ॐ तत्सद्ब्रह्मणै नमः

श्रीमाधवप्रणीतो जैमिनीयन्यायमालाविस्तरः /

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे / यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् // MJऐNय्_१.०.१ //

युक्तिं मानवतीं विदन्स्थिरधृतिर्भेदे विशेषार्थभाग् आप्तोहः क्रमकृत्प्रयुक्तिनिपुणः श्लाध्यातिदेशोन्नतिः / नित्यस्फूर्त्यधिकारवान्गतसदाबाधः स्वतन्त्रेश्वरो जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः श्री बुक्कणक्ष्मापतिः // MJऐNय्_१.०.२ //

यद्ब्रह्म प्रतिपाद्यते प्रगुणयत्तत्पञ्चमूर्तिप्रथां तत्रायं स्थितिमूर्तिमाकलयति श्री बुक्कणक्ष्मापतिः / विद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि लसन्मूर्तिस्त्वनुग्राहिका तेनास्य स्वगुणैरखण्डितरदं सार्वज्ञमुद्द्योतते // MJऐNय्_१.०.३ //

इन्द्रस्याऽङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैब्यस्य मेधातिथिर् धौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर्गौतमिः / प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो यद्वत्तस्य विभोरभूत्कुलगुरुर्मन्त्री तथा माधवः // MJऐNय्_१.०.४ //

स खलु प्राज्ञजीवातुः सर्वशास्त्रविशारदः / अकरोज्जैमिनिमते न्यायमालां गरीयसीम् // MJऐNय्_१.०.५ //

तां प्रशस्य सभामध्ये वीरश्रीबुक्कभूपतिः / कुरु विस्तरयस्यास्त्वमिति माधवमादिशत् // MJऐNय्_१.०.६ //

स भव्याद्भारतीतीर्थयतीन्द्रचतुराननात् / कृपामव्याहतां लब्ध्वा परार्ध्यप्रतिमो ऽभवत् // MJऐNय्_१.०.७ //

निर्माय माधवाचार्यो विद्वदानन्ददायिनीम् / जैमिनीयन्यायमालां व्याचष्टे बालबुद्धये // MJऐNय्_१.०.८ //

न्यायमालाया आदौ स्वकीयग्रन्थत्वद्योतनाय स्वमुद्रारूपमनेकार्थगर्भे देवतानमस्कारप्रतिपादकं श्लोकं पठति -

START MJऐNय् १,१.१

वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे / यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् // MJऐNय्_१,१.१ //

START MJऐNय् १,१.२

इष्टदेवतां नमस्कृत्य चिकीर्षितार्थपरिपालनाय पालके स्वामिनि विद्यमानं महिमानमनुस्मरति --

युक्तिं मानवतीं विदन्स्थिरधृतिर्भेदे विशेषार्थभाग् आप्तोहः क्रमकृत्प्रयुक्तिनिपुणः श्लाध्यातिदेशोन्नतिः / नित्यस्फूर्त्यधिकारवान्गतसदाबाधः स्वतन्त्रेश्वरो जागर्ति श्रुतिमत्प्रसङ्गचरितः श्रीबुक्कणक्ष्मापतिः // MJऐNय्_१,१.२ //

अत्र चिकीर्षिते धर्मशास्त्रे वर्तमानानां द्वादशानामध्यायानां ये प्रतिपाद्या अर्थाः, ये च नीतिशास्त्रोक्ता राजधर्माः, ते सर्वे ऽप्यस्मिन्भूपतावुपलभ्यन्ते | नीतिपक्षे - युक्तिर्योगः संधिः | सा च युक्तिर्मानवती | मानः सत्कारश्चतुर्षु सामभेददानदण्डेषूपायेषु प्रथम उपायः | वैरिणो बुद्धिभेदो द्वितीयः | एताभ्यां दानदण्डावप्युपलक्ष्येते | एतैश्चतुर्भिरूपायैर्विशेषेणार्थं धनं भजति प्राप्नोति | एतावता शत्रुक्षयः कथितः | अवशिष्टेन स्वराज्यप्रतिपालनप्रकारः प्रतिपद्यते -- आप्तेष्वमात्यप्रभृतिषु पुरुषेषु ऽअयमीदृशस्य व्यापारस्य योग्यो नान्यस्यऽ इत्येवमूहापोहकुशलः | ऽराजसभायामेते तपस्विनः पूज्या विप्रा दक्षिणभाग उपवेशनीयाः, एते च भृत्या वामभागेऽ इति क्रमं करोति तत्तद्ग्रामेष्वधिकृतान्पुरुषानुचितबुद्धिप्रदानेन प्रयोक्तुं निपुणः | समुद्रपर्यन्तत्वेनातिबहलस्य देशस्योन्नतिः समस्तवस्तुसंपत्तिः | सा च परराष्ट्रनिवासिभिः सकलप्रणिभिः श्लाघ्यते | ऽइदं कर्तव्यम्, इदं नऽ इत्येवं कार्याकार्यविषया स्फूर्तिस्तस्यामधिकारो ऽस्य राज्ञो नित्यः सर्वत्राप्रतिहतबुद्धित्वात् | गतो निवारितः सतां तपस्विनामाबाधो विघ्नो येनासौ गतसदाबाधः | देशान्तराधिपतीनां राज्ञामेतदधीनत्वेनापरप्रेष्यत्वादयं स्वतन्त्रः | जगदीश्वरस्य विद्यातीर्थमुनेर्भोगमूर्तित्वेनायमीश्वरः | यस्य सभायां गोष्ठीरूपः प्रसङ्गो वेदार्थविषयत्वेन श्रुतिमान् | यदीयं चरितमपि निरन्तरं वेदोक्तरहस्यार्थन्ध्यानरूपत्वेन श्रुतिमद्भवति सो ऽयं श्रुतिमत्प्रसङ्ग्चरितः | एवंविधो बुक्कभूपतिरन्तः परमेश्वरध्याने, बहिः प्रजापालने च नित्यं जागर्ति | यथा नीतिशास्त्रोक्तेषु सामभेदादिष्वयं कुशलस्तथा सर्वज्ञावतारत्वाद्धर्मशास्त्रोक्तेषु प्रमाणादिप्रसङ्गान्तेष्वध्यायार्थेषु कुशलः | ते चाध्यायार्था उपरिष्टात्प्रदर्श्यन्ते || MJऐNय्C_१,१.२ ||

START MJऐNय् १,१.३

राज्ञः सर्वज्ञत्वं सोपपत्तिकं प्रकटयति --

यद्ब्रह्म प्रतिपाद्यते प्रगुणयत्तत्पञ्चमूर्तिप्रथां तत्रायं स्थितिमूर्तिमाकलयति श्री बुक्कणक्ष्मापतिः / विद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि लसन्मूर्तिस्त्वनुग्राहिका तेनास्य स्वगुणैरखण्डितपदं सार्व मुद्द्योतते // MJऐNय्_१,१.३ //

सर्वासूपनिषत्सु प्रतीयमानं यत्परं ब्रह्म तदेव शैवागमेषु सृष्टिस्थितिसंहारनिरोधनानुग्रहलक्षणपञ्चकृत्य सिद्ध्यर्थमीशानतत्पुरुषाघोरवामदेवसद्योजातलक्षणानां पञ्चानां मूर्तीनां प्रथां प्रसिद्धिं विस्तारं वा प्रगुणयति प्रकटी करोतीति प्रतिपाद्यते | तत्र तासु मूर्तिष्वयं भूपालः स्थितिमूर्तिं धत्ते | तस्या मूर्तेरात्मनि लसन्विद्यातीर्थमुनिः कृत्स्नस्य जगतो ऽनुग्राहिका मूर्तिरित्युच्यते | यस्मादयं भूपो वेदान्तोक्तं परं ब्रह्म, यस्माच्चाऽगमोक्ता महेश्वरस्य स्थितिमूर्तिः, यस्माच्च श्रीविद्यातीर्थमुनिस्तदात्मनि संनिधाय प्रकाशते, तस्मात्सर्वज्ञत्वमस्य राज्ञ उत्कर्षेणाऽविद्व- दङ्गनागोपालमविवादेन प्रतिभासते || MJऐNय्C_१,१.३ ||

START MJऐNय् १,१.४

उक्तगुणोपेतस्य राज्ञो मन्त्रिणं नानापुराणप्रसिद्धदृष्टान्तैर्हितकारितया प्रशंसति --

इन्द्रस्याङ्गिरसो नलस्य सुमतिः शैव्यस्य मेधातिथिर् धौम्यो धर्मसुतस्य वैन्यनृपतेः स्वौजा निमेर्गौतमिः / प्रत्यग्दृष्टिररुन्धतीसहचरो रामस्य पुण्यात्मनो यद्वत्तस्य विभोरभूत्कुलगुरुर्मन्त्री तथा माधवः // MJऐNय्_१,१.४ //

START MJऐNय् १,१.५

चिकीर्षितग्रन्थे श्रद्धातिशयमुत्पादयितुं कर्तृगौरवं प्रकटयति --

श्रुतिस्मृतिसदाचारपालको माधवो बुधः / स्मार्तं व्याख्याय सर्वार्थं द्विजार्थं श्रौत उद्यतः // MJऐNय्_१,१.५ //

सर्ववर्णाश्रमानुग्रहाय पुराणसारपाराशरस्मृतिव्याख्यादिना स्मार्तो धर्मः पूर्वेव्याख्यातः | इदानीं द्विजानां विशेषानु ग्रहाय श्रौतधर्मव्याख्यानाय प्रवृत्तः || MJऐNय्C_१,१.५ ||

START MJऐNय् १,१.६

ग्रन्थमारिप्सुर्गुरुमूर्त्युपाधिकं सकलवेदशास्त्रप्रवर्तकत्वेनात्रोचितेष्टदेवतारूपं परमेश्वरमादौ नमस्कृत्य श्रोतृप्रवृत्तिसिद्ध्यर्थं विषयप्रयोजने दर्शयंस्तं ग्रन्थं प्रतिजानीते --

प्रणम्य परमात्मानं श्रीविद्यातीर्थरूपिणम् / जैमिनीयन्यायमाला श्लोकैः संगृह्यते स्फुटम् // MJऐNय्_१,१.६ //

जैमिनीप्रोक्तानि धर्मनिर्णायकान्यधिकरणानि न्यायाः | ते ऽस्य ग्रन्थस्य विषयः | पठितुं सुशकैः कतिपयैरेव श्लोकैस्तेषां स्फुटीभावः प्रयोजनम् | न्यायमाला संगृह्यत इति ग्रन्थनामनिर्देशपूर्विका प्रतिज्ञा || MJऐNय्C_१,१.६ ||

START MJऐNय् १,१.७-८

करिष्यमाणस्य ग्रन्थस्य प्रकारं दर्शयति --

एको विषयसंदेहपूर्वपक्षावभासकः / श्लोको ऽपरस्तु सिद्धान्तवादी प्रायेण कथ्यते // MJऐNय्_१,१.७ //

चत्वारो ऽवयवा एकश्लोकेनोक्ताः क्वचित्क्वचित् / यत्र क्वापि बहुश्लोकैरुच्यन्ते ऽतो न विस्तरः // MJऐNय्_१,१.८ //

एकैकस्याधिकरणस्य विषयः, संदेहः, संगतिः, पूर्वपक्षः, सिद्धान्तश्चेति पश्चावयवाः | तत्र संगतिरनन्तरमेव व्युत्पादयिष्यमाणेन प्रकारेण प्रत्यधिकरणं स्वयमेवोहितुं शक्यते | अवशिष्टानां चतुर्णामवयवानां संग्राहकाः क्वचिद्भहवः श्लोकाः, क्वचिदेक इत्यावापोद्वापाभ्यामन्ततः प्रत्यधिकरणं श्लोकद्वित्वे संख्या पर्यवस्यति | अतो बहुत्वाद्बिभ्यता ग्रन्थगौरवशङ्का न कर्तव्या || MJऐNय्C_१,१.७ ||

START MJऐNय् १,१.९

तमेव ग्रन्थागौवरभावं स्फुटीकुर्वन्रूपकव्याजेन सुबोधत्वं दर्शयति --

सर्वथापि सहस्रे द्वे नातिक्रामति संग्रहः / मीमांसासागरस्तेन क्रीडापुष्करिणी भवेत् // MJऐNय्_१,१.९ //

श्लोकेन श्लोकाभ्यां श्लोकैर्वा यथासंभवं न्यायः संगृह्यताम् | सर्वथापिसहस्रन्यायसंग्रहरूपो ग्रन्थः श्लोकसहस्रद्वयपूर्तेरर्वागेव समांप्स्यते, न तु सहस्रद्वयमत्तिक्रामति | भाष्यटीकादीनां बहुत्वाद्दुरवगाहत्वाच्च मीमांसा सागरसभा पूर्वमासीत् | क्रियमाणेनानेन ग्रन्थेन दोषद्वयरहितेन राजपुत्राणां बालानां क्रीडार्थं निर्मितया नाभिदघ्न्या पुष्करिण्या समा भविष्यति | यद्यपि शास्त्रदीपिकादौ क्वचित्क्वचित्संग्रहश्लोको ऽस्ति, तथापि न सर्वत्र विद्यते | यत्रास्ति तत्रापि विषयसंशययोरेसंग्रहान्न श्लोकपाठमात्रेणाधिकरणमुपन्यसितुं शक्यते | अतो न क्वापि गतार्थत्वं शङ्कनीयम् || MJऐNय्C_१,१.९ ||

START MJऐNय् १,१.१०

संगतिं व्युत्पादयति -

शास्त्रे ऽध्याये तथा पादे न्यायसंगतयस्त्रिधा / शास्त्रादिविषये ज्ञाते तत्तत्संगतिरूह्यताम् // MJऐNय्_१,१.१० //

शास्त्रसंगितः, अध्यायसंगतिः, पादसंगतिश्चेति त्रिधा संगतिः | सा च शास्त्रादीनां त्रयाणामसाधरणे विषये ज्ञाते सति स्वयमेप्वोहितुं शक्या || MJऐNय्C_१,१.१० ||

START MJऐNय् १,१.११-१२

शास्त्रस्याध्यायानां चासाधारणं विषयं दर्शयति -

धर्मो द्वादशलक्षण्या व्युत्पाद्यस्तत्र लक्षणैः / प्रमाणभेदशेषत्वप्रयुक्तिक्रमसंज्ञकाः // MJऐNय्_१,१.११ //

अधिकारो ऽतिदेशश्च सामान्येन विशेषतः / ऊहो बाधश्च तन्त्रं च प्रसङ्गश्चोदिताः क्रमात् // MJऐNय्_१,१.१२ //

लक्षणान्यध्यायाः | द्वादशानां लक्षणानां समाहारो द्वादशलक्षणी | तादृशस्य द्वादशलक्षणोपेतस्य शास्त्रस्य धर्मो विषयः | प्रमाणादयः प्रसङ्गान्ता द्वादश पदार्थाः क्रमाद्द्वादशानामध्यायानां विषयाः | प्रथमे ऽध्याये - विध्यर्थवादादिरूपं प्रमाणं निरूपितम् | द्वितीये-यागदानादि कर्मभेदः | तृतीये - प्रयाजादीनां दर्शपूर्णमासाद्यर्थत्वेन तच्छेषत्वम् | चतुर्थे - ऽगोदोहनस्य पुरुषार्थत्वप्रयुक्त्यानुष्ठानम्, न तु क्रत्वर्थत्वप्रयुक्त्याऽ इत्येवमादयः | पञ्चमे - क्रमनियतिविधेयत्वादयः | षष्ठे - ऽकर्तुरधिकारो नान्धादेःऽ इत्यादयः | सप्तमे -᳚समानषितरच्छयेनेन᳚इत्यादिप्रत्यक्षवचनेन, अग्निहोत्रादिनाम्नानुमितवचनेन च सांमान्यतो ऽतिदेशः | अष्टमे -᳚सौर्ये चरुं निर्वपेत्᳚इत्यत्र निर्वापस्तद्धितेन देवतानिर्देश एकदेवतात्वमौषधद्रव्यकत्वमिति लिङ्गेनाऽग्नेयपुरोडाशेतिकर्तव्यतैव, नान्यस्येत्येवमादिर्विशेषतो ऽतिदेशः | नवमे - प्रकृतौ᳚अग्नये जुष्टं निर्वपामि᳚इति पठिते मन्त्रे विकृतौ सौर्यचरावग्निपदपरित्यागेन सूर्यपदप्रक्षेपेण ऽसूर्याय जुष्टं निर्वपामि ऽ इत्येवमाद्यूहः | दशमे - कृष्णलेषु चोदकप्राप्तस्यावघातस्य वितुषीकरणासंभवेन लोप इत्येवमादिर्बाधः | एकादशे - बहूनामग्नेयादीनां प्रधानानां सकृदनुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेनोपकार इति तन्त्रम् | द्वादशे - प्रधानस्य पशोरुपकारायानुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेन पश्वङ्गपुरोडाषे ऽप्युपकार इत्यादिप्रसङ्गः || MJऐNय्C_१,१.११-१२ ||

START MJऐNय् १,१.१३

पादानामसाधारणं विषयं दर्शयति -

विध्यर्थवादस्मृतयो नाम चेति चतुर्विधम् / प्रथमाध्यायगैः पादैश्चतुर्भिर्मानमीरितम् // MJऐNय्_१,१.१३ //

प्रथमे पादे - विधिरूपं मानमीरितम् | द्वितीये - अर्थवादरूपम् | अर्थवादो मन्त्रस्याप्युपलक्षकः | तृतीये - स्मृतिरूपम् | स्मृतिराचारमप्युपलक्षयति | चतुर्थे - उभ्दिञ्चित्रादिनामरूपम् || MJऐNय्C_१,१.१३ ||

START MJऐNय् १,१.१४

उपोद्धातः कर्मभेदमानं तस्यापवादगीः / प्रयोगभेद इत्येते द्वितीयाध्यायपादगाः // MJऐNय्_१,१.१४ //

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे - आख्यातमेवापूर्वबोधकम्, अपूर्वसभ्दावश्चेत्यादिकः कर्मभेदचिन्तोपयुक्त उपोद्घातो वर्णितः | द्वितीये - धातुभेदपुनरुक्त्यादिभिः कर्मभेदः | तृतीये - रथन्तरादीनां कर्मभेदप्रामाण्यापवादः | चतुर्थे - नित्यकाम्ययोः प्रयोगयोर्भेदः || MJऐNय्C_१,१.१४ ||

START MJऐNय् १,१.१५

श्रुतिर्लिङ्गं च वाक्यादिविरोधप्रतिपत्तयः / अनारभ्योक्तिबह्वर्थस्वाम्यर्था अष्टपादगाः // MJऐNय्_१,१.१५ //

तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे - शेषत्वबोधकानां श्रुतिलिङ्गादीनां मध्ये श्रुतिर्विचारिता | द्वितीये - लिङ्गम् | तृतीये - वाक्यप्रकरणादि | चतुर्थे - निवीतोपवीतादिष्वर्थवादत्वविधित्वादिनिर्णयहेतुः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसदसभ्दावः | पञ्चमे - प्रतिपत्तिकर्माणि | षष्ठे - अनारभ्याधीतानि | सप्तमे - बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादीनि | अष्टमे - याजमानानि || MJऐNय्C_१,१.१५ ||

START MJऐNय् १,१.१६

प्रधानस्य प्रयोक्तृत्वमप्रधानप्रयोक्तृता / फलचिन्ता जघन्याङ्गचिन्तेत्येते चतुर्थगाः // MJऐNय्_१,१.१६ //

चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे पादे - प्रधानभूताऽमिक्षा दध्यानयनस्य प्रयोजिकेस्यादि प्रधानप्रयोक्तृत्वं विचारितम् | द्वितीये तु -अप्रधानं वत्सापाकरणं शाखाछेदे प्रयोदकमित्याद्यप्रधानप्रयोक्तृत्वम् | तृतीये - जुहूपर्णमयीत्वादेरपापश्लोकश्रवणादिफलभावाभावचिन्ता | चतुर्थे - राजसूयगतजघन्याङ्गाक्षद्यूतादिचिन्ता || MJऐNय्C_१,१.१६ ||

START MJऐNय् १,१.१७

श्रुत्यादिभिः क्रमस्तस्य विशेषो वृद्ध्यवर्धने / श्रुत्यादेर्बलिता चेति पञ्चमाध्यायपादगाः // MJऐNय्_१,१.१७ //

पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पादे - श्रुत्यर्थपाठादिभिः क्रमो निरूपितः | द्वितीये - वाजपेयगतेषु सप्तदशसु पशुष्वेकैकधर्मसमापनमित्यादिक्रमविशेषः | तृतीये - पञ्चप्रयाजादीनामावर्तनेनैकादश्यमित्यादिवृद्धिः, अदाभ्यग्रहचित्रिण्योरनावृत्तिरित्यादिवृद्ध्यभावः | चतुर्थे - क्रमनियामकानां श्रुत्यर्थपाठादीनां प्रबलदुर्बलभावः || MJऐNय्C_१,१.१७ ||

START MJऐNय् १,१.१८

अधिकारी तस्य धर्माः प्रतिनिध्यर्थलोपने / दीक्षा सत्रं देयुह्नी षष्ठे पादेष्वमी स्थिताः // MJऐNय्_१,१.१८ //

षष्ठाध्यायस्य प्रथमे पादे - कर्माधिकारः कर्तुरस्ति, अन्धादेर्नास्ति, स्त्रिया अस्ति, स च पत्या सह, इत्येवमादिनाधिकारी निरूपितः | द्वितीये - तत्राधिकारिणां प्रत्येकं कृत्स्न्नं फलम्, दर्शपूर्णमासयोः कर्त्रैक्यनियमः, काम्यं कर्म समापनीयम्, इत्येवमादयो ऽधिकारिधर्मा उक्ताः | तृतीये - द्रव्यस्य प्रतिनिधिरस्ति, देवादीनामग्न्यादीनामधिकारिणश्च स नास्ति, इत्यादिनिरूपणम् | चतुर्थे - पदार्थलोपनं विचारितम्, ऽअवत्तनाशे तत्याज्येन यजेत्, इडाज्यस्य नाशे सति शेषान्नं ग्राह्यम्ऽ इत्यादिकम् | पञ्चमे - कालापराधेन चन्द्रोदये सत्यभ्युदयेष्टिः प्रायश्चित्तम् , ज्योतिष्टोमस्यैकादयो दीक्षाः, द्वादशाहस्य द्वादश दीक्षाः, इत्यादि निरूपितम् | षष्ठे - तत्राधिकारिणस्तुल्यकल्पा एव, सत्रं विप्रस्यैव, इत्येवमादिकं चिन्तितम् | सप्तमे - पित्रादिकं न देयम्, महाभूमिर्न देया, इत्येवमादिर्देयविचारः | अष्टमे - लौकिकाग्ना वुपनयनहोमः, स्थपतीष्टिस्तथैव, इत्येवमाद्यग्निविचारः कृतः || MJऐNय्C_१,१.१८ ||

START MJऐNय् १,१.१९

प्रत्यक्षोक्त्यातिदेशो ऽस्य शेषः सामनिरूपणम् / नामलिङ्गातिदेशौ द्वौ सप्तमाध्यायपादगाः // MJऐNय्_१,१.१९ //

सप्तमाध्यायस्य प्रथमे पादे - ऽसमानमितरच्छ्येनेनऽ इत्यादिप्रत्यक्षवचनातिदेशः | द्वितीये - रथन्तरशब्देन गानमात्राभिधायिना गानस्यैवातिदेश्यत्वमित्येतादृशः पूर्वोक्तातिदेशस्य शेषो विचारितः | तृतीये - अग्निहोत्रनाम्नातिदेशः | चतुर्थे - निर्वापौषधद्रव्यादिलिङ्गातिदेशः || MJऐNय्C_१,१.१९ ||

START MJऐNय् १,१.२०

स्पष्टलिङ्गादथास्पष्टात्प्रबलादपवादतः / अतिदेशविशेषाः स्युरष्टमाध्यायपादगाः // MJऐNय्_१,१.२० //

अष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे - स्पष्टेन लिङ्गेनातिदेशविशेषः | तद्यथा सौर्यचरार्वतिदेशकानि निर्वापः, तद्धितेन देवतानिर्देशः, एकदेवतत्वम्, औषधद्रव्यकत्वम्, इत्यादीनि स्पष्टान्यग्नियलिङ्गानि | द्वितीये तु-अस्पष्टैर्लिङ्गरतिदेशः | तद्यथा - वाजिने हविः सामान्येन लिङ्गेन पयोविध्यन्तो ऽतिदिश्यते | तत्र लिङ्गमस्पष्टम् | शीघ्रं तद्बुद्ध्यनुत्पादनात् | तृतीये - प्रबलेन लिङ्गेनातिदेशः | तद्यथा - आभिचारिकष्टावाग्नावैष्णवसारस्वतबार्हस्पत्येषु हविःषु त्रित्वेन लिङ्गेन यथाक्रममाग्नेयादिविध्यन्ते प्राप्ते द्विदैवत्यत्वेन लिङ्गेन प्रथम आग्नावैष्णवे तृतीयसायाग्नीषोमीयस्य विध्यन्तो ऽतिदिष्टः | प्रबलं च द्विदैवत्यत्वम् | शब्दोच्चारणमात्रेण सहसा प्रतिभासात् | क्रमस्तु विलम्बितप्रतीत्या दुर्बलः | चतुर्थे - दर्विहोमेष्वतिदेशो ऽपोद्यते || MJऐNय्C_१,१.२० ||

START MJऐNय् १,१.२१

ऊहारम्भो ऽथ सामोहो मन्त्रोहस्तत्प्रसङ्गतः / नवमाध्यायपादेषु चतुर्ष्वेते प्रकीर्तिताः // MJऐNय्_१,१.२१ //

नवमाध्यायस्य प्रथमे पादे - उपोद्घातपूर्वकमूहविचारप्रारम्भः | तत्र प्रयाजादयो धर्मा अपूर्वप्रयुक्ताः | अवधातमन्त्रादिष्वविवक्षितं व्रीह्यग्न्यादिस्वरूपं साधनविशेषत्वमात्रं विवक्षितमित्यादिरूपोद्धातः | सवित्रश्विपूषशब्दानां विकृतिषु नास्त्यूहः | अग्निशब्दस्यास्त्यूह इत्यादिक ऊहविचारारम्भः | द्वितीये - सपरिकरः सामोहः | तृतीये - मन्त्रोहः | चतुर्थे - मन्त्रोहप्रसङ्गापतितो विचारः || MJऐNय्C_१,१.२१ ||

START MJऐNय् १,१.२२

द्वारलोपो ऽस्य विस्तारः कार्यैकत्वं समुच्चयः / ग्रहसामप्रकीर्णानि नञर्थश्चाष्टपादगाः // MJऐNय्_१,१.२२ //

दशमाध्यायस्य प्रथमे पादे - बाधहेतुर्द्वारलोपो निरूपितः | तद्यथा - ऽस्वयङ्कृता वेदिर्भवति ऽइत्यत्र वेदिनिष्पादनरूपस्य द्वारस्य लोपेन निष्पादकानामुद्धननादीनां बाधः | कृष्णलेषु वितुषीकरणरूपस्य द्वारस्य लोपेनावघातस्य बाधः | द्वितीये - संक्षेपेणोक्तस्य द्वारलोपस्य बहुभिरुदाहरणैर्विस्तारः | तृतीये - बाधकारणं कार्यैकत्वम् | तद्यथा - प्रकृतौ गवाश्वादिदक्षिणाया ऋत्विक्परिक्रयः कार्यम् | तथा विकृतिरूपे भूनाम्न्येकाहे धेनुरूपाया दक्षिणायास्तदेव कार्यम् | ततो धेन्वागवाश्वादिदक्षिणा विकृतौ चोदकप्रप्ता बाध्यते | चतुर्थे - नक्षत्रेष्टिविहिता उपहोमाश्चोदकप्राप्तैर्नारिष्ठहोमैः सह समुच्चीयन्ते, इत्यादिः समुच्चयः | पञ्चमे - षोडशिग्रहः प्रकृतिगामी | स चाऽग्रयणपात्रादेव ग्रहीतव्यः, इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतो ग्रहादिविचारः | षष्ठे - ऽसाम तृचे गेयम् ऽ इत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतः सामविचारः | सप्तमे - पश्वङ्गेषु - प्रत्यङ्गं हविर्भेदः, न कृत्स्नः पशुर्हविर्भेदः | गृहमेधीयमपूर्वे कर्मेत्यादिर्बाधप्रसङ्गागतः प्रकीर्णविचारः | अष्टमे - ऽनानुयाजेषु ऽ इति पर्युदासः , ऽ न सोमे इत्यर्थवादः, ऽनातिरात्रे ऽ इति प्रतिषेधः ऽ इत्यादिर्बाधोपयुक्तो नञर्थविचारः || MJऐNय्C_१,१.२२ ||

START MJऐNय् १,१.२३

उपोद्घातस्तथा तन्त्रावापौ तन्त्रस्य विस्तृतिः / आवापविस्तृतिश्चैकादशाध्यायस्य पादगाः // MJऐNय्_१,१.२३ //

एकादशाध्यायस्य प्रथमे पादे - तन्त्रस्योपोद्घातो वर्णितः | द्वितीये - तन्त्रावापौ संक्षेपेणोक्तौ | तृतीये - तन्त्रमुदाहरणबाहुल्येन प्रपञ्चितम् | चतुर्थे - तथैवाऽवापः प्रपञ्चितः || MJऐNय्C_१,१.२३ ||

START MJऐNय् १,१.२४

प्रसङ्गस्तन्त्रिनिर्णीतिः समुच्चयविकल्पने / द्वादशाध्यायपादार्था इति पादार्थसंग्रहः // MJऐNय्_१,१.२४ //

द्वादशाध्यायस्य प्रथमे पादे - पशुधर्माणां पशुपुरोडाशे प्रसङ्गः, सौमिकवेदेरुत्तरकालीमकर्मसु प्रसङ्गः, इत्यादिविचारः | द्वितीये - सवनीयपशोस्तन्त्रित्वम् , न तु सवनीयपुरोडाशानाम् | विकृतिस्तन्त्रिणी, न प्रकृतिः, अन्वारम्भणीया विकयतिष्वपि स्यात्, न तु प्रकृतावेवेत्यादिविचारः | तृतीये - त्वग्वाससोः समुच्चयः | आदारगतानामृजुत्वसमततत्वादीनां समुच्चय इत्यादिकं प्राधान्येन, यवव्रीह्योर्विकल्प इत्यादिकं समुच्चयापवादत्वेन, इत्युभयं चिन्तितम् | चतुर्थे च - ऐन्द्राबार्हस्पत्ययाज्यानुवाक्यायगलयोर्विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन, प्राज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं विकल्पापदादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् | चतुर्थे च - ऐन्द्राबार्हस्पत्ययाज्यानुवाक्यायुगलयोर्विकल्प इत्यादिकं प्राधान्येन, प्राज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकं विकल्पापदादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् | तदेवं द्वादशाध्यायगतेषु षष्टिसंख्याकेषु पादेषु प्रतिपाह्या अर्था संगृहीताः || MJऐNय्C_१,१.२४ ||

START MJऐNय् १,१.२५

ननु यथोक्तेभ्यः पादार्थेभ्यो ऽप्यर्था बहवस्तत्तत्पादेषु विचार्यन्ते, तेषां कथं तत्तत्पादान्तर्भाव इत्याशङ्क्याऽह -

उपोद्घातापवादाभ्यां प्रसङ्गानुप्रसङ्गतः / तत्तत्पादगतत्वेन विचारान्तरमुन्नयेत् // MJऐNय्_१,१.२५ //

यथोक्तपादप्रतिपाद्यदन्येष्वर्थेषु यथोचितं कश्चिदुपोद्धातः, कश्चिदपवादः , कश्चित्प्रसङ्गपतितः, कश्चिदनुप्रसङ्गपतितः, इत्येवं पादान्तर्भाव उन्नेयः || MJऐNय्C_१,१.२५ ||

START MJऐNय् १,१.२६

ननु सन्त्वेवमध्यायानां पादानां च व्यवस्थिता अर्थाः / तदीयस्तु क्रमः कथमनगन्तव्य इत्यत आह -

शास्त्रे पूर्वोत्तरीभावो ऽध्यायानामभिधास्यते / पादानां तु तमत्रैव लेशाद्व्यत्पादयामहे // MJऐNय्_१,१.२६ //

एकस्मिन्नध्याये समाप्ति रस्ति , अध्यायान्तरारम्भे, तयोरध्याययोः पूर्वोपरी भावो वक्ष्यते || MJऐNय्C_१,१.२६ ||

START MJऐNय् १,१.२७

प्रथमाध्या गतामां पादानां पूर्वोत्तरीभाव उधृते सति तद्व्युत्पत्या पादान्तरेष्वपि तस्योत्पेक्षितु शक्यतया तमुदाहरति -

विधिः माक्षामितिर्धर्मे तस्य शेषोर्ऽथवादगीः / वेदमूला स्मृतिर्नाम वाक्यांशो ऽमीप्वतः क्रमः // MJऐNय्_१,१.२७ //

जिज्ञास्य वम प्रतिज्ञात धर्मे विविवाक्यं साक्षात्प्रमाणमिति तद्विचारः प्रथमे पादे युक्तः | अर्थवादवाक्य विविद्वारा प्रामण्यद्विध्यनन्तरभावित्वम् स्मृति वाक्यस्य सार्थवादविधिरूपवेदमूलतया प्रामाण्यादर्थवादोत्तरभावित्वम् | नामधेयस्य वाक्यैकदेशत्वेन पूर्वोक्तत्रिविधवाक्यविचारोत्तरकालीनत्वम् | अनेन न्यायेनोत्तराध्यायगतपादानां परस्परं क्रम उन्नेयः || MJऐNय्C_१,१.२७ ||

START MJऐNय् १,१.२७*

इत्थं शास्त्रस्याध्यायानां पादानां च क्रमविशेषविशिष्टानामसाधारणप्रतिपाद्यमर्थे निरूप्य तन्निर्णयफलं दर्शयति - ऊहित्वा संगतीस्तिस्त्रस्तथावान्तरसंगतिम् / ऊहेताऽक्षेपदृष्टान्तप्रत्युदाहरणादिकम् // MJऐNय्_१,१.२७* //

शास्त्रादिप्रतिपाद्यार्थसंबन्धितयाधिकरणे योजिते सति तस्याधिकरणस्य शास्त्रसंगतिः, अध्यायसंगतिः, पादसंगतिश्चेति तिस्त्र ऊहिता भवन्ति | तद्यथा - प्रथमाध्यायस्य प्रथमपादस्य द्वितीयधिकरणे धर्मस्य लक्षणप्रमाणराहित्यं पूर्वपक्षीकृत्य तत्सद्भावः प्रतिपादितः | तस्याधिकरणस्य धर्मसंबन्धितया धर्मविचारशास्त्रे संगितः | प्रमाणविचाररूपत्वात्प्रथमाध्याये संगतिः | विधिवाक्यस्य प्रमाणत्वेनोपन्यासात्प्रथमपादे संगतिः | यथैतत्संगतित्रयमूहितम्, तथा पूर्वोत्तराधिकरणयोः परस्परमवान्तरसंगतिरूहनीया | सा चानेकरूपा - आक्षेपसंगतिः, दृष्टान्तसंगतिः, प्रत्युदाहरणसंगतिः, प्रासङ्गिकसंगितः, उपोद्घातसंगतिः, अपवादसंगति श्चेत्येवमादिरूपा || MJऐNय्C_१,१.२७* ||

START MJऐNय् १,१.२८

तासामाक्षेपादिसंगतीनामूहं व्युत्पादयति --

पूर्वन्यायस्य सिद्धान्तयुक्तिं वीक्ष्य परे नये / पूर्वपक्षोक्तयुक्तिं च तत्राऽक्षेपादि योजयेत् // MJऐNय्_१,१.२८ //

तदेतत्सर्वे योजयित्वा प्रदर्श्यते - प्रथमे ऽध्याये प्रथमपादस्य प्रथमाधिकरणगतो ऽधर्मविचारशास्त्र वैधम् ऽ इति सिद्धान्तः | ऽ अर्थज्ञानपेतावध्ययने नियमविधेः संभवात् ऽ इति तद्युक्तिः | द्वितीयाधिकरणे - ऽधर्मे लक्षणं प्रमाणं च नास्ति ऽ इति पूर्वपक्षः | ऽलौकिकाकारहीनत्वात्, प्रत्यक्षाद्यप्रवृत्तेश्च ऽ इति तद्युक्तिः | तया युक्त्या धर्मस्य लक्षणप्रमाणरहितत्वे सति नरविषाणसमो धर्म इति तद्विचारशास्त्रस्य विधेयत्वममुपपन्नमित्याक्षेपसंगतिः | यथा प्रथमाधिकरणे नियमविधिसंभवेन हेतुना विचारशास्त्रस्य विधेयत्वमुक्तम्, तथा द्वितीयाधिकरणे लौकिकाकारहीनत्वप्रत्यक्षाद्यप्रवृत्तिरूपेण हतुना धर्मे लक्षणप्रमाणे न स्त इति दृष्टान्तसंगतिः | यथा प्रथमाधिकरणसिद्धान्ते पूर्वोक्तयुक्तिरवलोक्यते, तथा द्वितीयाधिकरणे काञ्चिदपि युक्तिं न पश्याम इति प्रत्युदाहरणसंगतिः | एते दृष्टान्तप्रत्युदाहरणसंगती मन्दबुद्धिभिरपि सर्वत्रोत्प्रेक्षितुं शक्येते | पञ्चमाधिकरणे विधिवाक्यस्य निरपेक्षत्वात्प्रामाण्यं वर्णितम् | तस्य च वाक्यस्य शब्दर्थयोर्मध्ये शब्दकोटिनिविष्टत्वाद्वाक्य प्रसङ्गेन शब्दनित्यत्वं षष्ठाधिकरणे वर्ण्यत इति प्रासङ्गिकसंगतिः | सप्तमाध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयाधिकरणेन सौर्यादिविकृतिषु वैदिकमङ्गजातमुपदेष्टुं तदुपयोगित्वेन प्रथमाधिकरणे धर्मसापक्षत्वं साधितम् | तत्र प्रथमाधिकरणमुपोद्घातः | सेयमुत्तराधिकरणेन सह पूर्वाधिकरणस्योपोद्घातसंगतिः | प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणे - अष्टकादिस्मृतेः प्रामाण्यमुक्तम् | द्वितीयाधिकरणे - सर्ववेष्टनस्मृतेः पूर्ववत्प्राप्तप्रामाण्यमपोद्यते | सेयमपवादसंगतिः | अनया दिशी सर्वत्र संगतिरूहनीया || MJऐNय्C_१,१.२८ ||

(प्रथमे धर्मशास्त्रारम्भप्रतिज्ञाधिकरणे सूत्रम् )

अथातो धर्मजिज्ञासा / Jऐम्_१,१.१ /

START MJऐNय् १,१.२९-३१

इत्थं संगतीर्व्युत्पाद्याथ प्रत्यधिकरणं विषयसंशयपूर्वपक्षसिद्धान्तांश्चतुरो ऽवयवान्तञ्जिघृक्षुः प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमाधिकरणं भट्टमतेनाऽरचयति -

स्वाध्यायो ऽध्येय इत्यस्य विधानस्य प्रयुक्तितः / विचारशास्त्रं नाऽरभ्यमारभ्यं वेति संशयः // MJऐNय्_१,१.२९ //

अर्थधीहेतुताधीतेलोकसिद्धावघातवत् / नियामकं न चैवातो वैधारम्भो न संभवी // MJऐNय्_१,१.३० //

दर्शापूर्ववदस्त्यत्र क्रत्वपूर्वे नियामकम् / अर्थनिर्णायकं शास्त्रमत आरभ्यतां विधेः // MJऐNय्_१,१.३१ //

ऽऽचोदनालक्षणोर्ऽथो धर्मः ऽऽ इत्यारभ्य᳚अन्वाहार्ये च दर्शनात्᳚इत्येतदन्तं जैमिनिप्रोक्तं सूत्रजातं धर्मविचारशास्त्रम् | तदेतस्य प्रथमाधिकरणस्य विषयः ऽस्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽ इत्यध्ययमविधिरक्षरग्रहणमात्रपर्यवसायीति केचिन्मन्यन्ते | अपरे त्वेवमाहुः - ऽअर्थज्ञानरूपदृष्टप्रयोजनायेदमध्ययनं विधीयते | अर्थज्ञानं विचारमन्तरेण न संभवति | ततो विधिर्विचारशास्त्रस्य प्रयोजकःऽ इति | तत्रैवं संशयः - ऽइदं विचारशास्त्रं विधिप्रयुक्त्या नाऽरम्भणीयम् , उताऽरम्भणीयम् ऽ इति | तत्र ऽ अर्थज्ञानायाध्ययनस्य विधिः ऽ इति वदन्वादी प्रष्टव्यः - किमन्त्यन्तमप्राप्तमध्ययनं विधीयते, किंवा पक्षे ऽप्राप्तमवघातवन्नियम्यते, इति | नाऽद्यः - ऽ विमतं वेदाध्ययनमर्थज्ञानहेतुः, अध्ययनत्वात् , भारताध्ययमवत् , इत्यनुमानेनैव विधिनिरपेक्षेण प्राप्तत्वात् | तर्ह्यस्तु द्वितीयः पक्षः | अवघातवन्नियमविधित्वसंभवात् | यथा नखैरवधातेन वा तण्डुलीनष्पत्तिसंभवात्पक्षे ऽप्राप्तो ऽवधातो विधिनावश्यं कर्तव्य इति नियम्यते, तथा लिखितपाठेन गुरुपूर्वकाध्ययनेन वार्ऽथज्ञानसंभवात्पक्षे ऽप्राप्तमध्ययनं विधिना नियम्यत इति चेत् | न | वैषम्यात् | अवघातनिष्पनैरेव तण्डुलैखान्तरापूर्वद्वारेण दर्शपूर्णमासौ परमापूर्वे जनयतः, नान्यथा | ततो दर्शपूर्णमासापूर्वमवघातस्य नियमहेतुः | अत्र तु लिखितपाठजन्येनैवार्थज्ञानेन क्रत्वनुष्ठानसिद्धेरध्ययनस्य नियमहेतुर्नास्ति | अतो द्विविधविध्यसंभवादर्थज्ञानहेतुविचारशास्त्रारम्भस्य वैधत्वं नास्ति | तर्हि श्रूयमाणस्य विधेः का गतिरिति चेत्, स्वर्गयाक्षरग्रहणमात्रं विधेयमिति वदामः | अश्रुतो ऽपि स्वर्गो विश्वजिन्न्यायेन कल्पनीयः | ᳚स स्वर्गःस्यात्सर्वान्प्रत्यविशेषात्᳚ [पू . मी. सू. ४.३.१५ ] इति सूत्रेण विश्वजित्यश्रूयमाणमप्यधिकारिणं संपादयितुं तद्विशेषणं स्वर्गफलं युक्त्या स्थावितम् | तद्वदध्ययने ऽप्यस्तु | एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - ऽऽ विनापि विधिना दृष्टलाभान्नहि तदर्थता | कल्प्यस्तु विधिसामर्थ्यात्स्वर्गो विश्वजिदादिवत् ऽऽ || इति | एवं च सति ऽवेदमधीत्य स्नायात् ऽ इति शास्त्रमनुगृह्यते | अस्मिञ्शास्त्रेवेदाध्ययनतमावर्तनयोर्नैरन्तर्ये प्रतीयते | त्वत्पक्षे तु - अधीते ऽपि वेदे धर्मविचारणाय गुरुकुल एवाधिवासः कर्तव्यः | तथा सति तन्नैपन्तर्ये बाध्यते | तस्माद्विचारशास्त्रस्यं वैधत्वाभावात्पाठमात्रेण धर्मसिद्धेः समावर्तनशास्त्राच्च धर्मविचारशास्त्रं नाऽरम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः | अत्रोच्यते - यदुक्तम् - ऽलोकसिद्धत्वान्नाप्रप्तविधिः ऽ इति | ततथैवास्तु | नियमविधित्वं तु न वारयितुं शक्यम् | यथा दर्शपूर्णमासजन्यं परमापूर्वमवाचाता नियमविधित्वं तृ न वारयितुं शक्यम् | यथा दर्शपूर्णमासजन्यं परमापूर्वमववातानियमजन्यस्यावान्तरापूर्वस्य कल्पकं भविष्यति | नियमादृष्टानङ्गीकारे च श्रूयमाणे विधिरनर्थकः स्यात् | न च विश्वजिन्न्यायेन स्वर्गार्थत्वं युक्तम् | दृष्टफलेर्ऽथज्ञाने संभवत्यदृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् | अत एवोक्तम् - ᳚लभ्यमाने फले दृष्टे नादृष्टपरिकल्पना | विधेस्तु नियमार्थत्वान्नाऽनर्थक्यं भविष्यति᳚ || इति ||

नन्वेवमपि श्रुतव्याकरणाद्यङ्गस्याधीतवेदस्य पुरुषस्यार्थज्ञानसंभवाद्विचारशास्त्रस्य वैयर्थ्यमिति चेत् | न | ज्ञानमात्रसंभवे ऽपि निर्णयस्य विचाराधीनत्वात् | ऽअक्ताः शर्करा उपदधाति ऽ इत्यत्र ऽघृतेनैव, न तैलादिनाऽ इत्ययं निर्णयो व्याकरणेन निरुक्तेन निगमेन वा न सिध्यति | विचारशास्त्रं तु ऽ तेजो वै घृतम् ऽ इति वाक्यशेषादर्थे निर्णेष्यति | अतो विचारो वैधः | ऽ वेदमधीत्य स्नायात् ऽ इति शास्त्रं त्वध्ययनसमावर्तनयोः पूर्वापरीभावसमानकर्तृकत्वे एवाचष्टे, न त्वानन्तर्यम् | तस्माद्विधिवशादेव विचारशास्त्रमापम्भणीयमिति सिद्धान्तः || MJऐNय्C_१,१.२९-३१ ||

START MJऐNय् १,१.३२-३४

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह -

अथवाध्यापनात्सिद्धेर्नैवास्त्यध्ययने विधिः / तेन पूर्वोत्तरौ पक्षौ प्रसाध्यावन्यहेतुभिः // MJऐNय्_१,१.३२ //

विधेयाध्यापनं सिध्येद्वालस्यार्थधियं विना / तेन निर्विषयं शास्त्रं निष्फलं चेत्युपेक्ष्यताम् // MJऐNय्_१,१.३३ //

स्वतः प्राप्तार्थबोधस्य विवक्षानपनोपनात् / विषयादि सुसंपादं शास्त्रमारभ्यते ततः // MJऐNय्_१,१.३४ //

ऽअष्टवर्षे ब्राह्मंमुपनयीत, तमध्यापयीत ऽ इत्यध्यापनं विहितम् | न चात्र नियोज्याभावः | आचार्यत्वकामिनो नियोज्यत्वात् | ऽ उपनयीत ऽ इत्यनेनाऽचार्यकरणे᳚संमाननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः᳚ [पा. सू. १.३.३६ ] इति पाणिनिसूत्रेण विहितेनाऽत्मनेपदेन नियोज्यविशेषणमाचार्यत्वं प्रतीयते | उपनयने यो नियोज्यः | स एवाध्यापने ऽपि | तयोरेकप्रयोजनत्वात् | एवं सत्याचार्यकर्तृकमध्यापनं माणवककर्तृकेणाध्ययनेन विना न सिध्यतीत्यध्यापनविश्विप्रत्युक्त्यैवाध्ययनानुष्ठानतिद्धेर्न विधिरभ्युपगन्तव्यः | श्रूयमाणं विधिवाक्यं नित्यानुवादत्वेनाप्युपपद्यते | ततो ऽध्ययन विधिमुपजीव्य पूर्वमुपन्यस्तौ पूर्वोत्तरपक्षावन्यथा वर्णनीयौ | विषयसंशययोस्तु नास्ति विप्रतिपत्तिः | विचारशास्त्रं विषयः | अवैधं वैधं वेति संशयः | तत्र वैधत्ववादी प्रष्टव्यः- विधेयमाचार्यकर्तृकमध्यापनं किं माणवकस्यार्थज्ञानमपि प्रयुञ्जीत किंवा पाठमात्रम् | नाऽद्यः | अन्तरेणाप्यर्थज्ञानमध्यापनसिद्धेः | पाठमात्रे तु विचारस्य विषयो न भवति | आपाततः प्रतीतः संदिग्धोर्ऽथो विषयः | तथा सति यत्रार्थप्रतीतिरेव नास्ति तत्र संदेहस्य का कथा | निर्णयो विचारस्य फलम | सो ऽपि विषयवद्दूरापेतः | अतो विषयप्रयोजनाभावाद्विचारशास्त्रं नाऽरम्भणीयमिति पूर्वः पक्षः | अत्रोच्यते - मा नामाध्यापनेनार्थावबोधः प्रयुज्यताम् | तथापि साङ्गवेदाध्यायिनो निगमनिरुक्तव्याकरणैर्व्युत्पन्नस्य पौरुषेयग्रन्थेष्विव वेदे ऽप्यर्थावबोधः स्वत एव प्राप्नोति | ननु यथा ऽविषं भुङ्क्ष्व ऽइत्यत्र प्रतीयमामनो ऽप्यर्थो न विवक्षितः, तथा वेदार्थस्याविषयाद्यभावस्तदवस्थ इति चेत | न | विवक्षाया अमनोदितुमषक्यत्वात् | विषभोजनवाकायस्याऽप्तप्रणीतत्वेन बाधो मा भ्रूदिति मुख्यार्थस्तत्र परित्यक्तः | वेदे तु - कुतो न विवक्षितार्थत्वम् | विवक्षिते च वेदार्थे यत्र यत्र पुरुषस्य संदेहः स सर्वो ऽपि विचारशास्त्रस्य विषयः | तन्निर्णयः प्रयोजनम् | ततो ऽध्यापनविधिप्रयुक्तेनाध्ययनेन बुध्यमानस्यार्थस्य विचार्थत्वाद्विचारशास्त्रस्य वैधत्वं सिद्धम् || MJऐNय्C_१,१.३२-३४ ||

