशुभकर्मकरणशीलेन? निन्दितमेव तदिति भावः //

स्यादेतत्- न लाभान्तरायकारितया ममावर्णवादिनि प्रतिघचित्तमुत्पद्यते, किं तु गुणप्रच्छादनादिकर्मणा, दुःखहेतुत्वादित्याह-

अवर्णवादिनि द्वेषः सत्त्वान्नाशयतीति चेत् / परायशस्करे ऽप्येवं कोपस्ते किं न जायते // Bच_६.६२ //

अयशोभिधायिनि यो ऽयं भवतो विद्वेषः, सो ऽवर्णवादी दोषाविष्करणाद्गुणप्रच्छादनाच्च त्वां नाशयति / इति मत्वा चेद्यदि तन्निमित्तकः / अथवा / सत्त्वान् लोकान्नाशयति / अवर्णवादेन मयि निग्राहयति / स्वयमप्रसन्नचित्तस्तेषामपि चित्तमप्रसादयतीत्यर्थः / इति अवर्णवादिनि द्वेषश्चेत्, उच्यते / तदा यो ऽपि परेषामन्यसत्त्वानामयशः प्रकाशयति, तत्रापि कोपस्ते किं न जायते? सो ऽपि च अवर्णवादी सत्त्वान्नाशयति / तदस्मिन्नपि युक्तरूप एव कोपः //

अत्रोत्तरमाशङ्कयन्नाह-

परायत्ताप्रसादत्वादप्रसादिषु ते क्षमा /

परेषु अन्येषु सत्त्वेषु आयत्त आश्रितो ऽप्रसादो ऽस्य / अन्यसत्त्वान् विषयीकृत्य समुत्पन्न इति / तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् / पराश्रिताप्रसादत्त्वादप्रसादिषु अप्रसन्नचित्तेषु अवर्णवादिषु तव क्षमा क्षान्तिरूत्पद्यते / आत्मचित्तमेव पृच्छति / अत्राह-

क्लेशोत्पादपरायत्ते क्षमा नावर्णवादिनि // Bच_६.६३ //

यदि यः परायत्ताप्रसादः तत्र क्षमा भवतो भवति, तदा स्वस्मिन्नवर्णवादिनि किं न क्षमा? किंरूपे? क्लेशोत्पादनपरायत्ते क्लेशानामुत्पादपरतन्त्रे / परायत्ताप्रसादत्वं क्षमाहेतुः तुल्यमुभयत्रापि इत्यर्थः //

प्रतिमाद्युपघातकारिषु श्रद्धावशादपि प्रतिघचित्तं नोत्पादयितव्यमित्याह-

प्रतिमास्तूपसद्धर्मनाशकाक्रोशकेषु च / न युज्यते मम द्वेषो बुद्धादीनां न हि व्यथा // Bच_६.६४ //

नाशका विकोपयितारः / आक्रोशका दोषबुद्धया वैरूप्याभिधायिनः / तेषु न युक्तो मम द्वेषः / कुतः? यस्माद्बुद्धादीनां बोधिसत्त्वार्यश्रावकप्रत्येकबुद्धानां वितथाभिनिवेशप्रसूतात्मग्राहनिवृत्तेरभिष्वङ्गाभावान्न व्यथा चित्तपीडालक्षणं दौर्मनस्यं नास्ति / इति भावः / अतः प्रतिमाविनाशकेषु द्वेषचित्तं नोत्पादयितव्यम् / तथा विरुद्धधर्मकारिषु करुणैव तु युज्यते तेषु साधूनाम् / अन्यथा तत्र विशेषाभावात् पापमेव केवलमुपजायते / यदि पुनर्धर्मतो निवारयितुं शक्यते, तदा न दोषः //

(Bच्प् ९८) यदपि च धर्मकामतया गुरुमातापित्राद्युपघातकारिषु द्वेषचित्तमुत्पद्यते, तदपि विनिवार्यमेवेत्याह-

गुरुसालोहितादीनां प्रियाणां चापकारिषु / पूर्ववत्प्रत्ययोत्पादं दृष्ट्वा कोपं निवारयेत् // Bच_६.६५ //

गुरवो धर्ममार्गोपदेष्टारो ऽकुशलपक्षनिवर्तयितारः / सालोहिताः सोदराः / अन्ये ऽपि ज्ञातिसगोत्रबान्धवादयः / तेषामपकारिषु / तथा प्रियाणां प्रेमस्थानानां चापकारिषु कोपं निवारयेदिति संबन्धः / कथम्? पूर्ववत्प्रत्ययोत्पादं दृष्ट्वा / यदुक्तम्- ये केचिदपराधाश्च इत्यादिना / अतः सर्वे ऽप्यमी पूर्वकर्मोपजनितमेव फलमुपभुञ्जते / नात्र कश्चित् प्रतीकारहेतुरस्ति / तदनेन यथा अपरसमये देवगुरुद्विजातिमातापितृप्रभृतीनामर्थे पापं कुर्वतो ऽपि न दोष इति मतम्, न तथा इहाभिमतमित्युक्तं भवति //

किं च / इदमपि वस्तुतत्त्वं मनसि कुर्वता न सत्त्वेषु चित्तं दूषयितव्यमित्याह-

चेतनाचेतनकृता देहिनां नियता व्यथा / सा व्यथा चेतने दृष्टा क्षमस्वैनां व्यथामतः // Bच_६.६६ //

समस्तकार्यस्य अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जनकत्वेनावधारितं सामग्रीलक्षणं कारणम् / सा च सामग्री वस्तुधर्मतया काचित् क्वचित् समर्थस्वभावा / तत्र चेतनेन कृता हस्तपादादिप्रहारेण / अचेतनेन दण्डशस्त्ररोगादिना / तत्रापि चेतनावद्वयापारो ऽस्त्येव / साक्षात् पारंपर्यकृतस्तु विशेषः / स्वयमेव यदृच्छया वा लोष्टकुड्याद्यभिघातजनिता वा देहिनां शरीरिणां नियता व्यथा नियमेन समुत्पद्यते / नान्यदितो व्यथाकारणमस्ति / सा चैवं द्विविधकारणसामग्रीप्रसूतापि चेतने सविज्ञानके काये दृष्टा प्रमाणपरिनिश्चिता / अतस्तदेव तदुत्पत्तिस्थानं नान्यत् / अचेतने / वेदनायोगात् / ततो यद् यस्योत्पत्तिस्थानं तत् तत्रैव भवति नान्यत्र, यथा पङ्के पङ्कजं न स्थले / अतः अस्मान्यायात् क्षमस्व सहस्व एनामनन्तरकथितोभयरूपां व्यथाम् //