(द्वितीये धर्मलक्षणाधिकरणे सूत्रम् )

चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मः / Jऐम्_१,१.२ /

START MJऐNय् १,१.३५-३७

द्वितीयाधिकरणं भट्टमतेनारचयति --

विचारविषयो धर्मो लक्षणेन विवर्जितः / मानेनं वाथवोपेतस्वाभ्यामिति विचिन्त्यते // MJऐNय्_१,१.३५ //

लौकिकाकारहीनस्य तस्य किं नाम लक्षणम् / मानशङ्का तु दूरे ऽत्र प्रत्यक्षाद्यप्रवर्तनात् // MJऐNय्_१,१.३६ //

चोदमागस्य आकारो ह्यर्थत्वे सति लक्षणम् / अत एव प्रमाणं च चोदनैवात्र नो कुतः // MJऐNय्_१,१.३७ //

लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तुसिद्धिः | अत एवाऽहुः- ᳚मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणात्᳚इति | सजातीयविजातीयव्यावर्तको लक्ष्यगतः कश्चिल्लोकप्रसिद्ध आकारो लक्षणम् | तेन च लक्षणेन लक्ष्ये वस्तुनि संभावनाबुद्धौ जातायां प्रमातुमुद्युक्तः प्रमाणेन तदवगच्छति | तद्यथा - ऽ सास्नादिमती गौः ऽ इत्युपश्रुत्य चतुष्पात्सु जीवेषु तल्लक्षणलक्षितपदार्थमन्विष्य ऽइत्थ गौः ऽ इति चक्षुषावगच्छति | एवं च सत्यलौकिकत्वाद्धर्मस्य नास्ति लक्षणम् | तत्र कुतः प्रमातुमुद्योगः | कथञ्चित्तदुपयोगे ऽपि न तत्र प्रमाणसभ्दावः शाङ्कितुमपि शक्यः | न तावदत्र प्रत्यक्ष क्रमते | धर्मस्य रूपादिरहितत्वात् | अत एव व्याप्तिग्रहणाभावार्न्नानुमानम् | प्रत्यक्षाद्यनुमानमूलश्च शब्दस्य संगतिग्रहः | ततो व्युत्पत्त्यभावान्नाऽगमो ऽपि तत्र प्रवर्तते | तस्माद्धर्मो लक्षणप्रमाणरहित इति प्राप्ते ब्रूमः- मा भूच्चक्षुरादिगम्यो लौकिक आकारः | तथापि चोदनागम्यः स्वर्गफलसाधनत्वादिलक्षण आकारो ऽस्ति | ऽ तेन अर्थत्वे सति चोदनागम्यो धर्मः ऽ इति लक्षणं भवति | ऽअर्थो धर्मःऽ इत्युक्ते ब्रह्मणि चैत्यवन्दनादौ घटादौ चातिव्याप्तिः | तद्व्यवच्छेदाय ऽचोदनागम्यःऽ इत्युक्तम् | तावत्येवोक्ते विधिगम्ये ऽनर्थफलत्वेनानर्थरूपे श्येनाद्यभिचारकर्मण्यतिव्याप्तिः | तद्व्यवच्छेदाय ऽअर्थःऽ इत्युक्तम् | यद्यपि श्येनस्य शत्रुवधः फलम्, नतु नरकः, तथापि तस्य वधस्य नरकहेतुत्वाद्वधद्वारा श्येनो ऽनर्थः | न चैवमग्नीषोमीयपशुहिंसाया अपि वधत्वेन नरकहेतुत्वं स्यादिति शङ्कनीयम् | तस्याः क्रत्वङ्गत्वेन क्रतुफलस्वर्गव्यतिरेकेण फलान्तराभावात् | यतश्चोदनागम्यत्वे सत्यर्थत्वं धर्मलक्षणम् | अत एव गर्मे धर्मे गमकं विधिवाक्यं प्रमाणम् | यद्यपि प्रत्यक्षानुमानयोरविषयो धर्मः, तथापि प्रसिद्धेपदसमभिव्याहारेण व्युत्पत्तिः संभवति | तस्माल्लक्षणप्रमाणाभ्यामुपेतो धर्मः || MJऐNय्C_१,१.३५-३७ ||

START MJऐNय् १,१.३८-४०

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुतममाह -

यद्वा जिज्ञास्यवेदार्थः किं मन्त्राद्यवबोधितः / सिद्धार्थो ऽप्यथ विध्येकगम्यः कार्यार्थ एव वा // MJऐNय्_१,१.३८ //

सिद्धे ऽपि पुत्रजन्मादौ व्युत्पत्तेरूपपत्तितः / मन्त्रादिगम्यसिद्धस्य वेदार्थत्वे ऽपि का क्षतिः // MJऐNय्_१,१.३९ //

हर्षहेतुबहुत्वेन व्युत्पत्तिः पुत्रजन्मनि / दुर्लभा सुलभा कार्ये वेदार्थो ऽतः स एव हि // MJऐNय्_१,१.४० //

᳚अथातो धर्मजिज्ञासा᳚ [पू.मी.सू.१.१.१ ] इत्यत्राथशब्देन कृत्स्न वेदाध्ययनानन्तर्यमुच्यते | अतःशब्देन कृत्स्नस्य वेदस्य विवक्षितार्थत्वं हेतू᳚क्रियते | उक्तशब्दद्वयानुसारेण धर्मशब्दो ऽपि कृत्स्नं वेदार्थमाचष्टे | ततः सूत्रे ऽवेदार्थो जिज्ञास्यः ऽ इति प्रतिज्ञा कृता | तत्र संशयः - किं मन्त्रार्थवादप्रतीतः सिद्धार्थो ऽपि वेदार्थो भवति, किंवा विधिवाक्यप्रतीतः कार्यार्थं एव वेदार्थः, इति | तत्र - ᳚लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदे ऽपि बोधकः᳚ इति ज्ञायेन व्युत्पत्त्यनुसारी वेदार्थो वर्णनीयः | व्युत्पत्तिश्च सिद्धार्थे ऽप्यस्ति | ऽपुत्रस्ते जातः ऽ इति वार्ताहरव्याहारजन्यं श्रोतुर्हर्षमनुमाय हर्षहेतौ पुत्रजन्मनि संगतिं प्रतिपद्यते | अतो मन्त्रार्थवादप्रतीतो ऽप्यर्थो वेदार्थ इति प्राप्ते ब्रूमः - पुत्रजन्मवद्धर्षहेतूनां धनलाभादीनां बहुत्वादस्य वाक्यस्कय पुत्रजन्मैवार्थ इति निर्णयो दुर्लभः | ऽगामानय ऽ इति वाक्ये तु गवानयनरूपां मध्यमबृद्धप्रवत्तिमवलोक्य संगतिग्रहणं सुलभम् | तस्मात्कार्यरूप एव वैदार्थ इति || MJऐNय्C_१,१.३८-४० ||

(तृतीये धर्मप्रमाणपरीक्षाधिकरणे सूत्रम् )

तस्य निमित्तपरीष्टिः / Jऐम्_१,१.३ /

START MJऐNय् १,१.४१-४२

तृतीयाधिकरणं भट्टमतेनारचयति -

धर्मस्य ज्ञापकं मानं यदुक्तं चोदनात्मकम् / एतत्किं न परीक्ष्यं स्यात्किंवा सम्यक्परीक्ष्यताम् // MJऐNय्_१,१.४१ //

मानोपदेशान्मेयस्य सिद्धत्वात्किं परीक्षया / मैवं विचारशास्त्रे ऽस्मिन्परीक्षोपेक्षते कुतः // MJऐNय्_१,१.४२ //

स्पष्टोर्थः || MJऐNय्C_१,१.४१-४२ ||

START MJऐNय् १,१.४३-४४

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरूमतमाह -

आदौ परीक्ष्यो वेदार्थश्चोदनामानताथवा / वेदार्थस्य प्रधानत्वात्प्रथमं तत्परीक्ष्यताम् // MJऐNय्_१,१.४३ //

चोदनामानतैवात्र प्रथमं साध्यतां गता / अनपेक्षतया तस्य यतो मुख्यत्वमाश्रितम् // MJऐNय्_१,१.४४ //

द्वितीयाध्यायाद्यैः कर्मभेदशेषशेषित्वादिरूपो वेदार्थः सूत्रकारेण परीक्षिष्यते | चोजनाप्रामाण्यं तु प्रथमाध्याये परीक्ष्यते | तदैतदयुक्तम् | कुतः | वेदार्थस्य प्रधानत्वेनाऽदौ परीक्ष्ययीत्वात् | प्रधानभागे हि वेदः | पुरूषार्थत्वेनानुष्ठेयत्वात् | प्रधाणं तु तद्वेवनाय प्रवृत्तं सत्तच्छेषतयान प्रधानमिति प्राप्ते ब्रूमः- अस्त्वनुष्ठानोपायो वेदार्थप्रमाणयोः प्रधानोत्सर्जतभावः | प्रमाणप्रमेयभावोपायौ तु प्रमाणस्यैव मुख्यत्वं निरपेक्षत्वात् | नहि स्वतः प्रमाण्यवादिनां मते सापेक्षया प्रमाणस्यास्ति | प्रमेयं तु सारेक्षम् | ऽमानावीना मेथसिद्धिः ऽ इत्युक्तत्वात् | तदेतन्मुख्यत्वमाश्रित्य सूत्रकारः प्रमाणपरीक्षामादौ चकारेति यज्यते | अयान्वत्प्रा अथान्यत्प्राधान्यमाश्रित्य धर्मविचार एवादौ कस्मान्न कृतः? | न कृतः - अपरीक्षितेन प्रमाणेन धर्मस्यासिद्धौ तद्विचारस्याऽश्रयासिद्धेः ||

तदेवमधिकरणत्रये व्युत्पादनाय भाट्टप्राभाकरमतभेद उपन्यस्तः || MJऐNय्C_१,१.४३-४४ ||

अथ प्रायेण भट्टमतमेवोपन्यस्यते - (चतुर्थे धर्मे प्रत्यक्षाद्यगम्यत्वाधिकरणे सूत्रम् ||)

सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षम् अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् / Jऐम्_१,१.४ /

START MJऐNय् १,१.४५-४६

चतुर्थाधिकरणमारचयति -

प्रत्यक्षादिभिरप्येष गम्यते विधिनैव वा / अक्षादीनां प्रमाणत्वान्मेयधर्मावभासिता // MJऐNय्_१,१.४५ //

वर्तमानैकविषयमक्षं धर्मस्तु भाव्यसौ / अक्षमूलो ऽनुमानादिस्तेन विध्येकमेयता // MJऐNय्_१,१.४६ //

अक्षं प्रत्यक्षम् / प्रत्यक्षादीनां प्रमाणत्वात्प्रमेयावभासकत्वं तावदविवादम् | धर्मश्च प्रमेयः, असंदिग्धाविपर्यस्तत्वे सति बुध्यमानत्वात्, घटादिवत् | तस्मात्प्रत्यक्षादिभिरप्येष धर्मो गम्यत इति प्राप्ते - ब्रूमः - धर्मस्य प्रमेयत्वे ऽपि प्रत्यक्षयोग्यता नास्ति, प्रत्यक्षस्य वर्तमानमात्रविषयत्वात् | यस्तु प्रत्यक्षस्यात्यन्तमविषयः, तत्रानुमानादीनां कैव कथा | क्वचित्प्रत्यक्षेण गृहीते व्याप्त्यादौ पश्चादनुमानादीनां प्रवृत्तिः | तस्माद्विधिनैव धर्मो गम्यते || MJऐNय्C_१,१.४५-४६ ||

(पञ्चमे धर्मे विधिप्रामाण्याधिकरणे सूत्रम् ||)

औत्पत्तिकस् तु शब्दस्यार्थेन संबन्धस् तस्य ज्ञानम् उपदेशो ऽव्यतिरेकश् चार्थे ऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं बादरायणस्यानपेक्षत्वात् / Jऐम्_१,१.५ /

START MJऐNय् १,१.४७-४८

पञ्चमाधिकरणमारचयति -

अबोधको बोधको वा न तावद्बोधको विधिः / शक्तेरलौकिके धर्मे ग्रहणं दुर्घटं यतः // MJऐNय्_१,१.४७ //

समभिव्याहृते धर्मे शक्तिग्रहणसंभवात् / बोधकस्य विधेर्मात्वमनपेक्षतया स्थितम् // MJऐNय्_१,१.४८ //

यथा धर्मे प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं नास्ति, तथा विधेरपि नास्ति प्रामाण्यम् | शक्तिग्रहणपूर्वकं हि प्रामाण्यमाप्तवाक्यस्य लोके दृष्टम् | शक्तिश्च लोकप्रसिद्धे गवादौ गृह्यते | धर्मस्त्वलौकिकः | अतस्तत्र शक्तिग्रहणं दुर्घटम् | तस्माद्विधेरबोधकत्वान्न धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ते - ब्रूमः - यथा ऽप्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबतिऽ इत्यत्र मधुकरपदस्यार्थमजानन्नन्यपदार्थमवगत्य तत्यमभिव्याहारात् कमलस्य मध्यगते मधुपानं कुर्वति दृश्यमानभ्रमरे मधुकरशब्दस्य सङ्गतिं गृहीत्वा वाक्यार्थं प्रतिपद्यते, तथा ऽकारीर्या वृष्टिकामो यजेतऽ इत्यत्र लोकप्रसिद्धार्थवृष्ट्यादिपदसमभिव्याहारादलौकिकभावनायां विधेः सङ्गतिं गृहीत्वा विधिवाक्यार्थं पुरुषो बुध्यते | तस्मादबोधकत्वलक्षणमप्रामाण्यं नास्ति | न च संवादाभावादप्रामाण्यम्, समनन्तरभाविप्रतिनियतफले वृष्ट्यादौ संवादस्यापि संभवात् | अनियतदृष्टफले चित्रयागादौ, प्रतिनियतजन्मान्तरफले ज्योतिष्टोमादौ च संवादः कथमिति चेत्, एवं तर्हि स्वतःप्रामण्याभ्युपगमान्नास्ति क्वापि संवादाद्यपेक्षा | तस्मादबोधकत्वसापेक्षत्वयोरप्रामाण्यकारणयोरभावाद्विधेः स्वतःसिद्धं प्रामाण्यं नापह्नोतुं शक्यम् || MJऐNय्C_१,१.४७-४८ ||

(षष्ठे शब्दनित्यताधिकरणे सूत्राणि ६-२३)

कर्मैके तत्र दर्शनात् / Jऐम्_१,१.६ /

अस्थानात् / Jऐम्_१,१.७ /

करोति शब्दात् / Jऐम्_१,१.८ /

सत्त्वान्तरे च यौगपद्यात् / Jऐम्_१,१.९ /

प्रकृति विकृत्योश् च / Jऐम्_१,१.१० /

वृद्धिश् च कर्तृभूम्नास्य / Jऐम्_१,१.११ /

समं तु तत्र दर्शनम् / Jऐम्_१,१.१२ /

सतः परमदर्शनं विषयानागमात् / Jऐम्_१,१.१३ /

प्रयोगस्य परम् / Jऐम्_१,१.१४ /

आदित्त्यवद्यौगपद्यम् / Jऐम्_१,१.१५ /

वर्णान्तरम् अविकारः / Jऐम्_१,१.१६ /

नादवृद्धिपरा / Jऐम्_१,१.१७ /

नित्यस् तु स्याद् दर्शनस्य परार्थत्वात् / Jऐम्_१,१.१८ /

सर्वत्र यौगपद्यात् / Jऐम्_१,१.१९ /

संख्याभावात् / Jऐम्_१,१.२० /

अनपेक्षत्वात् / Jऐम्_१,१.२१ /

प्रख्याभावाच् च योगस्य / Jऐम्_१,१.२२ /

लिङ्गदर्शनाच् च / Jऐम्_१,१.२३ /

START MJऐNय् १,१.४९-५०

षष्ठाधिकरणमारचयति -

विध्यादिरूपो यः शब्दः सो ऽनित्यो ऽथाविनश्वरः / अनित्यो वर्णरूपत्वाद्वर्णे जन्मोपलम्भनात् // MJऐNय्_१,१.४९ //

अबाधितप्रत्यभिज्ञाबलाद्वर्णस्य नित्यता / उच्चारणप्रयत्नेन व्यज्यते ऽसौ न जन्यते // MJऐNय्_१,१.५० //

शब्दनित्यत्ववादिनो वैयाकरणास्तावदेवं मन्यन्ते - वर्णसमूहश्रवणानन्तरं ऽइदमेकं पदम्ऽ इति प्रत्ययो मानसप्रत्यक्षेणोत्पद्यते | तस्य च प्रत्ययस्य वर्णव्यतिरिक्तः कश्चित् स्फोटनामकः पदार्थो विषयः | स च नित्यः | स एव शब्दः, न तु वर्णा इति | तदेतन्नैयायिकादयो न सहन्ते | वर्णेष्वेवैकार्थावच्छेदोपाधिना पदैक्यबुद्धेरुपपत्तौ वर्णातिरिक्तस्फोटकल्पना निरर्थिका | तस्माद्वर्णानामेव शब्दत्वम् | वर्णाश्च प्रतिपुरुषं प्रत्युच्चारणं च जन्मविनाशवन्त उपलभ्यन्ते | तस्मादनित्यः शब्दः | तस्य च कारणदोषसंभवाद्विधेरप्रामाण्यमिति पूर्वः पक्षः ||

बहुभिः पुरुषैः प्रत्येकं बहुकृत्व उच्चारिते गोशब्दे ऽत एवेमे गकारादयो वर्णाःऽ इत्यबाधितप्रत्यभिज्ञा जायते | तद्बलान्नित्या वर्णाः | न च वर्णानां जन्माभावे बहुकृत्व उच्चारणप्रयत्नो व्यर्थ इति शङ्कनीयम्, तत्प्रयत्नस्य व्यञ्जकत्वाङ्गीकारात् | एवं सति पुरुषभेदादुच्चारणभेदाश्च यथायोगमुदात्तादिभेदैः पटुमृदुत्वादिभेदैश्चोपेतान्ध्वनिविशेषानुत्पाद्य चरितार्था भविष्यन्ति | तस्मान्नित्ये शब्दे कारणदोषाभावान्नास्त्यप्रामाण्यम् || MJऐNय्C_१,१.४९-५० ||

(सप्तमे वेदप्रत्यायकत्वाधिकरणे सूत्राणि २४-२६)

उत्त्पत्तौ वावचनाः स्युर् अर्थस्यातन्निमित्तत्वात् / Jऐम्_१,१.२४ /

तद्भूतानां क्रियार्थेन सामाम्नायो ऽर्थस्य तन्निमित्तत्त्वात् / Jऐम्_१,१.२५ /

लोके सन्नियमात् प्रयोगसन्निकर्षः स्यात् / Jऐम्_१,१.२६ /

START MJऐNय् १,१.५१-५२

सप्तमाधिकरणमारचयति -

वेदवाक्यममानं स्यान्मानं वा नास्य मानता / पृथक्सङ्गत्यपेक्षायामनपेक्षत्ववर्जनात् // MJऐNय्_१,१.५१ //

वेदे ऽपि लोकवन्नैव वाक्यार्थे सङ्गतिः पृथक् / ग्रहीतव्या ततो वाक्यं प्रमाणं नैरपेक्ष्यतः // MJऐNय्_१,१.५२ //

यद्यपि वर्णानां नित्यत्वादेकार्थावच्छेदकस्य पदस्यापि वर्णरूपतयानित्यत्वाद्वर्णपदद्वारा वेदस्य कारणसापेक्षत्वं नास्ति, तथापि ऽअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामःऽ इत्यादिवाक्यस्य वाक्यार्थे सङ्गतिग्रहणमपेक्षितम् | तस्मान्नैरपेक्ष्याभावात्प्रामाण्यं नास्तीति प्राप्ते - ब्रूमः - लोके ऽगामानयऽ इत्यादिवृद्धप्रयोगे पदपदार्थयोरेव सङ्गतिर्गृह्यते | वाक्यं त्वाकाङ्क्षायोग्यतासन्निधिवशात् स्वार्थं प्रतिपादयतीत्यविवादम् | तथा वेदवाक्यस्यापि प्रत्यायकत्वादनपेक्षत्वेन प्रामाण्यमविरुद्धम् || MJऐNय्C_१,१.५१-५२ ||

(अष्टमे वेदापौरुषेयत्वाधिकरणे सूत्राणि २७-३२)

वेदांश् चैके सन्निकर्षं पुरुषाख्याः / Jऐम्_१,१.२७ /

अनित्यदर्शनाच् च / Jऐम्_१,१.२८ /

उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् / Jऐम्_१,१.२९ /

आख्या प्रवचनात् / Jऐम्_१,१.३० /

परन्तु श्रुतिसामान्यमात्रम् / Jऐम्_१,१.३१ /

कृते वा विनियोगः स्यात् कर्मणः संबन्धात् / Jऐम्_१,१.३२ /

START MJऐNय् १,१.५३-५४

अष्टमाधिकरणमारचयति -

पौरुष्यं न वा वेदवाक्यं स्यात्पौरुष्यता / काठकादिसमाख्यानाद्वाक्यत्वाच्चान्यवाक्यवत् // MJऐNय्_१,१.५३ //

समाख्याध्यापकत्वेन वाक्यत्वं तु पराहतम् / तत्कर्त्रनुपलम्भेन स्यात्ततो ऽपौरुषेयता // MJऐNय्_१,१.५४ //

ऽकाठकम्, कौथुमम्, तैत्तिरीयकम्ऽ इत्यादिसमाख्या तत्तद्वेदविषया लोके दृष्टा | तद्धितप्रत्ययश्च ऽतेन प्रोक्तम्ऽ [पाणि. सू. ४.३.१०१] इत्यर्थे वर्तते | तथा सति ऽव्यासेन प्रोक्तं वैयासिकं भारतम्ऽ इत्यादाविव पौरुषेयत्वं प्रतीयते | किञ्च ऽविमतं वेदवाक्यं पौरुषेयम्, वाक्यत्वात्, कालिदासादिवाक्यवत्ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः - अध्ययनसंप्रदायप्रवर्तकत्वेन समाख्योपपद्यते | कालिदासादिग्रन्थेषु तत्तत्सर्गावसाने कर्तार उपलभ्यन्ते | तथा वेदस्यापि पौरुषेयत्वे तत्कर्तोपलभ्येत | न चोपलभ्यते | अतो वाक्यत्वहेतुः प्रतिकूलतर्कपराहतः | तस्मादपौरुषेयो वेदः | तथा सति पुरुषबुद्धिदोषकृतस्याप्रामाण्यस्यानाशङ्कनीयत्वाद्विधिवाक्यस्य धर्मे प्रामाण्यं सुस्थितम् || MJऐNय्C_१,१.५३-५४ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः //

(अथ द्वितीयः पादः) (प्रथमे ऽर्थवादाधिकरणे सूत्राणि १-१८)

आम्नायस्य क्रियार्थत्वाद् आनर्थक्यम् अतदर्थानां तस्माद् अनित्यम् उच्यते / Jऐम्_१,२.१ /

शास्त्रदृष्टाविरोधाच् च / Jऐम्_१,२.२ /

तथाफलाभावात् / Jऐम्_१,२.३ /

अन्यानर्थक्यात् / Jऐम्_१,२.४ /

अभागिप्रतिषेधाच् च / Jऐम्_१,२.५ /

अनित्यसंयोगात् / Jऐम्_१,२.६ /

विधिना त्व् एकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः / Jऐम्_१,२.७ /

तुल्यं च साम्प्रदायिकम् / Jऐम्_१,२.८ /

अप्राप्ता चानुपपत्तिः प्रयोगे हि विरोधः स्याच् छब्दार्थस् त्व् अप्रयोगभूतस् तस्माद् उपपद्येत / Jऐम्_१,२.९ /

गुणवादस् तु / Jऐम्_१,२.१० /

रूपात् प्रायात् / Jऐम्_१,२.११ /

दूरभूयस्त्वात् / Jऐम्_१,२.१२ /

अपराधात् कर्तुश् च पुत्रदर्शनम् / Jऐम्_१,२.१३ /

आकालिकेप्सा / Jऐम्_१,२.१४ /

विद्याप्रशंसा / Jऐम्_१,२.१५ /

सर्वत्वम् आधिकारिकम् / Jऐम्_१,२.१६ /

फलस्य कर्मनिष्पत्तेस् तेषां लोकवत्परिमाणतः फलविशेषः स्यात् / Jऐम्_१,२.१७ /

अन्त्ययोर् यथोक्तम् / Jऐम्_१,२.१८ /

द्वितीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति -

START MJऐNय् १,२.१-३

वायुर्वा इत्येवमादेरर्थवादस्य मानता / न विधेये ऽस्ति धर्मे किं किंवासौ तत्र विद्यते // MJऐNय्_१,२.१ //

विध्यर्थवादशब्दानां मिथोपेक्षापरिक्षयात् / नास्त्येकवाक्यता धर्मे प्रामाण्यं संभवेत्कुतः // MJऐNय्_१,२.२ //

विध्यर्थवादौ साकाङ्क्षौ प्राशस्त्यपुरुषार्थयोः / तेनैकवाक्यता तस्माद्वादानां धर्ममानता // MJऐNय्_१,२.३ //

काम्यपशुकाण्डे विध्यर्थवादौ श्रूयेते | ऽवायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामःऽ इति विधिः | ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता, वायुमेव स्वेन भागधेयेनोपधावति, स एवैनं भूतिं गमयतिऽ इत्यर्थवादः | तत्र विधिवाक्यगता वायव्यादिशब्दा अर्थवादशब्दनैरपेक्ष्येणैव विशिष्टमर्थं विदधति | अर्थवादशब्दश्चेतरनैरपेक्ष्येणैव भूतार्थमन्वाचक्षते | ऽक्षिप्रगामी वायुः स्वोचितेन भागेन तोषितो भागप्रदायैश्वर्यं प्रयच्छतिऽ इत्युक्ते रामायणभारतादाविव वृत्तान्तः कश्चित् प्रतीयते, न त्वनुष्ठेयं किञ्चित् | अत एकवाक्यत्वाभावान्नास्त्यर्थवादस्य धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्ते - ब्रूमः - मा भूत्पदैकवाक्यता | वाक्यैकवाक्यता तु विद्यते | विधिवाक्यं तावत् पुरुषं प्रेरयितुं विधेयार्थस्य प्राशस्त्यमपेक्षते | अर्थवादवाक्यं च फलवदर्थावबोधपर्यवसिताध्ययनविधिपरिगृहीतत्वेन पुरुषार्थमपेक्षते | तत्र पुरुषार्थपर्यवसितविध्यपेक्षितं प्राशस्त्यं लक्षणावृत्त्या समर्पयदर्थवादवाक्यं विधिवाक्येन सहैकवाक्यतामापद्यते | ऽयतः क्षिप्रगामिस्वभावतया शीघ्रफलप्रदो वायुरस्य पशोर्देवता, ततः प्रशस्तमिमं वायव्यं पशुमालभेतऽ इति वाक्ययोरन्वयः | तस्मादर्थवादा धर्मे प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.१-३ ||

START MJऐNय् १,२.४

अस्मिन्नेवाधिकरणेमतान्तरमनुसृत्य पूर्वोत्तरपक्षावाह -

वादोक्तहेत्वपेक्षत्वान्न विधेर्मानतेति चेत् / सत्यन्वये स्तुतिद्वारा नापेक्षेति गुरुर्जगौ // MJऐNय्_१,२.४ //

ऽयतो वायुः क्षिप्रमेव फलप्रदः, अतो वायव्यमालभेतऽ इत्येवमर्थवादोक्तं हेतुमपेक्ष्य विधिः पुरुषं नियुङ्क्ते | ततः सापेक्षत्वादप्रमाणमिति पूर्वपक्षः ||

ऽविमतं कर्मानुष्ठेयम्, फलप्रददेवतोपेतत्वात्, राजसेवादिवत्ऽ इत्यनुमानं यद्यर्थवादे विवक्ष्यते, तदानीमागमप्रमाणस्य विधिवाक्यस्य प्रमाणान्तरसापेक्षत्वं स्यात् | न त्वेवं विवक्षितम् | किन्तु फलप्रददेवतातोषकत्वोपन्यासमुखेन कर्मप्राशस्त्यमुपलक्ष्यते | तथा सति ऽप्रशस्तं कर्मानुष्ठेयम्ऽ इत्यस्मिन्नर्थे सार्थवादस्य विदेः पर्यवसानादेकवाक्यता लभ्यते | तत्र कुतः सापेक्षत्वम् | तस्मात् विधिः प्रमाणम् इति सिद्धान्तः || MJऐNय्C_१,२.४ ||

(द्वितीये विधिवन्निगदाधिकरणे सूत्राणि १९-२५)

विधिर् वा स्याद् अपूर्वत्वाद् वादमात्रम ह्य् अनर्थकम् / Jऐम्_१,२.१९ /

लोकवद् इति चेत् / Jऐम्_१,२.२० /

न पूर्वत्वात् / Jऐम्_१,२.२१ /

उक्तं तु वाक्यशेषत्वम् / Jऐम्_१,२.२२ /

विधिश् चानर्थकः क्वचित् तस्मात् स्तुतिः प्रतीयेत तत्सामान्याद् इतरेषु तथात्वम् / Jऐम्_१,२.२३ /

प्रकरणे सम्भवन्नपकर्षो न कल्प्येत विध्यानर्थक्यं हि तं प्रति / Jऐम्_१,२.२४ /

विधौ च वाक्यभेदः स्यात् / Jऐम्_१,२.२५ /

START MJऐNय् १,२.५-७

द्वितीयाधिकरणमारचयति -

ऊर्जो ऽवरुध्या इत्येष विधिवन्निगदो न किम् / यूपौदुम्बरतां स्तौति स्तौति वा तद्विधित्सया // MJऐNय्_१,२.५ //

चतुर्थ्या फलतालाभाद्यूपौदुम्बरता फलम् / ऊर्जो ऽवरोधं कथयन्कथं स्तुतिपरो भवेत् // MJऐNय्_१,२.६ //

अस्तुतौदुम्बरत्वस्याविधानात्कस्य तत्फलम् / अर्थद्वैधे वाक्यभेदस्तेन स्तावक एव सः // MJऐNय्_१,२.७ //

इदमाम्नायते - ऽऔदुम्बरो यूपो भवति, ऊर्ग्वा उदुम्बरः, ऊर्क्पशवः, ऊर्जैवास्मा ऊर्जं पशूनाप्नोति, ऊर्जो ऽवरुध्यैऽ इति | अमृतशब्दाभिधेयो ऽत्यन्तसारभूतः सूक्ष्मो ऽन्नरसः ऊर्गुच्यते | उदुम्बररूपयोर्जा यजमानार्थमध्वर्युः पशुरूपामूर्जमाप्नोति | ततो यूपस्यौदुम्बरत्वमूर्जः सम्पादनाय भवतीत्यर्थः | अत्र ऽअवरुध्यैऽ इति तादर्थ्ये चतुर्थी | तया फलत्वं गम्यते | ऽधनलाभाय राजसेवाऽ इत्यादौ तद्दर्शनात् | न च फलपरस्य वचनस्य स्तावकत्वं युज्यते | अन्यथा स्वर्गकाम इत्यत्र स्वर्गशब्दस्यापि ज्योतिष्टोमस्तावकत्वप्रसङ्गादिति प्राप्ते - ब्रूमः - अयमूर्जो ऽवरोधः कस्य फलं स्यात् - किमविहितस्यौदुम्बरत्वस्य, उत विहितस्य | नाऽद्यः, अनुष्ठानमन्तरेण द्रव्यमात्रात् फलानुत्पत्तेः | द्वितीये किमत्र विधिः प्रत्यक्षः, उतोन्नेयः | नाऽद्यः, ऽऔदुम्बरो यूपो भवतिऽ इत्यत्र लिङ्प्रत्ययाश्रवणात् | द्वितीये स्तुत्या स उन्नेयः | न चात्र स्तुतिमङ्गीकरोषि | अथोच्येत - ऽविधानायौदुम्बरत्वं स्तूयते तत्फलं चावबोध्यतेऽ इति | तर्हि वाक्यं भिद्येत | ततः फलविधिवन्निगद्यमानमप्येतद्वाक्यं स्तावकमेव || MJऐNय्C_१,२.५-७ ||

START MJऐNय् १,२.८

अत्रैवगुरुमतेनपूर्वोत्तरपक्षावाह -

आप्नोतीति विधित्वस्य वादत्वस्याप्यनिर्णयात् / न प्रमा चोदनेत्येतन् वादो ह्येकवाक्यतः // MJऐNय्_१,२.८ //

ऊर्जं पशूनाप्नोति इत्यपूर्वार्थत्वाद्विधित्वं प्रतिभासते, लिङ्ङाद्यभावादर्थवादत्वम् | अतः सन्दिग्धत्वान्न प्रामाण्यं चोदनाया इति पूर्वपक्षः ||

एकवाक्यत्वलाभेनार्थवादत्वं निर्णीयते | अतः प्रमाणं चोदना इति राद्धान्तः || MJऐNय्C_१,२.८ ||

(तृतीये हेतुवन्निगदाधिकरणे सूत्राणि २६ - ३० )

हेतुर् वा स्याद् अर्थवत्वोपपत्तिभ्याम् / Jऐम्_१,२.२६ /

स्तुतिस् तु शब्दपूर्वत्वाद् अचोदना तस्य / Jऐम्_१,२.२७ /

अर्थे स्तुतिर् अन्याय्येति चेत् / Jऐम्_१,२.२८ /

अर्थस् तु विधिशेषत्वाद् यथा लोके / Jऐम्_१,२.२९ /

यदि च हेतुर् अवतिष्ठेत निर्देशात् सामान्याद् इति चेद् अवस्था विधीनां स्यात् / Jऐम्_१,२.३० /

तृतीयाधिकरणमारचयति -

START MJऐNय् १,२.९-१०

तेन ह्यन्नमिति प्रोक्तो वादो हेतुरुत स्तुतिः / हिना श्रुता हेतुतातः शूर्पमन्यच्च साधनम् // MJऐNय्_१,२.९ //

शूर्पसाधनता श्रौती नाश्रौतैः सा विकल्प्यते / अतो निरर्थको हेतुः स्तुतिस्तस्मात्प्रवर्तिका // MJऐNय्_१,२.१० //

इदमाम्नायेत - ऽशूर्पेण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियतेऽ अयमर्थवादो विधेये शूर्पे हेतुत्वेनान्वेति | हिशब्दस्य हेतुवायित्वात् | ऽ यस्मादन्नसाधनं, तस्माच्छूर्पेण होतव्यम् ऽ इत्युक्ते ऽ यद्यदन्नसाधनं दर्वीपिठरादिकं तेन सर्वेण होतव्यम् ऽ इति लभ्यते | ततः ऽ पिठरादयः शूर्पेण सह विकल्प्यन्ते ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः-- शूर्पस्य होमसाधनत्वं श्रौतम्, तृतीयया तदवगमात् | पिठरादीनां त्वानुमानिकम् | अतो ऽसमानबलत्वान्न विकल्पो युक्तः | ततो हेतुर्व्यर्थः | स्तुत्रिः प्ररोचनायोपयुक्ता, तस्मात्स्तुतित्वेनान्वयः || MJऐNय्C_१,२.९-१० ||

(चतुर्थे मन्त्रलिङ्गाधिकरणे सूत्राणि ३१ - ५३ )

तदर्थशास्त्रात् / Jऐम्_१,२.३१ /

वाक्यनियमात् / Jऐम्_१,२.३२ /

बुद्धिशास्त्रात् / Jऐम्_१,२.३३ /

अविद्यमानवचनात् / Jऐम्_१,२.३४ /

अचेतने ऽर्थबन्धनात् / Jऐम्_१,२.३५ /

अर्थविप्रतिषेधात् / Jऐम्_१,२.३६ /

स्वाध्यायवद्वचनात् / Jऐम्_१,२.३७ /

अविज्ञेयात् / Jऐम्_१,२.३८ /

अनित्यसंयोगान् मन्त्रार्थानर्थक्यम् / Jऐम्_१,२.३९ /

अविशिष्टस् तु वाक्यार्थः / Jऐम्_१,२.४० /

गुणार्थेन पुनः श्रुतिः / Jऐम्_१,२.४१ /

परिसंख्या / Jऐम्_१,२.४२ /

अर्थवादो वा / Jऐम्_१,२.४३ /

अविरुद्धं परम् / Jऐम्_१,२.४४ /

संप्रैषे कर्मगर्हानुपालम्भः संस्कारत्त्वात् / Jऐम्_१,२.४५ /

अभिधाने ऽर्थवादः / Jऐम्_१,२.४६ /

गुणाद् अप्रतिषेधः स्यात् / Jऐम्_१,२.४७ /

विद्यावचनम् असंयोगात् / Jऐम्_१,२.४८ /

सतः परमविज्ञानम् / Jऐम्_१,२.४९ /

उक्तश् चानित्यसंयोगः / Jऐम्_१,२.५० /

लिङ्गोपदेशश् च तदर्थवत् / Jऐम्_१,२.५१ /

ऊहः / Jऐम्_१,२.५२ /

विधिशब्दाश् च / Jऐम्_१,२.५३ /

चतुर्थाधिकरणमारचयति -

START MJऐNय् १,२.११-१२

मन्त्रा उरु प्रथस्वेति किमदृष्टैकहेतवः / यागेषूत पुरोडाशप्रथनादेश्च भासकाः // MJऐNय्_१,२.११ //

ब्राह्मणेनापि तद्भानान्मन्त्राः पुण्यैकहेतवः / न तद्भानस्य दृष्टत्वाद्दृष्टं वरमदृष्टतः // MJऐNय्_१,२.१२ //

ऽउरु प्रथस्वऽ इत्ययं कश्चिन्मन्त्रः | तस्यायमर्थः - भोः पुरोडाश, स्वमुरुविपुलता यथा भवति तथा प्रसर ऽ इति | एवमादयो मन्त्रा यागप्रयोगेपूच्चार्यमाणा अदृष्टमेव जनयन्ति | नत्वर्थप्रकाशनाय तदुच्चारणम् | पुरोडाशप्रथन लक्षणस्यार्थस्य व्राह्मणवाक्येनापि भासनात् थ ऽउरु प्रथस्वेति पुरोडाशं प्रथयतिऽ इति हि ब्राह्मणवाक्यम् ,[इति चेत्ट | नैतद्युक्तम् | अर्थप्रत्यायनस्य दृष्टप्रयोजनस्कय संभवे सति केवलादृष्टस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् | तस्माद्दृष्टमर्थानुस्मपणमेव यागप्रयोगे मन्त्रोच्चारणस्य प्रयोजनम् | ब्राह्मणवाक्येनाप्यर्थानुस्मरणसंभवे ऽमन्त्रेणैवानुस्मपणीयम् ऽ इति यो नियमः, तस्य दृष्टासंभवाददृष्टं प्रयोजनमस्तु || MJऐNय्C_१,२.११-१२ ||

START MJऐNय् १,२.१३

अत्रैव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह -

मन्त्रब्राह्मणयोर्यद्वा कलहो विनियोजने / न मन्त्रलिङ्गसिद्धार्थमनुवक्तीतरद्यतः // MJऐNय्_१,२.१३ //

अस्य मन्त्रस्य लिङ्गेन विनियोगे ब्राह्मणवाक्यमविवक्षितार्थे स्यात् | वाक्येन विनियोग मन्त्रलिङ्गं न विवक्ष्येत | इत्युभयोर्विरोधादप्रामाण्यं चोदनाया इति पूर्वेः पक्षः | नायं विरोधः, प्रबलेन हि लिङ्गेन विनियोगसिद्धौ वाक्यस्यानुवादकत्वादिति - राद्धान्तः || MJऐNय्C_१,२.१३ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः

अथ तृतीयः पादः

(प्रथमे स्मृतिप्रामाण्याधिकरणे सूत्रे १-२)

धर्मस्य शब्दमूलत्वाद् अशब्दम् अनपेक्षं स्यात् / Jऐम्_१,३.१ /

अपि वा कर्तृसामान्यात् प्रमाणम् अनुमानं स्यात् / Jऐम्_१,३.२ /

START MJऐNय् १,३.१-२

तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति -

अष्टकादिस्मृतेर्धर्मे न मात्वं मानताथवा / निर्मूलत्वान्न मानं सा वेदार्थोक्तौ निरर्थता // MJऐNय्_१,३.१ //

वैदिकैः स्मर्यमाणत्वात्संभाव्या वेदमूलता / विप्रकीर्णार्थसेक्षेपात्सार्थत्वादस्ति मानता // MJऐNय्_१,३.२ //

᳚अष्टकाः कर्तव्याः᳚इत्यादि स्मृतिवाक्यं न धर्मे प्रमाणम , पौरुषेयवाक्यत्वे सति मूलप्रमाणरहितत्वात् , विप्रलम्भकवाक्यत्वात् | अथ मूलप्रमाणवत्त्वाय वेदार्थ एव स्मृतिरनर्था स्यात् | तदानीमनुवादकत्वादप्रामाण्यमिति प्राप्ते - ब्रूमः -- ऽ विमता स्मृतिर्वेदमूला, वैदिकमन्वादिप्रणीतस्मृतित्वात् , उपनयानाध्ययनादिस्मृतिवत् ऽ | न च वैयर्थ्ये शङ्कनीयम् | अस्मदादीनां प्रत्यक्षेषु परोक्षेषु चं नानावेदेषु विप्रकीर्णस्यानुष्ठेयार्थस्यैकत्र संक्षिप्यमाणत्वात् | तस्मादियं स्मृतिधर्मे प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.१-२ ||

START MJऐNय् १,३.३

अस्मिन्नेव मतान्तरेण पूर्वोत्तरपक्षावाह -

न मा स्मार्ताष्टङ्काङ्गत्वाद्यां जना इति मन्त्रगीः / तन्न स्मृतेर्मूलवेदे ऽनुमिते मात्वसंभवात् // MJऐNय्_१,३.३ //

ऽयां जनाः प्रतिनन्दति ऽ इत्ययं मन्त्रोष्टकाश्राद्धस्याङ्गम् | तेच्च श्राद्धं स्मार्तम् | न हि तस्य प्रतिपादकं वेदवाक्यमुपलभामहे | तस्मादिदं मन्त्रवाक्यं न धर्मे प्रमाणमिति चेत् | न | तन्मूलस्य वेदस्यानुमेयत्वात् | अनुमानं च दर्शितम् | तस्मादसौ मन्त्रो धर्मे प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.३ ||

(द्वितीये श्रुतिप्राबल्याधिकरणे सूत्रम्)

विरोधे त्व् अनपेक्ष्यं स्याद् असति ह्य् अनुमानम् / Jऐम्_१,३.३ /

START MJऐNय् १,३.४-५

द्वितीयाधिकरणमारचयति -

औदुम्बरी वेष्टनीया सर्वेत्येषा स्मृतिर्मितिः / अमितिर्वेति संदेहे मितिः स्यादष्टकादिवत् // MJऐNय्_१,३.४ //

औदुम्बरीं स्पृशन्गायेदिति प्रत्यक्षवेदतः / विरोधान्मूलवेदस्याननुमानादमानता // MJऐNय्_१,३.५ //

ज्योतिष्टोमे सदोनामकस्य मण्डपस्य मध्ये काचिदौदुम्बरी शाखा निखन्यते | तस्याश्र्च वाससा वेष्टनं स्मर्यते- ऽ औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्याऽ इति | सा स्मृतिः प्रमाणम्, अष्टकादिस्मृतिष्विव मूलवेदस्यानुमातुं शक्यत्वादिति प्राप्ते - ब्रूमः - ऽ औदुम्बरीं स्पृष्ट्वोद्गायेत् ऽ इति प्रत्यक्षेवदवचनेन स्पर्शो विधीयते | न च सर्ववेष्टने स्पर्शः संभवति | अतो मूलवेदानुमानं कालात्ययापदिष्टम | अतो विप्रलम्भकवाक्यवन्निर्मूला स्मृतिरप्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.४-५ ||

START MJऐNय् १,३.६-७

अस्मिन्नेवाधिकरणे मतान्तरमाह - प्रत्यक्षानुमितश्रुत्योर्यद्वा व्याघातदर्शनात् / अमात्वे शङ्किते बाधो ऽनुमानस्यात्र वर्ण्यते // MJऐNय्_१,३.६ //

परप्रत्यक्षवेदो ऽत्र मूलं चेद्वेष्टनस्य तत् / अस्त्वेवमप्यनुष्ठानं स्वप्रत्यक्षानुरोधतः // MJऐNय्_१,३.७ //

स्पर्शसर्ववेष्टनविषययोः प्रत्यक्षानुमितश्रुत्योः परस्परविरोधादुभयोरप्यप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः | अनुमानस्य कालात्ययापदिष्टतया विरुद्धश्रुत्यभावेन स्पर्शश्रुतिः स्वार्थे प्रमाणम् | यदि पुरुषान्तरप्रत्यक्षवेदः सर्ववेष्टनस्मृतेर्मूलमित्युच्यते, तर्हि मा भूत्तस्या अप्रामाण्यम् | तथापि परप्रत्यक्षात्स्वप्रत्यक्षस्याभ्यर्हितत्वेन स्पर्श एवात्रानुष्ठेयो नतु सर्ववेष्टनम् || MJऐNय्C_१,२.६-७ ||

(तृतीये दृष्टमूलकस्मृत्यप्रामाण्याधिकरणे सूत्रम् ) /

हेतुदर्शनाच् च / Jऐम्_१,३.४ /

START MJऐNय् १,३.८-९

तृतीयाधिकरणमारचयति -

वैसर्जनाख्यहोमीयनाससो ग्रहणस्मृतिः / प्रमा न वा श्रुत्यबाधात्प्रमा स्यादष्टकादिवत् // MJऐNय्_१,३.८ //

दृष्टलोभैकमूलत्वसंभवे श्रुत्यकल्पनात् / सर्ववेष्टनवद्वाधहीनाप्येषा न हि प्रमा // MJऐNय्_१,३.९ //

ज्योतिष्टोम्ऽग्नीषोमीयस्य पशोस्तन्त्रे प्रक्रान्ते वैसर्जनहोमो विहितः | तत्र यजमानं पत्नीं पुत्रांश्र्च भ्रातॄंश्र्चाहतेन वाससा प्रच्छाद्य वाससो ऽन्ते स्त्रुग्दण्डमुपनिबध्य जुहोति | तस्मिन्वासस्येवं स्मर्यते - ऽ वैसर्जनहोमीयं वासो ऽध्वर्युर्गृह्णातिऽ इति | सेयं स्मृतिः सर्ववेष्टनस्मृतिवत्प्रत्यक्षश्रुत्या न बाध्यते | ततो ऽष्टकादिस्मृतिवत्प्रमाणमिति प्राप्ते - ब्रूमः- कदाचित्कश्र्चिदध्वर्युर्लोभादतद्वासो जग्राह | तन्मूलैवैषा स्मृतिरित्यपि कल्पना संभवति | दृष्टामुसारिणी चैषां कल्पना | दक्षिणया परिक्रीतानामृत्विजां लोभदर्शनात् | तथा सत्यस्याः स्मृतेरन्यथाप्युपपत्तावष्टकादिश्रुतिवन्न मूलश्रुतिः कल्पयितुं शक्यते | अतो बाधाभावे ऽपि मूलभेदाभावान्नेयं स्मृतिः प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.८-९ ||

(चतुर्थे पदार्थप्रबल्याधिकरणे सूत्राणि ५ - ७)

शिष्टाकोपे ऽविरुद्धम् इति चेत् / Jऐम्_१,३.५ /

न शास्त्रपरिमाणत्वात् / Jऐम्_१,३.६ /

अपि वा कारणग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् / Jऐम्_१,३.७ /

START MJऐNय् १,३.१०-११

चतुर्थाधिकरणं भाष्यमतेनाऽरचयति -

आचान्तेनेत्यमा मा वा स्मृतिरेषा न मा भवेत् / वेदं कृत्वेति यः श्रौतः क्रमस्तेन विरोधतः // MJऐNय्_१,३.१० //

आचान्त्यादिः पदार्थो ऽत्र क्रमो धर्मः पदार्थगः / धर्मस्य धर्म्यपेक्षत्वादबाधादस्ति मानता // MJऐNय्_१,३.११ //

ऽक्षुत आचामेत् ऽ इति विहितं पुरुषार्थमाचमनम् | यदा तु क्रतुमध्ये क्षुतादि निमित्तं प्रप्नोति तदा नैमित्तिकमाचमनं क्रत्वङ्गत्वेन स्मृत्या विधीयते | ऽ आचान्तेन कर्तव्यम् ऽ इति | सेयं स्मृतिर्न प्रमाणम् | कुतः | विरूद्धत्वात् | ऽवेदं कृत्वा वेदिं करोति ऽ इति श्रुतौ पूर्वकालवाचिना त्वाप्रत्ययेन क्रमः प्रतीयते | वेदो नाम दर्भमयं संमार्जनसाधनम् | वेदिराहवनीयगार्हपत्यमध्यवर्तिनी चतुरङ्गुलखाता भूमिः | तयोर्मध्ये यदि क्षुतादिनिमित्तमाचमनं कुर्यात् , तदा श्रुत्युक्तं नैरन्तर्यं विरूध्येत | तस्माद्वेष्टनस्मृतिवदाचमनस्मृतिर्न प्रमाणमिति प्रप्ते - ब्रूमः- वेदवेद्यादिश्रुत्युक्तपदार्थवदाचमनादयः स्मृत्युक्ता अनुष्ठेयपदार्थाः | क्रमस्तु पदार्थनिष्ठो धर्मः | स च पदार्थानुपजीवति | तत उपजीव्यविरोधात्क्रम एव बाध्यते | नतु क्रमेणाऽचमनस्य बाधो ऽस्ति | तस्मादियं स्मृतिः प्रमाणम् | अस्मिन्नेव वार्तिककारः प्रकारान्तरेण विचारद्वयं चकार || MJऐNय्C_१,२.१०-११ ||

START MJऐNय् १,३.१२

तत्र प्रथमं विचारं दर्शयति -

शाक्योक्ताहिंसनं धर्मो न वा धर्मः श्रुतत्वतः / न धर्मो नहि पूतं स्याद्गोक्षीरं श्र्वदृतौ धृतम् // MJऐNय्_१,३.१२ //

ऽब्रह्मचर्यमहिंसां चापरिग्रहं च सत्यं च यत्नेन रक्षेत् ऽ इति श्रुतावहिंसादिर्धर्मत्वेनोक्तः | स एव धर्मः शाक्येनाप्युक्तः | तस्माच्छाक्यस्मृतिर्धर्मे प्रमाणमिति चेत् | न | स्वरूपेण धर्मस्यापि गोक्षीरन्यायेन शाक्यसंबन्धे सत्यधर्मत्वप्रसङ्गात् | तदीयग्रन्थेनाहिंसादिर्नावगन्तव्यः | तस्मान्न सा स्मुतिर्धर्मे प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.१२ ||

START MJऐNय् १,३.१३

विचारान्तरं दर्शयति - सदाचारो ऽप्रमा मा वा निर्मूलत्वादमानता / अष्टकादेरिवैतस्य समूलत्वात्प्रमाणता // MJऐNय्_१,३.१३ //

होलाकोत्सवादिसदाचारस्य मूलभूतवेदाभावादप्रामाण्यमिति चेत् | न | वैदिकैः शिष्टैः परिगृहीतत्वेनाष्टकादिवद्वेदमूलत्वात् | अत एव मन्वादिभिर्ग्रन्थगौरवभयाद्विशेषाकारेणानुपदिष्टो ऽपि सदाचारः सामान्याकारेणोपदिष्टः | ᳚श्रुतिः स्मृतिः सदाचारः᳚इत्येवं धर्मे प्रमाणोपन्यासात् | तस्माच्छिष्टचार प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.१३ ||

(पञ्चमेशास्त्रप्रसिद्धार्थप्रामाण्याधिकरणे[आर्यम्लेच्छाधिकरणेटसूत्रे ८ - ९)

तेष्व् अदर्शनाद् विरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् / Jऐम्_१,३.८ /

शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् / Jऐम्_१,३.९ /

START MJऐNय् १,३.१४-१५

पञ्चमाधिकरणमारचयति -

यंवान्दिशब्दाः किं द्व्यर्था नो वार्ऽऽयम्लेच्छसाम्यतः / दीर्घशूकप्रियङ्ग्वाद्या द्वये ऽप्यर्था विकल्पिताः // MJऐNय्_१,३.१४ //

यत्रान्या इति शास्त्रस्था प्रसिद्धिस्तु बलीयसी / शास्त्रीयधर्मे तेनात्र प्रियङ्ग्वादि न गृह्यते // MJऐNय्_१,३.१५ //

ऽयवमयश्र्चरुर्भवति ऽ ऽवाराही उपानहावुपमुञ्चते ऽ इति श्रूयते | तत्र यव शब्दमार्या दीर्घशूकेषु प्रयुञ्जते वराहशब्दं च सूकरे | म्लेच्छास्तु यवशब्दं प्रियङ्गुषु , वराहशब्दं च कृष्णशकुनौ | तथा सति लोकव्यवहारेण निश्र्चेतव्येषु शब्दार्थेष्वार्यम्लेच्छप्रसिद्ध्योः समानबलत्वादुभयविधा अष्यर्था विकल्पेन स्वीकार्या इति प्रप्ते - ब्रूमः- शास्त्रीयधर्मावबोधे शास्त्रप्रसिद्धिर्बलीयसी | प्रत्यासन्नत्वादविच्छिन्नपारम्पर्यागतत्वाच्च | शास्त्रे यवविध्यर्थवाद एवं श्रूयते - ऽ यत्रान्या ओषधयो म्लायन्ते, अथैते मोदमाना इवोतिष्ठन्ति ऽ इति | इतरौषधिविनाशकाले ऽभिवृद्धिर्घशूकेषु दृश्यते, न तु प्रियङ्गुषु | तेषामितरौषधिपरिपाकात्पूर्वे पच्यमानत्वात् | वाराहोपानद्विध्यर्थवादश्र्चैवं भवति - ऽ वराहं गावो ऽनुधावन्ति ऽ इति | गवामनुधावनं शूकरे संभवति न तु कृष्णशकुनौ | तस्माद्दीर्घशूक्दिर्यवादिशब्दार्थः | अत्र वार्तिककारः पीलुशब्दमुदाजहार | तं च म्लेच्छा हस्तिनि प्रयुञ्जते, आर्यास्तु वृक्षे | तत्राविप्लुतव्यवहारस्यार्ऽऽयेषु संभवाद्वृक्ष एव पीलुशब्दार्थः || MJऐNय्C_१,२.१४-१५ ||

START MJऐNय् १,३.१६

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह -

यवाद्यर्थानिर्णयेन तद्वाक्यं न प्रमेति चेत् / न शास्त्रस्य बलित्वेन तत्प्रसिद्ध्यार्ऽथनिर्णयात् // MJऐNय्_१,३.१६ //

स्पष्टो ऽर्थः || MJऐNय्C_१,२.१६ ||

START MJऐNय् १,३.१७-१८

अस्मिन्नेवाधिकरणे वार्तिककारमतेन वर्णकान्तरमारचयति -

यो मातुलविवाहादौ शिष्टाचारः स मा न वा / इतराचारवन्मात्वममात्वं स्मर्तबाधनात // MJऐNय्_१,३.१७ //

स्मृतिमूलो हि सर्वत्र शिष्टाचारस्ततो ऽत्र च / अनुमेया स्मृतिः स्मृत्या बाध्या प्रत्यक्षया तु सा // MJऐNय्_१,३.१८ //

केषुचिद्दक्षिणदेशेषु मातुलस्य दुहितरं शिष्टाः परिणयन्ति | सो ऽयमायारः प्रमाणं, शिष्टाचारत्वात् , होलाकाद्याचारवत् , इति चेत् | न | स्मृतिविरुद्धत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् | तथा च स्मृतिः- ᳚मातुलस्य सुतामूढ्वा मातृगोत्रां तथैव च | समानप्रवरां चैव त्यक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्᳚ || इति | न च स्मृत्याचारयोर्मूलवैदानुमापकसाम्यात्समबलत्वमिति शङ्कनीयम् | होलाकादिसदाचारस्य मन्वादिस्मृतिवद्वेदानुमापकत्वायोगात् | नहीदानीन्तनाः शिष्टा मन्वादिवद्देशकालविप्रकृष्टं वेदं दिव्यज्ञानेन साक्षात्कर्तु शक्नुवन्ति | येन शिष्टचारो मूलवेदमनुमापयेत् | शक्नोति च यः कोपि शिष्टो यत्र क्वापि देशविशेषे कालविशेषे च यं कञ्चनापि होलाकाद्याचरस्य मूलभूतं स्मृतिग्रन्थमवलोकयितुम् | तस्माच्छिष्टाचारेण स्मृतिरेवानुमातुं शक्यते, नतु श्रुतिः | अनुमिता च स्मृतिर्विरूद्धया प्रत्यक्षया स्मृत्या बाध्यते | अत एवाऽहुः- ᳚आचारात्तु स्मृतिं ज्ञात्वा स्मृतिश्र्च श्रुतिकल्पमम् | तेन द्वयन्तरितं तेषां प्रामाण्यं विप्रकष्यते᳚ || इति | तस्मादीदृशस्याऽचारस्याप्रामाण्यमभ्युपेयम् || MJऐNय्C_१,२.१७-१८ ||

START MJऐNय् १,३.१९

तत्रैवापरं वर्णकमारचयति -

लौकिको वाक्यगो वार्ऽथस्त्रिवृदादेः समत्वतः / उभौ विध्यर्थवादैकवाक्यत्वादस्त्विहान्तिमः // MJऐNय्_१,३.१९ //

ऽत्रिवृद्वहिष्पवमानम्ऽ इति श्रुतौ विवृच्छब्दस्य त्रैगुण्यं लोकसिद्धोर्ऽथः | वाक्यशेषादृक्त्रयात्मकेषु त्रिषु सूक्तेष्ववस्थितानां बहिष्पवमानात्मकस्तोत्रनिष्पादनक्षमाणाम् ऽ उपास्मै गायता नरः ऽ -- इत्यादीनामृचां नवकमर्थः | तत्र धर्मनिणये वेदस्य प्रबलत्वे ऽपि पदपदार्थनिर्णये लोकवेदयोः समानबलत्वादुभावप्यर्थौ विकल्पेव ग्रहीतव्याविति चेत् | मैवम् | लौकिकार्थस्वीकारपक्षे विधिवाक्येर्ऽथस्त्रैगुण्यम्, अर्थवादवाक्ये स्तोत्रियाणामृचां नवकम् , इत्येवं विध्यर्थवादयोर्वैयधिकरण्यादेकवाक्यत्वं न स्यात् | अत एकवाक्यत्वाय स्तोत्रियाणां नवकमित्येव विधिवाक्ये नियतोर्ऽथः || MJऐNय्C_१,२.१९ ||

(षष्ठे म्लेच्छप्रसिद्धार्थप्रामाण्याधिकरणे सूत्रम्)

चोदितं तु प्रतीयेताविरोधात् प्रमाणेन / Jऐम्_१,३.१० /

START MJऐNय् १,३.२०-२१

षष्ठाधिकरणमारचयति -

कल्प्यः पिकादिशब्दार्थो ग्राह्यो वा म्लेच्छरूढितः / कल्प्य आर्योष्वसिद्धत्वादनार्याणानमादरात् // MJऐNय्_१,३.२० //

ग्राह्य म्लोच्छप्रसिद्धिस्तु विरोधादर्शने सति / पिकनेमादिशब्दानां कोकिलाद्यर्थता ततः // MJऐNय्_१,३.२१ //

आर्याः पिकादिशब्दं न क्वाप्यर्थे प्रयुञ्जते, म्लेच्छाश्र्च न प्रमाणभूताः | तस्मान्निगमनिरूक्तव्याकरणैः पिकनेमादिशब्दानामर्थः कल्पनीय इति चेत् | मैवम् | आर्यप्रसिद्धिविरोधस्यादृष्टत्वेनेदृशे विशय म्लेच्छप्रसिद्धेरप्यादरणीयत्वात् | कल्प्यमानादब्यवस्थितादर्थाद्वरे म्लेच्छरूढिः | यत्रेदृश्या अपि रूढेरभावस्तत्र निरूक्तादयश्र्चरितार्थाः | तस्मादनार्य प्रसिद्ध्या पिकः कोकिलः, नेमशब्दोर्ऽधवाची , तामरसशब्दः पद्मवाची, इत्येवं द्रष्टव्यम् || MJऐNय्C_१,२.२०-२१ ||

START MJऐNय् १,३.२२

अस्मिन्नेवाधिकरणे गुरुमतमाह -

अर्थाबोधादप्रमाणं पिकालम्भनचोदना / मैवं म्लेच्छप्रसिद्ध्यापि तब्दोधादविरुद्धया // MJऐNय्_१,३.२२ //

स्पष्टो ऽर्थः || MJऐNय्C_१,२.२२ ||

(सप्तमे कल्पसूत्रास्वतः प्रामाण्याधिकरणे सूत्राणि ११ - १४ ) /

प्रयोगशास्त्रम् इति चेत् / Jऐम्_१,३.११ /

नासंनियमात् / Jऐम्_१,३.१२ /

अवाक्यशेषाच् च / Jऐम्_१,३.१३ /

सर्वत्र च प्रयोगात् संनिधानशास्त्राच् च / Jऐम्_१,३.१४ /

START MJऐNय् १,३.२३-२४

सप्तमाधिकरणमारचयति -

अपौरुषेयाः कल्पाद्याः कृत्रिमा वा न कृत्रिमाः / श्रुतिस्मत्योर्धर्मबुद्धेः स्वतो मात्वं यतः समम् // MJऐNय्_१,३.२३ //

पुंनामोक्तेः पौरुषेयाः काठकाद्यसमत्वतः / तत्रोपलेभिरे केचिदापस्तम्बादिकर्तृताम् // MJऐNय्_१,३.२४ //

बौधायनापस्तम्बा श्र्वलायनकात्यायनादिनामाङ्किताः कल्पर्सूत्रग्रन्थाः, निगमनिरुक्तादिषडङ्गग्रन्थाः, मन्वादिस्मृतयश्र्चाषौरुषेयाः, धर्मबुद्धिजनकत्वात्, वेदवत् | न च मूलप्रमाणसापेक्षत्वेन वेदवैषम्यमिति शङ्कनीयम् | उत्पन्नाया बुद्धेः स्वतः- प्रामाण्याङ्गीकारेण निरपेक्षत्वात् | मैवम् | उक्तानुमानस्य कालात्ययापदिष्टत्वात् | बौधायनसूत्रम् , आपस्तम्बसूत्रम्, इत्येवं पुरुषनाम्ना ते ग्रन्था उच्यन्ते | न च काठकादिसमाख्यवत्प्रवचननिमित्तत्वं युक्तम् | तद्ग्रन्थनिर्माणकाले तदानीन्तनैः कैश्र्चिदुपलब्धत्वात् | तच्चाविच्छिन्नपारम्पर्येणानुवर्तते | ततः कालिदासादिग्रन्थवत्पौरुषेयाः | तथापि वेदमूलत्वात्प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.२३-२४ ||

START MJऐNय् १,३.२५

अत्रैव गुरुमतमाह -

कल्पे सर्वतिथौ दर्शकार्यतोक्तेः श्रुतिर्न मा / न कल्पे साध्यवेदत्वप्रहाणाद्दुर्बलत्वतः // MJऐNय्_१,३.२५ //

सर्वतिथौ दर्शयागकर्तव्यतां कल्पसूत्रकार आह -᳚सर्वासु तिथिष्वमावास्या कर्तव्या᳚इति | श्रुतिस्त्वमावास्यायामेव तिथौ कर्तव्यतां ब्रूते | ततः कल्पसूत्ररूपेंण वेदेन विरुद्धत्वादियं श्रुतिर्न मानमिति चेत् | मैवम् | कल्पस्य वेदत्वं नाद्यापि सिद्धम् | किन्तु यत्नेन साध्यम् | न च तत्साधयितुं शक्यम् | पौरुषेयत्वस्य समाख्यया तत्कर्तुरुपलम्भेन च साधितत्वात् | अतः कल्पसूत्रस्य दुर्बलतया न श्रुतेरप्रामाण्यम् || MJऐNय्C_१,२.२५ ||

(अष्टमे होलाकाधिकरणे सूत्राणि १४ - २३)

अनुमानव्यवस्थानात् तत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात् / Jऐम्_१,३.१५ /

अपि वा सर्वधर्मः स्यात् तन्न्यायत्वाद् विधानस्य / Jऐम्_१,३.१६ /

दर्शनाद् विनियोगः स्यात् / Jऐम्_१,३.१७ /

लिङ्गाभावाच् च नित्यस्य / Jऐम्_१,३.१८ /

आख्या हि देशसंयोगात् / Jऐम्_१,३.१९ /

न स्याद् देशान्तरेष्व् इति चेत् / Jऐम्_१,३.२० /

स्याद्योगाख्या हि माथुरवत् / Jऐम्_१,३.२१ /

कर्मधर्मो वा प्रवणवत् / Jऐम्_१,३.२२ /

तुल्यं तु कर्तृधर्मेण / Jऐम्_१,३.२३ /

START MJऐNय् १,३.२६

अष्टमाधिकरणमाचरयति --

होलाकादेर्व्यवस्था स्यात्साधारण्यमुताग्रिमः / देशभेदेन दृष्टत्वात्साम्यं मूलसमत्वतः // MJऐNय्_१,३.२६ //

होलाकादिशिष्टाचाराणां हारीतादिस्मृतिविशेषाणां चानुष्ठातृपुरुषभेदेन व्यवस्थितं प्रामाण्यम् | कुतः | देशविशेषे तेषां दृष्टत्वात् | होलाकादयः प्राच्यैरेव क्रियन्ते | वसन्तोत्सवो होलाका | आह्नीनैबुकादयो दाक्षिणात्यै स्वस्वकुलागतं करञ्जार्कादिस्थावरदेवतापूजादिकमाह्नीनैबुकशब्देनोच्यते | उद्वृषभयज्ञादय उदीच्यैः | ज्येष्ठमासस्य पौर्णमास्यां बलीवर्दानभ्यर्च्य धावयन्ति सो ऽयमुद्वृषभयज्ञः | एवं हारीतादिस्मृतिः काचित्क्वचिद्देशविशेषे दृश्यते | तस्माद्व्यवस्थितं प्रामाण्यमिति चेत् | मैवम् | तन्मूलत्वेनानुमितस्य वेदस्य सर्वसाधारणत्वेन तेषामपि सर्वसाधारणत्वात् || MJऐNय्C_१,२.२६ ||

START MJऐNय् १,३.२७

अत्रैव गुरुमतमाह -

प्राच्यादिपदयुक्तायाः श्रुतेरनुमितौ पदे / अर्थाबोधादमात्वं चेन्न सामान्यामुमानतः // MJऐNय्_१,३.२७ //

प्राच्यादिभिर्व्यवस्थया होलाकादिष्वनुष्ठीयमानेषु तन्मूलश्रुतिरपि प्राच्यादिपदयुक्तैवानुमातव्या | तत्र प्राच्यादिपदस्यार्थो न बुध्यते | ये पुरुषाः कञ्चित्कालं प्राच्यां निवसन्ति , त एव कालान्तरे प्रतीच्यां निवसन्त उपलभ्यन्ते | तत्र श्रौतप्राच्यादिपदस्यार्थाबोधादप्रमाणं श्रुतिरिति चेत् | मैवम् | अनुष्ठानसामान्यस्य मूलश्रुतिकल्पकत्वात् | अतः प्राच्यादिपदराहित्ये सत्यर्थबोधादनुमिता श्रुतिः प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.२७ ||

(नवमे साधुपदप्रयुक्त्यधिकरणे सूत्राणि २४ - २९ )

प्रयोगोत्पत्यशास्त्रत्वाच् छब्देषु न व्यवस्था स्यात् / Jऐम्_१,३.२४ /

शब्दे प्रयत्ननिष्पत्तेर् अपराधस्य भागित्वम् / Jऐम्_१,३.२५ /

अन्यायश् चानेकशब्दत्वम् / Jऐम्_१,३.२६ /

तत्र तत्त्वम् अभियोगविशेषात् स्यात् / Jऐम्_१,३.२७ /

तदशक्तिश् चानुरूपत्वात् / Jऐम्_१,३.२८ /

एक देशत्वाच् च विभाक्तिव्यत्यये स्यात् / Jऐम्_१,३.२९ /

START MJऐNय् १,३.२८-२९

नवमाधिकरणमारचयति - गोगाव्यादिषु साधुत्वे प्रयोगे वा न कश्र्चन / नियमो ऽत्रास्ति बा नास्ति व्याकृतेर्मूलवर्जनात् // MJऐNय्_१,३.२८ //

साधूनेव प्रयुञ्जीत गवाद्या एव साधवः / इत्यस्ति नियमः पूर्वपूर्वव्याकृतिमूलतः // MJऐNय्_१,३.२९ //

व्याकरणाभिज्ञैः सास्नादिमद्वस्तुनि ऽगौः ऽ इत्येष शब्दः प्रयुज्यते | तदनभिज्ञैस्तु स्वस्वदेशीयभाषामनुसृत्य गावी, गोणी, गोपोतलिका, इत्येवमादयः शब्दः प्रयुज्यन्ते | तत्र - ऽईदृष एव शब्दः साधुः, नेदृशः ऽ -- इत्यस्मिन्नर्थे नियामकं नास्ति | तथा योगे ऽपि तन्नास्ति - ऽ ईदृश एव शब्दः प्रयोक्तव्यः , नेदृशः ऽ इति न तावद्वृद्धव्यवहारो नियामकः | तस्य सर्वेषु शब्देषु समानत्वात् | नापि व्याकरणस्मृतिर्नियामिका | तस्या निर्मूलत्वेनाप्रमाणत्वात् | न ह्यभियुक्तप्रयोगस्तन्मूलम | अन्योन्याश्रयत्वप्रसङ्गात् | व्याकरणस्मृतेः प्रामाण्यसिद्धौ तदनुसारेण प्रयोक्तॄणाममियुक्तत्वसिद्धिः | तत्सिद्धौ तत्प्रयोगमूलतया व्याकरणस्य प्रामाण्यम् | तस्मान्नास्ति साधुत्वप्रयोगयोर्नियमः , इति प्राप्ते -- ब्रूमः- ऽ साधूनेव प्रयुञ्जति, न त्वपभ्रंशान् ऽ इत्यस्ति नियमः | उभयत्र क्रमेण दोषगुणवादिनोर्वेदवाक्ययोः श्रवणात् | ᳚एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति᳚इति गुणवाक्यम् | ᳚तस्माद्ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवै ऽ नापभाषितवै , म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः᳚इति दोषवाक्यम् | यथा प्रयोगे नियमस्तथा साधुत्वे ऽपि नियमो द्रष्टव्यः - ऽगवाद्या एव साधवः, न तु गाव्यादयः ऽ इति | अस्मिन्नर्थे व्याकरणस्य नियामकत्वात् | न च निर्मूलत्वम् , पूर्वपूर्वव्याकरणस्य तन्मूलत्वात् | एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - ऽ तत्र यूपाधिकरणवद्व्याकरणपरम्परानादित्वादनुपालम्भः ऽ इति व्याकरण प्रामाण्यं वेदेनैव साक्षादुपन्यस्तम् | तथाऽचार्थवणिका आमनन्ति -᳚द्वे विद्ये वेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च | तत्रापरा - ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदो ऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिषम᳚इति | तैत्तिरीयकब्राह्मणे ऽपि व्याकरणस्योपादेयता श्रूयते - ऽवाग्वै पराच्यव्याकृतावदत् | ते देवा इन्द्रमब्रुवन् - ऽइमां नो वाचं व्याकुरु, इति तामिन्द्रो मध्यतो ऽपक्रम्य व्याकरोत् | तस्मादियं व्याकृता वागुद्यते ऽ इति | व्याकर्तारश्र्च पाणिनिकात्यायनपतञ्जलयो मन्वादिसमानाः | तस्मात्साधूनामेव प्रयोगे गवादीनामेव साधुत्वे व्याकरणस्मृतिः प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.२८-२९ ||

START MJऐNय् १,३.३० अत्रैव गुरुमतमाह -

अश्र्वालम्भनशास्त्रस्य दन्त्यतालव्यसंशयात् / अमात्वे ऽदन्त्यनिर्णीतिराप्तोक्तव्याकृतेर्बलात् // MJऐNय्_१,३.३० //

᳚अश्र्वमालभेत᳚इत्यत्राकारवकारयोर्मध्यवर्तिनो वर्णस्य दन्त्यत्वे ऽ स्वं धनम् , तद्रहितं दरिद्रमालभेतऽ इत्यर्थो भवति | तालव्यत्वे तुरङ्गमवाचित्वम् | ततः संशयादप्रामाण्यमिति चेत् | न | व्याकरणानुसारेण᳚अशू व्याप्तौ᳚इत्यस्माद्धातोरौणादिके वप्रत्यये सति तालव्यत्वनिर्णयात् | तस्मादश्र्वालम्भनशास्त्रं प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,२.३० ||

(दशमे लोकवेदयोः शब्दैक्याधिकरण आकृत्यधिकरणे वा सूत्राणि ३० - ३५) /

प्रयोगचोदनाभावाद् अर्थैकत्वम् अविभागात् / Jऐम्_१,३.३० /

अद्रव्यशब्दत्वात् / Jऐम्_१,३.३१ /

अन्यदर्शनाच् च / Jऐम्_१,३.३२ /

आकृतिस् तु क्रियार्थत्वात् / Jऐम्_१,३.३३ /

न क्रिया स्याद् इति चेदर्थान्तरे विधानं न द्रव्यम् इति चेत् / Jऐम्_१,३.३४ /

तदर्थत्वात् प्रयोगस्याविभागः / Jऐम्_१,३.३५ /

START MJऐNय् १,३.३१-३२

दशमाधिकरणे प्रथमं वर्णकमाचरयति -

लोके पदापदार्थौ यौ न तौ वेदे ऽथवात्र तौ / रूपभेदात्पदं भिन्नमुत्तानादिभिदा स्फुटा // MJऐNय्_१,३.३१ //

वर्णैकत्वात्पदैकत्वं क्वाचित्की रूपभिन्नता / प्रायिकेण पदैक्येन तदर्थैक्यं तथाविधम् // MJऐNय्_१,३.३२ //

वैदिकौ पदपदार्थौ लौकिकाभ्यां पदपदार्थाभ्यामन्यौ | कुतः | रूपभेदात् | पदे तावद्रूपभेदो दृश्यते | आत्मशब्द आकारादित्वेन लोके नियतः | वेदे तु क्वचिदाकाररहितः पठ्यते -᳚प्रयतं पुरूषं त्मना᳚इति | ऽब्राह्मणाः ऽ इति लोके | वेदे त्वन्यथा पठ्यते -᳚ब्राह्मणासः पितरः सोम्यासः᳚इति | अर्थभेदो ऽपि स्फुटः | उत्ताना वै देवगवा वहन्ति᳚इति श्रूयते - देवेभ्यो वनस्पते हवींषि हिरण्यपर्ण प्रदिवस्ते अर्थम्᳚इति | तस्मात् ऽ लोकवेदयोः पदपदार्थावन्यौ ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- य एव लौकिकाः पदार्थाः, त एव वैदिकाः | तथा हि - वर्णानां तावन्नित्यत्वं प्रथमपादे साधितम् | यथा प्रयोक्तॄणां पुरुषाणां भेदे ऽप्येकैकस्य पुरुषस्य बहुकृत्व उच्चारणभेदे ऽपि ऽ त एवामी वर्णाः ऽ इति प्रत्यभिज्ञानाद्वर्णैक्यम् | तथा ऽ यानि लोके गवादिपदानि , तान्येव वेदे ऽधीयमानानि ऽ इत्यवाधितप्रत्यभिज्ञया पदैकत्वमभ्युपेयम् | ऽ त्मना, देवासः ऽ इत्यादिपदभेदस्तु क्वाचित्कः | नैतावता बहुतरप्रत्यभिज्ञावगतं पदैक्यमपोढुं शक्यम् | अन्यथा ऽसो ऽयं देवदत्तः ऽ इति प्रत्यभिज्ञातं देवदत्तैक्यमपि देशादिभेदमात्रेणापोद्येत | पदैक्ये चार्थैकत्वमवश्यंभावि | अन्यथा वेदे पृथग्व्युत्पत्त्यभावादबोधकत्वं प्रसज्येत | एतदेवाभिप्रेत्योक्तम् - ᳚लोकावगतसामर्थ्थः शब्दे वेदे ऽपि बोधकः᳚इति | स्वरुयूपाहवनीयान्दिशब्दानां तदर्थानां चालौकिकत्वे ऽपि प्रसिद्धपदसमभिव्याहाराद्व युप्तत्तिः संभवति | उत्तानवहनादिकं त्वर्थवादः | अस्तु वा तथावहनम् , तथाप्युत्तानादिशाब्दास्तदर्थाश्र्च लोकप्रसिद्धा एव | तस्माद्य एव लौकिकाः पदपदार्थास्त एव वैदिकाः || MJऐNय्C_१,२.३१-३२ ||

START MJऐNय् १,३.३३-३४

द्वितीयवर्णकमारचयति -

व्यक्तिर्ंव्रीह्यादिशब्दार्थ आकृतिर्वा क्रियान्वयात् / व्यक्तिर्व्युत्पत्तिवेलायामाकृत्या सोपलक्ष्यते // MJऐNय्_१,३.३३ //

शक्तिग्रहादियुक्तिभ्य आकृतेरर्थतोचिता / क्तियापर्यवसानाय व्यक्तिस्तत्रोपलक्ष्यताम् // MJऐNय्_१,३.३४ //

᳚व्रीहीनवहन्ति᳚ ᳚पशुमालभेत᳚ ᳚गामानया᳚ ᳚ब्राह्मणो न हन्तव्यः᳚इत्यादिप्रयोगेषु व्रीह्यादिशब्दानां व्यक्तिरर्थः | कुतः | अवहननादिक्रियाभिर्व्यक्तेरन्वेतुं शक्यत्वात् | नह्याकृतिरवहन्तुमालब्धुमानेतुं वा योग्या | नन्वानन्त्यव्यभिचाराभ्यां न व्यक्तौ व्युत्पत्तिः संभवति | अनन्ता हि व्यक्तयः | अतीतानागतानामनेकदेशवर्तिनां गवामियत्ताया अनवधारणात् | किञ्च शुल्लव्यक्तौ व्युत्पन्नो गोशब्दः कृष्णव्यक्तौ प्रयुज्यमानः स्वार्थे व्यभिचरेत् | तत्र कथं व्युत्पत्तिरिति चेत् | एवं तर्हि व्युत्पत्तिकाले सा व्यक्तिराकृत्योपलक्ष्यतामिति प्राप्ते - ब्रूमः- अन्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतेः शक्तिग्रहणनिमित्तत्वाच्छाब्दार्थत्वं तस्या एवोचितम् | किञ्च गोशब्द उच्चारिते व्यक्तिवादिनः संशयो भवेत् | तस्मादाकृतेरेवाभिधेयत्वम् | यद्याकृताववहननादिक्रिया न पर्यवस्येत्तर्हि व्यक्तिस्तत्रोपलक्षणीया | किञ्च᳚श्योनर्चित्तं चिन्वीत᳚इत्यादावाकृतेरेव सादृश्यप्रतियोगितया कार्यान्वयो दृश्यते | तस्मात् - आकृतिः शब्दार्थः || MJऐNय्C_१,२.३३-३४ ||

START MJऐNय् १,३.३५

अत्रैव गुरुमतमाह -

गवादिचोदना नो मा जातिव्यक्त्योरनिर्णयात् / आनन्त्यव्यभिचाराभ्यां न व्यक्तिरिति निर्णयः // MJऐNय्_१,३.३५ //

स्पष्टो ऽर्थः || MJऐNय्C_१,२.३५ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः

(अथ चतुर्थः पादः)

(प्रथम उद्भिदादिशब्दानां यागनामतया प्रामाण्याधिकरणे सूत्रम्)

उक्तं समाम्नायैदम् अर्थ्यं तस्मात् सर्वं तदर्थं स्यात् / Jऐम्_१,४.१ /

START MJऐNय् १,४.१-२

चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणं /

वार्तिककारोन्नीतमारचयति -

उद्भिदादिपदं धर्मे किममानमुत प्रमा / विध्यर्थवादमन्त्रांशेष्वनन्तर्भावतो न मा // MJऐNय्_१,४.१ //

अन्तर्भावो विधावुद्भिदा यजेतेति दृश्यते / नामत्वेनान्वयो वाक्ये वक्ष्यते ऽतः प्रमैव तत् // MJऐNय्_१,४.२ //

᳚उद्भिदा यदेत᳚ ᳚बलभिदा यजेत᳚ ᳚विश्वजिता यजेत᳚इत्येवं समाम्नायते | तत्रोद्भिदादिपदं न धर्मे प्रमाणम् | कुतः | प्रमाणत्वनोभिमतेषु त्रिषु वेदवेभागेष्वनन्तर्भावात् | तथा हि - विधिः साक्षात्प्रमाणम् | अर्थवादमन्त्रौ तु विध्यन्वयेन | तत्र न तावदुद्भिदादिपदं विधावन्तर्भवति | विध्यर्थरूपाया भावनाया अंशेषु भाव्यकरणेतिकर्तव्यतारूपेषु कस्याप्यवाचकत्वात् | नाप्यर्थवादत्वम् | स्तुतिबुद्धेरभावात् | नापि मन्त्रत्वम् | उत्तमपुरुषादीनां मन्त्रलिङ्गानामभावात् | तथा चोक्तम् - ᳚उत्तमामन्त्रणास्यन्तत्वान्तरूपाद्यभावतः | मन्त्रप्रसिद्ध्यभावाच्च मन्त्रतैषां न युज्यते᳚ || इति | ᳚अग्नये जुष्टं निर्वपामि᳚इत्युत्तमपुरुषः | ᳚अग्ने यशस्विन्यशसे समर्पय᳚इत्यामन्त्रणम् | ᳚उर्वी चासि, वस्वी चासि᳚इत्यस्यन्तरूपम् | ᳚इषे त्वा, ऊर्जे त्वा᳚इति त्वान्तरूपम् | आदिशब्देव - आशीर्देवताप्रतिपादनादयः | एवमाद्यनन्तर्भावादमानमिति चेत् | न | विध्यंशे करणे ऽन्तर्भावात् | यद्यपि लिङ्प्रत्ययेन समानपदोपात्तो यजिधात्वर्थः करणम् तथापि तस्य यजेर्नामत्वेनोद्भिदादिपदमन्वेति | तस्मात्प्रमाणम् || MJऐNय्C_१,४.१-२ ||

START MJऐNय् १,४.३-४

(द्वितीय उद्भिदादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणे सूत्रम् )

अपि वा नामधेयं स्याद् यद् उत्पत्ताव् अपूर्वम् अविधायकत्वात् / Jऐम्_१,४.२ /

द्वितीयाधिकारणमारचयति -

गुणो ऽयं नामधेयं वा खनित्रे ऽस्य निरुक्तितः / ज्योतिष्टोमं समाश्रित्य पश्वर्थे गुणचोदना // MJऐNय्_१,४.३ //

फलोद्भेदात्समानैषा निरुक्तिर्यागनाम्न्यपि / नामत्वमुचितं यागसामानाधिकरण्यतः // MJऐNय्_१,४.४ //

᳚उद्भिदा यजेत पशुकामः᳚इत्यत्र तृतीयान्तेनोद्भित्पदेन योर्ऽथो विवक्षितः सो ऽयं यागे कश्चिद्गुणः स्यात् | ᳚दघ्नाजुहोति᳚इत्यनेन गुणविधिना समानत्वात् | अथोच्येत - ऽ दधिशब्दार्थो लोकप्रसिद्धः, उद्भिच्छब्दार्थस्त्वप्रसिद्धः ऽ इति | तन्न | रूढ्यभावे ऽप्यवयवार्थनिरुक्त्या तत्प्रसिद्धेः | ऽ उद्भिद्यते भूमिरनेन ऽ इति व्युत्पत्त्या खनित्रवाच्यसौ शब्दः | न चात्र पशुफलकः कश्चिद्यागो विधीयत इति वाच्यम् | पशूनां गुणफलत्वात् | यथा᳚गोदोहनेन पशुकामस्य᳚इत्यत्र पशवो गोदोहनगुणस्य फलम् | तथेह खनित्रगुणस्य फलमस्तु | यदि᳚चमसेनापः प्रणयेत्᳚इति विहितं प्रकृतमपां प्रणयनमाश्रित्य गोदोहनं विधीयते, तर्ह्यत्रापि᳚ज्योतिष्टोमेन यजेत ऽ इति विहितं प्रकृतं ज्योतिष्टोममाश्रित्य खनित्रं विधीयताम् | तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्ते , ---- ब्रूमः- ᳚पशुकामो यजेत᳚इत्यस्य पदद्वयस्यायमर्थः-- ऽ पशुरुपं फलं यागेन कुर्यात् ऽ इति | तत्र ऽकेन यागेनऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ उद्भिदा ऽ इति तृतीयान्तं पदं यागनामत्वेनान्वेति | ऽउद्भिद्यते पशुफलमनेन यागेन ऽ इति निरुक्त्या नामत्वमुद्भित्पदस्योपपद्यते | एवमपि गुणविधिनामधेयत्वयोः शब्दनिर्वचनसाम्यान्न निर्णय इति चेत् | मैवम् | सामानाधिकरण्यस्य निर्णायकत्वात् | ऽउद्भिन्नामकेन यागेन फलं कुर्यात् ऽ इत्युक्ते सामानाधिकरण्यं लभ्यते | गुणत्वे तु ऽ खनित्रेण साध्यो यो यागः, तेन ऽ- इत्येवं वैयधिकरण्यं स्यात् | यदि ऽखनित्रवता यागेन ऽ इति सामानाधिकरण्यं योज्येत तदा मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येत | तस्मादुद्भिदादिपदं नामधेयम् | ऽ दध्ना जुहोति ऽ ऽ व्रीहिभिर्यजेत ऽ इत्यादिषु द्रव्यविशेषे दध्यादिशब्दानामत्यन्तरूढतया यागनामत्वासंभवादगत्या गुणत्वमाश्रितम् | ऽ सोमेन यजेत ऽ इत्यत्रापि ऽ अप्रसिद्धार्थनामधेयत्वकल्पनातो वरं प्रसिद्धार्थद्वारेण लक्षणाश्रयणम् ऽ इत्यभिप्रेत्य ऽ सोमद्रव्यवता यागेन ऽ इति मत्वर्थलक्षणा स्वीकृता | उद्भिच्छब्दस्य तु लोकप्रसिद्धार्थाभावादुक्तरीत्या नामत्वं युक्तम् | प्रयोजनं तु नाम्नः सर्वत्र व्यवहार एव | न ह्यन्तरेण नामधेयमृत्विग्वरणादिषु ऽ अनेनाहं यक्ष्ये ऽ इत्याख्यानोपायो लघुः कश्चिदस्ति | तस्मात् - उद्भिदादीकं नामधेयम् || MJऐNय्C_१,४.३-४ ||

START MJऐNय् १,४.५

अत्रैव गुरुमतमाह --

लौकिके गणयागे ऽस्य विधेः सापेक्षतेति चेत् / निरुक्त्या श्रौतयागस्य नामत्वान्निरपेक्षता // MJऐNय्_१,४.५ //

ऽउद्भिदा यजेत ऽ इत्ययं गुणविधिः | न चास्य कश्चिच्छ्रौत आश्रयो लभ्यते | ततो लौकिको मातृगणयागादिराश्रयत्वेनापेक्षणीयः | तस्मिन्योगे मैवम् | पूर्वोक्तनिरुक्त्या श्रौतयागनामत्वे सति निरपेक्षत्वात् || MJऐNय्C_१,४.५ ||

START MJऐNय् १,४.६-७

(तृतीये चित्रादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणे सूत्रम्)

यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतो ऽभिसम्बन्धः / Jऐम्_१,४.३ /

तृतीयाधिकरणमारचयति --- यच्चित्रया यजेतेति तद्गुणो नाम वा भवेत् / चित्रस्त्रीत्वगुणो रूढेरग्नीषोमीयके पशौ // MJऐNय्_१,४.६ //

द्वयोर्विधौ वाक्यभेदो वैशिष्ट्ये गौरवं ततः / स्यान्नाम पृष्ठाज्यबहिष्पवमानेषु तत्तथा // MJऐNय्_१,४.७ //

᳚चित्रया यजेत पशुकामः᳚इत्याम्नायते | तत्र चित्राशब्दो नोद्भिच्छब्दवद्यौगिकः, किन्तु रूढ्या चित्रत्वं स्त्रीत्वं चाभिधत्ते | ततो न पूर्वन्यायेन नामत्वम् | तथा सति᳚अग्नीषोमीयं पशुमालभेत᳚इति विहितं पशुयागमात्रं ऽ यजेत ऽ इत्यनेन पदेनानूद्य तस्मिन्पशौ चित्रत्वस्त्रीत्वे गुणौ विधीयेते इति प्राप्ते --- ब्रूमः - चित्रत्वं स्त्रीत्वं चेति द्वावेतौ गुणौ | तयोर्द्वयोर्विधाने वाक्यं भिद्येत | तथा चोक्तम् -- ᳚प्राप्ते कर्मणि नानेको बिधातुं शक्यते गुणः | अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहवो ऽप्येकयत्नतः᳚ || इति | अथ वाक्यभेदपिरहाराय गुणद्वयावीशीष्ट पशुद्रव्यरूपं कारकं विधीयते तदा गौरवं स्यात् | तस्माच्चित्राशब्दः पूर्ववद्यजिसामानाधिकरण्येन यागनामधेयं भवति | चित्रत्वं तु तस्य विलक्षणद्रव्यद्वारेणोपपद्यते | ऽ दधि, मधु, घृतम् , आपः, धानाः, तण्डुलाः, तत्संसृष्टं प्राजापत्यम् ऽ इति दध्यादीनि विचित्राणि प्रदेयद्रव्याणि षडाम्नातानि | त्रदेतच्चित्रानामकस्य यागस्योत्पत्तिवाक्यम् | यागस्वरूपभूतयोर्दध्यादिद्रव्यप्रजापतिदेवतयोरत्रोपदिश्यमानत्वात् | उत्पन्नस्य तस्य यागस्य ऽ चित्रया यजेत पशुकामः ऽ इत्येतत्फलवाक्यम् | एवं सति प्रकृतार्थो लभ्यते | अग्नीषोमीयपश्वनुवादेन गुणविधाने प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये प्रसज्येयाताम् | लिङ्प्रत्ययस्यानुवादकत्वाङ्गीकारान्मुख्यो विध्यर्थो बाध्येत | तस्माच्चित्रापदं नामधेयम् | यथा चित्राशब्दे नामधेयत्वम् | तथा बहिष्पवमानशब्दे, आज्यशब्दे, पृष्ठशब्दे च तन्नामधेयत्वं योजनीयम् | एवं हि श्रूयते -᳚त्रिवृद्धहिष्पवमानम्᳚ ᳚पञ्चदशान्याज्यानि᳚ ᳚सप्तदशानि पृष्ठानि᳚इति | अस्य वाक्यत्रयस्यार्थो विव्रियते - सामगानामुत्तराग्रन्थे तृचात्मकानि सूक्तान्याम्नातानि | तत्र᳚उपास्मै गायता नरः᳚इत्याद्यं सूत्रम् | ᳚दविद्युतत्या रुचा᳚इति द्वितीयम् | ᳚पावमानस्य ते कवे᳚इति तृतीयम् | ज्योतिष्टोमस्य प्रातः सवनानुष्ठाने तेषु त्रिषुं सूक्तेषु गायत्रं साम गातव्यम् | तदिदं सूक्तत्रयगानसाध्यं स्तोत्रं बहिष्पवमानमित्युच्यते तत्रावस्थितानामृचां पवमानार्थत्वात् | बहिः संबन्धाच्च | न खल्बिदं स्तोत्रमितरस्तोत्रवत्सदोनामकस्य मण्डपस्य मध्य औदुम्बर्याः स्तम्बशाखायाः संनिधौ प्रयुज्यते, किन्तु सदसो बहिः प्रसर्पद्भिः प्रयुज्यते | तस्य च बहिष्पवमानस्य त्रिवृन्नामकः स्तोमो भवति | तस्य च स्तोमस्य विधायकं ब्राह्मणवाक्कयमेवमाम्नायते ---᳚तिसृभ्यो हिं करोति स प्रथमया, तिसृम्यो हिं करोति स मध्यमया तिसृभ्यो हिं करोति स उत्तमया, उह्यती त्रिवृतो विष्टुतिः᳚इति | अयमर्थः --- ऽ सूक्तत्रयपठितानां नवानामृचां गानान्त्रिभिः पर्यायैः -कर्तव्यम् | तत्र प्रथमे पर्याये - त्रिषु सूक्तेष्वाद्यास्तुस्त्र क्रचः , द्वितीये पर्याये -- मध्यमाः, तृतीये पर्याये चोत्तमाः | तिसृभ्य इति तृतीयार्थे पञ्चमी | हिं करोति गायति ऽ इत्यर्थः | सेयं यथोक्तप्रकारोपेता गीतिस्त्रिवृत्स्तोमस्य विष्टुतिः स्तुतिप्रकारविशेषः | तस्या विष्टुतेरुद्यती नाम, इति | एवं परिवर्तिनी कुलायिनीति द्वे विष्टुती | तयोः परिवर्तिन्येवमाम्नायते -᳚तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिः, तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिः , तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिः, परिवर्तिनी त्रिवृतो विष्टुतिः᳚इति | पराचीभिरनुक्रमेणाऽम्नाताभिरित्यर्थः | कुलायिन्येवमाम्नायते --᳚तिसृभ्यो हिं करोति स पराचीभिस्तिसृभ्यो हिं करोति, या मध्यमा सा प्रथमा, पोत्तमा सा मध्यमा, या प्रथमा सोत्तमा, तिसृभ्यो हिं करोति योत्तमा सा प्रथमा, या प्रथमा, सा मध्यमा या मध्यमा सोत्तमा, कुलायिनी त्रिवृत्तो विष्टुतिः᳚इति | अत्र प्रथमसूक्ते पाठक्रम एव | द्वितीये मध्यमोत्तमप्रथमाः | तृतीयेतूत्तमप्रथममध्यमा इत्येवं व्यत्ययेन मन्त्रा गातव्याः | तदिदं विष्टुतित्रयं विकल्पितम् | त्रिवृच्छब्दस्येदृशं स्तोमस्वरूपमर्थो, न तु त्रैगुण्यमिति पूर्वपादे निर्णीतम् | उत्तराग्रन्थे बहिष्पवमानसूक्तेभ्यस्त्रिभ्य ऊर्ध्वे चत्वारि सूक्तान्याम्नातानि --᳚अग्न आ याहि वीतये᳚इत्याद्यं सूक्तम् | ᳚आ नो मित्रावरुण᳚ --इति द्वितीयम् | ᳚आ याहि सुषुमा हि ते᳚ ---इति तृतीयम् | ᳚इन्द्राग्नी आ गतं सुतम्᳚ ---इति चतुर्थम् | तान्येतानि प्रातः सवने गायत्रसाम्ना गीयमानानि चत्वार्याज्यस्तोत्राणीत्युच्यन्ते | तन्निर्वचनं च श्रूयते --᳚यदाजिमीयुः, तदाज्यानामाज्यत्वम्᳚इति | तेष्वाज्यस्तोत्रेषु पञ्चदशनामकः स्तोमो भवति | तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते -᳚पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स एकया स तिसृभिः᳚इति | एकं सूक्तं त्रिरावर्तनीयम् | तत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमाया ऋचस्त्रिरभ्यासः | द्वितीयावृत्तौ मध्यमायाः | तृतीयावृत्तावृत्तमायाः | सो ऽयं पञ्चदशस्तोमः | उक्तेभ्यश्चतुर्भ्यः सूक्तेभ्य ऊर्ध्वमुत्तराग्रन्थे त्रीणि माध्यन्दिनपवमानसूक्तान्याम्नाय तत ऊर्ध्वे चत्वारि सूक्तान्याम्नातानि - तेषु᳚अभि त्वा शूर नोनुम᳚ -इत्याद्यम् ,᳚कया नश्चित्र आभुवत्᳚इति द्वितीयम् | ᳚तं वो दस्ममृतीषहम्᳚इति तृतीयम् | ᳚तरोभिर्वो विदद्वसुम्᳚इति चतुर्थम् | एतानि क्रमें रथन्तरवामदेव्यनौधसकालेयसामभिर्माध्यन्दिनसवने गीयमानानि पृष्ठस्तोत्राणीत्युच्यन्ते | ᳚स्पर्शनात्पृष्ठानि᳚इत्येव निरुक्तिर्द्रष्टव्या | तेषु स्तोत्रेषु सप्तदशस्तोमो भवति | तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते -᳚पञ्चभ्यो हिं करोति स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया स एकया, पञ्चभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स एकया, सप्तभ्यो हिं करोति स एकया स तिसृभिः स तिसृभिः᳚इति | अत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमाया ऋचस्त्रिरभ्यासः, द्वितीयावृत्तौ मध्यमायाः , तृतीयावृत्तौ मध्यमोत्तमयोः सो ऽयं सप्तदशस्तोमः | अत्र त्रिष्वपि वाक्येषु त्रिवृत्पञ्चदशसप्तदशशब्दा गुणविधायकत्वेन संमताः | यदि बहिष्पवमानाज्यपृष्ठशब्दा अपि गुणविधायकाः स्युस्तदा प्रत्युदाहरणम् | गुणद्वयीवधानाद्वाक्यभेदः स्यात् | तस्माद्वहिष्पवमानादिशब्दाः स्तोत्रनामधेयानि | तैर्नामभिः कर्माण्यनूद्य त्रिवृदादिगुणा विधीयन्ते || MJऐNय्C_१,४.६-७ ||