तदानीमुभयोरपि साधारणदूषणतया क्वचिदपि कोपो न युक्त इति कथयितुमाह- मोहादेके ऽपराध्यन्ति कुप्यन्त्यन्ये विमोहिताः / ब्रूमः कमेषु निर्दोषं कं वा ब्रूमो ऽपराधिनम् // Bच_६.६७ //

आत्मात्मीयग्राहाभिनिवेशविपर्यासादेके केचिदपराध्यन्ति दण्डादिना / समाक्रोशादि वा वदन्तः सदोषमात्मानं कुर्वन्ति / अन्ये पुनस्तदपराधेन कुप्यन्ति / विमोहिता मोहादेव स्वकृतकर्मफलसंबन्धमननुसरन्तो ऽविद्यावरणात्, प्रतिताडनाक्रोशादिकमारभन्ते / इत्थं ब्रूमः- कम् एषु क्लेशराक्षसावेशवशीकृतेषु निर्दोषम्, कं वा ब्रूमो ऽपराधिनम्? उभयेषामपि साधारणदोषत्वात् //

(Bच्प् ९९) इदमपि च आत्मगतमेव चिन्तयता प्रतिघचित्तं निवर्तयितव्यमित्याह-

कस्मादेवं कृतं पूर्वं येनैवं बाध्यसे परैः / सर्वे कर्मपरायत्ताः को ऽहमत्रान्यथाकृतौ // Bच_६.६८ //

कस्मात्कारणात् किमित्येवम् एतत्फलं हेतुकर्म कृतम् / येनेति लोकोक्तिरेषा यदित्यस्यार्थे / यदेवम् / यदि वा येन कर्मसामर्थ्येन हेतुना / आक्रोशबन्धनताडनादिभिः बाध्यसे पीड्यसे परैरन्यैः / ननु यदि नाम एवम्, तथापि प्रतीकारो युक्त इत्याह- सर्व इत्यादि / सर्वे दुःखहेतवः कर्मप्रत्ययोपजनितप्रवृत्तयः इति को ऽहमत्र अन्यथाकृतौ तत्फलनिवर्तनाय? न कश्चित् / फलदानोन्मुखस्य कर्मणः केनचिन्निवर्तयितुमशक्यत्वात् //

इदं पुनरत्र युक्तरूपमित्याह-

एवं बुद्ध्वा तु पुण्येषु तथा यत्नं करोम्यहम् / येन सर्वे भविष्यन्ति मैत्रचित्ताः परस्परम् // Bच_६.६९ //

एते सत्त्वाः कर्मक्लेशपरायत्ताः परस्परमसमञ्जसकर्मकारिणो निवर्तयितुमशक्या इति / एवं बुद्ध्वा ज्ञात्वा पुनः पुण्येषु कुशलेषु कर्मसु तथा यत्नं करोम्यहम्, तेन प्रकारेण वीर्यं समारभे, येन तथाविधं सामर्थ्यं प्रतिलभ्य सन्मार्गे प्रवर्तिताः सन्तः सर्वे मैत्रचित्ता हितसुखविधानतत्पराः परस्परमन्योन्यं भविष्यन्ति //

द्रोहचित्तं विनिवर्त्य प्रियवस्तूपघातकारिणि लौकिकोदाहरणेन द्वेषं निवर्तयेदिति श्लोकद्वयमुपदर्शयन्नाह-

दह्यमाने गृहे यद्वदग्निर्गत्वा गृहान्तरम् / तृणादौ यत्र सज्येत तदाकृष्यापनीयते // Bच_६.७० //

एवं चित्तं यदासङ्गादह्यते द्वेषवह्निना / तत्क्षणं तत्परित्याज्यं पुण्यात्मोद्दाहशङ्कया // Bच_६.७१ //

एकस्मिन् गृहे ऽग्निना दह्यमाने यथा तस्माद् गृहादन्यद् गृहं गृहान्तरं गत्वा / अग्निर्यत्र तृणकाष्ठादौ सज्जते लगति, तदन्तर्गतमन्यदपि वस्तु मा धाक्षीदिति शङ्कया तदाकृष्यापनीयते, पृथक् कृत्वा निर्धार्यते, इति दृष्टक्रमं प्रकृते ऽपि योजयन्नाह / एवमुक्तोदाहरणन्यायेन चित्तं मनो यस्य वस्तुन आसङ्गादासक्तो दह्यते परितप्यते द्वेषवह्निना प्रतिघानलेन तदासङ्गस्थानं वस्तु तत्क्षणं न कालान्तरपलिम्बेन परित्याज्यं तत्राभिनिवेशः परिहर्तव्यः / किं कारणम्? पुण्यस्यात्मा शरीरम् / पुण्यस्कन्ध इति यावत् / तस्य उक्तक्रमेण उद्दाहः परिक्षयो मा भूत् / अन्यथा गृहान्तर्गतपदार्थवत् प्रद्वेषवह्निः तमपि दहेत् //

अपि च / लाभ एवायं लब्धः, यन्मनुष्यदुःखैर्नरकफलं कर्म विपच्यते इति प्रतिपादयन्नाह-

मारणीयः करं छित्त्वा मुक्तश्चेत्किमभद्रकम् / मनुष्यदुःखैर्नरकान्मुक्तश्चेत्किमभद्रकम् // Bच_६.७२ //

(Bच्प् १००) यो हि मारणमर्हति, स यदि हस्तमात्रं छित्त्वा मुच्यते, तदा न काचित् क्षतिरस्य / प्रत्युत लब्धलाभमात्मानं मन्यते अत्यल्पमिदं मरणदुःखात् करच्छेदनदुःखमिति / तथा यो ऽपि मनुष्यदुःखं ताडनबन्धनतिरस्कारादिकृतमनुभूय नरकदुःखाद्विमुक्तो भवति, तस्यापि न किंचिदपचीयते / न किंचिदिदं दुःखं नरकदुःखात्, सुखमेव तत् / ततो यदि विचक्षणः स्यात्, तदा सौमनस्यमेवात्र युक्तमस्य //

अथापि स्यात्- न मया स्वल्पमात्रे ऽपि दुःखे क्षमा कर्तुं शक्यत इति, अत्राह-

यद्येतन्मात्रमेवाद्य दुःखं सोढुं न पार्यते / तन्नारकव्यथाहेतुः क्रोधः कस्मान्न वार्यते // Bच_६.७३ //

खटचपेटलोष्टादिप्रहारकृतमीषन्मात्रमपि दुःखमिदानीं सोढुं मर्षितुं न पार्यते न शक्यते / तदत्र भवन्तं पृच्छामः- यदि एवमेव, तदयं नारकदुःखसंवर्तनीयः क्रोधः कोपः कस्मात्कारणान्न वार्यते? अयमेव हि अतितरां नरकेषु दुःखदायक इति दुःखभीरूणामेव क्रोधं निवर्तयितुं युक्तं स्यात् //