START MJऐNय् १,४.८-१२

(चतुर्थे ऽग्निहोत्रादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणे (मत्प्रख्यन्याये) सूत्रम्)

तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् / Jऐम्_१,४.४ /

चतुर्थाधिकरणमारचयति ---

अग्निहोत्रं जुहोत्याघारमाघारयतीत्यमू / विधेयौ गुणसंस्कारावाहोस्वित्कर्मनामनी // MJऐNय्_१,४.८ //

अग्नये होत्रमत्रेति बहुव्रीहिगतो ऽनलः / गुणो विधेयो नामत्वे रुपं न स्यात्क्षरद्घृते // MJऐNय्_१,४.९ //

संस्क्रियाऽघारमाघारयतीत्युक्ता द्वितीयया / आघारेत्यग्निहोत्रेति यौगिके कर्मनामनी // MJऐNय्_१,४.१० //

अग्निर्ज्योतिरिति प्राप्तो मन्त्राद्देवस्तथा घृतम् / चतुर्गृहीतवाक्योक्तं द्वितीयायास्त्वियं गतिः // MJऐNय्_१,४.११ //

नासाधिते हि धात्वर्थे करणत्वं ततो ऽस्य सा / साध्यतां वक्ति संस्कारो नैवाऽशङ्क्यः क्रियात्वतः // MJऐNय्_१,४.१२ //

᳚अग्निहोत्रं जुहोति᳚ ᳚आघारमाघारयति᳚इत्यत्राग्निहोत्रशब्दस्य कमनामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद्यागस्य स्वरुपमेव न सिध्येत् | तस्मादग्निदेवतारूपोगुणो ऽनेन दर्विहोमे विधीयते | आघारशब्दश्च᳚घृ क्षरणदीप्त्योः᳚इत्यस्माद्धातोरुत्पन्नः क्षरद्घृतमातष्टे | तस्मिंश्च घृते द्वितीयाविभक्त्वा संस्कार्यत्वं प्रतीयते | तच्च संस्कृतं घृतमुपांशुयाजे (गे) द्रव्यं भवति | तस्मात् ऽ अग्निहोत्राघारशब्दौ गुणसंस्कारयोर्विधायकौ ऽ इति प्राप्ते --- ब्रूमः-᳚अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति, सूर्यो ज्योतिर्ज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातः᳚इति विहितेन मन्त्रेण प्राप्तत्वाद्देवता न विधेया | ततो ऽग्निसूर्यदेवताकस्य सायंप्रातः कालयोर्नियमेनानुष्ठेयस्य कर्मणः ऽ अग्निहोत्रम् ऽ इति यौगिकं नामधेयम् | योगश्च बहुव्रीहिणा दर्शितः | ᳚चतुर्गृहीतं वा एतदभूत्तस्याऽघारमाघार्यः᳚इत्यनेनैवाऽज्यद्रव्यस्य प्रप्ततया क्षरद्धृतसंस्कारस्याविधेयत्वादाघारशब्दो ऽपि यौगिकं कर्मनामधेयम् | ऽयस्मिन्कर्माणि नैरृतीं दिशमारभ्यैशानीं दिशमवधिं कृत्वा संतत्या घृतं क्षार्यते ऽ तस्य कर्मण एतंन्नाम | ननु नामधेयत्वे सति᳚उद्भिदा यजेत᳚ ᳚ज्योतिष्टोमेन यजेत᳚इत्यादाविव धात्वर्थेन करणेन सामानाधिकरण्याय ऽअग्निहोत्रेण जुहोति ऽ ऽआघारेणाऽघारयति ऽ इति तृतीयया भवितव्यम् | नैष दोषः | अनुष्ठानादूर्ध्वे चात्वर्थस्य सिद्धत्वाकारेण करणत्वे ऽपि ततः पूर्वे साध्यत्वाकारं वक्तुम् ऽअग्निहोत्रम् ऽ ऽ आघारम् ऽ इति द्वितीयाया युक्तत्वात् | न चात्र द्वितीयानुसारेण ऽव्रीहीन्प्रोक्षति ऽ इत्रयदाविद्य संस्कारः शङ्कनीयः | व्रीहिशब्दवदग्निहोत्राघारशब्दयोः प्रसिद्धद्रव्यवाचकत्वाभावेन क्रियावाचित्वाभ्युपगमात् | तस्मात् - अग्निहोत्राघारशब्दौ दर्विहोमोपांशुयाजयोर्गुणसंस्कारविधायिनौ न भवतः, किन्तु कर्मान्तरयोर्नामनी || MJऐNय्C_१,४.८-१२ ||

START MJऐNय् १,४.१३-१५

(पञ्चमे श्येनादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणे (तद्व्यपदेशन्याये) सूत्रम्)

तद्व्यपदेशं च / Jऐम्_१,४.५ /

पञ्चमाधिकरणमारचयति --

श्येनेनाभिचरन्मर्त्यो यजेतेति श्रुतौ गुणः / विधीयते पक्षिरूपो नाम वा तस्य कर्मणः // MJऐNय्_१,४.१३ //

श्योनेनेति गुणः काम्यः सौमिकः सोमबाधया / न चित्रावद्वाक्यभेदो रूढोश्चैवमनुग्रहः // MJऐNय्_१,४.१४ //

यथा वै श्येन इत्युक्ता ह्युपमानोपमेयता / नैकस्मिंस्तेन गैंण्यास्य वृत्त्या स्यात्कर्मनामता // MJऐNय्_१,४.१५ //

᳚श्येनेनाभिचरन्यजेत᳚इत्यत्र कर्मनामत्वे द्रव्यदेवतयोरभावाद्यागस्वरूपमपि न सिध्येत् | ततः सोमयागे नित्यं सोमद्रव्यं बाधित्वा सोमस्य स्थाने पक्षिद्रव्यरूपो गुणः काम्यो विधीयते | तथा सति श्येन शब्दस्य पक्षिणि लोकसिद्धा रूढिरनुगृह्यते | न च गुणविधित्वे चित्रायामिव वाक्यभेद आपादयितुं शक्यः | चित्रत्वस्त्रीत्ववद्गुणद्वयाभावादिति प्राप्ते -- ब्रूमः-᳚यथा वै श्योनो निपत्याऽदत्ते, एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्याऽदत्ते यमभिचरति श्येनेन᳚इति वाक्येनोक्त उपमानोपमेयभावः पक्षिण्येकस्मिन्न युज्यते | तस्मात्पक्षिण उपमानस्य गुण उपमेये कर्मण्यस्तीति श्येवशब्दस्याभिचारकर्मनामत्वम् | ᳚संदंशेवनाभिचन्यजेत᳚ ᳚ | गवाभिचर्यमाणो यजेत᳚इत्यत्र संदंशगोशब्दयोर्नामत्वं श्येनशब्दवद्द्रष्टव्यम् | ᳚यथा संदंशेन दुरादानमादत्ते᳚ ᳚यथा गावो गोपायन्ति᳚इति वाक्यशेषाभ्यामुपमानोपमेयभावाभिधानात् || MJऐNय्C_१,४.१३-१५ ||

START MJऐNय् १,४.१५*-१८

(षष्ठे वाजपेयादिशब्दानां नामधेयताधिकरणे सूत्राणि) /

नामधेये गुणश्रुतेः स्याद् विधानम् इति चेत् / Jऐम्_१,४.६ /

तुल्यत्वात् क्रिययोर् न / Jऐम्_१,४.७ /

ऐकशब्द्ये परार्थवत् / Jऐम्_१,४.८ /

षष्ठाधिकरणमारचयति-

यजेत वाजपेयेन स्वाराज्यार्थीत्यसौ गुणः / नाम वा गुणता तन्त्रयोगाद्गुणफलद्वये // MJऐNय्_१,४.१५* //

साधारणयजेः कर्मकरणत्वेन तन्त्रता / त्रिकद्वयं विरुद्धं स्यात्तन्त्रतायां फलं प्रति // MJऐNय्_१,४.१६ //

उपादेयविधेयत्वगुणत्वाख्यं त्रिकं यजेः / उद्देश्यानूक्तिमुख्यत्वत्रिकं तस्य गुणं प्रति // MJऐNय्_१,४.१७ //

त्यक्त्वा तन्त्रं तदावृत्तौ वाक्यं भिद्यते तेन सः / वाजपेयेतिशब्दो ऽपि कर्मनामाग्निहोत्रवत् // MJऐNय्_१,४.१८ //

᳚वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत᳚इत्यत्र वाजपेयशब्देन गुणो विधीयते | अन्नवाची वाजशब्दः | तच्चान्नं पेयं सुराद्रव्यम् | तच्चात्र गुणः | सुराग्रहाणामनुष्ठेयत्वात् | ननु गुणत्वे ऽ वाजपेयगुणवता यागेन स्वाराजं भावयेत् ऽ इति मत्वर्थलक्षणा प्रसज्येत | मैवम् | सकृदुच्चरितस्य, यजेत, इत्वाख्यातस्य वाजपेयगुणे स्वाराज्यफले च तन्त्रेण संबन्धाङ्गीकारात् | वाजपेयेन द्रव्येण स्वाराज्याय यजेत, इत्येवमुभयसंबन्धः | ननु गुणसंबन्धे सति वाजपेयगुणेन यागं कुर्यात्, इति यजेः कर्मकारकत्वं भवति, फलसंबन्धे तु ऽ यागेन स्वाराज्यं संपादयेत् ऽ इति करणकारकत्वम् | तत्कथं तदुभयसंबन्ध इति चेत् | नायं दोषः | यजेः साधारणत्वेन द्विरूपत्वसंभवात् | ऽ यजेत ऽ इत्यत्र प्रकृत्या याग उक्तः, प्रत्ययेन भावनोक्ता, तयोस्तु समभिव्याहारात्संबन्धमात्रं गम्यते | तच्च कर्मत्वकरणत्वयोः साधारणम् | न खलु तत्र कर्मत्वस्य करणत्वस्य वा साक्षादभिधायिका काचिदसाधारणी विभक्तिः श्रूयते | अतः साधारणस्य यजेरुभाभ्यां युगपत्संबन्धे सित यथोचितसंबन्धविशेषः पर्यवस्यति | एवं तन्त्रेण संबन्धाङ्गीकारे ऽ वाजपेयद्रव्येण यागं कुर्यात् ऽ इत्यर्थस्य लम्यमानत्वाद्गुणविधित्वे ऽपि नास्ति मत्वर्थलक्षणा | यद्युद्भिदादिष्वप्येवं गुणविधिः स्यात्, तर्हि तान्यपि वाक्यान्यत्रोदाहृत्य तदीयः सिद्धान्तः पुनराक्षिप्यतामिति प्राप्ते -- ब्रूमः- यजेस्तन्त्रेणोभयसंबन्धे सति विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिः स्यात् | उपादेयत्वं, विधेयत्वं, गुणत्वं चेत्येकं त्रिकम् | उद्देश्यत्वम्, अनुवाद्यत्वं, मुख्यत्वं चेत्यपरं त्रिकम् | तत्रोद्देश्यत्वादयस्त्रयः स्वाराज्यफलनिष्ठा धर्माः | उपादेयत्वादयस्त्रयः साधनभूतयजिनिष्ठा धर्माः | फलमुद्दिश्य यजिरुपसर्जनम् | फलस्योद्देश्यत्वं नाम मानतापेक्षो विषयत्वाकारः | यजेरुपादेयत्वं नामानुष्ठीयमानताकारः | तावुभौ मनः शरीरोपाधिकौ धर्मौ | अनुवाद्यत्वविधेयत्वधर्मौ तु शब्दोपाधिकौ | ज्ञातस्य कथनमनुवादः | अज्ञातस्यानुष्ठेयत्वकथनं विधिः | फलयागयोः साध्यसाधनत्वरूपतया प्रधानत्वोपसर्जनत्वे | एवं सति फलतत्साधनयोः स्वाराज्ययागयोः स्वभावपर्यालोचनायां यथा फलस्योद्देश्यत्वादित्रिकं यागस्योपादेयत्वादित्रिकं व्यवतिष्ठते तथा यागस्य वाजपेयस्य च साध्यसाधनभावापर्यालोचनायां यागस्योद्देशत्वादित्रिकम्, वाजपेयद्रयस्योपादेयत्वादित्रिकं च पर्यवस्यति | ततो यागस्य फलद्रव्याभ्यां युगपत्संबन्धे सति विरुद्धं त्रिकद्वयमापद्यते | ननु तर्हि मा भूत्तन्त्रेणोभयसंबन्धः, पृथक्संबन्धाय यजिरावर्त्यतामिति चेत् | वाक्यभेदप्रसङ्गात् | ऽ द्रव्येण यागं कुर्यात् ऽ इत्येकं वाक्यम् | ऽ यागेन फलं कुर्यात् ऽ इत्यपरम् | तस्माद्वाजपेयशब्दो न गुणविधायकः, किन्तु यथेक्तं द्रव्यं निमित्तीकृत्याग्निहोत्रशब्दवत्कर्मनामधेयम् || MJऐNय्C_१,४.१५*-१८ ||

START MJऐNय् १,४.१९-२०

(सप्तम आग्नेयादीनामनामताधिकरणे सूत्रम्)

तद्गुणास् तु विधायेर् अन्नविभागाद् विधानार्थे न चेद् अन्येन शिष्टाः / Jऐम्_१,४.९ /

सप्तमाधिकरणमारचयति --

यदाग्नेयो ऽष्टाकपाल इति नाम गुणो ऽथवा / नामाग्निहोत्रवन्मैवं नामत्वे देवता नहि // MJऐNय्_१,४.१९ //

मन्त्रो ऽपि नेह प्रत्यक्षस्तद्धिताद्देवताविधिः / देवद्रव्यविशिष्टस्य विधानादेकवाक्यता // MJऐNय्_१,४.२० //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -᳚यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायाम्, पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति᳚इति | तत्र यथाग्निहोत्रशब्दः ऽ अग्नये होत्रमत्र ऽ इत्यमुपर्थे निमित्तीकृत्य कर्मनामधेयम्, तथाऽग्नेयशब्दो ऽग्निसंबन्धं निमित्तीकृत्य कर्मनाम स्यादिति चेत् | मैवम् | नामत्वे देवताराहित्यप्रसङ्गात् | अग्निहोत्रे तु᳚अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति᳚इत्यनेन वचनेन विहितो मन्त्रः प्रत्यक्षविहित इति मान्त्रवर्णिकी देवता लभ्यते | इह तु न तादृशो मन्त्रो ऽस्ति | आग्नेयशब्दस्तु देवतां विधातुं शक्नोति | ऽ अग्निर्देवतास्य ऽ इत्रयस्मिन्नर्थे तद्धितस्योत्पन्नत्वात् | न च द्रव्यदेवतयोरुभयोर्गुणविधानाद्वाक्यभेद इति शङ्कनीयम् | कर्मणो ऽप्राप्तत्वेन गुणद्वयविशिष्टस्य कर्मण एकेन वाक्येन विधानात् | तस्मात् - आग्नेयशब्देन देवतागुणो विधीयते || MJऐNय्C_१,४.१९-२० ||

START MJऐNय् १,४.२१

अत्र गुरुपतमाह -

यदाग्नेय इति प्रोक्तं न मानं विध्यसंभवात् / इति चेन्न विशिष्टार्थविधौ सत्यप्रमा कुतः // MJऐNय्_१,४.२१ //

उदाहृतवाक्ये देवताराहित्यप्रसङ्गेन नामत्वाभावाद्गुणयोर्विधौ वाक्कयभेदाञ्च विध्यसंभवादप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः | गुणद्वयविशिष्टकर्मविधिसंभवात्प्रामाण्यमिति सिद्धान्तः || MJऐNय्C_१,४.२१ ||

START MJऐNय् १,४.२२-२३

(अष्टमे बर्हिरादिशब्दानां जातिवाचिताधिकरणे सूत्रम्)

बर्हिराज्ययोर् असंस्कारे शब्दलाभाद् अतच्छब्दः / Jऐम्_१,४.१० /

अष्टमाधिकरणमारचयति -

वर्हिराज्यपुरोडाशशब्दाः संस्कारवाचिनः / जात्यर्था वा शास्त्ररूढेस्ते स्युः संस्कारवाचिनः // MJऐNय्_१,४.२२ //

जातिं त्यक्त्वा न संस्कारे प्रयुक्ता लोकवेदयोः / विनापि संस्कृतिं लोके दृष्टत्वाज्जातिवाचिनः // MJऐNय्_१,४.२३ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -᳚बर्हिर्लुनाति᳚ ᳚आज्यं विलापयति᳚ ᳚पुरोडाशं पर्याग्नि करोति᳚ इति | अत्र बर्हिरादिशब्दानां शास्त्रे सर्वर्त्र संस्कृतेषु तृणादिषु प्रयोगात्, पील्वादिशब्देषु शास्त्रीयरूढिप्राबल्यस्योक्तत्वात्, यूपाहवनीयादिशब्दवत्संस्कारवाचिनो बर्हिरादिशब्दा इति चेत् | मैवम् | अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिवाचित्वात् | यत्र यत्र बर्हिरादिशब्दप्रयोगः, तत्र तत्र जातिः ऽ इत्यस्या व्याप्तेर्लोके वेदे च नास्ति व्यभिचारः | संस्कारव्याप्तेर्लौकिकप्रयोगे व्यभिचारो दृश्यते | क्वचिद्देशविशेषे लौकिकव्यवहारो जातिमात्रमुपजीव्य विना संस्कारं ते शब्दाः प्रयुज्यन्ते - ऽ बर्हिरादाय गावो गताः ऽ इति, ऽ क्तय्यमाज्यम् ऽ इति, ऽ पुरोडाशेन मे माता प्रहेलकं ददाति ऽ इति च | तस्माज्जातिवाचिनः | प्रयोजनं तु᳚बर्हिषा यूपावटमवस्तृणाति᳚इत्यत्र विना संस्कारेण स्तरणसिद्धिः || MJऐNय्C_१,४.२२-२३ ||

START MJऐNय् १,४.२४

अत्र गुरुमतमाह -- बर्हिरादौ निमित्तस्कय दुर्वचत्वान्न मेति चेत् / जातेस्तत्र निमित्तत्वात्तद्युक्ता चोदना प्रमा // MJऐNय्_१,४.२४ //

स्पष्टोर्ऽथः || MJऐNय्C_१,४.२४ ||

START MJऐNय् १,४.२५-२६

(नवमे प्रोक्षण्यादिशब्दानां यौगिकताधिकरणे सूत्रम्)

प्रोक्षणीष्व् अर्थसंयोगात् / Jऐम्_१,४.११ /

नवमाधिकरणमारचयति --

प्रोक्षणीः संस्कृतिर्जातिर्योगो वा सर्वभूमिषु / तथोक्तेः संस्कृतिर्जातिः स्याद्रूढेः प्रबलत्वतः // MJऐNय्_१,४.२५ //

अन्योन्याश्रयतो नाऽद्यो न जातिः कल्प्यशक्तितः / योगः स्यात्कॢप्तशक्तित्वात्कॢप्तर्व्याकरणाद्भवेत् // MJऐNय्_१,४.२६ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -᳚प्रोक्षणीरासादय᳚इति | तत्र प्रोक्षणीशब्दस्याभिमन्त्रणासादमादिसंस्कृतिः प्रवृत्तिनिमितम् | कुतः- सर्वेषु वैदिकप्रयोगप्रदेशेषु संस्कृतानामेवापां प्रोक्षणीशब्देनोच्यमानत्वादित्येकः पक्षः | लोके जलक्रीडायां ऽ प्रोक्षणीभिरुद्वेजिताः स्मः ऽ इत्यसंस्कृतास्वप्सु प्रयोगाद्वर्हिरादिशब्दवज्जातौ रूढत्वादुदकत्वजातिः प्रवृत्तिनिमित्तम् | न च ऽ प्रकर्षेणोक्ष्यत आभिः ऽ इति योगो ऽत्र शङ्कनीयः | रूढेः प्रबलत्वादिति पक्षान्तरम् | तत्र न तावत्संस्कारो युक्तः | अन्योन्याश्रयत्वात् | विहितेष्वभिमन्त्रणादिषु संस्कारेष्वनुष्ठितेषु पश्चात्संस्कृतास्वप्सु प्रोक्षणीशब्दप्रवृत्तिः | तत्प्रवृत्तौ सत्यां प्रोक्षणीशब्देनापो ऽमूद्याभिमन्त्रणसिद्धिरिति | नापि जातिपक्षो युक्तः | उदकजातौ प्रोक्षणी शब्दस्य वृद्धव्य वहारे पूर्वमकॢप्तत्वेनेतः परं शक्तेः कल्पनीयत्वात् | ततो गोशब्दवदश्वकर्णशब्दवच्च रूढो न भवति | योगस्तु व्याकरणेन कॢप्तः | सोपसर्गाद्धातोः करणे ल्युट्प्रत्ययेन व्युत्पादनात् | तस्मात् -- प्रोक्षणीशब्दो यौगिकः | घृतादेः प्रोक्षणत्वं प्रयोजनम् || MJऐNय्C_१,४.२५-२६ ||

START MJऐNय् १,४.२७

(दशमे निर्मन्थ्यशब्दस्य यौगिकताधिकरणे सूत्रम्)

तथा निर्मन्थ्ये / Jऐम्_१,४.१२ /

दशमाधिकरणमारचयति --

रूढिर्योगो योगरूढिर्वा निर्मन्थ्यस्य वर्तनम् / आद्यौ पूर्ववदन्त्त्यो ऽचिरजातेर्नावनीतवत् // MJऐNय्_१,४.२७ //

अग्निचयने श्रूयते -᳚निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति᳚इति | तत्र निर्मन्थ्यशब्दस्य स्वार्थे कीदृशी वृत्तिः, इति संशये बर्हिरादिशब्दवल्लौकिकवैदिकसाधारण्यादूवह्निजातौ रूढिरित्येकः पक्षः | प्रोक्षणीशब्दवद्गूढेरकॢप्तत्वादरणिनिर्मन्थनजन्यसाच्च योग इति पक्षान्तरम् | लौकिकनिर्मन्थनेन चिरनिर्मन्थनेन च जन्यं वारयितुं योगरूढिः पङ्कजादिवदाश्रयणीया | आधानकाले निर्मथ्य गार्हपत्ये नित्यं धृतो ऽग्निश्चिरनिर्मथितः | चयनकाले निर्मथ्योखासु धृतो ऽग्निरचिरनिर्मथितः | सद्य एव लौकिकमथनेन जातो ऽग्निरचिरनिर्मथितः | तेनेष्टकाः पच्यन्ते | यथा पुराणमूतमयोर्घृतयोर्नवनीतजन्यत्वे समाने ऽपि योगरूढ्या नूतनमेव ऽ नावनीतम् ऽ इति व्यवह्रियते तद्वत् || MJऐNय्C_१,४.२७ ||

START MJऐNय् १,४.२८-३१

(एकादशे वैश्वदेवादिशब्दानां नामधेयताधिकरणे सूत्राणि १३ - १६)

वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् / Jऐम्_१,४.१३ /

न वा प्रकरणात् प्रत्यक्षविधानाच् च न हि प्रकरणं द्रव्यस्य / Jऐम्_१,४.१४ /

मिथश् चानर्थसंबन्धः / Jऐम्_१,४.१५ /

परार्थत्वाद् गुणानाम् / Jऐम्_१,४.१६ /

एकादशाधिकरणमारचयति -

चातुर्मास्याद्यपर्वप्रोक्ताग्नेयाद्यष्टकान्तिके / वैश्वदेवेति शब्दोक्तो गुणः संघस्य नाम वा // MJऐNय्_१,४.२८ //

नामत्वे रूपराहित्यादविधिर्गुणता सतः / अग्न्यादिभिर्विकल्प्यन्ते विश्वदेवास्तु सप्तसु // MJऐNय्_१,४.२९ //

अनूद्याष्टौ यजेतेति तत्संघे नाम वर्णितम् / अविधित्वे ऽप्यर्थवत्स्यान्नाम प्राक्प्रवणादिषु // MJऐNय्_१,४.३० //

इज्यन्ते ऽत्र यजन्ते वा विश्वे देवा इतीदृशी / निरुक्तिर्न विकल्पः स्यादुत्पत्त्युत्पन्नशिष्टतः // MJऐNय्_१,४.३१ //

चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि --- वैश्वदेवः , वरुणप्रघासः , साकमेधः , शुनासारीयश्चेति | तेषु प्रथमे पर्वण्यष्टौ यागा विहिताः --- आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपति, सौम्यं चरुम्, सावित्रं द्वादशकपालम्, सारस्वतं चरुम्, पौष्णं चरुम् , मारुतं सप्तकपालकम्, वैश्वदेवीमामिक्षाम्, द्यावापृथिव्यमेककपालम्, इति | तेषामष्ठानां यागानां संनिधाविदमाम्नायते ---᳚वैश्वदेवेन यजेत᳚इति | तत्राऽग्नेयादीन्यागान् ऽ यजेत ऽ इत्यनूद्य वैश्वदेवशब्देन देवतारूपो गुणस्तेषु विधीयते | यद्यपि वैश्वदेव्यामिक्षायां विश्वे देवाः प्राप्ताः, तथाप्याग्नेयादिषु सप्तसु यागेष्वप्राप्तस्वाद्विधीयन्ते | तेष्वप्यग्न्यादिदेवताः सन्तीति चेत्, तर्हि गत्यभावात्तेषु देवता विकल्प्यन्ताम् | नामधेयत्वे तु नाममात्रस्याभिधेयत्वाद्द्रव्यदेवतयोरभावेन यागस्यात्र स्वरूपासंभवाच्छूयमाणो विधिरनर्थकः स्यात् -- तस्मात् ऽ गुणविधिः ऽ -- इति प्राप्ते - ऽ ब्रूमः- उत्पत्तिवाक्यैर्विहितानाग्नेयादीनष्टौ यागान् ऽयजेतऽ इत्यनूद्याष्टानां संघे वैश्वदेवशब्दो नामत्वेनोपवर्ण्यते | न च विधित्वासंभवे ऽपि नामोपदेशवैयर्थ्यम्, ऽप्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत ऽ इत्यादिषु वैश्वदेवशब्देनैकेनैवाष्टानां संघस्य व्यवहर्तव्यत्वात् | नामप्रवृत्तिनिमित्तभूता निरुक्तिर्द्विधा - आमिक्षायागे विश्वेषां देवानामिज्यमानतया तत्सहचरितार्थानां सर्वेषां छत्रिन्यायेन वैश्वदेवत्वम् | अथवा ऽ विश्वे देवा अष्टानां कर्तारः ऽ इति वैश्वदेवत्वम् | तथा च ब्राह्मणम् -᳚यद्विश्वे देवाः समयजन्त, तद्वैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वम्᳚इति | देवताविकल्पस्तु समानबलत्वाभावान्न युज्यते | आग्न्यादय उत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबलाः, विश्वे देवा उत्पन्नशिष्टत्वाददुर्बलाः | तस्मात् -- वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयम् || MJऐNय्C_१,४.२८-३१ ||

START MJऐNय् १,४.३२

अत्र गुरुमतमाह --

गुणनामत्वसंदेहादप्रमा चोदनेति चेत् / नोक्तन्यायेन संघस्य नामधेयत्वनिर्णयात् // MJऐNय्_१,४.३२ //

स्पष्टोर्ऽथः || MJऐNय्C_१,४.३२ ||

START MJऐNय् १,४.३३-३५

(द्वादशे वैश्वानरे ऽष्टत्वाद्यर्थवादताधिकरणे सूत्राणि १७ - २२ )

पूर्ववन्तो ऽविधानार्थास् तत्सामर्थ्यं समाम्नाये / Jऐम्_१,४.१७ /

गुणस्य तु विधानार्थे तद्गुणाः प्रयोगे स्युर् अनर्थका न हि तं प्रत्यर्थवत्तास्ति / Jऐम्_१,४.१८ /

तच्छेषो नोपपद्यते / Jऐम्_१,४.१९ /

अविभागाद् विधानार्थे स्तुत्यर्थेनोपपद्येरन् / Jऐम्_१,४.२० /

कारणं स्याद् इति चेत् / Jऐम्_१,४.२१ /

आनर्थक्याद् अकारणं कर्तुर् हि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते / Jऐम्_१,४.२२ /

द्वादशाधिकरणमारचयति --

यद्द्वादशकपालेष्टेर्वैश्वानयां अनन्तरम् / श्रुतमष्टाकपालादि तद्गुणो नाम वा स्तुतिः // MJऐNय्_१,४.३३ //

अन्तर्भावादष्टतादेर्नाम स्यादग्निहोत्रवत् / द्रव्यं द्रव्यान्तरे नो चेद्गुणस्तर्हि फले त्वसौ // MJऐNय्_१,४.३४ //

वाक्यैक्यमुपसंहाराद्विस्पष्टं तत्तु बाध्यते / नानागुणविधौ तस्मादंशद्वारांशिसंस्तुतिः // MJऐNय्_१,४.३५ //

काम्येष्टिकाण्डे श्रूयते -᳚वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते᳚ ᳚यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, यन्नवकपालस्त्रिवृतैवास्मिंस्तेजो दधाति, यद्दशकपालो विराजैवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति, यदेकादशकपालस्त्रिष्टुमैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति, यद्द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून्दधाति, यस्मिञ्जात एतामिष्टिं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रीयावी पशुमान्भवति᳚इति | अत्राष्टत्वादिसंख्यासामान्यात्पुरोडाशादीनां गायत्र्यादिरूपत्वकल्पना कृता | इष्टि विधायके वाक्ये येयं द्वादशसंख्या तस्यामष्टत्वादिसंख्यानामन्तर्भावात्ताः संख्या निमित्तीकृत्याग्निहोत्रशब्दवदष्टाकपालादिशब्दाः कर्मनामधेयानीत्येकः पक्षः | नात्र द्वादशकपालशब्दः संख्यापरः , किन्तु पुरोडोशद्रव्यपरः | ऽ द्वादशसु कपालेषु संस्कृतः ऽ इति व्युत्पत्तेः | एवमष्टाकपालादिशब्दा अपि | तथा सति द्रव्यस्य द्रव्यान्तरे ऽनन्तर्भावान्नामधेयस्य निमित्तं नास्तीति चेत् , एवं तर्हि पुरोडाशब्दव्यरूपो गुणो विधीयताम् | न चोत्पत्तिशिष्टद्वादशकपालपुरोडाशावरुद्धत्वादष्टकपालाद्रनवकाश इति वाच्यम् | ब्रह्मवर्चसादिफलाय तद्विध्युपपत्तेरित्यपरः पक्षः | अयमप्युपपन्नः | बहूनां गुणानां विधौ वाक्यभेदापत्तेः | न च भिन्नान्येवैतानि वाक्यानीति वाच्यम् | ᳚वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्᳚इति विहितस्य᳚यस्मिञ्जात एताम्᳚ -इत्युपसंहारेण वाक्यैकत्वावगमात् | तस्मादंशैरष्टाकपालादिभिरंशी द्वादशकपालः स्तूयते || MJऐNय्C_१,४.३३-३५ ||

START MJऐNय् १,४.३६

अत्र गुरुमतमाह --

अगुणत्वादनामत्वादमन्त्रत्वादनन्वये / अष्टत्वाद्यप्रमाणं चेन्नार्थवादतयान्वयात् // MJऐNय्_१,४.३६ //

उक्तरीत्या गुणत्वं नामत्वं च न संभवति | उत्तमपुरुषामन्त्रणाद्यभावान्नमन्त्रत्वम् | अतो ऽष्टाकपालदीनामनन्वयादप्रामाण्यं वाक्यस्येति चेत् | मैवम् | स्तावकत्वेनान्वयस्योक्तत्वात् || MJऐNय्C_१,४.३६ ||

START MJऐNय् १,४.३७-३९

(त्रयोदशे यजमानशब्दस्य प्रस्तरादिस्तुत्यर्थत्वाधिकरणे सूत्रम्)

तत्सिद्धिः / Jऐम्_१,४.२३ /

त्रयोदशाधिकरणमारचयति ---

यजमानः प्रस्तरो ऽत्र गुणो वा नाम वा स्तुतिः / सामानाधिकरण्येन स्यादेकस्यान्यनामता // MJऐNय्_१,४.३७ //

गुणो वा यजमानो ऽस्तु कार्ये प्रस्तरलक्षिते / अंशांशित्वाद्यभावेन पूर्ववन्नात्र संस्तुतिः // MJऐNय्_१,४.३८ //

अर्थभेदादनामत्वं गुणश्वेत्प्रह्रियेत सः / यागसाधकताद्वारा विधेयप्रस्तरस्तुतिः // MJऐNय्_१,४.३९ //

इदमाम्नायते -᳚यजमानः प्रस्तरः᳚इति | तत्र यजमानस्य प्रस्तरशब्दो नामधेयम्, प्रस्तरस्य वा यजमानशब्दो नामधेयम् | कुतः - ऽ उद्भिदा यानेन ऽ इत्यादाविव सामानाधिकरण्यादित्येकः पक्षः | गुणविधिरित्यपरः पक्षः | तदापि यजमानकार्ये जपादौ प्रस्तरस्याचेतनस्य सामर्थ्याभावाद्गुणत्वं नास्ति | प्रस्तरकार्ये स्त्रुग्धारणादौ यजमानस्य शक्तत्वाद्यजमानरूपो गुणो विधीयते | एवं सति पश्चाच्छ्रुतस्य प्रस्तरशब्दस्य कार्यलक्षकत्वे ऽपि प्रथमश्रुतो यजमानशब्दो मुख्यवृत्तिर्भवति | न चात्र पूर्वन्यायेन स्तुतिः संभवति | अष्टाकपालद्वादशकपालयोरिव प्रस्तरयजमानयोरंशांशित्वाभावात् | ᳚वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवता᳚ऊर्जो ऽवरुध्यै᳚इत्यादिवत्स्तुतिरिति चेत् | न | क्षिप्रत्वादिधर्मवत्कस्यचिदुत्कर्षस्याप्रतीतेः | तस्मात् - ऽ नामगुणयोरन्यतरत्वम्᳚इति प्राप्ते , -- ब्रूमः- गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्तप्रसिद्धत्वान्नामत्वं न युक्तम् | गुणपक्षे तु - अग्नौ प्रहरणस्य प्रस्तरकार्यत्वाद्यजमाने प्रहृते सति कर्मलोपः स्यात् | तस्मात् - विधेयः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते | यथा ऽ सिंहो देवदत्तः ऽ इत्यत्र सिंहगुणेन शौर्यादिनोपेतो देवदत्तः सिंहशब्देन स्तूयते, तथा यजमानगुणेन यागसाधनत्वेन युक्तः प्रस्तरो यजमानशब्देन स्तूयते | एवं᳚यजमान एककपालः᳚इत्यादिषु द्रष्टव्यम् || MJऐNय्C_१,४.३७-३९ ||

START MJऐNय् १,४.४०

(चतुर्दश आग्नेयादिशब्दानां ब्राह्मणादिस्तुत्यर्थताधिकरणे सूत्रम्)

जातिः / Jऐम्_१,४.२४ /

चतुर्दशाधिकरणमारचयति -

आग्नेयो ब्राह्यणो ऽत्रापि पूर्ववत्सर्वनिर्णयः / द्वारं तु मुखजन्यत्वसाग्नेयत्वेन संस्तवे // MJऐNय्_१,४.४० //

इदमाम्नायते -᳚आग्नेयो वै ब्राह्मणः᳚इति | अत्रात्यन्तप्रसिद्धार्थभेदादाग्नेयशब्दो न ब्राह्यणस्य नामधेयम् | नाप्यग्निदेवतारूपो गुणो विधीयते | ऽ आग्नेयं सूक्तम् ऽ ऽ आग्नेयं हविः, इत्येवं देवतातद्धितस्य सूक्तहविर्विषयत्वात् | नहि ब्राह्मणः सूक्तम्, नापि हविः | अतः संबन्धवाचितद्धितान्ताग्नेयशब्देन ब्राह्मणः स्तूयते | यद्यपि ब्राह्मणे नाग्निसंबन्धः, तथाप्यग्निसंबन्धो मुखजन्यत्वगुणो ब्राह्मणे विद्यते | तथा चाग्निब्राह्मणयोर्मुखजन्यत्वं क्वचिदर्थवादे समाम्नायते -᳚प्रजापतिरकामयत, प्रजाः सृजेत, इति | स मुखतस्त्रिवृतं निरमिमीत, तमग्निर्देवतान्वयुज्यत, गायत्री छन्दः, रथन्तरं साम, ब्राह्मणो मनुष्याणाम्, अजः पशूनाम्, तस्मात्ते मुख्या मुखतो ह्यसृज्यन्त᳚इति | तस्मात् - आग्नेयशब्दः स्तावकः | एवम्᳚ऐन्द्रो राजन्यः᳚ ᳚वैश्यो वैश्वदेवः᳚इत्यादिषु द्रष्टव्यम् || MJऐNय्C_१,४.४० ||

START MJऐNय् १,४.४१

(पञ्चदशे यूपादिशब्दानां यजमानस्तुत्यर्थताधिकरणे सूत्रम्)

सारूप्यात् / Jऐम्_१,४.२५ /

पञ्चदशाधिकरणमारचयति -

आदित्यो यूप इत्यत्र स्तुतिरादित्यशब्दतः / द्वारं चाक्षुषसारूप्यं घृताक्ते तैजसे ऽस्ति तत् // MJऐNय्_१,४.४१ //

आदित्ये यच्चक्षुर्गम्यं तेजस्वित्वं तद्यूपे ऽप्यस्ति | घृताक्तस्य यूपस्य तेजस्वित्वाध्यवसायात् | ततः- आदित्यशब्देन यूपः स्तूयते | एवं᳚यजमानो यूपः᳚इत्यत्र चक्षुर्गम्यस्योर्ध्वत्वस्य समानत्वाद्यजमानशब्देन यूपः स्तूयते || MJऐNय्C_१,४.४१ ||

START MJऐNय् १,४.४२-४४

(षोडशे ऽपश्वादिशब्दानां गवादिप्रशंसार्थत्वाधिकरणे सूत्रम्)

प्रशंसा / Jऐम्_१,४.२६ /

षोडशाधिकरणमारचयति -

पशवो ऽन्ये गवाश्वेभ्यो ऽपशवो वा इति श्रुतम् / अजादिष्वपशुत्वं यद्गुणो वादो ऽथवास्तु तत् // MJऐNय्_१,४.४२ //

स्तुत्यभावाद्गुणस्तेषु पशुकार्यनिषेधनम् / अशक्यत्वान्निषेधस्य घटाद्यर्थाभिधायिना // MJऐNय्_१,४.४३ //

पशवो ऽपशुशब्देन प्राशस्त्याभावसाम्यतः / लक्ष्यास्तत्र निमित्तं तु प्रशंसैव गवाश्वयोः // MJऐNय्_१,४.४४ //

इदमाम्नायते --᳚अपशवो वा अन्ये गोश्वेभ्यः, पशवो गोअश्वाः᳚इति | तत्राजादिषु श्रूयमाणं यदपशुत्वं तस्यार्थवादत्वं न संभवति | पशुत्वनिषेधमात्रेण स्तुतेरप्रतिभानात् | ततः पशुकार्यनिषेधरुमो गुणो विधीयत इति चेत् | मैवम् | अजादिपशुविधिवैयर्थ्थप्रसङ्गेन निषेद्धुमशक्यत्वात् | अपशुशब्दः पशुव्यतिरिक्तं घटादिपदार्थजातमभिदधाति | तस्मिन्घटादौ गवाश्ववत्प्राशस्त्यं नास्ति | सो ऽयं प्राशस्त्याभावो ऽजादिषु पशुष्वस्तीत्यनेनाभिप्रायेण पशव एव सन्तो ऽप्यजादयो घटादिसाम्यादपशुशब्देन लक्ष्यन्ते | पूर्वत्र यजमानादिशब्दानां प्रस्तराद्यर्थेषु प्रवृत्तिनिमित्तम् | तत्प्रवृत्तिफलं प्रस्तरादिप्रशंसा | इह त्वपशुशब्दस्याजादिषु मवृत्तौ गवाश्वयोः प्रशंसैव निमित्तं फलं च | द्विप्रकारा प्रशंसा- वस्तूनिविद्यमानगुणोत्कर्ष एकः प्रकारः | स्तावकेन शब्देन संपादितो गुणोत्कर्षो ऽपरः प्रकारः | गवाश्वयोरजादिभ्य उत्कर्षो लोकसिद्धो यः सो ऽत्र निमित्तम् | ऽ अजादयः स्वभावतः पशवो ऽपि सन्तो गवाश्वौ प्रत्यपशवः संपन्नाः | ईदृशो गवाश्वयोर्महिमा ऽ इति स्तुतिफलम् | तस्मात् --᳚अपशवो वै᳚इत्ययमर्थवादः | अयमेव न्याय उदाहरणान्तरे ऽपि योजनीयः-᳚अयज्ञो वा एष यो ऽसाम᳚इत्येकमुदाहरणम् | ᳚असत्रं वा एतद्यच्छन्दोगम्᳚इत्यपरमुदाहरणम् | ᳚अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिर्यज्ञो ऽपि सामहीनत्वादयज्ञो भवति | ईदृशः साम्नो महिमा | छन्दोगशब्देन चतुर्विशः, चतुश्चत्वारिंशः, अष्टचत्वारिंश इत्येते त्रयः स्तोमा उच्यन्ते | अक्षरसंख्यासाम्येन गायत्रीत्रिष्टुब्जगरीछन्दोभिर्गीयमानत्वात् | तेषां च विष्टुतिः सामब्राह्मणे द्रष्टव्या | अतः सत्रमपि चतुर्दशरात्रादिकं छन्दोगरहितत्वादसत्रं भवति | ईदृशश्छन्दोगानां महिमा | इत्येवं स्तावकत्वादर्थवादत्वम् || MJऐNय्C_१,४.४२-४४ ||

START MJऐNय् १,४.४५-४८

(सप्तदशे भूमाधिकरणे बाहुल्येन सृष्टिव्यपदेशाधिकरणे सूत्रम्)

भूमा / Jऐम्_१,४.२७ /

सप्तादशाधिकरणमारचयति ----

सृष्टीरुपदधातीति ये मन्त्राः सृष्टिलिङ्गकाः / विधेयास्ते गुणत्वेन वादो वात्र गुणे विधिः // MJऐNय्_१,४.४५ //

आख्यातेनाभिसंबन्धादविध्यन्तरयोगतः / लिङ्गप्रकरणप्राप्तेर्मन्त्राणां विध्यसंभवात् // MJऐNय्_१,४.४६ //

ताननूद्येष्टकाधानं विदध्यात्स्तोष्यते यतः / यथासृष्टेत्यनेनातः सृष्टीरित्यर्थवादगीः // MJऐNय्_१,४.४७ //

एकयास्तुवतेत्यादौ मन्त्रसंघे क्वचिन्नहि / सृष्टिशब्दस्तथाप्युक्तिः सृष्टिशब्देन भूमतः // MJऐNय्_१,४.४८ //

अग्निचयने श्रूयते --᳚सृष्टीरुपदधाति᳚इति | सृष्टिशब्दोपेता मन्त्रा यासामिष्टकानामुपधाने विद्यन्ते ता इष्टकाः सृष्टय उच्यन्ते | ऽ सृष्टिमानासामुपधानो मन्त्रः ऽ इति विगृह्य᳚तद्वामासामुपधानः᳚ [पा. सू. ४.४.१२५] इत्यादिव्याकरणसूत्रसिद्धप्रक्रियया तन्निष्पादनात् | सृष्टिशब्दोपेताश्चोपधानमन्त्राः᳚एकयास्तुवत᳚इत्यस्मिन्ननुवाके समाम्नाताः | ᳚ब्रह्मासृज्यत, भूतान्यसृज्यन्त᳚इत्यादिना सृजतिधातोस्तेषु प्रयुक्तत्वात् | ते मन्त्रा अत्र सृष्टिशब्देनोपधाने गुणत्वेन विधीयन्ते | कुतः- ऽ उपदधाति ऽ इत्यनेनाऽख्यातेनाभिसंबन्धात् | न चार्थवादत्वमस्य संभवति | विध्यन्तरेण सहैकवाक्यत्वाभावादिति प्राप्ते, -- ब्रूमः- अग्निचयनप्रकरणे पठितत्वात्तेषां मन्त्राणां सामान्यतश्चयनसंबन्धो ऽवगन्यते | विशेषसंबन्धः सृजतिलिङ्गादवगन्तव्यः | तथासति प्राप्तत्वान्न ते मन्त्रा अत्र विधीयन्ते, किन्तु - तान्मन्त्राननूद्येष्टकोपधानं विधीयते | सृष्टिशब्देनानुवादस्तु वक्ष्यमाणार्थवादोपपत्त्यर्थः | ᳚यथासृष्टमेवावरून्धे᳚इति हि वक्ष्यर्माणोर्ऽथवादः | यदि विधिवाक्ये मन्त्राणामनुवादकः सृष्टिशब्दो न स्यात् , तदानीमर्थवादे सृष्टिशब्दप्रयोगाद्विध्यर्थवादयोर्वैयधिकरण्यभ्रमः स्यात् | तस्मान्मन्त्रानुवादी सृष्टीशब्दो न गुणविधायकः , किन्त्वर्थवादः | ननु प्रथममन्त्रे सृजतिधातुर्न प्रयुक्तः , किन्तु दधातिधातुः प्रयुक्तः | ᳚एकयास्तुवत᳚ ᳚प्रजाअधीयन्त᳚इति तत्पाठात् | बाढम् | तथापि द्वितीयतृतीयादिषु बहुषु मन्त्रेषु सृजतिधातुप्रयोगाद्धूमरूपं सादृश्यमस्ति | यत्र सर्वाणि वाक्यानि सृष्टिशब्दोपेतानि तत्र यथा सृष्टिशब्दप्रयोगः || MJऐNय्C_१,४.४५-४८ ||

START MJऐNय् १,४.४९

(अष्टादशे लिङ्गसमवायन्याये (प्राणभृदादिशब्दानां स्तुत्यर्थत्वाधिकरणे ) सूत्रम्)

लिङ्गसमवायात् / Jऐम्_१,४.२८ /

अष्टादशाधिकरणमारचयति --

सृष्टिवत्प्राणभृत्तत्र सादृश्यं लिङ्गभूमतः / अत्रैकमन्त्रगो लिङ्गसमवायो विशिष्यते // MJऐNय्_१,४.४९ //

᳚प्राणभृत उपदधाति᳚इत्यत्रापि सृष्टिन्यायेन मन्त्रविधिरिति पूर्वपक्षः | लिङ्गप्रकरणप्राप्तमन्त्रानुवादेनेष्टकोपधानविधिः | ᳚एतस्यैव प्राणान्दधाति᳚इत्यस्य वक्ष्यमाणार्थवादस्योपपत्तये प्राणभृच्छब्देन मन्त्रानुवादः | पूर्वत्र - द्वितीया - दिमन्त्रेषु सृष्टिलिङ्गानां बाहुल्यम् | इह तु - प्रथममन्त्र एव प्राणभृल्लिङ्गमाम्नायते -᳚अयं पुरोभुवस्तस्य प्राणो भौवायनः᳚इति | एकस्यैव मन्त्रस्य प्राणभृत्त्वे ऽपि ऽ छत्रिणो गच्छन्ति ऽ इतिवत्तत्सहचरिताः सर्वे मन्त्राः प्राणभृच्छब्देन लक्ष्यन्ते | तदेवं यजमानकार्यसिद्ध्यादयो गुणवृत्तिहेतवो निर्णीताः | तथा चोक्तम् --- ᳚तत्सिद्धिजातिसारूप्यप्रशंसालिङ्गभूमभिः | षड्भिः सर्वत्र शब्दानां गौणी वृत्तिः प्रकल्पिता᳚ || इति | || MJऐNय्C_१,४.४९ ||

START MJऐNय् १,४.५०-५३

(एकोनविंशे वाक्यशेषेण संदिग्धार्थनिरूपणाधिकरणे सूत्रम्)

संदिग्धेषु वाक्यशेषात् / Jऐम्_१,४.२९ /

एकोनविंशाधिकरणमारचयति ---

शर्करा उपधत्ते ऽक्तास्तेजो वै घृतमत्र किम् / तैलादिनाञ्जिता अक्ता घृतेनैवाथवाञ्जनम् // MJऐNय्_१,४.५० //

तैलादिनापि मुख्यत्वादसंजातविरोधनात् / अप्राप्तार्थत्वतश्चास्य विधेर्वादाद्बलित्वतः // MJऐNय्_१,४.५१ //

सामान्यमननुष्ठेयं विशेषस्तु विधौ नहि / घृतेनैवाञ्जनं वाक्यशेषात्संदिग्धनिर्णयात् // MJऐNय्_१,४.५२ //

अर्थवादगता चेयं स्तुतिर्घृतमुपेयुषी / बोधयन्ती विधेयत्वं घृतस्य गमयेद्विधिम् // MJऐNय्_१,४.५३ //

᳚अक्ताः शर्करा उपदधाति᳚ ᳚तेजो वै घृतम्᳚इति श्रूयते | मृत्तिकामिश्राः क्षुदापाषाणाः शर्कराः | ताश्च घृततैलवसादीनामन्यतमेन द्रव्येणाञ्जनीयाः | कुतः | अञ्जनसामान्यबोधकस्य विधिवाक्यस्य घृतविशेषबोधकादर्थबादात्प्रबलत्वात् | तत्प्राबल्ये च मुख्यत्वादयस्त्रयो हेतवः | स्वार्थतया विधेर्मुख्यत्वम् , प्रथमश्रुतत्वाच्चासंजातविरोधित्वम् , अनधिगतार्थबोधकत्वादप्राप्तार्थत्वम्, अर्थवादस्तु - विधिस्तावकत्वान्न मुख्यः, चरमश्रुतत्वात्संजातविरोधी, ज्ञातार्थानुवादित्वात्प्राप्तार्थः | तस्मात् - ऽ येन केनाप्यञ्जनम् ऽ इति प्राप्ते, -- ब्रूमः- विधिवाक्येन किमञ्जनसाधनसामान्यं विधीयते, तद्विशेषो वा | नाऽद्यः | सामान्यस्याननुष्ठेयत्वात् | न द्वितीयः | घृततैलादिविशेषवाचकशब्दाभावात् | तत उक्तरीत्या प्रबलमपि विधिवाक्यमनुष्ठानयोग्ये विशेषे संदेहजनकतया निर्णयहेतुमर्थवादमपेक्षते, न तु तेन सह विरुध्यते | अर्थवादे ऽपि घृतस्य विधिर्नास्तीति चेत् | न | विधेरुन्नेयत्वात् | ऽ तेजो वै घृतम् ऽ इत्येवं तेजस्त्वेन घृतस्य स्तूयमानत्वाद्विधेयत्वं गम्यते | ᳚स्तूयते स विधीयते᳚इति न्यायात् | तेन च विधेयत्वेन विधायकः शब्दः कल्प्यते - घृतेनाक्ता इति | तस्मात् - घृतेनैवाञ्जनम् || MJऐNय्C_१,४.५०-५३ ||

START MJऐNय् १,४.५४-५५

(विंशे सामर्थ्येनाव्यवस्थितानां व्यवस्थाधिकरणे सूत्रम्)

अर्थाद् वा कल्पनैकदेशत्वात् / Jऐम्_१,४.३० /

विंशाधिकरणमारचयति --

स्त्रुवेणाथ स्वधितिना हस्तेनावद्यतीत्यमी / आज्ये मांसे पुरोडाशे संकीर्णा वा व्यवस्थिताः // MJऐNय्_१,४.५४ //

व्यवस्थापकराहित्यात्स्त्रूवाद्या अव्यवस्थिताः / व्यवस्थापकताशक्तेस्तद्वशेन व्यवस्थितिः // MJऐNय्_१,४.५५ //

᳚स्त्रुवेणावद्यति᳚ ᳚स्वधितिनाद्यति᳚ ᳚हस्तेनावद्यति᳚इति श्रूयते | तत्रावदेयेष्वाज्यमांसपुरोडाशेषु हविःष्वमी स्त्रुवाद्या अवदानहेतवः संकीर्णाः | कुतः | व्यवस्थापकस्य शब्दस्याभावादिति चेत् | मैवम् | शक्तेर्व्यवस्थापकत्वात् | ᳚आख्यातानामर्थे ब्रुवतां शक्तिः सहकारिणी᳚ इति न्यायात् | ऽ कटे भुङ्क्ते ऽ ऽ कांस्यपात्र्यां भुङ्क्ते ऽ इत्यत्र लौकिकास्तत्तद्वस्तुशक्त्यनुसारेण व्यवस्थां कल्पयन्ति --ऽ कट आसीनः , ऽ कांस्यपात्र्यामोदनं निधाय ऽ इति | वेदे ऽपि -᳚अञ्जलिना सक्तून्प्रदाय जुहुयात्᳚इत्यत्र यद्यपि द्विहस्तसंयोगो ऽञ्जलिः, तथापि गुरुदेवतादिप्रसादनार्थाञ्जलिवन्निश्छिद्रसंयोगो न भवति | तादृशे ऽञ्जलौ सक्तूनामवकाशाभावात् | अतः सापर्थ्यात्संयुक्तप्रसृतिद्वयात्मको मध्यगतावकाशोपेतो ऽञ्जलिर्गृहीतः | एवमत्रापि द्रवद्रव्यस्याऽज्यस्य स्त्रुवो योग्यः, छेदनीयमांसस्य शस्त्रविशेषः स्वधितिः | संहतस्य पुरोडाशस्य हस्तः, इत्येनेन प्रकारेण स्त्रुवाद्या व्यवस्थिताः || MJऐNय्C_१,४.५४-५५ ||

इति श्री माधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे प्रथमाधायायस्य चतुर्थः पादः

समाप्तश्च प्रथमो ऽध्यायः

श्रीः

अथ द्वितीयो ऽध्यायः / (तत्र प्रथमः पादः)

START MJऐNय् २,१.१

प्रमाणमुपजीव्यत्वात्प्रथमे ऽध्याय ईरितम् / मानाधीनस्य धर्मस्य द्बितीये भेद उच्यते // MJऐNय्_२,१.१ //

अनेन प्रथमद्वितीययोरध्याययोः पूर्वोत्तरभाव उपपादितः

(प्रथमे ऽपूर्वस्याऽख्यातप्रितिपाद्यत्वाधिकरणे सूत्राणि १ - ४)

भावार्थाः कर्मशब्दास् तेभ्यः क्रिया प्रतीयेत एष ह्य् अर्थो विधीयते / Jऐम्_२,१.१ /

सर्वेषां भावो ऽर्थ इति चेत् / Jऐम्_२,१.२ /

येषाम् उत्पत्तौ स्वे प्रयोगे रूपोपलब्धिस् तानि नामानि तस्मात् तेभ्यः पराकाङ्क्षा भूतत्वात् स्वे प्रयोगै / Jऐम्_२,१.३ /

येषां तूत्पत्ताव् अर्थे स्वे प्रयोगो न विद्यते तान्य् आख्यातानि तस्मात् तेभ्यः प्रतीयेताश्रितत्वात् प्रयोगस्य / Jऐम्_२,१.४ /

START MJऐNय् २,१.२-३

द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रथमाधिकरणे प्रथमं वर्णकमारचयति -

विधिवाक्ये पदैः सर्वैरपूर्वे प्रतिपाद्यते / प्रत्येकमथवैक्येन सर्वैस्तत्प्रतिपादनम् // MJऐNय्_२,१.२ //

फलान्वयित्वात्सर्वेषां प्रधानान्वयलाभतः / लाघवादेकबोध्यत्वं तच्छेषस्तु पदान्तरम् // MJऐNय्_२,१.३ //

विधिवाक्यमदृष्टार्थमखिलमत्रोदाहरणम | विधिवाक्ये यावन्ति पदानि सन्ति तानि सर्वाणि क्रियाकारकसंबन्धमनादृत्य प्रत्येकमपूर्वस्य प्रतिपादकानि | कुतः | अपूर्वस्य फलत्वेन सर्वेषां पदानां फलान्वयित्वात | अपूर्वप्रतिपादनाभावे ऽपि क्रियाकारकयोः परस्परान्वयो ऽस्त्येवेति चेत् | सत्यम् | तथापि प्रधानान्वयो लभ्येत | फलं हि प्रधानम् | पुरूषार्थतया साध्यमानत्वादिति प्राप्ते , ब्रूमः - अपूर्वस्यान्त्यन्तमदृष्टत्वादेककल्पनयैव वाक्यस्योपपत्तावनेककल्पने गौरवं स्यात् | तस्मादेकमपूर्वमेकेन शब्देन प्रतिपाद्यते | पदान्तरं तु तच्छेषतयान्वेति | ननु यस्य पदस्यार्थो ऽपूर्वस्य कल्पकस्तत्पदार्थस्य फलसाधनतया फलं प्रत्युपादेयत्वविधेयत्वगुणत्वान्यभ्युपगन्तव्यानि | तथा तस्यैव शेषभूतपदान्तरार्थे प्रत्युद्देश्यत्वानुवाद्यत्वप्रधानत्वानामपि प्राप्तत्वाद्विरुद्धत्रिकद्वयापत्तिरिति चेत् | मेवम् | ᳚उद्भिदा यजेत पशुकामः᳚ ᳚श्येनेनाभिचरन्यजेत᳚इत्यादावुद्भिदादिशब्दानां नामत्वेनात्वये सति यागसाधनवाचित्वाभावेन यजतावुद्देश्यत्वादित्रिकापादकत्वाभावात् | तस्मादेकमेव पदमपूर्वप्रतिपादकम् | न च धर्मभेदचिन्तां प्रस्तुता परित्यज्य किमित्यपूर्वे चिन्त्यत इति वाच्यम् | अपूर्वस्यैव धर्मत्वात् || MJऐNय्C_२,१.२-३ ||

द्वितीयं वर्णकमारचयति --

START MJऐNय् २,१.४-७

द्रव्यादिशब्दतो ऽपूर्वधीर्भावार्थपदादुत / द्रव्यादीनां फलार्थत्वात्तच्छब्देन ह्यपूर्वधीः // MJऐNय्_२,१.४ //

क्रियाद्वारमृते द्रव्यं फलेन नहि युज्यते / भावनावाचिनो ऽपूर्वमाख्यातादवगम्यते // MJऐNय्_२,१.५ //

धात्वर्थव्यतिरेकेण भावना नेति चेन्न तत् / सर्वधात्वर्थसंबद्धः करोत्यर्थो हि भावना // MJऐNय्_२,१.६ //

धात्वर्थः करणं तस्यां समानपदवर्णितः / द्रव्याद्युपकृतिर्दृष्टा धात्वर्थोत्पादनात्मिका // MJऐNय्_२,१.७ //

इदमाम्नायते -᳚सोमेन यजेत᳚ ᳚हिरण्यमात्रेयाय ददाति᳚ ᳚तस्मात्सुवर्णे हिरण्यं धार्यम्᳚ ᳚श्येनेनाभिचरन्यजेत᳚ ᳚चित्रया यजेत पशुकामः᳚इत्यादि | तत्र सोमहिरण्यशब्दौ द्रव्यवाचिनौ, सुवर्णशब्दो गुणवाची, श्येनचित्राशब्दौ कर्मवाचिनौ | तैरेतैर्द्रव्यादिशब्दैरपूर्वे प्रत्येति कुतः | द्रव्यादीनां सिद्धरूपाणां साध्यं फलं प्रति साधनत्वसंभवात् | यागदानादिरूपस्तु भावार्थः स्वयमपि फलवत्साध्यरूपत्वान्न साधनं भवितुमर्हप्ति | ततो द्रव्यादीनां फलं प्रति करणत्वाद्द्रव्यादिशब्दा अपूर्वप्रत्यायका इति प्राप्ते - ब्रूमः- क्रियां विना द्रव्याणि फलं साधयितुं न क्षमन्ते | पचिक्रीयामन्तरेण काष्ठस्थाल्यादीनामोदनसाधकत्वादर्शनात् | अतो भावनावाचिना यजति ददातीत्याख्यातेनापूर्वे प्रतीयते | ननु धात्वर्थ एव भावना, तदन्या वा | न तावद्धात्वर्थः | तस्य तां प्रति करणत्वोक्तेः | न द्वितीयः | धात्वर्थव्यतिरिक्तायाः क्रियायादुर्लक्ष्यत्वादिति चेत् | मैवम् | सर्वधात्वर्थसंबद्धस्य करोतिरूपस्य लक्षयितुं शक्यत्वात् | तदुक्तमाचार्यैः- ᳚धात्वर्थव्यतिरेकेण यद्यप्येषा न लक्ष्यते | तथापि सर्वसामान्यरूपेणैवावगम्यते᳚इति | अन्यैरप्युक्तम् - ᳚सिद्धसाध्यस्वभावाभ्यां धात्वर्थो द्विविधस्तयोः | अन्योत्पादानुकूलात्मा भावना साध्यरूपिणी᳚इति | ऽ पचति ऽ इत्युक्ते ऽ पाकं करोत्रि ऽ इत्येतमर्थे सर्वे जनाः प्रतियन्ति | तत्र पाकः, पक्तिः पचनम्, इत्येतैः शब्दैर्व्यवह्रियमाणो लिङ्गकारकसंख्यायोग्यो धात्वर्थः सिद्धस्वभावः | ऽ करोति ऽ इत्यनेन व्यवह्रियमाणो लिङ्गाद्यपेतः साध्यस्वभावद्योतनायाऽख्यातप्रत्ययविधिः | स चाऽख्यातप्रत्ययार्थ ओदनोत्पत्तेरनुकूलः | ततो भवितुरोदनस्य प्रयोजकव्यापारत्वाण्णिजन्तेन भावनाशब्देनोच्यते - इति | अन्ये भावनापक्षा अयुक्ताः | प्रयत्नो भावनेति चेत् | न | ऽरथो गच्छतिऽ इत्यत्र तदभावप्रसङ्गात् | स्पन्द इति चेत् | न | मानसत्यागरूपे यजतावव्याप्तेः | उभयसाधारणमुदासीनत्वविच्छेदसामान्यं भावनेति चेत् | न | शब्दभावनायामव्याप्तिः न हि शब्दस्य विभोरचेतनस्य स्पन्दः प्रयत्नो वास्ति | लिङ् - लेट् - लोट्तव्यप्रत्ययमात्रगता शब्दभावना | सर्वाख्यातगतार्ऽथभावना | तदुक्तम् -- ᳚अभिधां भावनामाहुरन्यामेव लिङ्ङादयः | अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते᳚इति ||

किंच स्पन्दादिवादिनो ऽपि न स्वरूपेण स्पन्दादीनां भावनात्वमाहुः, किंत्वन्योत्पादानुकूलं स्वरूपम् | तस्मादस्मदुक्तैव भावना | यथा ऽ पचति, इत्यत्रौदनफलोत्पत्त्यनुकूला, तथा ऽयजतिऽ इत्यत्र स्वर्गादिफलोत्पत्त्यनुकूला | तस्यां च फलभावनायां प्रत्ययवाच्यायामेकपदोपात्तत्वेन प्रत्यासम्नत्वात्प्रकृत्यर्थः करणम् , न तु द्रव्यादि | तस्य पदान्तरोपात्तत्वेन विप्रकृष्टत्वात् | साध्यरूपो ऽपि प्रकृत्यर्थः स्वसाधननिष्पादितः सञ्शक्नोति फलं साधयितुम् | द्रव्यादीनां तु प्रकृत्यर्थोत्पादनेन दृष्ट एवोपकारः | द्रव्यादिनिष्पादितेन धातुवाच्येन यागादिकरणेन स्वर्गादिफलोत्पत्तौ सत्यां येयमनुकूलव्यापारात्मा कृतिशब्दाभिधेया फलोत्पादना सेयं यज्यादिधातूनामन्यतमेव केनापि नाभिधीयते | सर्वधात्वर्थानुयायिस्वात् | अतो न भावनायाः प्रकृत्यर्थत्वमाशङ्कितुं शक्यम् | अस्तु तर्हि -- धात्वर्थसामान्यमेव भावनेति चेत् | न | प्रतिधात्वर्थे विलक्षणरूपत्वात् | अन्यद्धि पाकस्यौदनं प्रत्यानुकूल्यम् | अन्यच्च चलनस्य संयोगविभागौ प्रति | अन्यथा फलविभागानुपपत्तेः | भिन्नासु भावनाव्यक्तिषु भावनात्वसामान्यमनुवर्ततां नाम | नैतावताप्रकृत्यर्थसामान्यं तद्भवति | तस्माद्विशेषरूपात्सामान्यरूपाच्च यज्यादिधातुवाच्यादन्यैवाऽख्यातप्रत्ययवाच्या भावना | तथासति ऽयजेतऽ इत्यत्राऽख्यातस्य ऽभावयेत्ऽ इत्यर्थो भवति | तत्र ऽ किं भावयेत्, केन भावयेत्, कथं भावयेत्, इत्यकाङ्क्षायां ऽ स्वर्गे भावयेत् ऽ यागेन भावयेम्, अग्न्यन्वाधानप्रयाजावघातादिभिरुपकारं संपाद्य भावयेत् , इत्येवं भाज्यकरणेतिकर्तव्यतासमर्पणेनाऽकाङ्क्षापूरणात्प्रकरणाम्नातः सकलः शब्दसंदर्भो भावनावाचिन आख्यातस्यैव प्रपञ्चः | भाव्याद्यंशत्रयवती सेयमार्थी भावनेत्युच्यते | सा सर्वापि शब्दभावनाया भाव्या, विधायको लिङ्ङादिः करणम् | अर्थवादसंपादिता स्तुतिरितिकर्तव्यता | सेयं शब्दभावना लिङ्ङादिभिरेव गम्यते | ऽ अर्थभावनां सर्वैराख्यातप्रत्यैयर्गम्यत इत्युक्तम् | तस्यां चार्थभावनायां स्वर्गस्य भाव्यत्वं कमियोगादवगम्यते | प्रकृत्यर्थस्य करणत्वं तृतीयाश्रुत्या | तथा च श्रूयते -᳚दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत᳚ऽ चित्रया यजेत पशुकामः ऽ इति | तच्च करणत्वमपूर्वकल्पनामन्तरेण न संभवतीत्यभिधास्यते | तस्मादाख्यातप्रत्ययान्ताद्भावार्थपदादपूर्वे गन्यते | चिन्ताप्रयोजनं तु - ऽपूर्वपक्षे द्रव्याद्यपचारे प्रतिनिध्यभावः | सिद्धान्ते तु तत्सद्भावः ऽ इति || MJऐNय्C_२,१.४-७ ||

(द्वितीये ऽपूर्वस्यास्तित्वाधिकरणे सूत्रम्)

चोदना पुनर् आरम्भः / Jऐम्_२,१.५ /

START MJऐNय् २,१.८-१०

द्वितीयाधिकरणमारचयति -

अपूर्वसदसद्भावसंशये सति नास्ति तत् / मानाभावात्फलं यागात्सिध्येच्छास्त्रप्रमाणतः // MJऐNय्_२,१.८ //

क्षणिकस्य विनष्टस्य स्वर्गहेतुत्वकल्पनम् / विरुद्धं मान्तरेणातः श्रेयो ऽपूर्वस्य कल्पनम् // MJऐNय्_२,१.९ //

अवान्तरव्यापृतिर्वा शक्तिर्वा यागजोच्यते / अपूर्वमिति तद्भेदः प्रक्रियातो ऽवगम्यताम् // MJऐNय्_२,१.१० //

पूर्वाधिकरणे वर्णकाभ्यां यदिदमुक्तम् - ऽअपूर्वस्यैकमेव पदं प्रत्यायकम् ऽ तच्च ऽयजेतऽ इत्याख्यातान्तभावार्थपदम्, इति | तदनुपन्नम् | अपूर्वसद्भावेमानाभावात् | ऽ यजेत ऽ इत्याभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां करणभावनयोरभिधानात् | अपूर्वाभावे कालान्तरभाविस्वर्गसाधनत्वं विनश्वरस्य यागस्यानुपपन्नमिति चेत् | न | शास्त्रप्रामाण्येन तदुपपत्तेरिति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ दर्शपूर्णमासाभ्याम् ऽ इति तृतीयाश्रुत्या तावद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वं प्रमितम् | तद्यथोपपद्यते तथावश्यं भवतापि कल्पनीयम् | तत्र किं यावत्फलं यागस्यावस्थानं कल्प्यते, किंवा विनष्टस्यापि स्वर्गोत्पादनम् | नाऽद्यः | यागे क्षणिकत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् | न द्वितीयः | मृतयोर्दंपत्योः पुत्रोत्पत्त्यदर्शनात् | अतो मानान्तरविरुद्धाद्भवदीयकल्पनादस्मदीयमविरूद्धमपूर्वकल्पनं ज्यायः | कल्पिते ऽप्यपूर्वे तस्यैव स्वर्गसाधनत्वाद्यागस्य स्वर्गसाधनत्वश्रुतिर्विरूध्येतेति चेत् | न | ऽ यागावान्तरव्यापारो ऽपूर्वम् ऽ इत्यङ्गीकारात् | न ह्युद्यमननिपतनयोरवान्तरव्यापारयोः सत्त्वे कुठारस्य साधनत्वमपैति | यदि व्यापारवतो यागस्य नाशे व्यापारे न तिष्ठेत्तर्हि यागजन्या काचिच्छक्तिरपूर्वमस्तु | शक्तिव्यवधाने ऽपि यागस्य साधनत्वमविरूद्धम् | औष्ण्यव्यवहिते ऽप्यग्नौ दाहकत्वाङ्गीकारात् | यथाङ्गारजन्यमौष्ण्यं शान्तेष्यप्यङ्गारेषु जले ऽनुवर्तते, तथा यागजन्यमपूर्वे नष्टे ऽपि यागे कर्र्तयात्मन्यवनुवर्तताम् | तस्मादस्त्यर्पूवम् | तद्विशेषस्तु संप्रदायसिद्धयागप्रक्रिययावगन्तव्यः | तथा हि - प्रक्रिया पूर्वाचार्यैरित्थं दर्शिता -᳚प्रथमं तावत्फलवाक्येन कर्मणः फलसाधनता बोद्यते - ऽ यागेन स्वर्गे कुर्यात् ऽ इति | ऽकथं विनश्वरेण फलं कर्तव्यम् ऽ इत्यपेक्षायाम् ऽ अपूर्वे कृत्वा ऽ इत्युच्यते | ऽ कथमपूर्वे क्रियते ऽ इत्यपेक्षायां ऽ यागानुष्ठानप्रकारेण ऽ इति | तच्चापूर्वे दर्शपूर्णमासयोरनेकविधम् - फलापूर्वम् | समुदायापूर्वम् ष उत्पत्त्यपूर्वम्, अङ्गापूर्वे चेति | येन स्वर्ग आरभ्यते तत्फलापूर्वम् | अमावास्यायां त्रयाणां यागानामेकः समुदायः, पौर्णमास्यामपरः, तयोर्भिन्नकालवर्तिनोः संहत्य फलापूर्वारम्भायोगात्तदारम्भाय समुदायद्वयजन्यमपूर्वद्वयं कल्पनीयम् | तयोरेकैकस्याऽ रम्भायैकैकसमुदायवर्तिनां त्रयाणां यागामां भिन्नक्षणवर्तित्वेन संघातापत्त्यभावाद्यागत्रयणन्यानि त्रीण्युत्पत्त्यपूर्वाणि कल्पनीयानि | तेषां चाङ्गेपकारमन्तरेणानिष्पत्तेरङ्गानां चानेकक्षणवर्तिनां संघातासंभवादङ्गापूर्वाणि कल्पनीयानि | तत्र त्वयं विभागः- संविपत्योपकारकाण्यवघातादीनि द्रव्यदेवतासंस्कारद्वारेण यागस्वरूपस्यैवातिशयाधानेन तदत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्तौ व्याप्रियन्ते | तद्द्वारेण फलापूर्वे | आरादुपकारकाणि तु प्रयाजादीन्युत्पत्त्युपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्तौ साक्षादेव व्याप्रियन्ते | एवं प्रकारभेदे सत्यपि सर्वाण्यङ्गान्यपूर्वनिष्पत्तावनुग्राहकाणि - इत्येकरूपेणेत्थंभावेन स्वी क्रियन्ते | अनयैव दिशा सर्वत्रापूर्वप्रक्रियावगन्तव्या || MJऐNय्C_२,१.८-१० ||

START MJऐNय् २,१.११-१२

अत्र गुरुमतमाह -

यागक्रिया सूक्ष्मरूपा परमाण्वात्मसंश्रिता / यावत्फलं नियोगाख्यं नापूर्वमिति चेन्न तत् // MJऐNय्_२,१.११ //

मानहीनं क्रियासौक्ष्म्यं नियोगस्तु लिङादिना / अभिधेयः पृथग्यागादपूर्वे कार्यमस्त्यतः // MJऐNय्_२,१.१२ //

गुरुणा यन्नियोगाख्यमपूर्वमभिप्रेयते तन्नास्ति | कुतः | अन्तरेणैव तदपूर्वे फलनिष्पत्तेः | न च यागनाशात्कथं फलसिद्धिरिति वाच्यम् | न हि यागक्रिया सर्वात्मना नश्यति, किंतु सूक्ष्मरूषत्वेनादृश्या सती स्वर्गदेहारम्भकेषु यागसंबन्धिद्रव्यगतपरमाणुषु यागकर्र्तयात्मनि वावस्थाय फलमारभत इति पूर्वपक्षः | नैतद्युक्तम् | उक्तेर्ऽथे प्रमाणाभावात् | न च नियोगे ऽपि प्रमाणाभावः शङ्कनीयः | वैदिकलिङादीनां तदभिधायकत्वात् | ततो धात्वर्थातिरिक्तं कालान्तरभाव्यकाम्यफलसाधनमपूर्वमत्वित || MJऐNय्C_२,१.११-१२ ||

(तृतीये कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणे सूत्राणि ६ - ८)

तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि / Jऐम्_२,१.६ /

यैर् द्रव्यं न चिकीर्ष्यते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् / Jऐम्_२,१.७ /

यैस् तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते गुणस् तत्र प्रतीयेत तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् / Jऐम्_२,१.८ /

START MJऐNय् २,१.१३-१४

तृतीयाधिकरणमारचयति --

अवघातादिनापूर्वमुत्पाद्यं विद्यते न वा / यजत्यादिवदस्त्येव वाक्यवैयर्थ्यमन्यथा // MJऐNय्_२,१.१३ //

दृष्टे तुषविमोके तु नापूर्वे द्रव्यतन्त्रतः / स्याद्यजत्यादिवैषम्यं नियमापूर्वकृद्वचः // MJऐNय्_२,१.१४ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -᳚व्रीहीनवहन्ति᳚ ᳚तण्डुलान्पिनष्टि᳚इति | तत्र अक्धातपेषणे अपूर्वजनके, विहितधात्वर्थत्वात्, यजत्यादिघात्वर्थवत् ऽ | विपक्षे - विधिवाक्यवैयर्थ्यरूपो बाधकस्तर्को ऽवगन्तव्यः | तुषविमोकचूर्णत्वयोर्दृष्टप्रयोजनयोर्लोकसिद्धत्वेन तादर्थ्ये ऽवघातपेषणयोर्विधिर्र्व्यथः स्यात् | तस्मात् - अस्त्यपूर्वमिति प्राप्ते, ब्रूमः- दृष्टफले संभवत्यपूर्वे न कल्पनीयम् | यजत्यादिदृष्टान्तस्तु विषमः | तत्र हि क्रियाप्राधान्येन द्रव्यपारतन्त्र्याभावादपूर्वसाधनत्वं क्रियाया युक्तम् | इह तु ऽ व्रीहीन् ऽ इति कर्मकारकविभक्त्या व्रीहीणामीप्सिततमत्वेन प्राधान्यावगमाद्द्रव्यपरतन्त्रो ऽवघातो द्रव्य एवातिशयं कुर्यात्, न त्वपूर्वे जनयति | न च विधिवैयर्थ्यम् | नखनिर्भेदनादिना तुषविमोकसंभवे ऽपि ऽअवघातेनैवासौ कर्तव्यः ऽ इति यो नियमस्तस्य नियमस्यापूर्वहेतुत्वेन विधेयत्वात् | तस्मान्नास्त्यववातादिजन्यमपूर्नम् || MJऐNय्C_२,१.१३-१४ ||

अत्र गुरुमतमाह -

START MJऐNय् २,१.१५

द्वितीयां सक्तुवद्भङ्क्त्वा नियोगे ऽन्वयितां क्रीया / साक्षादिति न मन्तव्यं दृष्टस्यात्रोपपत्तितः // MJऐNय्_२,१.१५ //

᳚सक्तूञ्जुहोति᳚इत्यत्र द्रव्यप्राधान्यं परित्यज्य द्वितीयाया भङ्गं कृत्वा क्रियाप्राधान्याय᳚सक्तुभिर्जुहोति᳚इति तृतीयात्वेन विपरिणामो वक्ष्यते | तथा᳚व्रीहिभिरवहन्ति᳚इति विपरिणामेन प्रधानभूता क्रिया द्रव्यव्यवधानमन्तरेण साक्षादेव नियोगे ऽन्वेतव्येति चेत् | मैवम् | वैषम्यात् | तत्र᳚होमेन सक्तुषु संस्कारो न भवति᳚भस्मीभूतानामन्यत्र विनियोगासंभवात् , इत्यभिप्रेत्य संस्कारकर्मत्वं परित्यक्तम् | इह दृष्टस्तुषविमाकेसंस्कार उपपद्यते | वितुषाणां तेषां पुरोडाशे विनियोगसंभवात् || MJऐNय्C_२,१.१५ ||

(चतुर्थे संमार्जनादीनामप्रधानताधिकरणे सूत्राणि ९ - १२) धर्ममात्रे तु कर्म स्याद् अनिर्वृत्तेः प्रयाजवत् / Jऐम्_२,१.९ /

तुल्यश्रुतित्वाद् वेतरैः सधर्मः स्यात् / Jऐम्_२,१.१० /

द्रव्योपदेश इति चेत् / Jऐम्_२,१.११ /

न तदर्थत्वाल् लोकवत् तस्य च शेषभूतत्वात् / Jऐम्_२,१.१२ /

START MJऐNय् २,१.१६-१७

चतुर्थाधिकरणमारचयति --

संमार्ष्ट स्त्रुच इत्यत्र किं प्रधानाख्यकर्मता / गुणकर्मत्वमथवा दृष्टाभावे ऽवघातवत् // MJऐNय्_२,१.१६ //

गुणत्वं नहि संभाव्यं प्राधान्यं तु प्रयाजवत् / अदृष्टकल्पनेनापि गुणत्वं स्याद्द्वितीयया // MJऐNय्_२,१.१७ //

दर्शपूर्णमासयोर्जुह्वादीनां दर्भैः संमार्जनमाम्नातम् -᳚स्त्रुचः संमार्ष्टि᳚इति | तत्र संमार्जनं प्रधानकर्म | कुतः | गुणकर्मलक्षणरहितत्वात्, प्रधानकर्मलक्षणयुक्तत्वाच्च | सूत्रकारो हि कर्मणां राशिद्वयं प्रतिज्ञाय तयोर्लक्षणं पृथक्सूत्रयामास-᳚तानि द्वैधं गुणप्रधानभूतानि᳚᳚यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ष्यते, गुणस्तत्र प्रतीयेत, तस्य द्रव्यप्रधानत्वात्᳚᳚यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्ष्यते, तानि प्रधानभूतानि, द्रव्यस्य गुणभूतत्वात्᳚च्च्पू.मी.सू. २ | १ | ६ - ८ छ्तैति | यैः कर्मभिर्द्रव्यमुत्पादयितुं संस्कर्तु वेष्यते, तेषु कर्मसु गुणत्वम् | कुतः | तस्य कर्मणो द्रव्यप्रधानत्वात् | द्रव्यं प्रधानमस्य, इति बहुव्रीहिः | ᳚यूपं तक्षति᳚आहवनीयमादघाति᳚ इत्यादौ यूपाहवनीयादिद्रव्यमुत्पादयितुमिष्यते | ᳚व्रीहीनवहन्ति᳚ ᳚तण्डुलान्पिनष्टि᳚इत्यादौ व्रीह्यादिद्रव्यं संस्कर्तुमिष्टम् | प्रयाजादिषूक्तवैपरीत्यात्प्रधानकर्मत्वम् | एवं सत्यवघातेन यथा व्रीहीणां तुषविमोको दृष्टः संस्कारः, तथा संमार्जनेन जुह्वादिषु कंचिदतिशयं न पश्यामः | अतो ऽवघातवद्गुणकर्मत्वाभावात्प्रयाजादिवत्प्रधानकर्मत्वमिति प्राप्ते -- ब्रूमः- ऽस्त्रुचऽ इति द्वितीया कर्मकारके विहिता | कर्मत्वं चेप्सिततमत्वेसति भवति | ᳚कर्तुरीप्सिततमं कर्म᳚च्च्पा.सू. १ | ४ | ४९ छ्तैति कर्मसंज्ञाविधानात् | क्रतुसाधनत्वेन च स्त्रुचां युक्तमीप्सिततमत्वम् | अतः प्रधानभूताः स्त्रुचः | तथासति संमार्जनक्रियाया गुणकर्मत्वमवघातवद्भविष्यति | यदि स्त्रुक्षुदृष्टो ऽतिशयो न स्यात्, तर्ह्यपूर्वे कल्पनीयम् || MJऐNय्C_२,१.१६-१७ ||

(पञ्चमे स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणे सूत्राणि १३ - २९)

स्तुतशस्त्रयोस् तु संस्कारो याज्यावद् देवताभिधानत्वात् / Jऐम्_२,१.१३ /

अर्थेन त्व् अपकृष्येत देवतानाम् अचोदनार्थस्य गुणभूतत्वात् / Jऐम्_२,१.१४ /

वशावद् वा गुणार्थं स्यात् / Jऐम्_२,१.१५ /

न श्रुतिसमवायित्वात् / Jऐम्_२,१.१६ /

व्यपदेशभेदाच् च / Jऐम्_२,१.१७ /

गुणश् चानर्थकः स्यात् / Jऐम्_२,१.१८ /

तथा याज्यापुरोरुचोः / Jऐम्_२,१.१९ /

वशायाम् अर्थसमवायात् / Jऐम्_२,१.२० /

यत्रेति वार्थवत्त्वात् स्यात् / Jऐम्_२,१.२१ /

न त्वाम्नातेषु / Jऐम्_२,१.२२ /

दृश्यते / Jऐम्_२,१.२३ /

अपि वा श्रुतिसंयोगात् प्रकरणे स्तौतिशंसती क्रियोत्पात्तिं विदध्याताम् / Jऐम्_२,१.२४ /

शब्दपृथक्त्वाच् च / Jऐम्_२,१.२५ /

अनर्थकं च तद्वचनम् / Jऐम्_२,१.२६ /

अन्यश् चार्थः प्रतीयते / Jऐम्_२,१.२७ /

अभिधानं च कर्मवत् / Jऐम्_२,१.२८ /

फलनिर्वृत्तिश् च / Jऐम्_२,१.२९ /

START MJऐNय् २,१.१८-१९

पञ्चमाधिकरणमारचयति -

प्रौगं शंसतीत्यादौ गुणतोत प्रधानता / दृष्टा देवस्मृतिस्तेन गुणता स्तोत्रशस्त्रयोः // MJऐNय्_२,१.१८ //

स्मृत्यर्थत्वे स्तौतिशंस्योर्धात्वोः श्रौतार्थबाधनम् / तेनादृष्टमुपेत्यापि प्राधान्यं श्रुतये मतम् // MJऐNय्_२,१.१९ //

ज्योतिष्टोमे श्रूयते -᳚प्रौगं शंसति᳚ ᳚निष्केवल्यं शंसति᳚ ᳚आज्यैः स्तुवते᳚ ᳚पृष्टैः स्तुवते᳚प्रौगनिष्केवल्यशब्दौ शस्त्रविशेषनामनी | आज्यपृष्टशब्दौ तु व्याख्यातौ | अप्रगीतमन्त्रसाध्या स्तुतिः शस्त्रम् | प्रगीतमन्त्रसाध्यास्तुतिः स्तोत्रम् | तयोः स्तुतशस्त्रयोर्गुणकर्मत्वं युक्तम् | कुतः | तुषविमोकवद्दृष्टार्थलाभात् | षठ्यमानेषु मन्त्रेष्वनुस्मरणेन देवता संस्क्रियत इति प्राप्ते -- ब्रूमः- स्तोतव्याया देवतायाः स्तावकैर्गुणैः संबन्धकीर्तनं स्तौतिशंसतिधात्वोर्वाच्योर्ऽथः | यदि मन्त्रवाक्यानि गुणसंबन्धाभिधानपराणि , तदा धात्वोर्मुख्यार्थलाभाच्छ्रतिरनुगृहीता भविष्यति | यदा तु गुणद्वारेणानुस्मरणीयदेवतास्वरूप प्रकाशनपराणि मन्त्रवाक्यानि स्युः, तदा धात्वोर्मुख्योर्ऽथो न स्यात् | लोके हि ऽ देवदत्तश्चतुर्वेदाभिज्ञः ऽ इत्युक्ते स्तुतिः प्रतीयते | तस्य वाक्यस्य गुणसंबन्धपरत्वाभावात् | यदा तु देवदत्तरूपपरता ऽ यश्चतुर्वेदी तमानय, इत्यादौ, तत्र न स्तुतिप्रतीतिः | तस्य चतुर्वेदसंबन्धद्वारेण देवदत्तस्वरूपोपलक्षणपरत्वेन गुणसंबन्धपरत्वाभावात् | ततश्च - ऽ आज्यैर्देवं प्रकाशयेत् , ऽ पृष्टैर्देवं प्रकाशयेत्, इत्येवं विध्यर्थपर्यवसानाद्धात्वोर्मुख्यार्थो बाध्येत | ततो धातुश्रुतिमबाधितुं स्तोत्रशस्त्रयोः प्रधानकर्मत्वमभ्युपेतव्यम् | तत्र दृष्टं प्रयोजनं नास्तीति चेत् | तर्ह्यपूर्वमस्तु || MJऐNय्C_२,१.१८-१९ ||

(षष्ठे मन्त्राविधायकत्वाधिकरणे सूत्रे ३० - ३१)

विधिमन्त्रयोर् ऐकार्थ्यम् ऐकशब्द्यात् / Jऐम्_२,१.३० /

अपि वा प्रयोगसामर्थ्यान् मन्त्रो ऽभिधानवाची स्यात् / Jऐम्_२,१.३१ /

START MJऐNय् २,१.२०-२१

षष्ठाधिकरणमारचयति -

देवांश्च याभिर्यजत इत्याख्यातं तु मन्त्रगम् / विधायकं न वान्येन समत्वात्तद्विधायकम् // MJऐNय्_२,१.२० //

यच्छब्दादेः क्षीणशक्तिर्न विधिस्त्रिविधं ततः / आख्यातमभिधानं च प्रधानगुणकर्मणी // MJऐNय्_२,१.२१ //

अयं मन्त्र आम्नायते -᳚देवांश्च याभिर्यजते ददाति च ज्योगित्ताभिः सचते गोपतिः सह᳚इति | अयमर्थः- गोपतिर्यजमानो याभिर्गोभिर्देवान्यजते याश्च गा ब्राह्मणेभ्यो ददाति चिरमेव ताभिः सह परलोके ऽवतिष्ठते इति | तत्र यथा ब्राह्मणगतमाख्यातपदं प्रधानगुणकर्मणोरन्यन्तरस्य विधायकम्, तथा मन्त्रगतमपीति चेत् | मैवम् | यच्छब्दादिना विधिशक्तेः क्षीणत्वात् | सति हि यच्छब्दे तस्य वाक्यस्यानुवादकत्वं प्रतीयते, न तु विधायकत्वम् | ऽयच्छब्दादेः ऽ इत्यादिशब्देनोत्तमपुरुषामन्त्रणादयः | ऽ बर्हिर्देवसदनं दामि ऽ इत्युत्तमपुरूमः | ऽअग्नीदग्नीन्विहरऽ इत्यामन्त्रणम् | एवं ब्रह्मणे ऽपि - ऽ यस्योभयं हविरार्तिमार्च्छत् ऽ इत्युदाहरणीयम् | तस्मात् - ऽ आख्यातस्य प्रधानकर्मविधायत्वं, गुणविधायकत्वं वा ऽ इत्येवं द्वावेव प्रकारौ न भवतः, किंतु - ऽ अभिधायकत्वम् ऽ इत्यप्यस्ति तृतीयः प्रकारः | ततो न मन्त्रगताख्यातस्य विधायकत्वम् || MJऐNय्C_२,१.२०-२१ ||

(सप्तमे मन्त्रनिर्वचनाधिकरणे सूत्रम्)

तच्चोदकेषु मन्त्राख्या / Jऐम्_२,१.३२ /

START MJऐNय् २,१.२२-२३

सप्तमाधिकरणमारचयति --

अहे बुधिण्य मन्त्रं म इति मन्त्रस्य लक्षणम् / नास्त्यस्ति वास्य नास्त्येतदव्याप्त्यादेरवारणात् // MJऐNय्_२,१.२२ //

याज्ञिकानां समाख्यानं लक्षणं दोषवर्जितम् / ते ऽनुष्ठानस्मारकादौ मन्त्रशब्दं प्रयुञ्जते // MJऐNय्_२,१.२३ //

आधान इदमाम्नायते -᳚अहे बुधिण्य मन्त्रं मे गोपाय᳚इति | तत्र मन्त्रस्य लक्षणं नास्ति, अव्याप्त्यतिव्याप्त्योर्वारयितुमशक्यत्वात् | ऽविहितार्थाभिधाय को मन्त्रः ऽ इत्युक्ते ऽ वसन्ताय कपिञ्जलानालभेत ऽ इत्यस्य मन्त्रस्य विधिरूपत्वादव्याप्तिः | ऽ मननहेतुर्मन्त्रः ऽ इत्युक्ते - ब्राह्मणे ऽतिव्याप्तिः | एवम् - ऽ असिपदान्तो मन्त्रः ऽ ऽ उत्तमपुरुषान्तो मन्त्रः ऽ इत्यादिलक्षणानां परस्परमव्याप्तिरिति चेत् | मैवम् | याज्ञिकसमाख्यानस्य निर्दोषलक्षणत्वात् | तच्च समाख्यानमनुष्ठानस्मारकादीनां मन्त्रत्वं गमयति | ऽ उरु प्रथस्व ऽ - इत्यादयो ऽनुष्ठानस्मारकाः | ऽअग्निमीले पुरोहितम् ऽ इत्यादयः स्तुतिरूपाः | ऽइषे त्वाऽ - इत्यादयस्त्वान्ताः | ऽअग्न आ याहि वीतये ऽ इत्यादय आमन्त्रणोपेताः | ऽ अग्नीदग्नीन्विहर ऽ - इत्यादयः प्रैषरूपाः | ऽ अधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् ऽ इत्यादयो विचाररूपाः | ऽ अम्बे अम्बिके अम्बालिके न मानयति कश्र्चन ऽ - इत्यादयः परिदेवनरूपाः | ऽ पृच्छामि त्वा परमन्तं पृथिव्याः ऽ इत्यादयः प्रश्नरूपाः | ऽवेदिमाहुः परमन्तं पृथिव्याः ऽ इत्यादय उत्तररूपाः | एवमन्यदप्युदाहर्तव्यर्म् | इदृशेष्वत्यन्तविजातीयेषु समाख्यानमन्तरेण नान्यः कश्चिदनुगतो धर्मो ऽस्ति, यस्य लक्षणत्वमुच्येत | लक्षणस्योपयोगश्च पूर्वाचार्यैर्दर्शितः- ᳚ऋषयो ऽपि पदार्थानां नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः | लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः᳚ || इति | तस्मात् - अभियुक्तानाम् ऽ मन्त्रो ऽयम् ऽ इति समाख्यानं लक्षणम् || MJऐNय्C_२,१.२२ः२३ ||

(अष्टमे ब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणे सूत्रम्)

शेषे ब्राह्मणशब्दः / Jऐम्_२,१.३३ /

START MJऐNय् २,१.२४-२५

अष्टमाधिकरणमारचयति --

नास्त्येतद्ब्रह्मणेत्यत्र लक्षणं विद्यते ऽथवा / नास्तीयन्तो वेदभागा इति कॢप्तेरभावतः // MJऐNय्_२,१.२४ //

मन्त्रश्च ब्राह्मणं चेति द्वौ भागौ तेन मन्त्रतः / अन्यद्ब्राह्मणमित्येतद्भवेद्ब्राह्मणलक्षणम् // MJऐNय्_२,१.२५ //

चातुर्मास्येष्विदमाम्नायते - ऽ एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हर्वीषि ऽ इति | तत्र - ब्राह्मणस्य लक्षणं नास्ति | कुतः | वेदभागानामियत्तानवधारणेन ब्राह्मणभागेष्वन्यभागेषु च लक्षणस्याव्याप्त्यतिव्याप्त्योः शोधयितुमशक्यत्वात् | पूर्वोक्तो मन्त्रभाग एकः | भागान्तराणि च कानिचित्पूर्वैरुदाहर्तु संगृहीतानि - ᳚हेतुर्निर्वचनं निन्दा प्रशंसा संशयो विधिः | परक्रिया पुराकल्पो व्यवधारणकल्फना | ᳚इति | ऽ तेन ह्मन्नं क्रियते ऽ इति हेतुः | ऽ तद्दधणे दधित्वम् ऽ इति निर्वचनम् | ऽ अमाध्या वै माषाः ऽ इति निन्दा | ऽवायुर्वै क्षेपिष्ठा देवताऽ इति प्रशंसा | ऽ तद्व्यचिकित्सज्जुहवानि , मा हौषम् ऽ इति संशयः | ऽ यजमानेन संमितौदुम्बरी भवति ऽ इति विधिः | ऽ भाषानेव मह्यं पचत ऽ इति परकृतिः | ऽ पुरा ब्राह्मणा अभैषुः ऽ इति पुराकल्पः | ऽ यावतो ऽश्चान्प्रतिगृह्णीयात्, तावतो वारुणांश्चतुष्कपालन्निर्वपेत् ऽ इति विशेषावधारणकल्पना | एवमन्यदप्युदाहार्यम् | न च ऽ हेत्वादीनामन्यतमं ब्राह्मणम्ऽइति लक्षणम् | मन्त्रेष्वपि हेत्वादिसद्भावात् | तथा हि - ऽ इन्दवोवामुशन्ति हि ऽ इति हेतुः | ऽ उदानिषुर्महीरीति तस्मादुदकमुच्यते ऽ इति निर्वचनम् | ऽमोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः ऽ इति निन्दा | ऽ अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः ऽ इति प्रशंसा | ऽ अधः स्विदासीदुपरि स्विदासीत् ऽ इति संशयः | ऽ कपिञ्जलानालभेत ऽ इति विधिः | ऽ सहस्त्रमंयुतं ददत् ऽ इति परकृतिः | ऽ यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ऽ इति पुराकल्पः | ऽ इतिकरणबहुलं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् | न | ऽ इत्यददा इत्ययजथा इत्यपच इति ब्राह्मणो गायेत् ऽ इत्यस्मिन्ब्रह्मणेन गातव्ये मन्त्रे अतिव्याप्तेः | ऽ इत्याहेत्यनेन वाक्येनोपनिबद्धं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् | न | ऽ राजा चिद्यं भगं भक्षीत्याह ऽ ऽ यो वा रक्षाः शुचिरस्मीत्याह ऽ इत्यनयोर्मन्त्रयोरतिव्याप्तेः | ऽ आख्यायिकारूपं ब्राह्मणम् ऽ इति चेत् | न | यमयमीसंवादसूक्तादावतिव्याप्तेः | तस्मात् - ऽ नास्ति ब्राह्मणस्य लक्षणम् ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ मन्त्रब्राह्मणरूपौ द्वावेव वेदभागौ ऽ इत्यङ्गीकारान्मन्त्रलक्षणस्य पूर्वमभिहितत्वात् ऽ अवशिष्टो वेदभागो ब्राह्मणम् ऽ इत्येतल्लक्षणं भवति -- इति || MJऐNय्C_२,१.२४-२५ ||