किं च / यद्यपि सोढुं न शक्यते, तथापि तद्धेतुककर्मसंभवादनिच्छतो ऽपि दुःखमापतिष्यति भवतः / न च किंचित्फलमुत्पत्स्यते / मर्षणात् पुनस्तस्य महार्थलाभो भविष्यतीति वृत्तद्वयेन शिक्षयितुमाह-

कोपार्थमेवमेवाहं नरकेषु सहस्रशः /

कारितो ऽस्मि न चात्मार्थः परार्थो वा कृतो मया // Bच_६.७४ //

न चेदं तादृशं दुःखं महार्थं च करिष्यति / जगद्दुःखहरे दुःखे प्रीतिरेवात्र युज्यते // Bच_६.७५ //

कोपनिमित्तमेव / एवमेव निष्फलमेव / नरकेषु संजीवादिषु / सहस्रशः अनेकवारम् / अहं कारितः छेदनभेदनपाटनादिकारणाभिः पीडितः / एवं दुःखमनुभवतापि मया न च नैव आत्मार्थः दृष्टादृष्टफलसाधनः कृतो निष्पादितः / परस्य अन्यस्य वा अर्थः सुखविधानलक्षणः / इति निष्प्रयोजनमेव नारकदुःखसहस्रशः परिभवो जातः / तदद्यापि न तथैव ममासहिष्णुता युक्तेत्याह- इदं दुःखं नैव तादृशं यादृशं नरकसमुद्भवम् / अथ च महार्थं सर्वसत्त्वहितसुखविधानभूतं बुद्धत्वं साधयिष्यति / अतो जगतो दुःखहरे त्रिजगत्पर्यापन्नसर्वसत्त्वदुःखप्रशमनकरे दुःखे प्रीतिरेवात्र युज्यते नारुचिरिति भावः //

परगुणश्रवणेर्ष्यामलप्रक्षालनायाह-

यदि प्रीतिसुखं प्राप्तमन्यैः स्तुत्वा गुणोर्जितम् / मनस्त्वमपि तं स्तुत्वा कस्मादेवं न हृष्यसि // Bच_६.७६ //

गुणाधिकं स्तुत्वा यदि प्रीतिसुखं कैश्चित् प्राप्तम्, तदा हे मनः त्वमपि तद्गुणसंवर्णनेन किमिति हर्षसुखं नानुभवसि? किमकाण्डमेव तदीर्ष्यानलज्वालायामात्मसंतानमिन्धनीकरोषि?

(Bच्प् १०१) ननु सर्वसुखमासङ्गात्मतया निषिद्धमेव सेवितुम् / ततः अहं सर्वसुखवैमुख्यादिदमपि नोपाददे / वक्ष्यति हि-

यत्र यत्र रतिं याति मनः सुखविमोहितम् / तस्मात्सहस्रगुणितं दुःखं भूत्वोपतिष्ठते //

इति / [बोधि. ८.१८]

आह-

इदं च ते हृष्टिसुखं निरवद्यं सुखोदयम् / न वारितं च गुणिभिः परावर्जनमुत्तमम् // Bच_६.७७ //

न हि सर्वं हृष्टिसुखमपाकृतम्, अपि तु यत् सावद्यमकुशलहेतुः / इदं च परगुणाश्रयं हृष्टिसुखं निरवद्यं तव, न च अकुशलहेतुः / अतः सुखोदयं सुखस्योदयो ऽस्मादिति कृत्वा / अत एव न वारितं च गुणिभिर्भगवच्छासनविधिज्ञैः / अयमपरो ऽस्य गुणः, यत् परावर्जनमुत्तमं परगुणेषु प्रीत्या / गुणेषु एवमयं मत्सरीति मन्यमाना अन्ये ऽपि सत्त्वा आवर्जिता भवन्ति, अतो युक्तमेवात्र प्रीतिसुखमुपादातुम् //

स्यादेतत्- न परगुणेषु अक्षमा काचिन्मम / किं तर्हि तावत्तस्यैव सुखमेतदिति मया सोढुमशक्यमिति / अत्राह-

तस्यैव सुखमित्येवं तवेदं यदि न प्रियम् / भृतिदानादिविरतेर्दृष्टादृष्टं हतं भवेत् // Bच_६.७८ //

तस्यैव स्तुतिकर्तुः सुखमिति एवमनेनाभिप्रायेण भवतो यदि इदं परगुणस्तुतिप्रतिसमुद्भवं सुखं न प्रियम्, तदा अतिसंकटे पतितो ऽसि / कथम्? भृतिदानादिविरतेः / यदपि च भवतः स्वात्मसुखनिमित्तं स्वभृत्यादिषु भृतिदानं कर्ममूल्यदानम्, तथा उपकारकारिणि प्रत्युपकारकरणम् / इत्यादेर्विरतेर्वैमुख्यात्, तदपि न कर्तव्यमेव स्यात् परसुखविद्वेषिणा / यतस्तेनापि तस्य सुखमेव संपत्स्यते / ततो दृष्टमैहिकं फलम्, अदृष्टं पारलौकिकम् / उभयमपि हतं भवेत् परसुखसंपदमर्षिणा //

किं च / मिथ्योत्तरमेवेदं भवत इति प्रतिपादयन्नाह-

स्वगुणे कीर्त्यमाने च परसौख्यमपीच्छसि / कीर्त्यमाने परगुणे स्वसौख्यमपि नेच्छसि // Bच_६.७९ //

यदि कश्चिद्भवतो गुणमुदीरयति, तदा तस्य परस्यानिष्टमपि सौख्यमिच्छसि / अथ परगुणाननुवर्णयति, तदा पुनरीर्ष्याशल्यवितुद्यमानमानसः / स्वसौख्यमपि नेच्छसि / आस्तां तावत् परसौख्यमित्यपिशब्दः / तस्मात् परसुखसंपदीर्ष्यैव भवतः, न स्तावकसुखासहिष्णुता //

यदुक्तम्-

तस्यैव सुखमित्येवं तवेदं यदि न प्रियम् / इति / [बोधि. ६.७८]

(Bच्प् १०२) तत्र विशेषेण दूषणमाह-

बोधिचित्तं समुत्पाद्य सर्वसत्त्वसुखेच्छया / स्वयं लब्धसुखेष्वद्य कस्मात्सत्त्वेषु कुप्यसि // Bच_६.८० //