(नवम ऊहाद्यमन्त्रताधिकरणे सूत्रम्)

अनाम्नातेष्व् अमन्त्रत्वमाम्नातेषु हि विभागः / Jऐम्_२,१.३४ /

START MJऐNय् २,१.२६

नवमाधिकरणमारचयति -

ऊहप्रवरनाम्नां किं मन्त्रतास्त्यथवा न हि / मन्त्रास्तदेकवाक्यत्वान्न तल्लक्षणवर्जनात् // MJऐNय्_२,१.२६ //

᳚अग्नये जुष्टं निर्वपामि᳚इत्यस्य सौर्ये चरौ ऽ सूर्याय जुष्टं निर्वपामि ऽ इत्येवं पदान्तरप्रक्षेप ऊहः | ऽ अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः ऽ इत्यस्य मन्त्रस्य शेषत्वेन प्रयोगकाले ब्राह्मणनामधेयविशेषं तदीयप्रवरं चैवं पठन्ति -᳚असौ देवदत्तो ऽमुष्य पुत्रो ऽमुष्य पौत्रो ऽमुष्य नप्तामुष्याः पुत्रो ऽमुष्याः पौत्रो ऽमुष्या नप्ता ऽ इति | ऽ आङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजगोत्रः ऽ इति च | एतेषामूहप्रवरनामधेयानां मन्त्रत्वमस्ति | कुतः | मन्त्रेण सहैकवाक्यत्वादिति चेत् | मैवम् | याज्ञिकप्रसिद्धिरूपस्य मन्त्रलक्षणस्यैतेष्वभावात् | न ह्यध्येतार ऊहादीन्मन्त्रकाण्डे ऽवीयते | तस्मात् - नास्ति मन्त्रत्वम् || MJऐNय्C_२,१.२६ ||

(दशम ऋग्लक्षणाधिकरणे सूत्रम्)

तेषाम् ऋग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था / Jऐम्_२,१.३५ /

(एकादशे सामलक्षणाधिकरणे सूत्रम्)

गीतिषु समाख्या / Jऐम्_२,१.३६ /

(द्वादशे यजुर्लक्षणाधिकरणे सूत्रम्)

शेषे यजुः शब्दाः / Jऐम्_२,१.३७ /

START MJऐNय् २,१.२७

दशमैकादशद्वादशाधिकरणमारचयति --

नर्क्सामयजुषां लक्ष्म सांकर्यादिति शङ्किते / पादश्च गीतिः प्रश्लिष्टपाठ इत्यस्त्वसंकरः // MJऐNय्_२,१.२७ //

इदमाम्नायते - ऽ अहे बुधिण्य मन्त्रं मे गोपाय यमृषयस्त्रैविदा विदुः | ऋचः सामानि, यजूंषि ऽ इति | ᳚त्रीन्वेदान्विदन्ति᳚इति त्रिविदः, त्रिविदां संबन्धिनो ऽध्येतारस्त्रैविदाः | ते च यं मन्त्रभागमृगादिरूपेण त्रिविधमाहुः, तं गोपाय, इति योजना | तत्र त्रिविधानामृक्समयजुषां व्यवस्थितं लक्षणं नास्ति | कुतः | सांकर्यस्य दुष्परिहरत्वात् | ऽअध्यापकप्रसिद्धेर्ह्यृग्वेदादिषु पठितो मन्त्र ऋगादिः ऽ इति हि लक्षणं वक्तव्यम् | तच्च संकीर्णम् | ऽदेवो वः सवितोत्पूनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ऽ इत्ययं मम्त्रो यजुर्वेदे संप्रतिपन्नयजुषां मध्ये पठितः | न च तस्य यजुष्ट्वमास्ति | तद्ब्राह्मणे ऽ सावित्र्यर्चा ऽ इत्यृक्त्वेन व्यवहृतत्वात् | ऽ एतत्साम गायन्नास्ते ऽ इति प्रतिज्ञाय किंचित्साम यजुर्वेदे गीतम् | ऽ अक्षितमसि ऽ ऽ अच्युतमसि ऽ ऽ प्राणसंशितमसि ऽ इति त्रीणि यजूंषि सामवेदे समाम्नातानि | तथा गीयमानस्य साम्ना आश्रयभूता ऋचः सामवेदे समाम्नायन्ते | तस्मात् - नास्ति लक्षणम् - इति चेत् | न | पादादीनामसंकीर्णलक्षणत्वात् | ऽ पादेनार्थेन चोपेता वृत्तबद्धामन्त्रा ऋचः | गीतिरूपा मन्त्राः सामानि | वृत्तगीतिवर्जितत्वेन प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा यजूंषि ऽ इत्युक्ते न क्वापि संकरः || MJऐNय्C_२,१.२७ ||

(त्रयोदशे निगदानां यजुष्ट्रवाधिकरणे सूत्राणि ३८ - ४५)

निगदो वा चतुर्थं स्याद् धर्मविशेषात् / Jऐम्_२,१.३८ /

व्यपदेशाच् च / Jऐम्_२,१.३९ /

यजूंषि वा तद्रूपत्वात् / Jऐम्_२,१.४० /

वचनाद् धर्मविशेषः / Jऐम्_२,१.४१ /

अर्थाच् च / Jऐम्_२,१.४२ /

गुणार्थो व्यपदेशः / Jऐम्_२,१.४३ /

सर्वेषाम् इति चेत् / Jऐम्_२,१.४४ /

न ऋग्व्यपदेशात् / Jऐम्_२,१.४५ /

START MJऐNय् २,१.२८-२९

त्रयोदशाधिकरणमारचयति -

प्रोक्षणीरासादयेति निगदस्त्रिविधाद्बहिः / यजुर्वोच्चैस्त्वधर्मस्य भेदादस्य चतुर्थता // MJऐNय्_२,१.२८ //

परप्रत्यायनार्थत्वादुच्चैस्त्वं यजुरेव सः / तल्लक्षणेन युक्तत्वात्रैविध्यमिति सुस्थितम् // MJऐNय्_२,१.२९ //

ऽ प्रोक्षणीरासादय ऽ ऽ इध्मं बर्हिरुपसादय ऽ ऽ अग्नीदग्नीन्विहरऽ ऽ बर्हिः स्तृणीहि ऽ ऽइन्द्र आगच्छऽ ऽहरिव आगच्छऽ इत्यादयो निगदा आम्नाताः | परप्रत्यायनार्था मन्त्रा निगदः | एते च पूर्वोक्तेभ्य ऋग्यजुःसामभ्यो बहिर्भूताश्चतुर्थप्रकाराः | कुतः | पादगीत्कयोरृक्सामलक्षणयोरभावात् | प्रश्लिष्टपाठस्य यजुर्लक्षणस्य सत्त्वे ऽपि धर्मभेदेन यजुष्यन्तर्भावानुपपत्तेः | ऽ उपांशुयजुषा ऽ ऽ उच्चैर्निगदेन ऽ इति हि धर्मभेदः - इति प्राप्ते --- ब्रूमः- ऽ वहिर्ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् ऽ ऽ पिरव्राजकास्त्वन्तः ऽ इत्यत्र सत्येव परिव्राजकानां ब्राह्मण्ये पूजानिमित्तो विशेषो यथा तथा निगदानां यजुर्लक्षणोपेतत्वेन यजुषामेव सतां परप्रत्यायननिमित्तमुच्चैस्त्वधर्मः | ततो मन्त्राणां त्रैविध्यं सुस्थितम् || MJऐNय्C_२,१.२८-२९ ||

(चतुर्दश एकवाक्यत्वलक्षणाधिकरणे सूत्रम्)

अर्थैकत्वाद् एकं वाक्यं साकाङ्क्षं चेद् विभागे स्यात् / Jऐम्_२,१.४६ /

START MJऐNय् २,१.३०-३१

चतुर्दशाधिकरणमारचयति -

देवस्य त्वेति वाक्यस्य भिन्नत्वमथवैकता / ऐक्यप्रयोजकस्यात्र दुर्बोधत्वेन भिन्नता // MJऐNय्_२,१.३० //

विभागे सति साकाङ्क्षस्यैकार्थत्वं प्रयोजकम् / तस्माद्वाक्यैक्यमेतेन यजुरन्तो ऽवर्धायते // MJऐNय्_२,१.३१ //

दर्शपूर्णमासयोराम्नायते - ᳚देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे, अश्विनोर्बाहुभ्याम् , पूष्णो हस्ताभ्याम्, अग्नये जुष्टं र्निवपामि᳚इति | तत्र वाक्यानि भिन्नानि भवितुमर्हन्ति | कुतः | एकत्वनियामकस्य दुर्वोधत्वात् | अर्थैक्यं वाक्यैक्ये प्रयोजकमिति चेत् | न | एकस्मिन्पदे ऽतिव्याप्तेः | पदसमूहस्य वाक्यत्वे, समूहानामत्र बहूनां संभवाद्वाक्यभेदः स्यात् - इति चेत् | मैवम् | ऽ यद्विभागे साकाङ्क्षमविभागे चैकार्थम्, तदेकं वाक्यम् ऽ इति प्रयोजकस्य बोद्धुं शक्यत्वात् | ऽविभागे साकाङ्क्षम् ऽ इत्युक्ते ऽतिव्याप्तिः स्यात् | ᳚स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुसेवं कल्पयामि, तस्मिन्सीदामृते प्रतितिठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः᳚इत्यत्र ऽतस्मिन्ऽ - इत्यादिपदसमूहस्य विभागे सति प्रकृतवाचितच्छब्दार्थनिर्णयाय पूर्वपदसमूहसाकाङ्कत्वमस्ति, अतस्तद्व्यवच्छेत्तुम् ऽएकार्थम् ऽ इत्युच्यते | नहि तत्रैकार्थत्वमस्ति | पूर्वसमूहस्य सदनकरणमर्थः, उत्तरसमूहस्य पुरोडाशप्रतिष्ठापनम् | स्योनं समीचीनम् | सुसेवं सुष्ठु सेवितुं योग्यम् | मेध सारभूतपुरोडाशेत्यर्थः | अत्र द्वयोः समृहयोर्वाक्यद्वयमुभयवादिसिद्धम् | तत् ऽ एकार्थम् ऽ इत्यनेन व्यावर्त्यते | ऽ एकार्थम् ऽ इत्युक्ते ऽतिव्याप्तिः स्यात् | ᳚भगो वां विभजतु, पूषा वां विभजतु᳚इत्यनयोर्विभजनमन्त्रत्वेन संमतयोः पदसमूबयोस्तात्पर्यविषयस्य द्रव्यविभागरूपस्यार्थस्यैकत्वात् , तद्रव्यवच्छेत्तुं ऽ विभागे साकाङ्क्षम् ऽ इत्युक्तम् | प्रकृते तु ऽ अग्नये जुष्टम् ऽ इत्यादिसमूहे पृथक्कृते पूर्वो ऽ देवस्य त्वा ऽइति समूहः साकाङ्क्षो भवति | एकीकृते तु कृत्स्नस्यैक एव निर्वापोर्ऽथः | एतेनैकवाक्यत्वनिर्णयेनानियतपरिमाणस्य यजुषो ऽवसानं निश्चेतुं शक्यम् || MJऐNय्C_२,१.३०-३१ ||

(पञ्चदशे वाक्यभेदाधिकरणे सूत्रम्)

समेषु वाक्यभेदः स्यात् / Jऐम्_२,१.४७ /

START MJऐNय् २,१.३२-३३

पञ्चदशाधिकरणमारचयति -

इषे त्वादिर्मन्त्र एको भिन्नो वैकः क्रियापदे / असत्यर्थास्मारकत्वादेकादृष्टस्य कल्पनात् // MJऐNय्_२,१.३२ //

छेदने मार्जने चैतौ विनियुक्तौ क्रियापदे / अध्याहृते स्मारकत्वान्मन्त्रभेदोर्ऽथभेदतः // MJऐNय्_२,१.३३ //

᳚इषे त्वोर्जे त्वा᳚इति श्रूयते | सो ऽयं पदसमुदाय एको मन्त्रः | कुतः | अस्य मन्त्रस्यादृष्टत्वे त्वेकस्यैवादृष्टस्य कल्पने लाघवात् | न च᳚उरु प्रथस्व᳚इत्यादिमन्त्रवदनुष्ठेयार्थस्मारकत्वं संभवति | क्रियापदाभावेन तदर्थप्रतीत्यभावात् -- इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽ इषे त्वेति च्छिनत्ति, ऊर्जे त्वेत्यनुमार्ष्टि ऽ इति पलाशशाखायाश्छेदनमार्जनयोरेतौ विनियुक्तौ | ततस्तदमनुसारेण᳚छिनद्मि᳚इति क्रियापदे ऽध्याहृते सत्यनुष्ठेयार्थस्मारकत्वादर्थभेदेन वाक्यभेदाद्यजुर्मन्त्रभेदः | इष्यमाणायान्नाय भोः पलाशशाखे त्वा छिनद्मि ऽ ऽ ऊर्जे रसाय बलाय वा त्वामनुमार्ज्मि ऽ इत्यर्थभेदः | एवम्᳚आयुर्यज्ञेन कल्पताम्᳚ ᳚प्राणो यज्ञेन कल्पताम्᳚इत्यादौ कॢप्तिसामान्यरूपस्यार्थस्यैकत्वे ऽप्यायुरादिभिर्भिन्नत्वादर्थभेदवाक्य भेदयोः स्पष्टत्वात् , ऽ कॢप्तीर्वाचयति ऽ इति कॢप्तिबहुत्वस्य चोदितत्वाच्च यजुर्भेदो द्रष्टव्यः || MJऐNय्C_२,१.३२-३३ ||

(षोडशे (सप्तदशे च) अनुषङ्गाधिकरणे सूत्रम्)

अनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वात् / Jऐम्_२,१.४८ /

START MJऐNय् २,१.३४-३५

षोडशाधिकरणमारचयति -

या ते अग्ने रजेत्यध्याहारो यद्वानुषञ्जनम् / तनूरित्यन्यशेषत्वादध्याहारो ऽत्र लौकिकः // MJऐNय्_२,१.३४ //

वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनेत्यनुषञ्जनम् / अन्यशेषो ऽपिर् बुद्धस्थो लौकिकस्तु न तादृशः // MJऐNय्_२,१.३५ //

ज्योतिष्टोमे उपसद्धोमेष्वेवमाम्नायते -- ᳚या ते अग्ने ऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गह्वरेष्ठा | उग्रं वचो अपावधीत्वेषं वचो अपावधीत्स्वाहा | या ते अग्ने रजाशया, या ते अग्ने हराशया᳚इति | अयमर्थः- ऽ अयसा रजतेन हिरण्ये न च निर्मिता अग्नेस्तिस्त्रस्तनवः, तास्वाद्या येयमुक्ता तनुः सातिशयेन वृद्धं, गह्वरे तीक्ष्णे द्रव्ये लोहे ऽवस्थिता तया तन्वा क्षुत्पिपासे उपपातकम्, वीरहत्यादि महापतकं च हतवानस्मि ऽ इति | तथा च ब्राह्मणम्,᳚यदुग्रं वचो अपावधीत्त्वेषं वचो अपावधीत्स्वाहेति | अशनायापिपासे हवा उग्रं वचः | एनश्च वैरहत्यं च त्वेषं वचः᳚इति | तत्र स्वाहान्तः प्रथमो मन्त्रः संपूर्णवाक्यत्वान्निशेषो ऽध्याहर्तव्यः | न हि ऽ तनूर्वर्षिष्ठा ऽ इत्यादिभागस्तयोरन्वेतुं योग्यः | तस्य प्रथममन्त्रशेषत्वात्, इति प्राप्ते, ब्रूमः- वैदिकयोर्मन्त्रयोराकाङ्क्षा वैदिकेनैव वाक्यशेषेण पूरणीया | ततः ऽ तनूर्वर्षिष्ठा ऽ इत्यादिभाग उत्तरयोर्मन्त्रयोरनुषज्यते | यद्यप्यसावन्यशेषः, तथापिर् बुद्धस्थः सन्कल्पनीयादध्याहारात्संनिकृष्यते | तस्मात् - अनुषङ्गः कर्तव्यः || MJऐNय्C_२,१.३४-३५ ||

START MJऐNय् २,१.३६-३७

सप्तदशाधिकरणमारचयति --

नानुषङ्गो ऽनुषङ्गो वाच्छिद्रोणोत्यस्य शेषिणौ / चित्पतिस्त्वेत्यनाकाङ्क्षावतो नात्रानुषज्यते // MJऐNय्_२,१.३६ //

करणत्वं क्रियापेक्षं क्रिया चैका पुनात्विति / मन्त्रत्रये ऽतस्तद्द्वारा सर्वशेषो ऽनुषज्यते // MJऐNय्_२,१.३७ //

ज्योतिष्टोमे दीक्षाप्रकरणे पठ्यते -᳚चित्पतिस्त्वा पुनातु᳚ ᳚वाक्पतिस्त्वा पुनातु᳚ ᳚देवस्त्वा सविता पुनात्वाच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः᳚इति | तत्र तृतीयमन्त्रशेषः ऽ अच्छिद्रेण ऽ - इत्यादिभागः प्रथमद्वितीययोर्मन्त्रयोर्नानुषज्यते | कुतः | निराकाङ्क्षत्वात् | न हि᳚चित्पतिस्त्वा पुनातु᳚᳚वाक्पतिस्त्वा पुनातु᳚इत्यनयोः शेषिणोः संपूर्णवाक्ययोः काचिच्छेषाकाङ्क्षास्ति - इति प्राप्ते - ब्रूमः- ऽ मा भूच्छेषिणोराकाङ्क्षा, तथापि शेषस्याऽकाङ्क्षास्ति ऽ इति | ऽ पवित्रेण रश्मिभिः ऽ इत्युक्तं करणत्वं हि क्रियामपेक्षते | क्रिया च ऽ पुनातु ऽ इत्येषा त्रिष्वपि मन्त्रेष्वेका | तया क्रियया संबद्धः शेषः क्रियाद्वारा तृतीयमन्त्रे निरपेक्षे ऽपि यथान्वेति, तथा पूर्वयोरप्यन्वेतुमर्हति | तस्मात् - अस्त्यनुषङ्गः || MJऐNय्C_२,१.३६-३७ ||

(अष्टादशे (सप्तदशे) व्यवेताननुषङ्गाधिकरणे सूत्रम्)

व्यवायान् नानुषज्येत / Jऐम्_२,१.४९ /

START MJऐNय् २,१.३८-३९

अष्टादशा(सप्तदशा) धिकरणमारचयति -

गच्छतामितिशब्दस्यामुषङ्गो ऽस्ति न वोपरि / सं यज्ञपतिरित्यत्र योग्यत्वात्सो ऽस्ति पूर्वबत् // MJऐNय्_२,१.३८ //

तदेकवचनं मध्यमन्त्रे ऽङ्गानीत्यनेन हि / नान्वेति तद्व्यवायेन नोपर्यप्यनुषज्यते // MJऐNय्_२,१.३९ //

अग्नीषोमीयपशौ श्रूयते --᳚सं ते अप्राणो वातेन गच्छताम्, समङ्गानि यजत्रैः, सं यज्ञपतिराशिषा᳚इति | अयमर्थः- ऽ भोः पशो तव प्राणो ऽ वातेन बाह्येन वायुना संगच्छताम्, तव हृदयाद्यङ्गानि यागविशेषैः संयुज्यन्ताम्, यज्ञपतिराशिषा संयुज्यताम् ऽ इति | तत्र᳚यज्ञपतिः᳚इत्यस्मिंस्तृतीये मन्त्रे ऽसम्ऽ इत्युपसर्गस्य क्रियापदाकाङ्क्षत्वात्प्रथममन्त्रगतस्य ऽ गच्छताम् ऽ इति पदस्यैकवचनान्तस्य यज्ञपतिशब्देनान्वेतुं योग्यत्वात्पूर्ववद्बुद्धिस्थत्वेन संनिहितत्वादाकाङ्क्षासंनिधियोग्यतानां सद्भावेन क्रियापदमनुषज्यते -- इति प्राप्ते , - ब्रूमः- मध्यममन्त्रे बहुवचनान्तेन ऽ अङ्गानि ऽ इत्यनेनान्वेतुमयोग्यत्वात्तद्व्यवायेन बुद्धिसंनिध्यभावान्नास्त्यनुषङ्गः | ततो द्वितीयतृतीयमन्त्रयोर्यथोचितं वाक्यशेषो ऽध्याहर्तव्यः || MJऐNय्C_२,१.३८-३९ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः

(अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः)

(प्रथमे ऽङ्गापूर्वभेदाधिकरणे सूत्रम्)

शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात् / Jऐम्_२,२.१ /

START MJऐNय् २,२.१-२

द्वितीयपादस्य प्रथमाधिकरणमाचरयति --

ददाति यजतीत्यादौ भावनैक्यमुतान्यता / आख्यातैक्यात्तदेकत्वं धातुभेदो ऽप्रयोजकः // MJऐNय्_२,२.१ //

धातुभेदेन भिन्नत्वमाख्याते श्रूयते ततः / उत्पत्त्येकानुरक्तत्वाद्भिद्यन्ते भावना मिथः // MJऐNय्_२,२.२ //

इहैकप्रकरणगतान्यपर्यायधातुनिष्पन्नान्याख्यातानि यजति, ददाति, जुहोति, इत्यादीन्युदाहरणम् | तानि चैवं श्रूयते --᳚सोमेन यजेत᳚᳚हिरण्यमात्रेयाय ददाति᳚ ᳚दाक्षिणानि जुहोति᳚इति | तेषु भावनावाचिन आख्यातस्यैकत्वाद्भावनाया एकत्वं युक्तम् | न च धातुभेदाद्भावनाभेदः | तद्वाचित्वाभावेन धातोस्तस्यामप्रयोजकत्वात् - इति प्राप्ते , ब्रूमः- अस्त्वाख्यातमेव भावनायाः प्रयोजकम् | तच्चाख्यार्त प्रतिधातु भिन्नम् | न हि बहूनां धातूनामुपर्येक आख्यातप्रत्ययः श्रूयते | नापि व्याकरणे धातुसमूहादेकमाख्यातं विहितम् | तत आख्यातानां बहूनामेकैकधातुविशेषामुरक्तत्वेनैवोत्पन्नानां भावनावाचित्वेन यागदानहोमभावनाः परस्परं भिद्यन्ते || १-२ ||

START MJऐNय् २,२.३

अत्र गुरुमतमाह -

नियोगैकत्वतः शास्त्रमभिन्नमिति चेन्न तत् / धातुभेदाच्छास्त्रभेदे नियोगो भिद्यते बलात् // MJऐNय्_२,२.३ //

ऽ कर्मभेदचिन्ता नाध्यायार्थः, किंतु शास्त्रभेदचिन्ता ऽ इति गुरोर्मतम् | तत्र ऽ यजेत, दद्यात्, जुहुयात् ऽ इत्येतेषु लिङ्प्रत्ययबाच्यस्य नियोगस्यैकत्वाधातूनां नियोगवाचकत्वाभावेनाप्रयोजकत्वादेकनियोगार्थे कृत्स्नं शास्त्रमेकम् - इति पूर्वपक्षः | प्रतिधातु लिङ्प्रत्ययस्य भिन्नत्वाद्धात्वर्थानुबन्धभेदेन तद्विशिष्टे नियोगे ऽपि भेदस्य वारयितुमशक्यतया नियोगानुसारि शास्त्रं भिन्नम् - इति सिद्धान्तः || MJऐNय्C_२,२.३ ||

(द्वितीये समिदाद्यपूर्वभेदाधिकरणे सूत्रम्)

एकस्यैवं पुनः श्रुतिर् अविशेषाद् अनर्थकं हि स्यात् / Jऐम्_२,२.२ /

START MJऐNय् २,२.४-५

द्वितीयाधिकरणमारचयति -

समिधो यजतीत्यादावेकत्वमुत भिन्नता / धातुप्रत्यययोरैक्यादेकत्वं भिन्नता कुतः // MJऐNय्_२,२.४ //

अभ्यासात्कर्मभेदो ऽत्र नामत्वान्न विधिर्गुणे / विधित्वं श्रुतितो भाति संनिधेरनुवादता // MJऐNय्_२,२.५ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते -᳚समिधो यजति᳚ ऽतनूनपातं यजति ऽ ऽ इडो यजति ऽ᳚बर्हिर्यजति᳚᳚स्वाहाकारं यजति᳚इति | तत्र पञ्चकृत्वः श्रूयमाणे यजतिपदे पूर्वोक्तेषु ऽ यजति ददाति ऽ इत्यादिपदेष्विव धातुभेदो नास्ति, येन भावनाभेद आशङ्क्येत | तस्मादाख्यातैक्यप्रयुक्तं भावनैक्यमनिवार्यमिति चेत् | मैवम् | यजतिपदाभ्यासेन कर्मभेदावगमात् | कर्मैकत्वे ऽभ्यासो निरर्थकः स्यात् | अथोच्येत -- ऽ समिघो यजति ऽ इत्यनेन प्रथमश्रुतेन वाक्येन विहितं समिन्नामकं यागमुपरितनैश्र्चतुर्भिर्यजतिपदैरनूद्य तनूनपादादयो देवतारूपा द्रव्यरूपा वा गुणाश्चत्वारो विकल्पिता विधीयन्ते, ततो ऽनुवादार्थत्वान्नाभ्यासवैयर्थ्यम् --- इति | तन्न | तनूनपादादिशब्दानां यागनामत्वेन गुणविधित्वाभावात् | न तावदत्र देवताविधिः | चतुर्थीतद्धितयोरश्रवणात् | नापि द्रव्यविधिः, तृतीयान्तत्वाभावात् | ततः ऽ अग्निहोत्रं जुहोति ऽ इत्यादाविन द्वितीयान्तानां युक्तं नामत्वम् | यत्तु - चतुर्णामुपरितानां यजतिपदानामनुवादत्वम् | तदसत् | तेषां विधायकत्वात् | यथा ऽ समिधो यजति ऽ इत्यत्र यजतिपदे विधित्वं श्रुत्या प्रतीयते, तथान्येष्वपि चतुर्षु पदेषु विधित्वं श्रौतम् | अनुवादत्वं तु पुरोवादरूपस्य ऽ समिधो यजतिऽ इत्यस्य संनिधिनावगम्यते | संनिधिश्च श्रुतेर्दुर्बलः | विधित्वे च पूर्ववाक्यविहितस्य समिन्नामकस्य यागस्य पुनर्विधानायोगात्तनूनपादादिनामकानि यागान्तराणि विधीयन्ते | नन्वेवं सति संज्ञाभेदात्कर्मभेदः संपद्यते, नत्वभ्यासात् | तथासति वक्ष्यमाणेनाधिकरणेन संकीर्यते | मैवम् | वैषम्यात् | ऽ अथैष ज्योतिः ऽ इत्यस्मिन्वक्ष्यमाणोदाहरणे यागावगप्तात्प्रागेन संज्ञात्वावगमात्संज्ञायाः कर्मभेदहेतुत्वम् | इह तु विधायकैर्यजतिपदैर्यागेष्ववगतेषु, भेदे चाभ्यासादवगते, भिन्नानां यागानां समित्संज्ञाया अन्याः संज्ञा अपेक्षितः | इति तनूनपादादीनां संज्ञात्वं पश्चादवगम्यते | तस्मात् - अभ्यास एवात्र भेदहेतुः || MJऐNय्C_२,२.४-५ ||

(तृतीय आघाराद्यग्नेयादीनामङ्गाङ्गिभावाधिकरणे सूत्राणि ३-८)

प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् / Jऐम्_२,२.३ /

विशेषदर्शनाच् च सर्वेषां समेषु ह्य् अप्रवृत्तिः स्यात् / Jऐम्_२,२.४ /

गुणस् तु श्रुतिसंयोगात् / Jऐम्_२,२.५ /

चोदना वा गुणानां युगपच्छास्त्राच् चोदिते हि तदर्थत्वात् तस्य तस्योपदिश्येत / Jऐम्_२,२.६ /

व्यपदेशश् च तद्वत् / Jऐम्_२,२.७ /

लिङ्गदर्शनाच् च / Jऐम्_२,२.८ /

START MJऐNय् २,२.६-१०

तृतीयाधिकरणमारचयति --

एवं विद्वान्पौर्णमासीममावास्यामितीरितम् / कर्मान्यदुत पूर्वोक्तसमुदायानुवादकम् // MJऐNय्_२,२.६ //

कर्मान्तरं स्यादभ्यासाद्ध्रौवं द्रव्यं हि देवता / वार्त्रघणीत्यादितो लभ्यानुवादस्तु न युज्यते // MJऐNय्_२,२.७ //

वार्त्रघणीत्याज्यभागाङ्गव्यवस्थोक्तेर्न देवता / पौर्णेत्यनूद्यते पौर्णमासीयुक्तं त्रिकं तथा // MJऐNय्_२,२.८ //

अमेत्यपि समूहस्य द्वित्वसिद्धिः प्रयोजनम् / सहस्थितिः पौर्णमास्यामित्युक्तिभ्यां त्रिके त्रिके // MJऐNय्_२,२.९ //

विद्वद्वाक्यविधौ विध्यावृत्तिराग्नेयकादिना / विहितस्य फलित्वेन प्राधान्यमितरे गुणाः // MJऐNय्_२,२.१० //

इदमाम्नायते ---- ऽ य एवं विद्वान्पौर्णमासीं यजते ऽ ऽ य एवं विद्वानमावास्यां यजते ऽ इति | अत्र यजतिना कर्मान्तरं विधीयते, न तु प्रकृता आग्नेयादयः षड्यागा अनूद्यन्ते | आग्नेयादयश्च कालसंयुक्तास्तस्मिन्प्रकरण एवमाम्नायन्ते - ऽ यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति ऽ इति, ऽ तावब्रूतामग्नीषोमावाज्यस्यैव अनावुपांशु पौर्णमास्यां यजन् ऽ इति , ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पूर्णमासे प्रायच्छत् ऽ इति, ऽ ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्᳚इति, ऽ ऐन्द्रं पयो ऽमावास्यायाम् ऽ इति | एतेभ्यः प्रकृतेभ्यः षड्भ्य आग्नेयादिभ्यो विद्वद्वाक्यविहितस्य, कर्मणो ऽन्यत्वे सति पूर्वाधिकरणन्यायेन विध्यभ्यास उपपद्यते | न च कर्मान्तरे द्रव्यदेवतयोरभावः, ध्रौवाज्यसद्भावात् | अत एवोक्तम् ---- ᳚ध्रौवं साधारणं द्रव्यं देवता मान्त्रवर्णिकी | रूपवन्तौ ततो यागौ विधीयेते पृथक्तया᳚इति | ᳚सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद्ध्रुवायामाज्यम्᳚इति ध्रौवस्य साधारणत्वं श्रुतम् | देवताया मान्त्रवर्णिकत्वमित्थमुन्नेतव्यम् --᳚तस्माद्वार्त्रघणी पौर्णमास्यामनूच्येते, वृधन्वती अमावास्यायाम्᳚एति वार्त्रघ्न्यौ वृधन्वत्यौ चर्चौ क्रमेण कालद्वयोपेते कर्मणि विधीयेते | तत्र --᳚अग्निर्वृत्राणि जङ्घनत्᳚इत्येको वार्त्रघ्रो मन्त्रः | ऽ त्वं सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत वृत्रहा ऽ इत्यपरः | तयोरुक्तावग्नीषोमौ पौर्णमासदेवते | एवमन्तराम्नातयोर्वृधिधातुयुक्तयोर्मन्त्रयोरुक्तावग्नीषोमावमावस्यादेवते | आभ्यां द्रव्यदेवताभ्यां रूपवत्त्वाद्यागान्तरमत्र विधीयते | षड्यागानुवादत्वे तदनुवादेव विधेयान्तरस्य कस्यचिददर्शनाद्विद्वद्वाक्यमनर्थकं स्यात् | न केवलं तदानर्थक्यम्, किंतु᳚पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत, अमावास्यायाममावास्यया यजेत ऽ इत्येतदपि व्यर्थ स्यात् | न चैतत्कालविधायकम्,᳚यदाग्नेयः᳚-- इत्याद्युत्पत्तिवाक्यैरेव तद्विधानात् | कर्मान्तरत्वे तु कालं विधास्यति | तस्मात्कर्मान्तरविधिः- इति प्राप्ते , ब्रूमः- आस्तां तावद्द्रव्यम् | देवता तु विधित्सितस्य कर्मान्तरस्य सर्वथा न लभ्यते | वार्त्रघ्न्योर्वृधन्वत्योश्चाऽज्यभागदेवताप्रतिपादकत्वात् | हौत्रे मन्त्रकाण्डे सानिधेनीरावाहननिगदं प्रयाजमन्त्रांश्चाऽम्नाय प्रयाजानन्तरभाविनोराज्यभागयोः क्रमे वार्त्रघ्न्यौ वृधन्वत्यौ चाऽम्नाते लिङ्गं चाग्निविषयं सोमविषयं च तत्रोपलभ्यते | ततो लिङ्गक्रमाभ्यामाज्यभागविषयत्वमवगम्यते | यत्तु -᳚वार्त्रघ्नी पौर्णमास्याम्᳚- इत्यादि वाक्यम्, तल्लिङ्गक्रमकॢप्तयोराज्यभागाघ्गयोर्मन्त्रयुगलयोः कालद्वये व्यवस्थामाचष्टे | न तु नूतनकर्माङ्गतामनयोर्विदधाति | अतो रूपराहित्याद्विद्वद्वाक्यं कर्मान्तरविधायकं न भवति , किं तर्हि - पूर्वप्रकृतेष्वाग्नेयादिषु षट्सु त्रिकरूपौ द्वौ समुदायावनुवदति | न च कालवाचिभ्यां पौर्णमास्यमावास्याशब्दाभ्यां यागानुवादानुपपत्तिः | तत्कालविहितयोर्यागत्रिकयोरुपलक्षितत्वात् | न चानुवादो व्यर्थः | समुदायद्वित्वसिद्धेस्तत्प्रयोजनत्वात् | तत्सिद्धौ च᳚दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत᳚इत्यस्मिन्फलवाक्ये षड्यागविवक्षया द्विवचननिर्देश उपपद्यते | यदप्युक्तम् - अनुवादपक्षे᳚पौर्णमास्याम्᳚इत्यादिवाक्यवैर्थ्यम् - इति | तदयुक्तम् | कालविधाना संभवे ऽप्येकस्य त्रिकस्य सहप्रयोगविधानात् | आग्नेयोपांशुयाजाग्नीषोमीयाणां त्रयाणां पौर्णमासीकालविहितानां सहप्रयोगः ऽ पोर्णमास्या ऽ इत्यनेन तृतीयैकवचनान्तेन विधीयते | एवमितरत्रापि | ननु - विद्वद्वाक्यस्य कर्मान्तरविधायकत्वाभावे ऽपि नानुवादकत्वम् | तस्य यागाविधायकत्वाभ्युपगमात् | ᳚आग्नेयो ऽष्टाकपालः᳚इत्यादिवाक्यानि तु विहितयागानुवादेन द्रव्यदेवतालक्षणगुणविधायकानि - इति चेत् | न | तथासत्येकेन वाक्येनानेकगुणविध्यसंभवात् | प्रतिगुणं पृथग्विधौ विध्यावृत्तिः प्रसज्येत | आग्नेयादिवाक्यानां विधायकत्वे तु विशिष्टविधित्वान्नास्ति विध्यावृत्तिदोषः | तस्मादाग्नेयादिवाक्यविहितानां विद्वद्वाक्यमनुवादकम् | किंचानुवादत्वमभ्युपगम्य कर्मान्तरविधिं वदतः प्रयोजादीनामाग्नेयादीनां च गुणप्रधानभावो न सिध्येत् | तथा हि -- ऽ समिधो यजति ऽ ऽ आघारमाघारयति ऽ इत्यादयः कालयोगरहिताः केचिद्विधय आम्नाताः | ऽ यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां च ऽ इत्यादयः कालयुक्ता अपरे | तेषामुभयेषां प्रकृतत्वात्᳚दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत᳚इति वाक्ये सर्वेषां फलसंबन्धो बोधनीयः | ऽदर्शपूर्णमासाभ्याम्, इति द्विवचनं बहुवचनत्वेन परिणेतव्यम् | विद्वद्वाक्यविहिते द्वे कर्मान्तरे प्रयाजादय आग्नेयादयश्चेति | एतेषु द्वित्वासंभवात् | सर्वेषां च फलसंबन्धे राजसूयगतेष्टिपशुसोमवत्समप्राधान्यात्प्रयाजादीनां गुणभावो न स्यात् | तदभावे चानङ्गत्वात्सौर्यादिविकृतिष्वाग्नेयादीनामिवातिदेशो न स्यात् | अनुवादपक्षे तु त्रिकयोः कालयोगेन दर्शपूर्णमासशब्दार्हत्वात् | समुदायद्वित्वेन द्विवचनार्हत्वाच्चाऽग्नेयादीनामेव फलसंबन्धेन प्राधान्यम् | प्रयाजादीनां तु गुणभाव इति न को ऽपि दोषः | तस्मात् -- विद्वद्वाक्यमनुवादकम् || MJऐNय्C_२,२.६-१० ||

(चतुर्थ उपांशुयाजापूर्वताधिकरणे सूत्राणि ९ - १२)

पौर्णमासीवद् उपांशुयाजः स्यात् / Jऐम्_२,२.९ /

चोदना वाप्रकृतत्वात् / Jऐम्_२,२.१० /

गुणोपबन्धात् / Jऐम्_२,२.११ /

प्राये वचनाच् च / Jऐम्_२,२.१२ /

START MJऐNय् २,२.११-१२

चतुर्थाधिकरणमारचयति --

उपांशुयाजमित्येषो ऽनुवादो ऽत्राथवा विधिः / विष्ण्वादिवाक्ये विस्पष्टविधेरस्यानुवादता // MJऐNय्_२,२.११ //

जामित्वोक्तेरन्तराल उपांशुगुणके विधौ / सत्यर्थवादो विष्ण्वादिस्तद्रूपं ध्रौवमन्त्रतः // MJऐNय्_२,२.१२ //

इदमाम्नायते -- ऽ जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते | यदन्वञ्चौ पुरोडाशावपांशुयाजमन्तरा यजति | विष्णुरुपांशु यष्टव्यो ऽजामित्वाय | प्रजापतिरुपांशु यष्टव्यो ऽजीमत्वाय | अग्नीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय᳚इति | तत्र विष्ण्वादिवाक्येषु विहितस्य यागत्रयसमुदायस्यानुवादः- इति चेत् | मैवम् | आग्नेयाग्नीषोमीयपुरोडाशद्वयनैरवन्तर्यकृतस्य जामित्वदोषस्य वाक्योपक्रम उपन्यासात्परोडाशयोरन्तराले किंचिद्विधित्सितम् | न ह्यन्तरालगुणविशिष्टं विधेयं विष्ण्वादिवाक्येषु प्रतीयते | पूर्ववाक्ये तु तत्प्रतीयत इति विधायकं तद्वाक्यम् | न चात्र ऽयजतिऽ इति वर्तमानापदेशः शङ्कनीयः | पञ्चमलकारस्याऽश्रयणात् | अन्तरालकालवदुपांशुत्वगुणस्यापि विशेषणत्वात्तद्विशिष्टकर्मण उपांशुयाजनाप्रकत्वम् | सत्येवं गुणद्वयविशिष्टकर्मण्याद्येन वाक्येन विहिते विष्ण्वादिवाक्यमर्थवादः स्यात् | न चात्र विहितयागानुवादेन देवताविधिः शङ्कनीयः | समाधातव्येन जामित्वदोषेणोपक्रमात्, आजामित्वेन समाधानेनोपसंहाराच्च ऽ जामि वै ऽ इत्यादेः ऽ अजामित्वाय ऽ इत्यन्तस्य सर्वस्य महावाक्यस्यैकत्वप्रतीतेः | न खल्वेकस्मिन्वाक्ये विधेयबाहुल्यं संभवति | न चात्र विधित्सितस्योपांशुयाजस्य द्रव्याभावः | ध्रौवस्य तद्रद्रव्यत्वात् | नापि देवताया अभावः | नानाशाखासूपांशुयाजक्रमे पठितैर्वैष्णवप्राजापत्याग्नीषोमीयमन्त्रैर्विकल्पेन देवतात्रयस्य प्रतीयमानत्वात् | तस्मात् - यजतीत्येतद्विधायकम् || MJऐNय्C_२,२.११-१२ ||

(पञ्चम आघाराद्यपूर्वताधिकरणे सूत्राणि १३-१६)

आघाराग्निहोत्रम् अरूपत्वात् / Jऐम्_२,२.१३ /

संज्ञोपबन्धात् / Jऐम्_२,२.१४ /

अप्रकृतत्वाच् च / Jऐम्_२,२.१५ /

चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूतत्वात् तत्सन्निधेर् गुणार्थेन पुनः श्रुतिः / Jऐम्_२,२.१६ /

START MJऐNय् २,२.१३-१४

पञ्चमाधिकरणमारचयति --

अग्निहोत्राघारवाक्यमनुवादो ऽथवा विधिः / अरूपत्वात्तु दध्यूर्ध्ववाक्येनोक्तमनूद्यते // MJऐNय्_२,२.१३ //

गुण्यसिद्धौ न दध्यादिर्गुणो दुष्टा विशिष्टता / रूपं दध्यादिमन्त्राभ्यामतो ऽसौ गुणिनो विधिः // MJऐNय्_२,२.१४ //

इदमाम्नायते - ऽ अग्निहोत्रं जुहोति ऽ ऽदधण जुहोति ऽ ऽपयसा जुहोतिऽ इति च | इदमपरमाम्नायत् - ऽआधारमाघारयतिऽ ऽऊर्ध्वमाघारयतिऽ ऽ ऋजुमाघारयतिऽ इति च | तत्राग्निहोत्रवाक्यं दध्यादिवाक्यविहितस्य कर्मसमुदायस्यानुवादः | आघारवाक्यं चोर्ध्वादिवाक्यविहितस्य | न त्वेद्वाक्यद्वयं कर्मविधायकम् | कुतः | द्रव्यदेवतालक्षणस्य यागरूपस्याभावात् - इति चेत् | तत्र वक्तव्यम् - किं दध्यादिवाक्येन गुणामात्रं विधीयते, किंवा गुणविशिष्टकर्म | नाऽद्यः | अग्निहोत्रादिवाक्यस्य त्वन्मते कर्मविधायकत्वाभावेन गुणिनः कस्यचिदसिद्धौ गुण्यनुवादपुरःसरस्य गुणमात्रविधानस्यासंभवात् | द्वितीये विधिगौरवं स्यात् | तच्च सत्यां गतावयुक्तम् | अतो ऽग्निहोत्रादिवाक्यं कर्मविधायकम् | तत्र द्रव्यं दध्यादिवाक्यैर्लभ्यते | देवता तु मान्त्रवर्णिकी | आघारे ऽप्येवं द्रव्यदेवते उन्नेतव्ये || MJऐNय्C_२,२.१३-१४ ||

(षष्ठे पशुसोमापूर्वताधिकरणे सूत्राणि १७-२०)

द्रव्यचोदना पशुसोमयोः प्रकरणे ह्य् अनर्थको द्रव्यसंयोगो न हि तस्य गुणार्थेन / Jऐम्_२,२.१७ /

अचोदकाश् च संस्काराः / Jऐम्_२,२.१८ /

तद्भेदात् कर्मणो ऽभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वाद् अनर्थकं हि स्याद् भेदो द्रव्यगुणीभावात् / Jऐम्_२,२.१९ /

संस्कारस् तु न भिद्येत परार्थत्वाद् द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् / Jऐम्_२,२.२० /

START MJऐNय् २,२.१५-१६

षष्ठाधिकरणमारचयति --

यजत्यालभतीत्येतावनुवादौ विधी उत / गृह्णात्यवद्यतीत्याभ्यां विहितेर्ऽथे ऽनुवादिनौ // MJऐNय्_२,२.१५ //

नानुवादो ऽपुरोवादे यज्यालभ्योरतो विधिः / ब्रह्मणे सोमसंस्कारो ऽवदाने पशुसंस्क्रिया // MJऐNय्_२,२.१६ //

ऽ सोमेन यजेत ऽ इति श्रूयते | तत्र ऽ ऐन्द्रवायवं गृह्रणाति, मैत्रावरूणं गृह्रणाति ऽ इत्यादीन्यपि श्रुतानि | एवम् ऽ अग्निषोमीयं पशुमालभेत ऽ इति श्रूयते | तत्र ऽ हृदयस्याग्रे ऽवद्यति | अथ जिह्वायाः | अथ वक्षसः ऽ इत्यादीन्यपि श्रुतानि | तत्रैन्द्रवाय्वादिवाक्यैर्यागा विधीयन्ते | इन्द्रवाय्वादिप्रातिपदिकैर्देवतानार्ं, तद्धतेन सोमरसद्रव्यस्य च प्रतीयमानत्वात् | एतेषां ग्रहणवाक्यविहितानां यागानां समुदायः ऽ सोमेन यजेत ऽ इत्यनेनानूद्यते | तथावदानवाक्येषु हृदयादिद्रव्यं श्रुतम् | ततो द्रव्यविशिष्टा यागास्तत्र विधीयन्ते | तदनुवादेन पश्वालम्भवाक्ये ऽग्नीषोमरूपा देवता विधीयते | तस्मात् - अवदानवाक्यविहितानां यागानां समुदायः᳚पशुमालभेत᳚इत्यनेनानूद्यते - इति प्राप्ते -- ब्रूमः- सति हि पुरोवादे ऽनुवादो भवति | न चात्र पुरोवादो ऽस्ति | ऽसोमेन यजेत ऽ इत्यनेन प्रतीतस्यार्थस्य ग्रहणवाक्येष्वप्रतीतेः | नहि ग्रहणं यजनं भवति | नापि तद्धितप्रत्ययोक्तो रसः सोमलता | न च - तद्धितप्रत्ययः सर्वनामार्थे विहितः प्रकृतं ब्रूते, न तु रसम् - इति शङ्कनीयम् | ऽ धारया गृह्राति ऽ इति रसस्यैव प्रकृतत्वात् | तथा᳚पशुमालभेत᳚इत्यनेन प्रतीतोर्ऽथो नावदानवाक्येषु प्रतीयते | ततः पुरोवादाभावेनानुवादासंभवाद्यजत्यालभतिभ्यां कर्मणी विधीयेते | ग्रहणवाक्यैस्तु देवताविशिष्टः सोमसंस्कारो विधीयते | अवदानवाक्यैश्च पशुसंस्कारः || MJऐNय्C_२,२.१४-१६ ||

(सप्तमे संख्याकृतकर्मभेदाधिकरणे सूत्रम्)

पृथक्त्त्वनिवेशात् संख्यया कर्मभेदः स्यात् / Jऐम्_२,२.२१ /

START MJऐNय् २,२.१७-२१

सप्तमाधिकरणमारचयति --

आहुतीस्तिस्त्र इत्यत्र कर्मैक्यमुत भिन्नता / एकत्वं सकृदाख्यातात्संख्यावृत्त्या प्रयाजवत् // MJऐNय्_२,२.१७ //

आख्यातमात्रं नो मानं संख्यया बहुकर्मता / आवृत्त्यैकादशत्वं तु प्रयाजे गत्यभावतः // MJऐNय्_२,२.१८ //

पशून्सप्तदश प्राजापत्यानित्यत्र भाष्यकृत् / विचारमाह पूर्वत्र क्रियात्रित्वस्फुटत्वतः // MJऐNय्_२,२.१९ //

बहुत्वोपेतपशुभिर्देवयोगादभिन्नता / रूपस्य तेन कर्मैक्यं संख्या नात्र क्रियागता // MJऐNय्_२,२.२० //

देवतासंगतस्यैव तद्धितार्थस्य पश्चिमः / बहुत्वसंगमो रूपसंख्यया तत्क्रियाभिदा // MJऐNय्_२,२.२१ //

ऽ तिस्त्र आहुतीर्जुहोति ऽ इति श्रूयते | तत्र ऽ जुहोति ऽ इत्येतदाख्यातं ऽ समिधो यजति ऽ इत्यादिवन्नाभ्यस्तम्, किंतु सकृदेवाऽम्नातम् | तत एकमिदं कर्म | त्रित्वसंख्या तु तस्यैव कर्मण आवृत्त्या नेतव्या | यथा प्रयाजेष्वेकादशत्वसंख्या पञ्चानामेव प्रयाजानामावृत्त्या नीता, तद्वत् - इति प्राप्ते - ब्रूमः- किमिदमाख्यातं पदान्तरनिरपेक्षमेव कर्मैक्ये प्रमाणम्, उत पदान्तरान्वितम् | नाऽद्यः | वाक्यांशस्य पदमात्रस्य प्रमितिजनकत्वाभावात् | द्वितीये - त्रि -त्वसंख्यया विशेषितेनाऽख्यातेन कर्मबहुत्वं गम्यते | प्रयोजानां तु पूर्वमेव पञ्चसंख्यावरुद्धत्वादावृत्तिमन्तरेणैकादशत्वं दुःसंपादम् | इह त्वेतद्विधितः पूर्व कर्मण एकत्वसंख्यावरोधो नास्तीति वैषम्यम् | तदेतद्वृत्तिकारोदाहरणं भाष्यकारो नानुमन्यते | कर्मवाचिन आहुतिशब्दस्य विशेषणेन त्रिशब्देन कर्मबहुत्वस्य स्फुटतया पूर्वपक्षानुत्थानात् | इदं त्वत्रोदाहरणम् - ऽ सप्तदश प्राजापत्यान्पशूनालभते ऽ इति | अत्र ऽ प्रजापत्तिर्देवता येषां पशूनां ते प्राजापत्याः ऽ इति तद्धितव्युत्पत्तौ बहुत्वोपोताः पशव एकं द्रव्यम् | ततो द्रव्यैक्याद्देवतैक्याच्च यागस्य रूपमभिन्नमित्येकमिदं कर्म | या तु ऽसप्तदशऽ इति संख्या, सा पशुद्रव्यगता, न तु पूर्वोदाहृतत्रित्वसंख्येव क्रियागता | तस्मात् -- ऽन कर्मभेदमापादयति ऽ इति प्राप्ते - ब्रूमः- अत्र ऽ प्रजापतिर्देवता यस्य पशोः स प्राजापत्यः ऽ इति तद्धितान्तं प्रातिपदिकं व्युत्पाद्य पश्चात्तद्धितान्तप्रातिपादिकार्थस्य प्रजापतिदेवताविशिष्टपशोः कर्मत्वबहुत्वविवक्षायामुत्पन्ने इमे द्वितीयाविभक्तिबहुवचने | तत्र प्रथमभाविन्या द्वितीयाविभक्तेरेव तद्धितोत्पत्तिवेलायामन्वयो नास्ति, कुतः पश्चाद्भाविनो बहुवचनस्यान्वयः | एवं सति ऽ प्राजापत्यः ऽ इत्यनेन तद्धितान्तप्रातिपदिकनैकपशुद्रव्यमेकदेवतोपेतं यागस्य रूपं समर्प्यते | तादृशानां रूपाणां बहुत्वाय बहुवचनम् | बहुत्वविशेषश्च ऽ सप्तदशः ऽ इति निर्दिश्यते | तस्मात् - अत्र संख्यया कर्मभेदः | एवं च सति, अष्टमे वक्ष्यमाणं सप्तदशपशूनामैकादशिनपशुगणविकृतित्वमुपपद्यते || MJऐNय्C_२,२.१७-२१ ||

(अष्टमे संज्ञाकृतकर्मभेदाधिकरणे सूत्रम्)

संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् / Jऐम्_२,२.२२ /

START MJऐNय् २,२.२२-२३

अष्टमाधिकरणमारचयति --

अथैष ज्योतिरित्यत्र गुणो वा कर्म वा पृथक् / गुणः सहस्त्रदानात्मा ज्योतिष्टोमे ह्यनूदिते // MJऐNय्_२,२.२२ //

अथेति प्रकृते छिन्न एतच्छब्दो ऽग्रगं वदेत् / संख्ययेवान्यकर्मत्वमिह नूतनसंज्ञया // MJऐNय्_२,२.२३ //

᳚अथैष ज्योतिः, अथैष विश्वज्योतिः, अथैष सर्वज्योतिः, अनेन सहस्त्रदक्षिणेन यजेत ऽ इति श्रूयते | अत्र प्रकृतं ज्योतिष्टोपम् ऽएष ज्योतिः ऽ इत्यनूद्य तस्मिन्सहस्त्रदानलक्षणो गुणो विधीयते -- इति चेत् | न | प्रकृतस्य ज्योतिष्टोमस्य ऽ अथ ऽ इत्यनेन विच्छिन्नत्वात् | न चैवं सति ऽ अयैष ज्योतिः ऽ इत्युक्त एतच्छब्दो ऽनुपपन्न इति वाच्यम् | संनिहितवाचिनैतच्छब्देनातीतसंनिहितस्येवाऽगामिसंनिहितस्यापि परामर्शसंभवात् | आगामिसंनिहितश्च ज्योतिः शब्दार्थः | स च ज्योतिः शब्दो ऽती मपरामृशन्नपूर्वसंज्ञारूपत्वान्नूतनं किंचित्कर्माभिधत्ते | ततो यथा पूर्वत्र संख्यया कर्मभेदः, तथात्रापि संज्ञया कर्म भिद्यते | विश्वज्योतिः सर्वज्योतिः शब्दयोरप्ययं न्यायो द्रष्टव्यः || MJऐNय्C_२,२.२२-२३ ||

(नवमे देवताभेदकृतकर्मभेदाधिकरणे सूत्रम्)

गुणाश् चापूर्वसंयोगे वाक्योः समत्वात् / Jऐम्_२,२.२३ /

START MJऐNय् २,२.२४-२५

नवमाधिकरणमारचयति --

गुणः कर्मान्तरं वा स्याद्वाजिभ्यो वाजिनं त्विति / गुणो देवाननूद्योक्तसमुच्चयविकल्पतः // MJऐNय्_२,२.२४ //

आमिक्षोत्पत्तिशिष्टत्वात्प्रबला तत्र वाजिनम् / गुणो ऽप्रविश्य कर्मान्यत्कल्पयेद्वाजिदेवकम् // MJऐNय्_२,२.२५ //

ऽतप्ते पयसि दध्यानयति , सा वैश्वदेव्यामिक्षा, वाजिभ्यो वाजिनम् ऽ इति श्रूयते | घनीभूतः पयःपिण्ड आमिक्षा, जलं वाजिनम् | तत्र --- आमिक्षाद्रव्यभाजो ये विश्वे देवा उक्ताः, ते ऽवाजिभ्यःऽ इत्यनेनानूद्यन्ते | ऽवाजो ऽन्नमामिक्षारूपमेषामस्ति ऽ इति तन्निष्पत्तेः | ताननूद्य वाजिनद्रव्यरूपो गुणो विधीयते | तच्च द्रव्यमामिक्षाद्रव्येण सह समुच्चीनतां विकल्प्यतां वा, इति प्राप्ते -- ब्रूमः- उत्पत्तिशिष्टेनाऽमिक्षाद्रव्येणावरुद्धेवैश्वदेवयागे वाजिनद्रव्यस्योत्पन्नशिष्टस्य प्रवेशाभावाद्वाजिनं वाजिशब्दार्थस्य देवतान्तरमापादयति | ततो द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य भिन्नत्वात्कर्मान्तरम् || MJऐNय्C_२,२.२४-२५ ||

(दशम् द्रव्यविशेषानुक्तिकृतकर्मैक्याधिकरणे सूत्रम्)

अगुणे तु कर्मशब्दे गुणस् तत्र प्रतीयेत / Jऐम्_२,२.२४ /

START MJऐNय् २,२.२६

दशमाधिकरणमारचयति--

दधिहोमे ऽन्यकर्मत्वं गुणो वान्यत्तु पूर्ववत् / निर्गुणत्वादग्निहोत्रे युक्तो दध्यादिको गुणः // MJऐNय्_२,२.२६ //

᳚दधण जुहोति᳚इति श्रूयते | तत्र -᳚अग्निहोत्रं जुहोति᳚इत्येतस्मात्प्रकृतात्कर्मणो ऽन्यद्दधिहोमरूपं कर्म - इति पूर्वन्यायेनावगम्यते | यथा पूर्वत्र वाजिनद्रव्येण कर्म भिद्यते, तथा दधिद्रव्येणेति चेत् | न | वैषम्यात् | यथा वैश्वदेवो याग आमिक्षागुणावरुद्धः, तथाग्निहोत्रं न गुणान्तरावरुद्धम् | प्रत्युत - निर्गुणत्वाद्गुणमाकाङ्क्षति | तस्मादयं गुणविधिः | एवं᳚पयसा जुहोति᳚इत्यादिषु द्रष्टव्यम् | पयोदध्यादीनां सर्वेषामुत्पन्नशिष्टतयां समबलत्वादेकैकेन द्रव्येणाग्निहोत्रनिष्पत्तेश्च व्रीहीयववद्विकल्पः || MJऐNय्C_२,२.२६ ||

(एकादशे दध्यादिद्रव्यसफलत्वाधिकरणे सूत्रे २५ - २६ )

फलश्रुतेस् तु कर्म स्यात् फलस्य कर्मयोगित्वात् / Jऐम्_२,२.२५ /

अतुल्यत्वात् तु वाक्ययोर् गुणे तस्य प्रतीयेत / Jऐम्_२,२.२६ /

एकादशाधिकरणमारचयति --

START MJऐNय् २,२.२७-२८

यद्दघ्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति तत्पृथक् / गुणो वा भिद्यते कर्म धात्वर्थस्य फलित्वतः // MJऐNय्_२,२.२७ //

मत्वर्थगौरवादिभ्यो नान्यत्कर्म फलाय तु / गुणे विधेये धात्वर्थो विहितत्वादनूद्यते // MJऐNय्_२,२.२८ //

᳚दघ्नेद्रियकामस्य जुहुयात्᳚इति श्रूयते | तदिदं मकृतादग्निहोत्रादन्यत्कर्म | म त्वत्र विधिः | कुतः | ऽइन्द्रियकामस्यऽ इत्यक्तस्य फलस्य धात्वर्थ मन्तरेण द्रव्यमात्रादनिष्पत्तेः - इति चेत् | नैवम् | कर्मान्तरविधौ ऽदधमता होमेनोन्द्रियं भावयेत्ऽ इति मत्वर्थलक्षणा प्रसङ्गात् | गुणविशिष्टक्रियाविधौ, गौरवात् | प्रकृतहानामकृतप्रक्रियाप्रसङ्गाच्च | गुणमात्रं तु फलाय विधीयते | यद्यपि ऽदधण जुहोतिऽ इति प्राप्तम्, तथापि फलसंबन्धो न प्रप्तः | धात्वरथाभाते फलासंभव इति चेत् | न | ऽअग्निहोत्रं जुहोतिऽइति विहितस्य धात्वर्थस्यानूद्यमानत्वात् || MJऐNय्C_२,२.२७-२८ ||

(द्वादशे वारवन्तीयादीनां कर्मान्तरताधिकरणे सूत्रम्)

समेषु कर्मयुक्तं स्यात् / Jऐम्_२,२.२७ /

START MJऐNय् २,२.२९-३१

द्वादशाधिकरणमारचयति --

उक्त्वाग्निष्टुतमेतस्य वारवन्तीयसाम हि / रेवतीष्वृक्षु कृत्वेति श्रुतं पशुफलाप्तये // MJऐNय्_२,२.२९ //

रेवत्यादिगुणः कर्म पृथग्वा पूर्ववद्गुणः / रेवतीवारवन्तीयसंबन्धाख्यः पशुप्रदः // MJऐNय्_२,२.३० //

साम्नो ऽत्र फलकर्मभ्यां संबन्धे वाक्यभिन्नता / तेनोक्तगुणसंयुक्तमन्यत्कर्मोच्यते फले // MJऐNय्_२,२.३१ //

ऽ त्रिवृदग्निष्टुदग्निष्टोमस्तस्य वायव्यास्वृक्ष्वेकविंशमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवचसकामो यजेत ऽ इत्यस्य संनिधौ श्रूयते - ऽ एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेत ऽ इति | अस्यायमर्थः - ऽ अग्निष्टोमस्य विकृतिरूपः कश्चिदेकाहो ऽग्निष्टुन्नामकः | स च पृष्ठस्तोत्रे त्रिवृत्सोमयुक्ततया ऽत्रिवृत्ऽ इत्युच्यते | अग्निष्टोमोक्थादीनां सप्तानां सोमसंस्थानां मध्ये ऽग्निष्टोमसंस्थारूपत्वात् ऽ अग्निष्टोमः ऽ इत्यप्युच्यते | प्रकृतौ तृतीयसवन आर्भवपवमानस्योपरि यज्ञायज्ञीयं साम गीयते | तेन च साम्नाग्निष्टोमयागस्य समाप्यमानत्वात् ऽ अग्निष्टोमसाम ऽ इत्युच्यते | तच्च प्रकृतौ ऽयज्ञायज्ञा वो अग्नयः ऽ इत्याद्याग्नेयीष्वृक्षु गीयते | अस्मिंस्त्वग्निष्टुति ब्रह्मवर्चसकामेन वायव्यास्वृक्षु तत्साम गातव्यम् | तञ्च प्रकृताविवैकविंशस्तोमयुक्तम् | पशुकामत्य तु ऽ रेवतीर्नः सधमादःऽ- इत्यादिषु रेवतीष्वक्षु वारवन्तीयं साम गायेत्, इति | तत्र रेवतीनामृचां वारवन्तीयनामकेन साम्ना यः संबन्धः, सो ऽयं पशुफलायाग्निष्टुति विधीयते | ऽएतस्यैव ऽ इति प्रकृतपरामर्शकेनैतच्छब्देन, अन्यव्यावर्तकेनैवकारेण चाग्निष्टुतः समर्प्यमाणत्वात् | यथा पूर्वाधिकरण इन्द्रियफलाय प्रकृते ऽग्निहोत्रे दधिगुणो विहितः,तद्वत् | इति प्राप्ते, ब्रूमः- विषमो दृष्टान्तः | दधणे होमजनकत्वं न शास्त्रेण बोधनीयम् | तस्य लोकतो ऽवगन्तुं शक्यत्वात् | फलसंबन्ध एक एव शास्त्रबोध्य इति न तत्र वाक्यभेदः | इह तु - रेवत्युगाधारकवारवन्तीयसाम्नो ऽग्निष्टुत्कर्मसाधनत्वं फलसाधनत्वं चेत्युभयस्य शास्त्रैकबोध्यत्वाद्दुर्वारो वाक्यभेदः | तेन पशुफलकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरमत्र विधीयते | एतच्छब्द एवकारश्च विधीयमानकर्मान्तरविषयतया योजनीयौ || MJऐNय्C_२,२.२९-३१ ||

(त्रयोदशे सौभरनिधनयोः कामैक्याधिकरणे सूत्रे २८ - २९ )

सौभरे पुरुषश्रुतेर् निधनं कामसंयोगः / Jऐम्_२,२.२८ /

सर्वस्य वोक्तकामत्वात् तस्मिन् कामश्रुतिः स्यान् निधनार्था पुनः श्रुतिः / Jऐम्_२,२.२९ /

START MJऐNय् २,२.३२-३५

त्रयोदशाधिकरणमारचयति --

वृष्टन्नस्वर्गकामानां सौभरं स्तोत्रमीरितम् / निधनान्यपि हीषूर्गू इति वृष्ट्यादिकाभिनाम् // MJऐNय्_२,२.३२ //

फलान्तरं किं वृष्ट्यादि हीशादीनामुतोदिते / सौभरे फलसंभिन्ने निधनं विनियम्यते // MJऐNय्_२,२.३३ //

फलान्तरं चतुर्थ्योक्तं वृष्टिकामाय हीषिति / सौभरस्य फलं वृष्टिहीषियुक्त्या विवर्धते // MJऐNय्_२,२.३४ //

नोक्तवृष्ट्यन्नकामानामन्यत्वं प्रत्यभिज्ञया / नियमे ऽपि चतुर्थ्येषा तादर्थ्यादुपपद्यते // MJऐNय्_२,२.३५ //

ऽ यो वृष्टिकामो यो ऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुवीत, सर्वे वै कामाः सौभरे ऽ इति समाम्नाय पुनः समाम्नातम् - हीषित वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात्, ऊर्गित्यन्नाद्यकामाय, ऊ इति स्वर्गकामाय ऽ इति | सौभरं नाम सामविशेषः | निधनं नाम पञ्चभिः सप्तभिर्वा भागैरुपेतस्य साम्नो ऽन्तिमो भागः | तस्मिन्निधने हीषादयो विशेषाः सौभरसामसाध्यस्तोत्रफलेभ्यो वृष्ट्यादिभ्यो ऽन्यानि वृष्ट्र्यादिफलानि जनयितुं विधीयन्ते | कुतः | हीषादिविधिवाक्ये ऽवृष्टिकामाय ऽ इत्यादिना चतुर्थीश्रवणात् | तादर्थ्ये ब्रुवती [चतुर्थी] हीषादीनां वृष्ट्यादिकामपुरुषशेषत्वं गमयति | तच्छेषत्वं च पुरुषाभिलवितफलसाधनत्वे सत्युपपद्यते | ततः सौभरस्य हीषितिनिधनविशेषस्य च फलभूते द्वे वृष्टी भवतः | तदुभयमेलनान्महती वृष्टिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- सौभरविधौ यो वृष्ट्यादिकामः स एव हीषादिविधौ प्रत्यभिज्ञायते | ततः सौभरस्य फलभूता ये वृष्ट्यादयः, त एव हीषादिवाक्येष्वनूद्यन्ते, इति न फलान्तरम् | अथोच्येत - नूतनफलान्तराभावात्, हीषादीनां च नानाशाखाध्ययनादेव सौभरे प्राप्तत्वादनर्थको ऽयं विधिः- इति | तन्न | फलत्रयकामाणां त्रयाणामनियमेनैव हीषादिषु मध्ये यस्य कस्यचिन्निधनस्य प्राप्तौ विधेर्नियमार्थत्वात् | तादर्थ्य तु फलान्तराभावे ऽपि सौभरवाक्योक्तवृष्ट्यादिफलसाधने सौभरे हीषादीनां नियम्यमानत्वादुपपद्यते | तस्मात् - अयं निधनविशेषनियमनाविधिः || MJऐNय्C_२,२.३२-३५ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः

(अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः) (प्रथमे ग्रहाग्रताया ज्योतिष्टोमाङ्गताधिकरणे सूत्रे १-२)

गुणस् तु क्रतुसंयोगात् कर्मान्तरं प्रयोजयेत् संयोगस्याशेषभूत्वात् / Jऐम्_२,३.१ /

एकस्य तु लिङ्गभेदात् प्रयोजनार्थम् उच्येतैकत्वं गुणवाक्यत्वात् / Jऐम्_२,३.२ /

START MJऐNय् २,३.१-३

तृतीयपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति -- रथंतरं साम सोमे भवेत्तद्वद्बृहज्जगत् / ऐन्द्रवायवशुक्राग्रयणाग्राश्च ग्रहाः श्रुताः // MJऐNय्_२,३.१ //

रथंतरादिसंयुक्तमन्यत्कर्माथवा गुणः / गायत्रादियुतात्पूर्वादन्यद्व्यावृत्तितो गुणैः // MJऐNय्_२,३.२ //

सोमशब्दप्रकरणे ज्योतिष्टोमसमर्पके / ग्रहाग्रत्वं गुणस्तत्र व्यावृत्तिस्तु परस्परम् // MJऐNय्_२,३.३ //

ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रूयते -᳚यदि रथंतरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायबाग्रान्ग्रहान्गृह्णीयात् | यदि बृहत्सामा शुक्राग्रान् | यदि जगत्सामाऽग्रयणाग्रान्᳚इति | तत्र - सोमशब्देन सोमलतासाधनको यागो ऽऽभिधीयते | तस्मिंश्च यागे बाध्यंदिने सवने पृष्ठस्तोत्रे रथंतरबृहज्जगन्नामकानि सामानि विकल्पेन विहितानि | ᳚अभि त्वा शूर᳚- इत्येतस्यां योनावुत्पन्नं रथंतरम् | ᳚त्वामिद्धि हवामहे᳚- इत्येतस्यामुत्पन्नं बृहत् | जगतीछन्दस्कायामृच्युत्पन्नं जगत् | ऐन्द्रमायवः, मैत्रावरुणः, आश्विनः, शुक्रः, मन्थ्याग्रयणः, उक्थ्यः, ध्रुवः, इत्यादिनामका ग्रहाः प्रातःसवने गृह्यन्ते | दारुपात्रेषु सोमरतस्य ग्रहणाद्ग्रहा भवन्ति | सोमयागस्य रथंतरसामोपेतत्वपक्ष एतेषु ग्रहेष्वैन्द्रवायवः प्रथमं ग्रहीतव्यः | बृहत्सामोपेतत्वपक्षे शुक्रः | जगत्सामोपेतत्वपक्ष आग्रयणः प्राथमिकः- इति विषयवाक्यार्थः | तत्र प्रकृतो ज्योतिष्टोमो गायत्रादिसामोपेतः, तद्व्यावृत्त्यर्थमिह रथंतरादयो गुणाः कीर्त्यन्ते | तस्मात् - ऐन्द्रवायवादिगुणोपेतानि कर्मान्तराण्यत्र विधीयन्ते - इति प्राप्ते, ब्रूमः-᳚यदि रथंतरसामा सोमः स्यात्᳚इत्युक्तो यः सोमशब्दः, तेन प्रकरणेन चात्र ज्योतिष्टोमः समर्प्यते | समर्पिते तस्मिन्यथोक्तग्रहाग्रत्वं गुणो विधीयते | न च रथंतरादिगुणानुवादेन ज्योतिष्टोमस्य व्यावृत्तिः संभवति | तस्य प्रातः सवनादौ गायत्रादिसामोपेतत्वे ऽपि पृष्ठस्तोत्रे रथंतरादियोगस्यापि सद्भावात् | किं तर्हि व्यावर्त्यत इति चेत् | रथंतरबृहज्जगतां परस्परव्यावृत्तिः- इति वदामः | रथंतरादयः पृष्ठस्तोत्रे विकल्पिताः | तत्र रथंतरानुवादेनेतरौ पक्षौ व्यावर्त्येते | एवमितरत्रापि | तस्मात् - गुणविधिः | ननु यः प्रकृतो ज्योतिष्टोमः सो ऽन्येषां सो ऽन्येषां सोमयागानां प्रकृतिः | नहि प्रकृतौ जगत्यामुत्पन्नं साम विहितमस्ति | अत एव दशमाध्याये पञ्चमपादस्य पञ्चदशाधिकरणे प्रथमवर्णके᳚यदि जगत्तामा᳚इति वाक्योक्तमाग्रयणाग्रत्वं विकृतौ विषुवन्नामके मुख्ये ऽहनि व्यवस्थापितम् | षाढम्, तथापि नात्र कश्चिद्विरोधः | आग्रयणाग्रत्ववाक्यं न कर्मान्तरविधायकम्, किंतु ऽअन्येन विहिते सोमयागे यत्र जगत्साम संभवति तत्र गुणविधायकम् - ऽ इत्येतावन्मात्रस्यात्र प्रतिपाद्यत्वात् || MJऐNय्C_२,३.१-३ ||

(द्वितीये ऽवेष्टेः क्रत्वन्तरताधिकारताधिकरणे सूत्रम्)

अवेष्टौ यज्ञसंयोगात्क्रतुप्रधानमुच्यते / Jऐम्_२,३.३ /

START MJऐNय् २,३.४-६

द्वितीयाधिकरणमारचयति --

राजसूयं प्रकृत्येष्टिरवेष्ट्याख्या श्रुतात्र तु / विप्रक्षत्त्रियविड्भेदाद्धविषां व्यत्ययः क्रमे // MJऐNय्_२,३.४ //

विप्रादेरनुवादः स्यात्प्रापणं वानुवादगीः / व्यत्ययाय त्रयाणां च राजत्वाप्राप्तिरस्ति हि // MJऐNय्_२,३.५ //

न राज्ययोगाद्राजत्वं क्षत्रियत्वं तु तत्त्वतः / अप्राप्तप्रापणं तस्मान्न रथंतरतुल्यता // MJऐNय्_२,३.६ //

राजसूयप्रकरणे काचिदिष्टिरवेष्टिनामिका श्रूयते - ᳚आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेत् , हिरण्यं दक्षिणा | ऐन्द्रमाकादशकपालम्, ऋषभो दक्षिणा | वैश्वदेवं चरुम् , पिशङ्गी प्रष्ठौही दाक्षिणा | मैत्रावरुणीमामिक्षाम्, वशा दक्षिणा | बार्हस्पत्यं चरुम्, शितिपृष्ठो दिक्षणां᳚इति | तस्यामेवेष्टौ हविषां क्रमव्यत्ययः श्रूयते -᳚यदि ब्राह्मणो यजेत, बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽहुतिं हुत्वा तमभिघारयेत् | यदि राजन्य ऐन्द्रम् | यदि वैश्यो वैश्वदेवम्᳚इति | तत्र यथा पूर्वाधिकरणे - ऐन्द्रवायवाग्रत्वं व्यवस्थापयितुं यदिशब्दयुक्तेन वाक्येन रथंतरं निमित्तत्वेनानूदितम्, एवमत्रापि पञ्चमस्थाने श्रूयमाणं बार्हस्पत्यं चरुं मध्ये तृतीयस्थाने स्थापयितुं ऽयदि रादन्यःऽ इत्यनुवादः | वैश्वदेवस्य तु स्वत एव तृतीयस्थाने श्रवणात्तत्र मध्ये निधानविधिर्नित्यामुवादः | ननु राजकर्तृके राजसूये ब्राह्मणवैश्ययोः प्राप्त्यभावान्नानुवादो युक्तः- इति चेत् | न | तयोरपि राज्ययोगहेतुराजशब्दार्थत्वात्, इति प्राप्ते, - ब्रूमः- राजशब्दः क्षत्त्रियजातौ रूढः, न तु राज्ययोगस्तस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् | प्रत्युत- राज्यशब्दस्य राजयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम् | ऽराज्ञः कर्मऽ इति विगृह्य राजप्रातिपदिकस्योपरि | प्रत्ययविशेषविधानात् | ब्राह्यणवैश्ययोः प्रजापालनेन राज्यशब्द उपचरितः | तस्मात् - अवेष्टौ ब्राह्मणवैश्यौ पूर्वमप्राप्तावनेन वचनेन प्राप्येते | ननु राजसूयस्य राजकर्तृकत्वात्तदन्तर्गताया अवेष्टेरपि तथात्वात्तस्यां ब्राह्मणवैश्ययोः प्रापणमयुक्तम् - इति चेत् | मैवम् | अन्तरवेष्टौ तदसंभवे ऽपि राजसूयाद्बहिः प्रयुज्यमानायामवेष्टौ तत्संभवात् | तस्मात् - अत्र ब्राह्मणादिकर्तृकं यथोक्तगुणविशिष्टं कर्मान्तरं विधीयत इति न रथंतरादितुल्यत्वम् | यदिशब्दस्तु निपातत्वादनर्थकोर्ऽथान्तरवाची वेत्युन्नेयम् || MJऐNय्C_२,३.४-६ ||

(तृतीय आधानस्य विधेयत्वाधिकरणे सूत्रम्)

आधाने सर्वशेषत्वात् / Jऐम्_२,३.४ /

START MJऐNय् २,३.७-९

तृतीयाधिकरणमारचयति -

वसन्ते विप्र आदध्यात्तत्रैवोपनयीत तम् / अनुवादः प्रापणं वानुवादः कालसिद्धये // MJऐNय्_२,३.७ //

अन्तरेणाग्निविद्याभ्यां कर्मानुष्ठित्यसंभवात् / कॢप्ते आधानोपनीती प्राप्ता विप्रादयस्ततः // MJऐNय्_२,३.८ //

लौकिकाग्नेः पुस्तकाञ्च तत्सिद्धेर्नास्ति कल्पनम् / कालविप्रादिसंयुक्तमतो ऽप्राप्तं विधीयते // MJऐNय्_२,३.९ //

᳚वसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीत | ग्रीष्मे राजन्यः | शरदि वैश्यः᳚इति श्रूयते | ᳚वसन्ते ब्राह्मणमुपनयीत | ग्रीष्मे राजन्यम् | शरदि वैश्यम्᳚इति च | तत्र वसन्तादिकालविशेषं विधातुं ब्राह्मणादयो ऽनूद्यन्ते | न च तेषां प्राप्त्यभावः | क्रत्वनुष्ठानान्यथानुपपत्त्या कॢप्तत्वात् | न ह्याहुत्याधारभूतमग्निम्, अनुष्ठानप्रकारज्ञापिकां विद्यां च विना कर्मानुष्ठानं संभवति | अग्निश्च नाऽधानमन्तरेणास्तीति ब्राह्मणादिकर्तृकमाधानं कल्पयति, विद्या चोपनयनपूर्वकाध्ययनमन्तरेणा संभवन्ती ब्राह्मणाद्युपनयनं कल्पयति - इति तत्र प्राप्तिः- इति चेत् | मैवम् | लौकिकाग्नौ होतुं, पुस्तकपाठेनाधिगन्तुं च शक्यत्वेनाऽधानोपनयनयोरकल्पने ब्राह्मणादीनामप्राप्तेः | तस्मात् - वसन्तादिकालविशिष्टे ब्राह्मणादिकर्तृके आधानोपनयने अत्र विधीयेते || MJऐNय्C_२,३.७-९ ||

(चतुर्थे दाक्षयणादीनां गुणताधिकरणे सूत्राणि ५-११)

अयनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात् / Jऐम्_२,३.५ /

अगुणाच् च कर्मचोदना / Jऐम्_२,३.६ /

समाप्तं च फले वाक्यम् / Jऐम्_२,३.७ /

विकारो वा प्रकरणात् / Jऐम्_२,३.८ /

लिङ्गदर्शनाच् च / Jऐम्_२,३.९ /

गुणात् संज्ञोपबन्धः / Jऐम्_२,३.१० /

समाप्तिर् अविशिष्टा / Jऐम्_२,३.११ /

START MJऐNय् २,३.१०-११ चतुर्थाधिकरणमारचयति - यद्दाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत तत् / कर्मान्तरं गुणो वोक्तदर्शादौ फलसिद्धये // MJऐNय्_२,३.१० //

गुणस्यास्याप्रसिद्धत्वात्कर्मभेदो ऽत्र संज्ञया / गुणो व्युत्पत्तिशेषाभ्यामावृत्त्याख्यो न नाम तत् // MJऐNय्_२,३.११ //

दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते -᳚दाक्षायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत᳚इति | तत्र - दाक्षायणशब्दवाच्यस्य कस्यचिद्गुणस्य लोके प्रसिद्ध्यभावादुद्भिदादिवद्यणिसामानाधिकरण्येन कर्मनामत्वात् | ᳚अथैष ज्योतिः᳚इत्यादिवदर्पूवसंज्ञायां कर्मान्तरविधिः- इति चेत् | न | दाक्षायणशब्दस्याऽवृत्तिवाचकत्वात् | तच्च शब्दनिर्वचनाद्वाक्यशेषाद्वावगम्यते | तथा हि - ऽअयनम्ऽ इत्यावृत्तिरुच्यते | ऽदक्षस्येमे दाक्षाः, तेषामयनम्ऽ इति तन्निर्वचनम् | दक्ष उत्साही पुनः पुनरावृत्तावनलस इत्यर्थः | तदीयानां प्रयोगाणामावृत्तिर्दाक्षायणशब्दार्थः | तथा चाऽवृत्त्या युक्तः प्रकृतो दर्शपूर्णमासात्मको यज्ञो दाक्षायणयज्ञः | आवृत्तिप्रकारस्तु᳚द्वे पौर्णमास्यौ यजेत | द्वे अमावास्ये᳚इत्यादिवाक्यशेषादवगम्यते | ततो दध्यादिवत्प्रसिद्धार्थत्वाद्दर्शपूर्णमासयोः प्रकृतयोरयं स्वर्गफलसिद्द्यर्थमावृत्त्याख्यगुणविधिः, न तूद्भिदादिवत्कर्मनामधेयम् | एवं᳚साकंप्रस्थाप्येन यजेत पशुकामः᳚इत्यत्रापि द्रष्टव्यम् | अमावास्यायागे द्वौ द्वौ दोहौ संपाद्य चतसृणां दधिपयसोः कुम्भीनां सह प्रस्थापनं साकं प्रस्थाप्यः | तद्युक्तो यागः साकंप्रस्थाप्यः | तथासति प्रकृते दर्शयागो पशुफलाय साकंप्रस्थाप्याख्यो गुणो विधीयते || MJऐNय्C_२,३.१०-११ ||

(पञ्चमे द्रव्यदेवतायुक्तानां यागान्तरताधिकरणे सूत्राणि १२ - १५)

संस्कारश् चाप्रकरणे ऽकर्मशब्दत्वात् / Jऐम्_२,३.१२ /

यावद् उक्तं वा कर्मणः श्रुतिमूलत्वात् / Jऐम्_२,३.१३ /

यजतिस् तु द्रव्यफलभोक्तृसंयोगाद् एतेषां कर्मसम्बन्धात् / Jऐम्_२,३.१४ /

लिङ्गदर्शनाच् च / Jऐम्_२,३.१५ /

START MJऐNय् २,३.१२-१४

पञ्चमाधिकरणमारचयति -

वायव्यः श्वेत आलभ्यो भूत्यै सौर्ये चरुं तथा / निर्वपेद्बह्मतेजोर्थमीषामुष्टिनिरुप्तयोः // MJऐNय्_२,३.१२ //

गुणौ श्वेतं चरुं किंवा यावत्कथितकर्मणी / फलार्थे अथवा यागे विशिष्टौ विहिताविह // MJऐNय्_२,३.१३ //

श्वैत्यं वायुस्पृगीषायामाग्नेये च रविप्रभे / चरुर्गुणश्चरुः स्थाली निर्वापस्तु तदाश्रितः // MJऐNय्_२,३.१४ //

फलाहानेर्न तत्किं तु यावच्चोदितकर्म तत् / द्रव्यादिरूपसंपत्तेरवार्या यागताऽर्थिकी // MJऐNय्_२,३.१५ //

अनारभ्येदमाम्नायत् - ऽवायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामःऽ इति, ऽसौर्ये चरुं निर्वपेद्ब्रह्मवर्चसकामःऽ इति च | तथा -दर्शपूर्णमासयोरिदमाम्नायतेर् -᳚इषामालभेत᳚इति,᳚चतुरो मुष्टीन्निर्वपति᳚इति चर् | इषा शकटगतो लाङ्गलदण्डवद्दीर्घः काष्ठविशेषः | तस्या आलम्भः स्पर्शः | तमेतं दर्शपूर्णमासगतमीषालम्भमनूद्य तस्यामालभ्यायामीषायां श्वेतत्वगुणो विधीयते | तस्य च श्वेतकाष्ठस्य वायुना स्पृश्यमानत्वाद्वायव्यता संभवति | तथा - चतुर्मुष्टिनिर्वपणमनूद्य चरुर्गुणत्वेन विधीयते | चरुः स्थाली | सा च निर्वापस्याऽश्रयः | निरुप्तस्य हविष आग्नेयतया सूर्यवत्प्रभासंबन्धात्सौर्यवत् | भूतिब्रह्मवर्चसे फले च सर्वकामिकयोर्दर्शपूर्णमासयोः पूर्वसिद्धे एवानूद्येते | तस्मात् - गुणविधी - इत्येकः पूर्वपक्षः | नहि फलपदयोर्नित्यवच्छ्रुतयोः संभवत्प्रयोजनयोश्च पाक्षिकानुवादत्वम्, आनर्थक्यं वा युक्तम् | तस्मात् --गुणफलविशिष्टे कर्मान्तरे विधीयेते | तदापि यागस्याश्रवणादीलम्भनिर्वापयोरेव श्रवणाद्यावदुक्तकर्मविधिः- इति द्वितीयः पूर्वपक्षः | श्वेतपशुचरुद्रव्ययोः, वायुसूर्यदेवतयोश्च स्पष्टं प्रतीयमानतया रूपवतोर्यागयोरार्थिकयोर्वारयितुमशक्यत्वाद्द्रव्यदेवताविशिष्टयोर्यागयोर्विधिरभ्युपगन्तव्यः | ऽभूतिकामो वायव्येन श्वेतेन पशुना यजेतऽ ऽब्रह्मवर्चसकामः सौर्येण चरुणा यजेतऽ इत्येवंविधोर्ऽथसिद्धो विधिः | द्रव्यदेवतासंबन्धकल्पितस्य यागस्य लिङ्प्रत्ययेन कर्तव्यताविधावालम्भनिर्वापयोर्धात्वर्थयोः का गतिः- इति चेत् | ऽअनुवादःऽ इति ब्रूमः- इति सिद्धान्तः || MJऐNय्C_२,३.१२-१५ ||

(षष्ठे वत्सालम्भादीनां संस्कारताधिकरणे सूत्रे १६-१७)

विषये प्रायदर्शनात् / Jऐम्_२,३.१६ /

अर्थवादोपपत्तेश् च / Jऐम्_२,३.१७ /

START MJऐNय् २,३.१६

षष्ठाधिकरणमारचयति -

षत्सालम्भो यजिः स्पर्शो वा वायव्यादिवद्यजिः / स्पर्शः स्याद्देवराहित्यात्संस्कारः प्रायपाठतः // MJऐNय्_२,३.१६ //

अग्निहोत्रदोहाधिकारे श्रूयते -᳚वत्समालभेत᳚इति | तत्र ऽविमतो वत्सालम्भो यजिः स्यात्, प्राणिद्रव्यकालम्भत्वात्, वायव्यालम्भवत्ऽ इति चेत् | न | देवताराहित्येन तद्वैषम्यात् | किंच - ऽअयं वत्सालम्भो ऽग्निहोत्राङ्गसंस्कारः, तत्प्राये पठितत्वात्, इतरसंस्कारवत्ऽ | तस्मात् - अये स्पर्शमात्रविधिः || MJऐNय्C_२,३.१६ ||

(सप्तमे नैवारचरोराधानार्थताधिकरणे सूत्रम्)

संयुक्तस् त्व् अर्थशब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् / Jऐम्_२,३.१८ /

START MJऐNय् २,३.१७-१८

सप्तमाधिकरणमारचयति -

चरुर्भवति नैवार उपधत्ते चरुं त्विति / यागः स्यादुपधानं वा यागः शेषोक्तदैवतः // MJऐNय्_२,३.१७ //

यागत्वानिश्चये शेषो नापेक्ष्यो ऽतो यजिः कुतः / किंतूपधानमात्रत्वं यावदुक्तं चरौ स्थितम् // MJऐNय्_२,३.१८ //

अग्नौ श्रूयते - ऽनैवारश्चरुर्भवतिऽ इति, ऽचरुमुपदधातिऽ इति च | तत्र - नीवारचरुद्रव्यको यागो विधीयते | न चात्र देवताया अभावः | ऽबृहस्पतेवां एतदन्नं यद्मीवाराःऽ इति वाक्यशेषेण देवतासिद्धेः | उपधानं तु यागोपयुक्तस्य प्रतिपत्तिः स्विष्टकृदादिवत् - इति प्राप्ते, ब्रूमः- ऽयागविधौ निश्चिते सति पश्चाद्देवतायामपेक्षितायां वाक्यशेषबलाद्देवताकॢष्टिः, इह तु देवताकल्पनेन यागविधित्वनिश्चयः | इत्यन्योन्याश्रयः | तस्मात् - इहोपधानमात्रं विधीयते || MJऐNय्C_२,३.१७-१८ ||

(अष्टमे पात्नीवतस्य पर्यग्निकरणगुणकत्वाधिकरणे सूत्रम्)

पात्नीवते तु पूर्वत्वाद् अवच्छेदः / Jऐम्_२,३.१९ /

START MJऐNय् २,३.१९-२१

अष्टमाधिकरणमारचयति --

पर्यग्निकृतः पात्नीवत उत्सृज्यत इत्यसौ / यागौ गुणो वा यागः स्यादन्वयाव्यवधानतः // MJऐNय्_२,३.१९ //

प्रत्यभिज्ञातमालभ्यमनूद्योत्सर्गशब्दतः / गुणं पर्यग्निकृत्याख्यं वक्त्युत्तरनिवृत्तये // MJऐNय्_२,३.२० //

न दुष्टा परिसंख्यात्र चोदकात्प्राग्विधौ सति / पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीतिः कॢप्तोपकारतः // MJऐNय्_२,३.२१ //

ऽत्वाष्ट्रं पात्नीवतमालभेतऽ इति प्रकृत्येदमाम्नातम्-ऽपर्याग्निकृतं पात्नीवतमुत्सृजन्तिऽ इति | तत्र पर्यग्निकृतशब्देन संस्कृतपशुद्रव्यस्य पात्नीवतशब्देन पत्नीवन्नामकदेवतासंबन्धस्य च प्रतीयमानत्वादमं यागविधिः | एवं सति पर्यग्निकृतपात्नीवतशब्दयोरव्यवहितान्वयो लभ्यते | सिद्धान्ते तु ऽपर्यग्निकृतमुत्सृजन्तिऽ इत्यन्वयं वाञ्छन्ति | तदा व्यवहितान्वयो दुर्वारः | तस्मात्-षायव्यपशुवद्यागविधिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- अनारभ्याधीतत्वान्नास्ति सयव्ये प्रकृतप्रत्यभिज्ञा | इह त्वालभ्यत्वेन प्रकृतः पशुः पात्नीवतशब्देन प्रत्यभिज्ञायते | तमनूद्य पर्यग्निकृतशब्दान्वितेन ऽउत्सृजन्तिऽ इत्याख्यातेन पर्यग्निकरणाख्यो गुणो विधीयते | न च प्रकृतिमतस्य पर्यग्निकरणस्य विकृतौ चोदकेन प्राप्तत्वादनर्थको ऽयं विधिरिधिवाच्यम् | उपरितनाङ्गाननुवृत्तेर्दिधिप्रयोजनत्वात् | नन्वेवं सति परिसंख्या स्यात् | सा च दोषत्रयदुष्टा | स्वार्थत्यागः, अन्यार्थस्वीकारः, प्राप्तवाधश्चेति त्रयो दोषाः | पर्यग्निकरणवाक्ये स्वार्थो बिधिस्त्यज्येत, अन्यार्थे निषेधः स्वी क्रियेत, चोदकप्राप्तान्युपरितनाङ्गानि बाध्येरन् | मैवम् | ऽपर्यग्निकरणोत्तरमावीन्यङ्गानि नानुष्ठेयानिऽ इत्येतस्याः परिसंख्याया अनङ्गीकारात् | कथं तर्हि तन्निवृत्तिः- ऽआर्थिकीऽ इति ब्रूमः | चोदकप्रवृत्तेः प्रागेवायं विधिः प्रवर्तते, प्रत्यक्षोपदेशस्य शीघ्रबुद्धिजनकतया कल्प्यातिदेशात्प्रबलत्वात् | तथासत्युपदिष्टैरेवाङ्गैर्निराकाङ्क्षायां विकृतौ चोदकस्याप्रवृत्यैवोपरितनान्यङ्गानि न प्राप्यन्ते | न चानेन न्यायेन पर्यग्निकरणात्प्राचीनानामप्य प्राप्तिरिति वाच्यम् | विधीयमानस्य पर्याग्निकरणस्य नूतनत्वे सत्युपकारकल्पनापत्त्या प्रकृतौ यत्कॢप्तोपकारं पर्यग्निकरणं, तदवस्थापन्नस्यैवात्र विधेयत्वात् | प्रकृतौ च प्राचीनाङ्गनन्तरमादिन एवोपकारः कॢप्त इत्यत्रापि तादृशस्यैव विधानात्पर्याग्निकरणान्ताङ्गरीतिः सिध्यति | एवं च सति ऽउत्सृजन्तिऽ इत्याख्यातेन यथोक्तपर्यग्निकरणविधावर्थसिद्ध उपरितनाङ्गोत्सर्गो धातुनानूद्यते | तदेग्मत्र गुणविधिः || MJऐNय्C_२,३.१९-२१ ||

(नवमे, अदाभ्यादीनां ग्रहनामताधिकरणे सूत्रम्)

अद्रव्यत्वात् कवेले कर्मशेषः स्यात् / Jऐम्_२,३.२० /

START MJऐNय् २,३.२२-२३

नवमाधिकरणमारचयति -

यददाभ्यं गृहीत्वेति गृह्णात्यंशुमिति द्वयम् / तद्यागो वा गुणो यागः स्याददाभ्यांशुनामतः // MJऐNय्_२,३.२२ //

ग्रहयोरेव नाम स्यादानन्तर्याद्विधिस्तयोः / गुणो ऽस्तस्य वाक्येन ज्योतिष्टोमाभिगामिना // MJऐNय्_२,३.२३ //

अमारभ्य श्रूयते - ऽएष वै द्दविषा हविर्यजते, यो ऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजतेऽ इति ऽपरा वा एतस्याऽयुः प्राण एति, य्ॐऽशुं गृह्णातिऽ इति च | तत्र- अदाभ्यशब्दस्य ज्योतिरादिवदपूर्वनामत्वात्तन्नामको यागो ऽयजतेऽ इत्याख्यातेन विधीयते | ऽअंशुमऽ इत्यत्र यजतेरवश्रवणे ऽपि नामविशेषबलादेवापूर्वयागविधिः | न चात्र द्रव्यदेवतयोरभावः | ग्रहणलिङ्गेन ज्योतिष्टोमविकृतित्वादगतौ तदीयविध्यन्तातिदेशेन तत्सिद्धेः - इति प्राप्ते, ब्रूमः- भवत्वदाभ्यांशुशब्दयोर्नामत्वम् | ते च नामनी ग्रहयोरेव स्याताम्, न तु यागयोः | ऽगृहीत्वाऽ इतिशब्दस्यानन्तरमेव पाठात् | यजतिस्तु व्यवहितः | तादृशो ऽपि यजिरंशुवाक्ये नास्ति | तस्माद्ग्रहयोरेवात्र विधिः | ग्रहणं च ज्योतिष्टोमगतस्य सोमरसस्य संस्काररूपो गुणः, ऐन्द्रवायवादिग्रहणसमानत्वात् | यद्यप्यत्र न प्रकृतो ज्योतिष्ठोमः, तथापि तत्संबन्धिग्रहणद्वारा वाक्यस्य ज्योतिष्टोभगामित्वम् | अत एव ऽसोमायादाभ्यं गृहीत्वाऽ इति निर्दिश्यते | अथवा-तैत्तिरीयाणां षष्ठकाण्डे षष्ठे प्रपाठके प्राकरणिकं विनियोजकं वाक्यं द्रष्टव्यम् | तस्मात्-ज्योतिष्टोमे गुणविधिः || MJऐNय्C_२,३.२२-२३ ||

(दशमे अग्निचयनस्य संस्कारताधिकरणे सूत्राणि २१-२३)

अग्निस् तु लिङ्गदर्शनात् क्रतुशब्दः प्रतीयेत / Jऐम्_२,३.२१ /

द्रव्यं वा स्याच् चोदनायास् तदर्थत्वात् / Jऐम्_२,३.२२ /

तत्संयोगात् क्रतुस् तदाख्यः स्यात् तेन धर्मविधानानि / Jऐम्_२,३.२३ /

START MJऐNय् २,३.२४-२५

दशमाधिकरणमारचयति-

अग्निं चिनुत इत्यत्र यागो वा संस्कृतियंजिः / लिङ्गेन यागनामत्वाद्यजिमा चानुवादतः // MJऐNय्_२,३.२४ //

रूढ्या द्रव्यस्य नामैतद्वहनेराधानवच्चितिः / संस्कारः संस्कृते वह्नावग्निष्टोमो विधीयते // MJऐNय्_२,३.२५ //

ऽय एवं विद्वानग्निं चिनुतेऽ इत्येवं विधाय श्रूयते-ऽअथातो ऽग्निमाग्निष्टोमेनानुयजति,तमुक्थ्येन ऽतं षोडशिना, तमतिरात्रेण, इत्यादि | अत्र - अग्निशब्दो यागवाची | स्तोत्रशस्त्रादेः क्रतुलिङ्गस्य श्रूयमाणत्वात् | तच्च लिङ्गमेवं श्रूयते-ऽअग्नेः स्तोत्रं,अग्नेः शस्त्रम्ऽ इति, ऽषडुपसदो ऽग्निश्रित्यस्य भवन्तिऽ इति च | यदि लिङ्गं प्रापकापेक्षम्, तर्हि यजिना तदनुवादः प्रापके ऽस्तु | अग्निमग्निष्टोमेनानुयजतिऽ इत्यतेस्मिन्वाक्ये ऽअग्निं यजतिऽ इति यजिसामानाधिकरण्यात् ऽउपांशु यजतिऽ इतिवद्यागनामत्वम् | अथोच्येत - अनुशब्दस्याग्निशब्देनान्वयाद्यज्यन्वयो ऽग्निष्टोमस्य, इति | तथाप्यग्नेः पुरोयजने सत्यग्निष्टोमस्यानुयजनं संभवति | ऽदेवदत्तमनुगच्छति यज्ञदत्तःऽ इत्यत्र देवदत्ते पुरोगमनदर्शनात् | तस्मात् ऽअग्निं चिनुतेऽ इत्यत्राग्निनामको याग आख्यातेन विधीयते | चिनोतिस्तु ऽइष्टकाभिरग्निं चिनुतेऽ इति वाक्यप्राप्तस्य चयनस्य सोमयागविकृतित्वेन प्राप्तस्य ग्रहसमुदायस्येवानुवादः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- अग्निशब्दो रूढ्या बह्निद्रव्यमाचष्टे | रूढिश्च कॢप्ततया लिङ्गादिकल्प्याद्यागवाचित्वा- द्बलीयसीति न यागनामत्वम् | न चात्र षागरुपमस्ति | द्रव्यदेतयोरसिद्धेः | अतः ऽअग्निमादधीतऽ इत्युक्ताधानत्वात् ऽअग्निं चिनुतेऽ इत्युक्तं चयनमग्निद्रव्यसंस्कारः | न च संस्कृतस्य विनियोगाभावः | ऽअग्निमग्निष्टोमेन यजतेऽ इत्यादिवाक्यैरग्निष्टोमादौ विनियोगात् | तस्मात्-संस्कारविधिः || MJऐNय्C_२,३.२४-२५ ||