इदमतिगर्हितमेव विशेषेण समुत्पादितबोधिचित्तस्य, यत् परसुखसंपदसहिष्णुता नाम / यतः सर्वसत्त्वाः त्रिअधातुकान्तश्चराः समस्तसुखसंपत्तिसंतर्पिता बुद्धत्वमधिगम्य मया कर्तव्याः इति मनसिकारेण बोधिचित्तमुत्पाद्यते / तदुत्पाद्य कस्मात् सत्त्वेषु कुप्यते? अद्य इदानीम् / किंभूतेषु प्रसादस्थानेषु? स्वचित्तमभिप्रसाद्य स्वयमात्मनैव प्राप्तसुखेषु / इति अकरणीयमेव तत् परसुखवैमुख्यचित्तं बोधिसत्त्वस्येति भावः //

यः पुनरुत्पादितबोधिचित्तो ऽपि परस्य लाभसत्कारसंपत्तिमभिसमीक्ष्य तदीर्ष्याकषायितहृदयः तेनैव शोकेन दह्यते, तस्य परिभाषणार्थमाह-

त्रैलोक्यपूज्यं बुद्धत्वं सत्त्वानां किल वाञ्छसि / सत्कारमित्वरं दृष्ट्वा तेषां किं परिदह्यसे // Bच_६.८१ //

अथवा स्यादेतत्- न खलु मया तत्सुखमेव न मृष्यते, किं तर्हि तदुद्भावितान्यगुणश्रवणाभिप्रसन्नमानसैः तेषामुपनामितं लाभसत्कारमित्यत्राह- त्रैलोक्येत्यादि / त्रयो लोकाएव कामरूपारूप्यधातुलक्षणाः लोकप्रसिद्धया वा स्वर्गादिस्वभावाः त्रैलोक्यम्, तत्समुदायो वा / तस्य पूजामर्हतीति पूज्यमभ्यर्चनीयम् / अनेन सर्वातिशायित्वं प्रतिपादितम् / तथाभूतं बुद्धत्वं सत्त्वानां किल वाञ्छसि / किलेत्यनेन विपर्ययं दृष्ट्वा अरुचिं प्रकाशयति / सत्कार मित्युपलक्षणम् / लाभमपि / शेषं सुबोधम् //

लाभमभिसंधायाह-

पुष्णाति यस्त्वया पोष्यं तुभ्यमेव ददाति सः / कुटुम्बजीविनं लब्ध्वा न हृष्यसि प्रकुप्यसि // Bच_६.८२ //

त्वया पोषणीयं प्रियपुत्रकादिकं त्वदीयं यः पुष्णाति, स तुभ्यमेव ददाति / तवैव तेनोपचयः कृतो भवेत् / अतः त्वत्कुटुम्बजीविनं त्वदीयं कुटुम्बं जीवयति यः, तं तथाविधं पुरुषं लब्ध्वा प्राप्य प्रहृष्यसि न? काक्वा पृच्छति- प्रकुप्यसि, न प्रहृष्यसे चेत्यर्थः / तथा प्रकृते ऽपि येन सर्वसत्त्वा आत्मीयत्वेन गृहीताः, तस्य तत्सुखैः सुखमेवोचितमिति //

स्यादेतत्- बुद्धत्वमेव त्वया तेषां प्रतिज्ञातम्, न तु पुनरन्यसुखमित्याशङ्कयाह-

स किं नेच्छसि सत्त्वानां यस्तेषां बोधिमिच्छति /

ननु एतदपि न सम्यक् / यस्मात्-

जगदद्य निमन्त्रितं मया सुगतत्वेन सुखेन चान्तरा //

[बोधि. ३.३३]

(Bच्प् १०३) इति प्रतिज्ञातम् / भवतु नाम एवम्, तथापि यः समुत्पादितबोधिचित्तः तेषां सत्त्वानां बोधिं बुद्धत्वमिच्छति, स किमन्यलौकिकलोकोत्तरमर्थजातं नेच्छति? अथ नैवमिष्यते, तदा बोधिचित्तमपि हीयते इत्याह-

बोधिचित्तं कुतस्तस्य यो ऽन्यसंपदि कुप्यति // Bच_६.८३ //

बोधिचित्तं कुतस्तस्य? मिथ्यैव बोधिचित्तप्रतिज्ञस्य / कस्य? यो ऽन्यसंपदि कुप्यति / इतरविभूतौ लाभसत्कारप्रसूतायाम्, इति मर्मचोदना बोधिसत्त्वस्य कुशलकर्मनिवृत्तिहेतुः //

अपि च / अपरस्य लाभसत्कारसंपदभावे ऽपि न भवतस्तद्भावसंभवः / तत्किमकारणमेव तद्विद्वेषिणा आत्मघाताय यत्नः क्रियते इति प्रतिपादयन्नाह-

यदि तेन न तल्लब्धं स्थितं दानपतेर्गृहे / सर्वथापि न तत्ते ऽस्ति दत्तादत्तेन तेन किम् // Bच_६.८४ //

यदि नाम तेन तव अक्षमाविषयेण सत्त्वेन तद्दीयमानं वस्तु न लब्धम्, तथापि स्थितं दानपतेर्गृहे / भवतस्तु किं तस्माज्जातम्? सर्वथापि तेन लब्धेन गृहावस्थितेन वा न तद्वस्तु तवास्ति / इति दत्तादत्तेन ते किम्? न किंचित् प्रयोजनं भवतः / अतस्तत्र उपेक्षैव युक्ता विदुषः //

किं च / इदमपि तावत् परिभाव्यतामित्युपदर्शयन्नाह-

किं वारयतु पुण्यानि प्रसन्नान् स्वगुणानथ / लभमानो न गृह्णातु वद केन न कुप्यसि // Bच_६.८५ //

यो ऽसौ अतिप्रसन्नैर्दायकदानपतिओभिर्लाभसत्कारैः पूज्यते, स किं वारयतु पुण्यानि पूर्वजन्मकृतानि विपाकोन्मुखानि, यद्वशात्तस्य लाभसत्काराः / उत प्रसन्नान् दायकदानपतीन् वारयतु, अथ स्वगुणान् वारयतु, यानाश्रित्य एषां प्रसादो जातः / मा प्रसादमप्येषां जनयिष्यथेति / अथवा / लभमानो ऽपि तेभ्यो न स्वीकरोतु / ब्रूहि केन प्रकारेण अत्र न भवतो ऽपरितोषः स्यात् / तत्र पुण्यादीनां वारयितुमशक्यत्वात् लभ्यमानाग्रहणे ऽपि सर्वथापि न तत्ते ऽस्तीत्यादिना बाधकस्योक्तत्वादिति न किंचित् परितोषकारणमस्ति //

अथापि स्यात्- परस्यैव लाभसत्कारसंपत्तिरस्ति, न मम / अथ मम नास्ति, तदा परस्यापि मा भूत्, इत्येतन्ममासंतुष्टिनिबन्धनमित्याशङ्कयाह-

न केवलं त्वमात्मानं कृतपापं न शोचसि / कृतपुण्यैः सह स्पर्धामपरैः कर्तुमिच्छसि // Bच_६.८६ //

सुबोधम् / ᳚यत् किंचिद्दुःखं तत्सर्वं पापसमुद्भूतम् / अभिलाषविघातो ऽपि दुःखम् / यदपि पर्येषमाणो न लभते, तदपि दुःखम्᳚ इति वचनात् // यद्वक्ष्यति-

अभिलाषविघाताश्च जायन्ते पापकारिणाम् / इति / [बोधि . ७.४१]

(Bच्प् १०४) यत् किंचित् सुखं तत् सर्वं पुण्यप्रसूतम् / इति सुखाभिलाषिणा शुभे कर्मणि उद्योगः करणीयः / यद्वक्ष्यति-

पुण्यकारिसुखेच्छा तु............ इत्यादि / [बोधि. ७.४२-४३]

इति कथं कृतपुण्यैः सह स्पर्धा युज्यते? सुकृतक्रियायामेव तत्सुखाभिलाषिणां स्पर्धा युक्तेत्यर्थः //

अपि च / इदमपि प्रष्टव्यो ऽसि-

जातं चेदप्रियं शत्रोस्त्वत्तुष्टया किं पुनर्भवेत् /

तव शत्रोर्द्वेषविषयस्य त्वदभिलाषमात्रेण अप्रियमनिष्टं जातमुत्पन्नं चेद् यदि, एतावता भवतः किं पुनर्भवेत्? भवतु तावत् तस्यानिष्टम्, अन्यस्य तु भवतु, मा वा / मम किंचिदेव तावन्मात्रेण प्रयोजनमिति पराभिप्रायमाशङ्कयाह-

त्वदाशंसनमात्रेण न चाहेतुर्भविष्यति // Bच_६.८७ //

तवाशंसनम् इच्छा / अभिलाष इति यावत् / तावन्मात्रेण न चाहेतुः, न विद्यते हेतुरस्य, इत्यहेतुरर्थो भविष्यति //

अप्रियस्य भवतु नाम एवमित्यभ्युपगम्योच्यते-

अथ त्वदिच्छया सिद्धं तद्दुःखे किं सुखं तव /

यदि नाम तवेच्छया सिद्धं निष्पन्नमप्रियं शत्रोः, तथापि तस्य दुःखे समुत्पन्ने किं सुखं तव? न किंचित् / निष्प्रयोजनमिदमभिप्रेतमिति यावत् / ननु इदमेव प्रयोजनं यत् तद्दुःखे मम संतुष्टिरित्यत आह-

अथाप्यर्थो भवेदेवमनर्थः को न्वतः परः // Bच_६.८८ //

एवमपि परदुःखपरितोषे यदि अर्थः प्रयोजनं भवेत्, तदा अतः परः अनर्थः को नु? नुरित्यतिशये / अयमेवानर्थो महानित्यर्थः //

कथं पुनरयमनर्थ इत्याह-

एतद्धि बडिशं घोरं क्लेशबाडिशिकार्पितम् / यतो नरकपालास्त्वां क्रीत्वा पक्ष्यन्ति कुम्भिषु // Bच_६.८९ //

यस्मादेतदिदमेवंविधं परानर्थचित्तं बडिशं घोरं महाभयंकरम् / किंभूतम्? क्लेशबाडिशिकार्पितम् / क्लेशा एव बडिशेन चरन्तीति बाडिशिकाः तैरर्पितमादत्तम् / यतः क्लेशबाडिशिकात् / बाडिशिकादिव मत्स्यम् / नरकपाला यमपुरुषाः त्वां क्रीत्वा पक्ष्यन्ति पक्ष्यन्ते / क्वचिन्नीत्वेति पाठः / कुम्भिषु नरकविशेषेषु / तस्मादत्राभिलाषं मा कार्षीरिति भावः //

(Bच्प् १०५) यदपि स्तुत्यादिविघाते दुःखमुत्पद्यते, तदपि अविवेचयत एवेत्युपदेशयन्नाह-

स्तुतिर्यशो ऽथ सत्कारो न पुण्याय न चायुषे / न बलार्थं न चारोग्ये न च कायसुखाय मे // Bच_६.९० //

एतावांश्च भवेत्स्वार्थो धीमतः स्वार्थवेदिनः /

पञ्चप्रकार एवार्थः पुरुषार्थत्वेनाभिमतो विदुषाम् / तद्यथा- पुण्यम्, आयुर्वृद्धिः, बलवृद्धिः, आरोग्यलाभः, कायसुखं चेति / न चैतेषु क्वचिदुपयुज्यन्ते स्तुत्यादयः / इयानेव हि स्वार्थो भवतो भवेत् प्रज्ञावतः स्वार्थवेदिनः / अन्यस्य पुनरन्यथापि भवेत्, इति आत्मनि परामृशति / जानन्तु यद्यपि स्वार्थम्, तथापि स्वार्थवेदिनः अनुपायत्वात् पृथगुपदर्शितः / धीमत इत्यनेन तदसङ्गतया तदपि कथितम् //

ननु मानसमपि सुखमस्ति, तेन अवधारणमयुक्तमित्यत्राह-

मद्यद्यूतादि सेव्यं स्यान्मानसं सुखमिच्छता // Bच_६.९१ //

मानसं सुखं सौमनस्यम् / तदिच्छता मद्यं द्यूतं गणिका पारदारिकं सेवनीयं स्यात् / यत्पुनः सद्धर्मश्रवणात् सौमनस्यम्, तत् पुण्यग्रहणेन संगृहीतमित्यदोषः / तस्मात् सौमनस्य हेतुर्भवतो ऽपि स्तुत्यादयो बालजनानन्दकारिणो ऽनुपादेया एव //

इत्थमपि बालजनोल्लापकारिणः स्तुत्यादय इत्याह-

यशोर्थं हारयन्त्यर्थमात्मानं मारयन्त्यपि /

केचिन्मोहपुरुषाः तादृशगुणात् स्वयमतिसुदूरे वर्तमाना अपि शक्रादिगुणैः स्तूयमाना बन्दिजनैरन्यैश्च प्रोत्फुल्लनयनवदना यशोर्थिनो हस्त्यश्वादिधनं तृणवत् तेभ्यः प्रयच्छन्ति / तथा तैरेव गुणैः संभावितात्मनामपि शक्रवत् शत्रुविजयसमुद्भूतं यशो मम जगति विपुलतां गमिष्यति, इत्यभिनिवेशाद्दुःसहसंग्रामारोहणान्मारयन्ति /

न चात्र परमार्थतः किंचित् प्रयोजनम्, अन्यत्र मिथ्याविकल्पादिति प्रतिपादयन्नाह-

किमक्षराणि भक्ष्याणि मृते कस्य च तत्सुखम् // Bच_६.९२ //

स्तुत्याद्यभिधायकानि अक्षराणि वर्णाः किं भक्ष्याणि चर्वितव्यानि? यशोर्थं मृते सति कस्य च तत् सुखं यशःश्रवणसमुत्थम्?

तस्माद्बालक्रीडासमानमेतदित्युपदर्शयन्नाह-

यथा पांशुगृहे भिन्ने रोदित्यार्तरवं शिशुः /

यथा कश्चिद् बालो धूलिमयगृहेण परमपरितोषेण परिक्रीडमानः केनचित् तस्मिन् भग्ने महद्दुःखेन परिगृहीतः परमार्तिपीडित इव मद्गृहं भग्नमिति करुणस्वरं क्रन्दति, सैवोपमा अत्रापि इत्याह-

तथा स्तुतियशोहानौ स्वचित्तं प्रतिभाति मे // Bच_६.९३ //

तथैव स्तुतियशोहानौ विघाते स्वचित्तं दुःखमाविशत् प्रतिभासते विचारयतो मम / अत्रापि न वस्तुसता केनचिद् विप्रलम्भ इति परामर्ष्टव्यम् //

(Bच्प् १०६) पुनरन्यथा विचारेण बालधर्म एवायमिति चतुर्भिः श्लोकैः परामृशयन्नाह-

शब्दस्तावदचित्तत्वात् स मां स्तौतीत्यसंभवः /

शब्दो वर्णात्मको बाह्यार्थतया अचित्तः अचेतनः / तस्य भावः तस्मात् / स शब्दो मां स्तौति मदीयं वर्णमुदीरयति / असंभवः न संभवत्येतत् / तत् कथं सौमनस्यं जायते इत्याह-

परः किल मयि प्रीत इत्येतत्प्रीतिकारणम् // Bच_६.९४ //

अन्यः पुरुषश्चेतनात्मकः / किलेति निरर्थकमेतदपीत्यरुचिप्रतिपादकम् / मयि प्रीतः अभिप्रसन्नः इत्येतदभिसंधानं प्रीतिकारणम् /

तत्राप्येवमसंबन्धात्केवलं शिशुचेष्टितम् / [बोधि. ६.९७]

इति संबन्धः //

असंबन्धमेव कल्पयन्नाह-

अन्यत्र मयि वा प्रीत्या किं हि मे परकीयया / तस्यैव तत्प्रीतिसुखं भागो नाल्पो ऽपि मे ततः // Bच_६.९५ //

यस्मादन्यस्मिन् मयि वा प्रीत्या परसंतानवर्तिन्या किमायातं मम? न किंचित् / कुतः? तस्यैव ततो य एव प्रीतः स्तुतिकर्ता, तत् प्रीतिसुखं नान्यस्य / अतो भागो नाल्पो ऽपि ईषदपि मम ततः परसंतानवर्तिनः प्रीतिसुखात् //

स्यादेतत्- परसुखेनैव सुखित्वं बोधिसत्त्वानाम् / तत् किमिति ततो भागो नास्तीति? अत्राह-

तत्सुखेन सुखित्वं चेत्सर्वत्रैव ममास्तु तत् / कस्मादन्यप्रसादेन सुखितेषु न मे सुखम् // Bच_६.९६ //

यदि परसुखेन सुखित्वम् / तदा तस्मिन्नन्यत्र प्रसादेन सुखिते ऽपि ममास्तु तत्सुखित्वम् / किमात्मन्यभिप्रसादेन प्रीते परस्मिन् प्रीतिः? न त्वन्यस्मिन् प्रसादेन सुखितेषु मम सुखम् //

तस्माद्वचनमात्रमेवैतत्, न परमार्थ इति दर्शयितुमाह-

तस्मादहं स्तुतो ऽस्मीति प्रीतिरात्मनि जायते / तत्राप्येवमसंबन्धात् केवलं शिशुचेष्टितम् // Bच_६.९७ //

तदन्यनिमित्ताभावात् अहं स्तुत इत्येवं विकल्पनात् प्रीतिरात्मब्नि जायते, न पुनः परसुखेन सुखित्वात् / तत्रापि न केवलमन्यप्रसादेन सुखिते सति / आत्मन्यपि एवमुक्तक्रमेण असंबन्धादप्रत्यासत्तेः कारणात् केवलं बालविलसितमेतत् //

(Bच्प् १०७) अपि च / स्तुत्यादयो मम अपचयमेव दधतीत्युपदर्शयन्नाह-

स्तुत्यादयश्च मे क्षेमं संवेगं नाशयन्त्यमी / गुणवत्सु च मात्सर्यं संपत्कोपं च कुर्वते // Bच_६.९८ //

अमी स्तुत्यादयः मम क्षेमं कल्याणम् / अथ क्षेमं कुशलपक्षपरिपालनम् / तथा संवेगं संसारदुःखनिर्वेदनम् / नाशयन्ति घ्नन्ति / न तावन्मात्रमेव, किं तु गुणवत्सु च मात्सर्यम् / आत्मनि गुणाधिकमानेन परगुणप्रच्छादनात् / तद्गुणासहनतया वा संपदि लाभसत्कारादिस्वभावायां कोपं च अमर्षं कुर्वते तेष्वेव / अहमेव गुणाधिकः, ममैव सर्वा संपत्तिरुचिता नान्येषामिति मत्वा //

यत एते दोषाः स्तुत्यादिषु संभविनः,

तस्मात्स्तुत्यादिघाताय मम ये प्रत्युपस्थिताः / अपायपातरक्षार्थं प्रवृत्ता ननु ते मम // Bच_६.९९ //

तस्मात् कारणात् / स्तुत्यादिघाताय विरोधाय ये सत्त्वा मम प्रत्युपस्थिता उद्यताः / अपायपातो नरकादिपतनम् / ततो रक्षार्थं त्राणार्थं रक्षणनिमित्तं प्रवृत्ता उद्युक्ता ननु ते मम / अतः कल्याणमित्राणि ते, नापकारिण इति //

लाभादिविरोधिनि सर्वथा प्रतिघचित्तमयुक्तं मम इत्युपदर्शयितुमाह-

मुक्त्यर्थिनश्चायुक्तं मे लाभसत्कारबन्धनम् / ये मोचयन्ति मां बन्धाद्वेषस्तेषु कथं मम // Bच_६.१०० //

विमुक्तिकामस्य लाभसत्कारौ बन्धनमिव, सङ्गस्थानत्वात्, अयुक्तं नोचितं मुमुक्षोर्बन्धनम् / कल्याणमित्रकृत्यकारिणः शत्रुत्वेनाभिमता विमोचयन्ति वियोजयन्ति मां बन्धात् संसारदुःखलक्षणात् लाभादिस्वभावाद्वा / द्वेषस्तेषु परमोपकारिषु प्रीतिस्थानेषु कथं मम? न युक्त इत्यभिप्रायः //

कथं न युक्तमित्याह-

दुःखं प्रवेष्टुकामस्य ये कपाटत्वमागताः / बुद्धाधिष्ठानत इव द्वेषस्तेषु कथं मम // Bच_६.१०१ //

लाभसत्काराभिष्वङ्गप्रसङ्गात् संसारदुःखैर्विमोक्तुकामस्य ये सत्पुरुषविशेषाः कपाटत्वमपद्वारत्वमागताः / कुतः? बुद्धानामधिष्ठानतो ऽनुभावादिव / द्वेषस्तेषु कथं मम?

कुशलापघातकारिण्यपि द्वेषं निवारयन्नाह-

पुण्यविघ्नः कृतो ऽनेनेत्यत्र कोपो न युज्यते / क्षान्त्या समं तपो नास्ति नन्वेतत्तदुपस्थितम् // Bच_६.१०२ //

(Bच्प् १०८) कुशलविघातः कृतो ऽनेन इत्येवं मनसि निधाय अत्र पुण्यविघातकारिणि द्वेषो न युज्यते / कस्मात्? यतः क्षान्त्या तितिक्षया समं तुल्यं तपः सुकृतं नास्ति सर्वशुभकर्महेतुत्वात् / ᳚न च क्षान्तिसमं तपः᳚ (बोधि. ६.२) इति वचनात् / ननु तदेवेदमयत्नत एव उपस्थितमुपनतम् / पुण्यविघ्नकारिच्छलेन पुण्यहेतुसंनिधेः //

तत्र प्रद्वेषे तु आत्मनैव पुण्यविघातः कृतो भवेदित्याह-

अथाहमात्मदोषेण न करोमि क्षमामिह / मयैवात्र कृतो विघ्नः पुण्यहेतावुपस्थिते // Bच_६.१०३ //

अथ यदि आत्मन एव दोषेण असहिष्णुतात्मकेन न करोमि क्षमां क्षान्तिमिह विघ्नकारिणि, तदा मयैव न पुनरन्येन अत्र पुण्ये कृतो विघ्नः / कुतः? पुण्यहेतौ पुण्यविघातकारित्वेनाभिमते उपस्थिते संनिहितीभूते / अत्रेत्यस्मिन् पुण्यहेताविति वा संभाव्यते //

यदि पुण्यविघातकारी, कथमसौ पुण्यहेतुः? यावत् स एव विघ्न इत्याह-

यो हि येन विना नास्ति यस्मिंश्च सति विद्यते / स एव कारणं तस्य स कथं विघ्न उच्यते // Bच_६.१०४ //

यो भावः कार्याभिमतः येन कारणाभिमतेन विना नास्ति, तद्वयतिरेके न भवति, स एव यद्भावेन भवति, नान्यः कारणं जनकः तस्य कार्याभिमतस्य, तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् / एवं प्रकृते ऽपि स जनक एव कथं तस्य जन्यस्य विघ्न उच्यते विघातहेतुरभिधीयते? तथाविधे ऽपि तथा व्यवहारं कुर्वतो नास्ति विप्रतिपत्तिः //

उक्तमेवार्थं दृष्टान्तोपदर्शनेन व्यक्तं कुर्वन्नाह-

न हि कालोपपन्नेन दानविघ्नः कृतो ऽर्थिना / न च प्रव्राजके प्राप्ते प्रव्रज्याविघ्न उच्यते // Bच_६.१०५ //

न यस्मात् कस्यचिद्दानपतेर्दित्साकाले एव संप्राप्तेनार्थिना याचनकेन दानविघ्नः कृतः इत्युच्यते, यतः स कारणमेव दानस्य / तथा कस्यचित् प्रव्रजितुकामस्य प्रव्राजकसमवधानं प्रव्रज्या संवरादिग्रहणस्वभावा, न च तस्या विघ्न उच्यते, अपि तु कारणमेव स तस्याः / तमन्तरेण तस्या असंभवात् / एवं प्रकृते ऽपि द्रष्टव्यम् /

अपि च / क्षान्तिहेतुरतिदुर्लभ इति तत्समागमे प्रीतिरेव युज्यते इत्युपदर्शयन्नाह-

सुलभा याचका लोके दुर्लभास्त्वपकारिणः /

अतिप्रचुरप्राप्तिका याचनका लोके सर्वत्र सर्वेषां दीयमानग्रहणावैमुख्यात्, न तु पुनरपकारिणः / अतस्ते दुर्लभाः शतसहस्रेषु, यदि कथंचित् कश्चित् स्याद्वा न वेति / कुतः पुनरेतदेवमित्याह-

यतो मे ऽनपराधस्य न कश्चिदपराध्यति // Bच_६.१०६ //

(Bच्प् १०९) यस्मादनपराधस्य निवृत्तपरापकारस्य मम निर्निमित्तं न कश्चिदेको ऽपि अपराध्यति, नापकरोति / कर्मणि षष्ठी //

एवमतिदुर्लभतया परमोपकारित्वाच्च अभिनन्दनीय एव अपकारीत्याह-

अश्रमोपार्जितस्तस्माद्गृहे निधिरिवोत्थितः / बोधिचर्यासहायत्वात् स्पृहणीयो रिपुर्मम // Bच_६.१०७ //

यस्मात् कथंचित् प्राप्यन्ते अपकारिणः, तस्माद् गृहे प्रादुर्भूतो निधिरिव श्रममन्तरेणैवाधिगतो रिपुरभिलषणीय एव मया स्यात्, बोधिचर्यायां बुद्धत्वसंभारोपार्जने सहकारित्वाच्च //

एवंविधे परमपुरुषार्थे साहाय्यं भजमानस्य प्रत्युपकारकरणमेव कृतज्ञतया मम युक्तमित्युपदर्शयन्नाह-

मया चानेन चोपात्तं तस्मादेतत् क्षमाफलम् / एतस्मै प्रथमं देयमेतत्पूर्वा क्षमा यतः // Bच_६.१०८ //

यस्मादसौ तत्र साहाय्यं कुर्वन् कारणमेव न विघ्नः तस्मान्मया क्षमामभ्यस्तता, अनेन चापकारं कुर्वता, इति द्वाभ्यामेवोपार्जितम् / एतदिति यस्य साधनाय साहाय्यं भजते / क्षमाफलं धर्माधिगमलक्षणम् एतस्मै धर्मसहायाय प्रथममग्रतो दातव्यं मया इति प्रणिधातव्यम् / यथा मैत्रीबलेन बोधिसत्त्वेन प्रणिहितं पञ्चकानुद्दिश्य / तत्र कारणमाह- यस्मादेतत्पूर्वा, एष एव पूर्वं कारणं यस्याः सा तथोक्ता / न हि अपकारिणमन्तरेण अन्यत् क्षान्तिकारणमस्ति //

युक्तमेवैतद् यदि तेनैवाभिप्रायेण असौ प्रवर्तते, केवलमपकाराशय एवायमित्याशङ्कयन्नाह-

क्षमासिद्धयाशयो नास्य तेन पूज्यो न चेदरिः / सिद्धिहेतुरचित्तो ऽपि सद्धर्मः पूज्यते कथम् // Bच_६.१०९ //

क्षमा अस्य बोधिसत्त्वस्य निष्पद्यताम्, इत्याशयो नास्य अपकारोद्यतस्य / तेन कारणेन कुशलहेतुरपि यदि शत्रुः पूजनीयो न भवति, एवं तर्हि कुशलनिष्पत्तिहेतुः निरभिप्रायो ऽपि सद्धर्मः प्रवचनलक्षणः कथं पूज्यते? सो ऽपि तदाशयशून्यत्वात् पूजनीयो न स्यात्, इति भावः //

अथ सद्धर्मस्य निरभिप्रायतया अपकाराशयो ऽपि नास्ति, अस्य पुनस्तद्विपर्ययो दृश्यते, इत्याह-

अपकाराशयो ऽस्येति शत्रुर्यदि न पूज्यते / अन्यथा मे कथं क्षान्तिर्भिषजीव हितोद्यते // Bच_६.११० //

अपकारः आशयः अस्य शत्रोः, इत्येवमभिसंधाय शत्रुर्यदि न पूज्यते दानमानैर्न सत्क्रियते / अन्यथेति अपकारिणि द्वेषचित्तमनिवारयतः कथं मम क्षान्तिः? तदपकारमसहमानस्य (Bच्प् ११०) प्रत्यपकारं वा कुर्वतो नैव युक्तेत्यर्थः / अन्यत्रपि कथं क्षान्तिः? भिषजीव हितोद्यते, सुवैद्यवद् हितसुखविधायके यत्र प्रेमगौरवमेव सदा, द्वेषनिबन्धनस्य गन्धो ऽपि न विद्यते //

द्वेषचित्तनिवएर्तनाच्च क्षान्तिरुच्यते / तस्मादपकारिण्येव प्रतिघचित्तं निवर्तयतः क्षान्तिरिति / एतदेव दर्शयन्नाह-

तद्दुष्टाशयमेवातः प्रतीत्योत्पद्यते क्षमा / स एवातः क्षमाहेतुः पूज्यः सद्धर्मवन्मया // Bच_६.१११ //

यतो भिषजीव हितोद्यते क्षान्तिर्न युक्ता, अतः अस्माद्धेतोः तस्य दुष्टाशयमेव प्रतीत्य निमित्तीकृत्य समुपजायते क्षमा / न पुनः कस्यचिच्छुभाशयम् / अतः अस्मात् स एव यस्याशयं प्रतीत्योत्पद्यते क्षमा क्षमाहेतुः, न तु पुनर्यो वैद्यवददुष्टाशयः / इति पूज्यः क्षमासिद्ध्याशयरहितो ऽपि सद्धर्मवदसौ मया / एतदुक्तं भवति- किं ममानेन आशयविचारेण प्रयोजनम्? अभिमतसाध्यसिद्धौ चेदुपयुज्यते, तावतैव ममोपादेयः स्यात् / विगुणाशयफलं तु तस्यैव, यस्यासौ विगुणाशयः / मम तु शुभोदयहेतुरेवायम्, इति कथमिव पूजनीयो न भवेदिति / तस्मात् संभारोपयोगिनि हेतौ किं स्वरूपनिरूपणेन?

एतदेव संभारहेतुत्वमस्य आगमतः प्रसाधयन्नाह-

सत्त्वक्षेत्रं जिनक्षेत्रमित्यतो मुनिनोदितम् / एतानाराध्य बहवः संपत्पारं यतो गताः // Bच_६.११२ //

संभारप्रसूतिप्रवृत्तिहेतुत्वात् सत्त्वाः क्षेत्रम् / बुद्धा भगवन्तस्तथैव क्षेत्रम् / इति एवम् / अतो बुद्धत्वकारणहेतुत्वात् अनेकप्रकारं भगवता वर्णितम् / कुतः? यतो यस्मादेतान् सत्त्वान् जिनांश्च आराध्य आनुकूल्यानुष्ठानेन बहवो बुद्धत्वमधिगम्य सर्वलौकिकलोकोत्तरसर्वसंपत्तिपर्यन्तं प्राप्ताः //

स्यादेतत्- यदि नाम सत्त्वा अपि सर्वसंपत्तिहेतवः, तथापि तथागतैः सह साधारणता न युक्तेति / अत्राह-

सत्त्वेभ्यश्च जिनेभ्यश्च बुद्धधर्मागमे समे / जिनेषु गौरवं यद्वन्न सत्त्वेष्विति कः क्रमः // Bच_६.११३ //

उभयेभ्यो ऽपि बुद्धधर्माणां बलवैशारद्यादीनामागमे प्रतिलम्भे तुल्ये अविशिष्टे / उभयमपि तत् प्रति हेतुत्वमविशिष्टमिति भावः / अतः साधारणे ऽपि हेतुभावे जिनेषु गौरवं यद्वत्, तद्वन्न सत्त्वेषु / इत्येवं कःक्रमः परिपाटिः प्रेक्षावताम्? नैव युक्तेत्यर्थः //

ननु च सत्त्वानां रागादिमलैर्हीनाशयत्वात् कारणत्वे ऽपि कथं भगवत्समानता युज्यते इत्याशङ्कयाह-

आशयस्य च माहात्म्यं न स्वतः किं तु कार्यतः / समं च तेन माहात्म्यं सत्त्वानां तेन ते समाः // Bच_६.११४ //

(Bच्प् १११) यद्यपि भगवतामपरिमितपुण्यज्ञानोपजनितमनुत्तरमिह माहात्म्यम्, तथापि उपयुक्तोपयोगित्वेन हेतुभावस्य तुल्यत्वात् समं माहात्म्यमुच्यते / तेन हेतुना ते सत्त्वाः समाः जिनैस्तुल्या उच्यन्ते इति नात्र विशेषः क्रियते //