(एकादशे मासाग्निहोत्रादीनां क्रत्वन्तरताधिकरणे सूत्रम्)

प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् / Jऐम्_२,३.२४ /

START MJऐNय् २,३.२६-२७

एकादशाधिकरणमारचयति-

मासं जुहोत्यग्निहोत्रं गुणो ऽन्यत्कर्म वा गुणः / अनूद्य प्राप्तकर्मात्र मासो ऽप्राप्तो विधीयते // MJऐNय्_२,३.२६ //

उपसद्भिश्चरित्वेति नित्ये तासामसंभवात् / अनेकस्याविधेश्चान्यत्कर्म प्रकरणान्तरात् // MJऐNय्_२,३.२७ //

कुण्डपायिनामयने श्रूयते-ऽउपसद्भिश्चरित्वाऽ ऽमासमग्निहोत्रं जुहोतिऽ ऽमासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति | अत्र- प्राप्तं नित्याग्निहोत्रमनूद्य मासलक्षणो गुणो ऽप्राप्तत्वाद्विधीयते - इति चेत् | मैवम् | किं मास एव विधीयते,ऽउपसद्भिश्चरित्वाऽ इत्युक्तोपसदो ऽपि | नाऽद्यः | उपसदामपि नित्याग्निहोत्रप्राप्तिरहितानां त्वन्मते विधातव्यत्वात् | न द्वितीयः | प्राप्ते कर्मण्यनेकगुणविधौ वाक्यभेदापत्तेः | ननु मा भूत्तर्हि गुणविधिः | कर्मान्तरत्वे किं प्रमाणम् - इति चेत् | ऽप्रकरणान्तरम्ऽ- इति ब्रूमः | न सेतग्नित्याग्निहोत्रस्य प्रकरणम् | असंनिहितत्वात् | अयनस्य ह्येतत्प्रकरणम् | अयनमारभ्याधीतत्वात् | का तर्हि नित्याग्निहोत्रे गुणविधिशङ्का - इति चेत् | प्रकरणस्यासमर्पकत्वे ऽप्यग्निहोत्रशब्देनैतत्समर्पणादेषा शङ्का भवति | सा च वाक्यभेदापत्त्या निराकृता | तथा सति स्वतःसिद्धं प्रकरणभेदं निराकृत्य प्रकरणैक्यापादनेन गुणं विधापयितुं प्रवृत्तस्याग्निहोत्रशब्दस्य शक्तौ निरूद्धायां तदवस्थः प्रकरणभेदो नित्याग्निहोत्रादिदं कर्म भिनत्ति | अग्निहोत्रशब्दौ धर्मातिदेशार्थ इति सप्तमे वक्ष्यते | ननूपसन्मासाभ्यां विशिष्टमिदं कर्म विधीयते | ततो वाजिनन्यायेन गुणभेदात्कर्मभेदः, न प्रकरणभेदादिति चेत् | न | वैषम्यात् | ऽउपादेयतया विधेयो गुणो वाजिनम् | मासो न तथा इत्यपरं वैषम्यम् | परमार्थतस्त्वत्र प्रथमतरप्रतीतेन प्रकरणभेदेन सिद्धं कर्मभेदं गुणभेद उपोद्बलयति | ततः प्रकरणान्तरमेवात्र भेदहेतुः || MJऐNय्C_२,३.२६-२७ ||

(द्वादशे, आग्नेयादिकाम्येष्ट्यधिकरणे सूत्रम्)

फलं चाकर्मसंनिधौ / Jऐम्_२,३.२५ /

START MJऐNय् २,३.२८-२९

द्वादशाधिकरणमारचयति-

अष्टाकपालमाग्नेयं रुक्कामः प्राकृते फलम् / कर्मान्यद्वा फलं भानात्पूर्वन्यायाप्रवेशनात् // MJऐNय्_२,३.२८ //

मा भूद्भिन्नं प्रकरणं कर्मान्तरमसंनिधेः / अनारभ्याधीतमेतद्रूपं त्वन्यूनमीक्षते // MJऐNय्_२,३.२९ //

अनारभ्य श्रूयते- ऽआग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्रुक्कामःऽ इति | रुक्कामस्तेजस्कामः | अत्र - इष्टीनां प्रकृतिभूतदर्शपूर्णमासगतमाग्नेययागमनूद्य तत्र तेजस्कामरूपं फलं विधीयते | कुतः | वाक्येनाऽग्नेयफलसंबन्धस्य मासमानत्वात् | न च पूर्वोक्तमासाग्निहोत्रन्यायेन कर्मान्तरत्वम् | वैषम्यात् | तत्रायनमारभ्याधीतत्वादस्ति प्रकरणान्तरत्वम् | इह त्वनारभ्याधीतत्वेन प्रकरणमेव तावन्नास्ति, कुतो ऽत्र प्रकरणान्तरत्वम् | किंच मासो ऽनुपादेयः | अग्निहोत्रानुसारेण संपादयितुमशक्यत्वात् | फलं तूपादेयम्, दार्शपौर्णमासिकाग्नेयानुसारेण तेजसः कामयितुं शक्यत्वात् | तस्मात्-फलविधिः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- प्रकरणान्तरत्वाभावे ऽप्यनारभ्याधीतत्वादसंनिधिरस्त्येव | स एवात्र कर्म भिनत्ति | न चात्र वाजिनन्यायेन कर्मभेदः, अष्टाकपालद्रव्याग्निदेवतात्मनो रूपस्योभयत्रैकविधत्वात् | यदि प्रकरणान्तरत्वमप्यसंनिधिकृतमित्यसंनिधिरेव मासाग्निहोत्रकर्मभेदहेतुः, तर्हि तस्यैवायं प्रपञ्चो ऽस्तु | फलं च मासवदनुपादेयम् | अन्यथा साधनवदफलत्वप्रसङ्गात् | कामना च विषयसौन्दर्यज्ञानात्स्वत एवोत्पद्यते | न तु विधिश्रवणात्संपद्यते | यद्यधिकरणयोर्न्यायभेदः, यदि वा न्यायैक्यम् | सर्वथा तेजस्कामेष्टिः कर्मान्तरम् | काम्येष्टिकाण्डपठितेषु ऽऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्प्रजाकामःऽ इत्यादिष्वयमेव न्यायो द्रष्टव्यः || MJऐNय्C_२,३.२८-२९ ||

(त्रयोदशे - अवेष्टेरन्नाद्यफलकत्वाधिकरणे सूत्रम्)

संनिधौ त्व् अविभागात् फलार्थेन पुनः श्रुतिः / Jऐम्_२,३.२६ /

START MJऐNय् २,३.३०-३२

त्रयोदशाधिकरणमारचयति-

यजोत्समे पौर्णमास्यां यावज्जीवं तथैतया / अन्नाद्यकाम इत्यादौ कर्मभेदौऽथवा गुणः // MJऐNय्_२,३.३० //

विध्युपादानयोरैक्याद्देशादेरनुत्र्व्पत्तितः / आवश्यके कर्मविधौ तद्भेदः पुनरुक्तितः // MJऐNय्_२,३.३१ //

देशादियोगस्याप्राप्तेर्विधिर्न ह्येकता तयोः / पुंशब्दयोर्व्यापृतित्वात्पुनरुक्त्वा त्वनूद्यते // MJऐNय्_२,३.३२ //

दर्शपूर्णमासप्रकरणे देशकालनिमित्तान्याम्नायन्ते- ऽसमे यजेतऽ पौर्णमास्यां यजेतऽ ऽयावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति | अवेष्टिप्रकरणे फलमाम्नातम्-ऽएतयान्नाद्यकामं याजयंत्ऽ इति | आदिशब्देन संस्कारो गृहीतः | स च दर्शपूर्णमासप्रकरणे समाम्नातः-ऽशेषं स्विष्टकृते समवद्यतिऽ इति | तत्र-देशकालनिमित्तफलसंस्कारा अननुष्ठेयत्वादनुपादेयाः | अत एव न विधेयाः | उपादानविधिशब्दयोः पर्यायत्वात् | ततः-कर्मविधिः - इत्यवश्यमभ्युपेयम् | तत्र-प्रकरणिनो दर्शादेः पूर्वविहितस्यैवैभिर्वाक्यैः पुनर्विधाने ऽसमिधो यजतिऽ इत्यादिवदभ्यासादेव कर्मभेदः - इति प्राप्ते, ब्रूमः- देशादीनामविधेयत्वे ऽपि विहितकर्मणा सह तेषां संबन्धो विधीयताम् | स च कर्मवत्पूर्वे न विहित इत्यप्राप्तत्वाद्विधिमर्हति | यदुक्तम- उपादानविधिशब्दौ पर्यायौ - इति | तदसत् | ऽअप्रवृत्तप्रवर्तनं विधानम, तच्च पुरुषविषयः शब्दव्यापारः | अननुष्ठितस्यानुष्ठानमुपादानम, तच्च कर्माविषयः पुरुषव्यापारःऽ इति महान्भेदः | यो ऽपि-दर्शादीनां पुनर्विधिः सो ऽपि देशादिसंबन्धं विधातुं कर्मानुवादः - इति न कर्मभेदमावहति | समिधो ऽयजतिऽ इत्यादौ विधेयगुणान्तराभावेनानुवादांसभवात्पुनर्विधानं भेदहोतुः- इति वैषम्यम् || MJऐNय्C_२,३.३०-३२ ||

(चतुर्दशे,आग्नेयद्विरुक्तेः स्तुत्यर्थताधिकरणे सूत्राणि २७-२९)

आग्नेयसूक्तहेतुत्वाद् अभ्यासेन प्रतीयेत / Jऐम्_२,३.२७ /

अविभागात् तु कर्मणां द्विरुक्तेर् न विधीयते / Jऐम्_२,३.२८ /

अन्यार्था वा पुनः श्रुतिः / Jऐम्_२,३.२९ /

START MJऐNय् २,३.३३-३४

चतुर्दशाधिकरणमारचयति-

दर्शपूर्णमासप्रोक्त आग्नेयः केवलो ऽप्यसौ / दर्शे यदिति वाक्याभ्यां कर्मान्यद्वानुवादगीः // MJऐNय्_२,३.३३ //

अभ्यासादन्यकर्मत्वं दर्शेष्टौ द्विः प्रयुज्यताम् / एकत्वप्रत्यभिज्ञानादनूक्त्यैन्द्राग्नसंस्तुतिः // MJऐNय्_२,३.३४ //

यदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावस्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति | इति कालद्वये विहितम् | ऽयदाग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां भवतिऽ इत्येकस्मिन्काले पुनर्विहितम् | तत्र - अविशेषपुनःश्रुतिलक्षणेनाभ्यासेन प्रयाजानामिव भेदः | तथा सत्याग्नेययागस्य दर्शकाले द्विःप्रयोगः- इति चेत् | न | प्रत्यभिज्ञानादाग्नेयस्यैकत्वे सत्येककालवाक्यस्यानुवादकत्वात् | न चानुवादो व्यर्थः | विधेयैन्द्राग्नस्तुत्यर्थत्वात् | यद्यप्याग्नेयो ऽष्टाकपालो ऽमावास्यायां भवति, तथापि न केवलेनाग्निना साधुर्भवति | इन्द्रसहितो ऽग्निः समीचीनतरः | तस्मात्--- ऽऐन्द्राग्नः कर्तव्यःऽ इति विधेयस्तुतिः | प्रयाजवैषम्यं तूक्तमेवानुसंधेयम् || MJऐNय्C_२,३.३३-३४ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालविस्तरे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः

(अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः)

(प्रथमे यावज्जीविकाग्निहोत्राधिकरणे सूत्राणि १ - ७)

यावज्जीविको ऽभ्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् / Jऐम्_२,४.१ /

कर्तुर् वा श्रुतिसंयोगात् / Jऐम्_२,४.२ /

लिङ्गदर्शनाच् च कर्मधर्मे हि प्रक्रमेण नियम्येत तत्रानर्थकम् अन्यत् स्यात् / Jऐम्_२,४.३ /

अपवर्गे च दर्शयति कालश् चेत् कर्मभेदः स्यात् / Jऐम्_२,४.४ /

अनित्यत्वात् तु नैवं स्यात् / Jऐम्_२,४.५ /

विरोधश् चापि पूर्ववत् / Jऐम्_२,४.६ /

कर्तुस् तु नियमात् कालशास्त्रं निमित्तं स्यात् / Jऐम्_२,४.७ /

START MJऐNय् २,४.१-२

चतुर्थपादस्य प्रथमाधिकरणमारचयति-

यावज्जीवं जुहोतीति धर्मः कर्मणि पुंसि वा / कालत्वात्कर्मधार्मो ऽतः काम्य एकः प्रयुज्यताम् // MJऐNय्_२,४.१ //

न कालो जीवनं तेन निमित्तप्रविभागतः / काम्यप्रयोगो भिन्नः स्याद्यावज्जीवप्रयोगतः // MJऐNय्_२,४.२ //

बह्वृचब्राह्मणे श्रूयते- ऽयावज्जीवमाग्निहोत्रं जुहोतिऽ इति | तत्रं यावज्जीवशब्दो मरणावधिकालपरः | तत्कालसंबन्धश्च प्रकृते काम्याग्निहोत्रे पूर्वमप्राप्तत्वात् ऽजुहोतिऽ इत्यनूदिते कर्मणि विधीयते | तथा सत्यस्य वाक्यस्य नित्यप्रयोगविधायकत्वाभावेन वाक्यान्तरविहितः काम्यप्रयोग एक एवाग्निहोत्रस्य पर्यवस्यति | स च काम्यप्रयोगो ऽभ्यसितव्यः | सकृदनुष्ठानस्य ऽअग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामःऽ इत्यनेनैव सिद्धत्वात् | ऽयावज्जीवम्ऽ इत्यस्य कालविधेर्वैयर्थ्यप्रसङ्गात् | तस्मात्-अयं काम्यकर्मणो ऽभ्याससिद्धये कालरूपधर्मविधिः | इति प्राप्ते,- ब्रूमः- यावज्जीवशब्दो न कालस्य वाचकः, किंतु लक्षकः | वाच्यार्थस्तुकृत्स्नजीवनम् | न च-जीवनं कर्मधर्मत्वेन विधातुं शक्यम् | तस्य पुरुषधर्मत्वात् | तं च पुरुषधर्मे निमित्तीकृत्याग्निहोत्रप्रयोगो विधीयते | न च - अत्र कर्मभेदः | तद्धेतूनां शब्दान्तरादीनामभावात् | न च-अभ्यासस्तद्धेतुः | निमित्तविशेषसद्भावेनाविशेषपुनःश्रुतेरभावात् | अतः प्रयोगभेदः पर्यवस्यति | जीवनस्यात्र निमित्तत्वात् | सति निमित्ते नैमित्तिकस्य त्यागायोगान्नित्यत्वमर्थसिद्धम् | न च-जीवननिमित्तनैरन्तर्येण प्रयोगनैरन्तर्यापत्तिः | सायंप्रातःकालयोर्विहितत्वात् | तस्मात्-जीवनस्य पुरूषधर्मत्वान्नीत्यकाम्यप्रयोगौ भिन्नौ || MJऐNय्C_२,४.१-२ ||

(द्वितीये सर्वशाखाप्रत्ययैककर्मताधिकरणे सूत्राणि ८ - ३२)

नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्तिनिन्दाशाक्तिसमाप्तिवचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच् छाखान्तरेषु कर्मभेदः स्यात् / Jऐम्_२,४.८ /

एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात् / Jऐम्_२,४.९ /

न नाम्ना स्याद् अचोदनाभिधानत्वात् / Jऐम्_२,४.१० /

सर्वेषां चैककर्म्यं स्यात् / Jऐम्_२,४.११ /

कृतकं चाभिधानम् / Jऐम्_२,४.१२ /

एकत्वे ऽपि परम् / Jऐम्_२,४.१३ /

विद्यायां धर्मशास्त्रम् / Jऐम्_२,४.१४ /

अग्नेयवत्पुनर्वचनम् / Jऐम्_२,४.१५ /

अद्विर्वचनं वा श्रुतिसंयोगाविशेषात् / Jऐम्_२,४.१६ /

अर्थासन्निधेश् च / Jऐम्_२,४.१७ /

न चैकं प्रतिशिष्यते / Jऐम्_२,४.१८ /

समाप्तिवच् च संप्रेक्षा / Jऐम्_२,४.१९ /

एकत्वे ऽपि पराणि निन्दाशक्तिसमाप्तिवचनानि / Jऐम्_२,४.२० /

प्रायश्चित्तं निमित्तेन / Jऐम्_२,४.२१ /

प्रक्रमाद् वा नियोगेन / Jऐम्_२,४.२२ /

समाप्तिः पूर्ववत्त्वाद्यथाज्ञाते प्रतीयेत / Jऐम्_२,४.२३ /

लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वान् न हि तत्र कर्मचोदना तस्माद् द्वादशाहस्याहारव्यपदेशः स्यात् / Jऐम्_२,४.२४ /

द्रव्ये चाचोदितत्वाद् विधीनाम् अव्यवस्था स्यान् निर्देशाद् व्यतिष्ठेत तस्मान् नित्यानुवादः स्यात् / Jऐम्_२,४.२५ /

विहितप्रतिषेधात् पक्षे ऽतिरेकः स्यात् / Jऐम्_२,४.२६ /

सारस्वते विप्रतिषेधाद्यदेति स्यात् / Jऐम्_२,४.२७ /

उपहव्ये ऽप्रतिप्रसवः / Jऐम्_२,४.२८ /

गुणार्था वा पुनः श्रुतिः / Jऐम्_२,४.२९ /

प्रत्ययं चापि दर्शयति / Jऐम्_२,४.३० /

अपि वा क्रमसंयोगाद् विधिपृथक्त्वम् एकस्यां व्यवतिष्ठेत / Jऐम्_२,४.३१ /

विरोधिना त्व् असंयोगाद् ऐककर्म्ये तत्संयोगाद् विधीनां सर्वकर्मप्रत्ययः स्यात् / Jऐम्_२,४.३२ /

START MJऐNय् २,४.३-४

द्वितीयाधिकरणमारचयति -

शाखाभेदात्कर्मभेदो न वा, कर्मात्र भिद्यते / दृष्टं काठकनामादि बहु भेदस्य कारणम् // MJऐNय्_२,४.३ //

ग्रन्थद्वारादिना ह्येते युज्यन्ते भेदहेतवः / रूपादिप्रत्यभिज्ञानादभिन्नं कर्म गम्यते // MJऐNय्_२,४.४ //

काठककाण्वमाध्यंदिनतैत्तिरीयादिशाखासु दर्शपूर्णमासाख्यं कर्माऽन्नातम् | तत्र शाखाभेदात्कर्म भिद्यते | कुतः | भेदकारणानां नामभेदादीनां बहूनामुपलम्भात् | काठक-काण्वादिको नामभेदः | कारीरीवाक्यान्यधीयानाः केचिच्छाखिनो भूमौ भोजनमाचरन्ति, शाखान्तरध्यायिनो नाऽचरन्ति, इति धर्मभेदः | एकस्यां शाखायामधीताः ऽइषे त्वाऽ इत्यादयो मन्त्राः, पलाशशाखाच्छेदादयः क्रियाश्च, शाखान्तरे ऽप्यधीयन्त इति पुनरुक्तिः | एवमशक्त्यादयो भेदहेतव उदाहार्याः | न ह्यल्पायुवा मनुष्येण सर्वशाखाध्ययनपूर्वकं कर्मानुष्ठानं कर्तु शक्यम् | तस्मात्-शाखाभेदेन कर्मभेदः | इति प्राप्ते- ब्रूमः- रूपाद्यभेदादेकं कर्म | आग्नेयाष्टाकपालादियागरूपं षदेवैकस्यां शाखायाम्, तदेवान्यत्राप्युपलभ्यते | ऽदर्शपूर्णमासाभ्यां यजेतऽ इति यागरूपः पुरूषव्यापारश्चैकविधः | ऽदर्शपूर्णमासौऽ इति कर्मनामाप्येकम् | ऽस्वर्गकामःऽ इति फलसंबधो ऽप्येकः | तस्मात्- अभिन्नं कर्म | पूर्वपक्षहेतवस्त्वन्यथा संगच्छन्ते | काठकादिकं ज्योतिरादिवन्न कर्मसाम, ऽकाठकेन यजेतऽ इत्यश्रवणात् | ऽकाठकवधीतेऽ इति प्रयोगाद्ग्रन्थनोमत्यवगन्तव्यम् | भूभोजनादिरध्ययनधर्मः | पुनरुक्तिरध्येतृभेदान्न दुष्यतिऽ | अल्पायुवापि शाखान्तरस्थोपसंहारन्यायेन कर्मानुष्ठातुं शक्यते | तस्मात्- अनन्यथासिद्धरूपप्रत्यभिज्ञानाच्छाखाभेदे ऽपि कर्म न भिद्यते || MJऐNय्C_२,४.३-४ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः

द्वितीयो ऽध्यायस्य समाप्तः

अथ तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः /

START MJऐNय् ३,१.१

द्वितीये कर्मणां भेदे सिद्धेभिन्नक्रियास्वयम् / बुभुत्सितः शेषशेषिभावो ऽतो ऽत्राभिधीयते // MJऐNय्_३,१.१ //

अनेन द्वितीयतृतीययोरध्याययोः पौर्वापर्ये निरूपितम् || MJऐNय्C_३,१.१ ||

(प्रथमे प्रतिज्ञाधिकरणे सूत्रम् -)

अथातः शेषलक्षणम् / Jऐम्_३,१.१ /

START MJऐNय् ३,१.२-३

तृतीयाध्यायस्य प्रथमपादे प्रथमाधिकरणमारचयति--

अशाब्दी शेषता शाब्दी वा न शाब्द्यप्रतीतितः / क्रियाकारकसंसर्गमात्रे व्युत्पत्तिसंभवात् // MJऐNय्_३,१.२ //

गुणप्रधानभावेन संसर्गे ऽन्तर्भवत्यसौ / व्युत्पत्तिसंभवात्तत्र शाब्दता स्यात्क्रियादिवत् // MJऐNय्_३,१.३ //

यदिदमस्मिंस्तृतीयाध्याये प्रतिपाद्यं शेषत्वम्, न तच्छाब्दम् | कुतः | केनापि शब्देन शेषत्वस्याप्रतीयमानत्वात् | व्युत्पन्नो हि शब्दः प्रत्यायकः | व्युत्पतिश्च न शेषशेषिभावे क्वचिद्दृष्टा | लोके सर्वत्र क्रियाकारकान्वयस्यैव व्युत्पत्तिप्रयोजकत्वदर्शनात् | अतः शेषताया अशब्दत्वान्नायमध्याय आरम्भणीय इति चेत् | मैवम् | अन्वये शेषशेषिभावस्यान्तर्भावात् | न हि गुणप्रधानभावमन्तरेणान्वयः संभवति | द्वयोर्गुणयोः परस्पराकाङ्क्षारहितत्वेनान्वययोग्यत्वाभावात् | एवं द्वयोः प्रधानयोरपि | अतो व्युत्पत्तिसंभवात्क्रियाकारकतदन्वया यथा शाब्दाः, तथा तदन्वयान्तर्गतः शेषशेषिभावो ऽपि शाब्दः | तस्मादयमध्याय आरम्भणीयः || MJऐNय्C_३,१.२-३ ||

( द्वितीये शेषलक्षणाधिकरणे सूत्रम् -)

शेषः परार्थत्वात् / Jऐम्_३,१.२ /

START MJऐNय् ३,१.४

द्वितीयाधिकरणमारचयति-

स्वरूपहेतू न स्तो ऽत्र स्तो वा नैवानिरूपणात् / पारार्थ्ये शेषताहेतू रूपं तेनोपलक्षितम् // MJऐNय्_३,१.४ //

न तावदत्र शेषत्वस्य स्वरूपं निरूपयितुं शक्यते | तथा हि-शेषत्वं नाम किम्-अविनाभूतत्वम्, प्रयोज्यत्वं वा, विध्यन्तविहितत्वं वा | नाऽद्यः | षडद्यागानामविनाभूतानां परस्परशेषत्वप्रसङ्गात् | न द्वितीयः | ऽपुरोडाशकपालेन तुषानुपवपतिऽ इत्यत्र तुषोपवापं प्रति शेषस्यापि कपालस्य तत्प्रयोज्यत्वाभावात् | न तृतीयः | बिध्यादिविहितस्य पलाशशाखाच्छेदस्य सत्यपि शेषत्वे विध्यन्तविहितत्वाभावात् | तस्मान्नास्ति शेषतायाः स्वरूपम् | नापि हेतुरस्ति | ऽविमतः शेषः, एवंत्वात्, इति कस्यचिद्धेतोरनिरूपणात्-इति प्राप्ते,- ब्रूमः- ऽविमतः प्रयाजादिः शेषः, परार्थत्वात्, भृत्यादिवत्ऽ इति हेतुः सुनिरूपः | अविनाभूतत्वादीनां लक्षणानां दुष्टत्वे ऽपि ऽपरार्थः शेषःऽ इति लक्षणस्यादुष्टत्वात् | तेन लक्षित आकारः स्वरूपम् | न च पारार्थ्यस्यैव हेतुत्वे लक्षणत्वे च सांकर्यम् | आकारभेदेन तद्भेदात् | दृष्टान्ते गृहीतव्याप्तिं सहायीकृत्य बोधक आकारो हेतुः |

इतख्यावृत्त्या बोधक आकारो लक्षणम् | तस्माच्छेषताया हेतुस्वरूपे विद्येते || MJऐNय्C_३,१.४ ||

(तृतीये शेषलक्ष्याधिकरणे सूत्राणि ३-६)

द्रव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः / Jऐम्_३,१.३ /

कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात् / Jऐम्_३,१.४ /

फलं च पुरुषार्थत्वात् / Jऐम्_३,१.५ /

पुरुषश् च कर्मार्थत्वात् / Jऐम्_३,१.६ /

START MJऐNय् ३,१.५-६

तृतीयाधिकरणमारचयति-

किं द्रव्यगुणसंस्कारमात्रं शेषो ऽथवा फलम् / पुमान्कर्म च पक्षो द्वावादेयौ मतभेदतः // MJऐNय्_३,१.५ //

शेषत्वमुपकारित्वं द्रव्यादावाह बादरिः / पारार्थ्ये शेषता तच्च सर्वेष्वस्तीति जैमिनिः // MJऐNय्_३,१.६ //

स्फ्यकपालादिकं द्रव्यम्, अरूणिमादिको गुणः, अवघातप्रोक्षणादिकः संस्कारः | एतेषु त्रिष्वेव शेषत्वम् | स्वर्गः फलम्, तत्कामी पुरुषः, दर्शपूर्णमासौ कर्म | न हि फलादीनां त्रयाणां शेषत्वमस्ति | उपकारित्वस्य शेषत्वलक्षणस्य फलादिष्वभावात् - इति बादरेर्मतम् | पारार्थ्ये लक्षणमभिप्रेत्य ऽफलादयो ऽपि शेषाःऽ इति जैमिनेर्मतम् | तथा च त्रीणि सूत्राणि पठ्यन्ते- ऽकर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात्ऽ ऽफलं च पुरुषार्थत्वात्ऽ ऽपुरुषश्च कर्मार्थत्वात्ऽ इति | तत्रोपकारित्वमतिव्याप्तम् | प्रधानभूते ऽपि स्वामिनि गर्भदासोपकारित्वदर्शनात् | तस्माज्जैमिनिमतमेव मुख्यः सिद्धान्तः || MJऐNय्C_३,१.५-६ ||

(चतुर्थे निर्वपणादीनां व्यवस्थितविषयताधिकरणे सूत्राणि ७ - १०)

तेषाम् अर्थेन संबन्धः / Jऐम्_३,१.७ /

विहितस् तु सर्वधर्मः स्यात् संयोगतो ऽविशेषात् प्रकरणाविशेषाच् च / Jऐम्_३,१.८ /

अर्थलोपाद् अकर्मे स्यात् / Jऐम्_३,१.९ /

फलं तु सह चेष्टया शब्दार्थो ऽभावाद् विप्रयोगे स्यात् / Jऐम्_३,१.१० /

चतुर्थाधिकरणमारचयति-

START MJऐNय् ३,१.७-८

श्रुता व्रीह्याज्यसांनाय्यधर्माः सांकर्यगामिनः / व्यवस्थिता वा सांकर्ये फलापूर्वेण संगतेः // MJऐNय्_३,१.७ //

अवान्तरापूर्वसत्त्वात्साक्षात्तेनैव संगतौ / श्रुत्या व्यवस्थापितास्ते सा हि प्रकरणोत्तमा // MJऐNय्_३,१.८ //

व्रीहिधर्मा अवघातप्रोक्षणादयः, आज्यधर्मा उत्पवनावेक्षणादयः, सांनाय्यधर्मा दोहनातञ्चनादयः | ते सर्वे फलहेतुतया दर्शपूर्णमासापूर्वेण संगच्छन्ते | अवान्तरापूर्वस्य कस्यचिदभावात् | एकेनैवापूर्वेण फलसिद्धावपूर्वान्तरस्य कल्पकाभावात् | फलापूर्वप्रयुक्त्या चानुष्ठीयमाना धर्मा यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठिताः फलापूर्वे जनयन्त्येव- इति सांकर्ये प्राप्ते, - ब्रूमः- आग्नेयादयः षड्यागा भिन्नक्षणवर्तिनो विनश्वराः संभूय फलापूर्वे जनयितुं न शक्नवन्ति | ततस्तज्जननसमर्थान्याग्नेयादिजन्यानि षडवान्तरापूर्वाणि कल्प्यानि | तेषु पुरोडाशद्रव्यकयागजन्यापूर्वे व्रीहिधर्माणां प्रयोजकं, प्रत्यासन्नत्वात् | फलापूर्वे तु तेन व्यवहितम् | एवम्-आज्यधर्माणां सांनाय्यधर्माणां च तत्तद्द्रव्यकयागजन्यावान्तरापूर्वेणैव साक्षात्संगतिः | तथासति तत्तदपूर्वप्रयुक्ताः संस्कारास्तत्तदपूर्वसाधनप्रकृतिद्रव्येष्वेव व्यवतिष्ठन्ते | ननु दर्शपूर्णमासप्रकरणमत्र संस्काराणां विनियोजकम् | तच्च सर्वप्रकृतिद्रव्यसाधारणमिति तदवस्थमेव सांकर्यम् | अथोच्येत-ऽतुषविमोकस्य व्रीहिष्वेव संभवात्तेष्ववाववातः, न त्वाज्यसांनाय्ययोः | एवं विलापनमाज्य एव | दोहनादिकं सांनाय्य एवऽ - इति | बाढम् | दृष्टार्थानां धर्माणां व्यवस्थितत्वे ऽप्यदृष्टार्थाः प्रोक्षणादयः संकीर्येरन-इति चेत् | मैवम् | ऽव्रीहीन्प्रोक्षतिऽ ऽआज्यमवेक्षतेऽ इत्यादिद्वितीयाश्रुत्या व्यवस्थापितत्वात् | श्रुतिश्च प्रकरणाद्बलीयसी | तस्माद्व्यवस्थिता धर्माः || MJऐNय्C_३,१.७-८ ||

(पञ्चमे स्फ्यादीनां संयोगानुसारेण व्यवस्थितत्वाधिकरणे सूत्रम्)

द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात् तद् अर्थम् एव चोद्येत / Jऐम्_३,१.११ /

START MJऐNय् ३,१.९-१०

पञ्चमाधिकरणमारचयति-

द्रव्यस्य स्फ्यकपालादेः सांकर्ये वा व्यवस्थितिः / यज्ञायुधत्वं सर्वेषां समं तेनात्र संकरः // MJऐNय्_३,१.९ //

वाक्यस्योद्धननादेः स्याद्वैयर्थ्ये संकरे सति / अनुवादो ह्यायुधोक्तिर्व्यवस्था तेन पूर्ववत् // MJऐNय्_३,१.१० //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽस्फ्यश्च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्पे च कृष्णाजिनं च शम्या चोल्खलं च मुसलं च दृषच्चोषला चैतानि वै दश यज्ञायुधानिऽ इति | स्फ्यशब्देन खड्गाकारं काष्ठमुच्यते | तत्र-व्रीह्यादिद्रव्येष्ववघातादिसंस्काराणां सांकर्ये निराकृते ऽपि स्फ्यकपालादिद्रव्याणा मुद्धननपुरोडाशश्रवणाद्यङ्गक्रियासु सांकर्ये निराकर्तुमशक्यम् | येन केनापि द्रव्येण यस्यां कस्यांचित्क्रियायां कृतायामपि श्रूयमाणस्य यज्ञायुधत्वस्याविरोधात् | नह्यव्यवस्थामात्रेण यज्ञसाधनत्वमपैति - इति प्राप्ते, -- ब्रूमः- ऽस्फ्येनोद्धन्तिऽ ऽकपालेषु श्रपयतिऽ ऽअग्निहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपतिऽ ऽशूर्पेंण विविनक्तिऽ ऽकृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्यावस्तृणातिऽ ऽशम्यया | दृषदमुपदधातिऽ ऽउलूखलमुसलाभ्यामवहन्तिऽ ऽदृषदुपलाभ्यां पिनष्टिऽ इत्येतेषां विशेषसंयोगबोधकानां वाक्यानां वैयर्थ्ये सांकर्यपक्षे प्रसज्येत | व्यवस्थापक्षे ऽपि संबन्धसामान्यबोधकं यज्ञायुधवाक्यमनर्थकम् - इति चेत् | न | उद्धननादिवाक्यसिद्धार्थानुवादत्वात् | न च वैपरीत्येनोद्धननादिवाक्यानामेवानुवादत्वमिति वाच्यम् | बहुवैयर्थ्यस्य जघन्यत्वात् | न चात्यन्तं यज्ञायुधानुवादस्य वैयर्थ्यम् | ऽयज्ञायुधानि संभरन्तिऽ इत्यासादनबिधानायोपयुक्तत्वात् | तस्मात् - अवघातादिसंस्कार इव स्फ्यकपालादिद्रव्याणि व्यवस्थितानि || MJऐNय्C_३,१.९-१० ||

(षष्ठे, आरुण्यादिगुणानामसंकीर्णताधिकरणे सूत्रम् -)

अर्थैकत्वे द्रव्यगुणयोर् ऐककर्म्यान् नियमः स्यात् / Jऐम्_३,१.१२ /

START MJऐNय् ३,१.११-१२

षष्ठाधिकरणमारचयति-

क्रीणात्यरुणयेत्येतत्संकीर्णे वा क्रयैकभाक् / क्रमेणानन्वयात्कीर्णः सर्वद्रव्येषु रक्तिमा // MJऐNय्_३,१.११ //

द्रव्यद्वारा क्रये योगात्तद्भागे चान्वयः पुनः / साक्षात्क्रये गुणस्यार्थाद्द्रव्यं संनिहिते त्वसौ // MJऐNय्_३,१.१२ //

ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽअरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणातिऽ इति | तत्र - अरुणाशब्दो ऽरुणिमानं गुणमाचष्टे | गुणिविषयतया प्रयुज्यमानस्यापि ऽनागृहीतविशेषण विशिष्टेर् बुद्धःऽ इति न्यायेन गुणबोधकत्वात् | अन्वयव्यतिरेकाभ्यां गुणमात्रे तद्व्युत्पत्तेश्च | तस्य चारुणिमगुणस्य तृतीयाश्रुत्या सोमक्रयसाधनत्वं प्रतीयते तच्चानुपपन्नम् | अमूर्तस्य गुणस्य वासोहिण्याजिवत्क्रयसाधनत्वासंभवात् | ततस्तृतीयाश्रुतेर्विनियोजकत्वाभावेन प्रकरणस्यात्र विनियोजकत्वं वक्तव्यम् | प्रकरणं च ग्रहचमसाद्यखिलद्रव्येष्वरुणिमानं निवेशयति | न चानेन न्यायेन पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दार्थयोरपि सर्वद्रव्यगामित्वं शङ्कनीयम् | तयोः शब्दयोर्द्रव्यवाचित्वात् | पिङ्गलवर्णे अक्षिणी यस्याः सा गौः पिङ्गाक्षी | एवमेकहायनी | यद्यप्येकगोवाचिनौ शब्दौ, तथापि विशेषणभूतधर्मभेदाच्छब्दद्वयम् | तच्च युगपत्प्रवृत्तं सद्धर्मद्वयविशिष्टं गोद्रव्यं क्रयसाधनत्वेन विदधाति | न चेतरद्द्रव्यमितरद्रव्ये निवेशयितुं शक्यम् | अरुणिमगुणस्तु द्रव्येषु विशेषणत्वेनान्वेतुं योग्यत्वात्तेषु निवेश्यते | तत्रैषाक्षरयोजना - ऽअरुणयाऽ इत्येतत्पृथग्वाक्यम् | तत्र तृतीयाश्रुत्या प्राकरणिकानि साधनद्रव्याणि सर्वाण्यनूद्य प्रातिपदिकेन गुणो विधीयते-ऽयानि ज्योतिष्टोम् साधनद्रव्याणि, तानि सर्वाण्यरुणानि कर्तव्यानिऽ इति | तस्मात् - गुणः संकीर्णः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- यद्यप्यमूर्ते गुणः, तथापि हायनवदक्षिवच्च गोद्रव्यमवच्छिनत्ति | तच्च द्रव्यं साधनमिति तद्द्वारा गुणस्य क्रयेणान्वयो भवति | एवं सति वाक्यभेदो न भविष्यति | ननु वाक्यभेदाभावे ऽपि लक्षणा दुर्वारा | गुणवाचिनः शब्दस्य गुणिद्रव्यपरत्वाङ्गीकारात् | मैवम् | गुस्यैवात्र तृतीयाश्रुत्या साधनत्वमुच्यते | तच्च द्रव्यद्वारमन्तरेण न संभवतीत्यर्थापत्त्या द्रव्यावच्छेदकत्वं कल्प्यते | तर्हि ग्रहचमसादिद्रव्यमप्यवच्छिद्यताम् - इति चेत् | न | तस्य द्रव्यस्य क्रयसाधनत्वाभावेन तदवच्छेदे गुणस्य श्रूयमाणक्रयसाधनत्वासिद्धेः | तर्हि - ऽवाससा क्रीणातिऽ ऽअजया क्रीणातिऽ इति वस्त्रादीनां क्रयसाधनत्वात्तदवच्छेदो ऽस्तु - इति चेत् | न | तेषां क्रयान्तरसाधनत्वात् | न हि तत्राग्निहोत्रे पयोदध्यादिविकल्पवत्क्रयानुवादेन वस्त्रादिद्रव्यविकल्पो विधीयते | अनुवाद्यस्य क्रयमात्रस्याग्निहोत्रवदन्यत्राविधानात् | ततो वस्त्रादिद्रव्यविशिष्टाः क्रयान्तरविधयः | नहि स्ववाक्यगतमेकहायनीद्रव्यमुपेक्ष्य वस्त्राद्यवच्छेदो युक्तः | तस्मात्क्रयेण साक्षादन्वितयोर्द्रव्यगुणयोः पश्चादर्थापत्त्या परस्परवच्छेदकत्वेनान्वयः | तथा सति ऽआरुण्यविशिष्टैकहायन्या क्रीणातिऽ इत्यर्थः पर्यवस्यति | तस्मात् - आरुण्यगुणः क्रयहेतुमेकहायनीमेव भजते || MJऐNय्C_३,१.११-१२ ||

(सप्तमे ग्रहसंमार्जनाधिकरणे (ग्रहैकत्वन्याये) सूत्राणि १३ - १५)

एकत्वयुक्तम् एकस्य श्रुतिसंयोगात् / Jऐम्_३,१.१३ /

सर्वेषां वा लक्षणत्वाद् अविशिष्टं हि लक्षणम् / Jऐम्_३,१.१४ /

चोदिते तु परार्थत्वाद् यथाश्रुति प्रतीयेता / Jऐम्_३,१.१५ /

START MJऐNय् ३,१.१३-१४

सप्तमाधिकरणमारचयति -

संमार्ष्टि ग्रहमित्येको ग्रहः शोध्य उताखिलः / एक उद्देश्यसंख्याया उपादेयवदादरात् // MJऐNय्_३,१.१३ //

प्राधान्यात्तद्गुणावृत्तेरेकत्वमनपेक्षितम् / तद्विधौ वाक्यभेदो ऽतो द्रव्योक्त्या सर्वशोधनम् // MJऐNय्_३,१.१४ //

सोमे श्रूयते- ऽदशापवित्रेण ग्रहं संमार्ष्टिऽ इति | दशापत्रित्रं वासःखण्डः | तत्र - यथा ऽपशुना यजेतऽ इत्यश्चोपादेयपशुगतमेकत्वं विवक्षितम्, तद्वद्द्देश्यग्रहगतमप्येकत्वं विवक्षितव्यम् | किंच ग्रहशब्दस्य जातिवाचित्वेन जातेः संस्कायत्वे सति तदाश्रयभूते यस्मिन्कस्मिन्नपि द्रव्ये ऽनुष्ठितेन संस्कारेण जातिः संस्कृता भवति | तस्मात् - एक एव ग्रहः शोधनीयः-इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽग्रहम्ऽ इति द्वितीयया ग्रहस्योद्देश्यतया प्रयोजनवत्तया च प्राधान्यं गम्यते | ग्रहं प्रति गुणः संमार्गः | ऽप्रतिप्रधानं च गुण आवर्तनीयःऽ इति न्यायेन यावन्तो ग्रहाः सन्ति, ते संमार्जनीयाः | एवं निश्चये सति संमार्जयितव्यग्रहेयत्ताया अवुभुत्सितत्वादुद्देश्यगतमेकत्वं श्रूयमाणमप्यविवक्षितम् | अथोच्येत - नेदमुद्देश्यगतम्, किंतु द्वयं विधेयम्-इति | तन्न | वाक्यभेदापत्तेः | ऽग्रहं संसृज्यात्, तं चैकम्ऽ इत्येवं विधेयार्थभेदाद्वाक्यभेदः | ऽ पशुना यजेतऽ इत्यत्र तु यागं प्रति गुणभूतः पशुः | न हि ऽप्रतिगुणं प्रधानस्याऽवृत्तिःऽ इति कश्चिन्यायो ऽस्ति | तत इयत्ताया बुभुत्सितत्वाच्छ्रूयमाणमेकत्वं विवक्ष्यत इति वैषम्यम् | न च जातिः संस्कार्या | तस्या अभूर्तत्वात् | ततो जातिद्वारा द्रव्यलक्षको गुणशब्दः | तत्र चाऽवृत्तिरुक्ता | तस्मात्- सर्वे ग्रहाः संमार्जनीयाः || MJऐNय्C_३,१.१३-१४ ||

(अष्टमे चमसादौ संमार्गाद्यप्रयोगाधिकरणे सूत्रे १६ - १७)

संस्काराद् वा गुणानाम् अव्यवस्था स्यात् / Jऐम्_३,१.१६ /

व्यवस्था वार्थस्य श्रुतिसंयोगात् तस्य शब्दप्रमाणत्वात् / Jऐम्_३,१.१७ /

START MJऐNय् ३,१.१५-१६

अष्टमाधिकरणमारचयति -

चमसादि च संसृज्यान्नो वा तस्यास्ति मार्जनम् / एकत्ववद्ग्रहत्वस्याप्यनादरणसंभवात् // MJऐNय्_३,१.१५ //

अबाधो ऽत्राऽदरे हेतुर्वाक्यभेदस्तु नैव हि / चमसादौ न संमार्गः श्रुत्या तद्विषयार्पणात् // MJऐNय्_३,१.१६ //

ऽग्रहम्ऽ इत्यत्र प्रत्ययार्थभूतमेकत्वं यथा न विवक्षितम्, तथा प्रातिदिकार्थस्य ग्रहत्वस्याप्यविवक्षा संभाव्यते | ततो ग्रहशब्दस्य सोमपात्रोपलक्षकत्वाद्ग्रहाणामिव चमसानामपि संमार्गेण सोमावसेकनिर्हरणप्रयोजनसंभवाच्यमसादयो ऽपि मार्जनीयाः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- एकत्वं वाक्यभेदेन दुष्टत्वादविवक्षितम् | अदुष्टं तु ग्रहत्वं कुतो न विवक्ष्येत | ततः सत्यपि प्रयोजने प्रमाणाभावाच्चमसादौ नास्ति संमार्गः | न च विपयापेक्षया तत्कल्पनम् | ग्रहश्रुत्यैव तद्विषयसमर्पणात् | तस्मान्नास्ति संमार्गः || MJऐNय्C_३,१.१५-१६ ||

(नवमे सप्तदशारत्नितायाः पशुधर्मताधिकरणे सूत्रम्)

आनर्थक्यात्तदङ्गेषु / Jऐम्_३,१.१८ /

START MJऐNय् ३,१.१७-१९

नवमाधिकरणमारचयति -

भवेत्सप्तदशारत्निर्वाजपेयस्य यूपकः / उन्मानं द्रव्यगं वाजपेयस्याङ्गं पशोरुत // MJऐNय्_३,१.१७ //

आनन्तर्यात्प्रकरणात्कर्माङ्गं षोडशिन्यदः / ऊर्ध्वपात्रे खादिरे ऽग्ने संयुज्यान्वेति कर्मणा // MJऐNय्_३,१.१८ //

यूपद्वारा पशोरङ्गं पशुद्वारा च कर्मणः / सौमिकत्वाद्वाजपेये यूपो नास्ति पशुं विना // MJऐNय्_३,१.१९ //

वाजपेयप्रकरणे श्रूयते - ऽ सप्तदशारत्निर्वाजपेयस्य यूपो भवतिऽ इति | तत्र - यूपद्रव्यगतं सप्तदशारत्निशब्दोदितं यदूर्ध्वमानं तद्वाजपेयकर्मणो ऽङ्गम् | सप्तदशारत्निशब्दवाजपेयशब्दयोरानन्तर्यात् | प्रकरणं चैवमनुगृह्यते | यदि कर्मणः साक्षादूर्ध्वमानं न संभवेत्, तर्हि वाजपेयगतं खादिरमूर्ध्वे यत्षोडशिपात्रं तस्मिन्नद उन्मानं प्रथमं संबध्य तद्द्वारा कर्मणान्वेति - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽसप्तदशारत्निर्यूपःऽ इति सामानाधिकरण्याद्यूपेन साक्षात्संबध्यते | तस्य यूपस्य पश्वङ्गत्वादुन्मानं यूपद्वारा पशोरङ्गं भवति | तस्यापि पशोर्वाजपेयाङ्गत्वात्पशुद्वारा कर्मणो ऽङ्गम् | यद्यपि वाजपेययूपशब्दयोरानन्तर्यमस्ति, तथापि वाजपेयस्य सोमयागतया साक्षाद्यूपसंबन्धाभावा- त्पशुव्यवधानमभ्युपेयम् | ऽवाजपेयस्यऽ इति षष्ठ्याः संबन्धमात्रवाचित्वेन व्यवहितसंबन्धमप्यसावभिधत्ते | ऽदेवदत्तस्य नप्ताऽ इति प्रयोगात् | यत्तु-सप्तदशारत्निवाजपेयशब्दयोरानन्तर्यम्, पञ्च प्रकरणम्ऽ तदुभयमप्यविरुद्धम् | पश्वङ्गत्वे ऽप्यन्ततो वाजपेयाङ्गत्वाङ्गीकारात् | किंच- पूर्वपक्षे यूपशब्देन षोडाशिपात्रं लक्षणीयम् | सिद्धान्ते तु नासौ देषः || MJऐNय्C_३,१.१७-१९ ||

(दशमे, अभिक्रमणादीनां प्रयाजमात्राङ्गताधिकरणे सूत्रे १९ - २०)

कर्तृगुणे तु कर्मासमवायाद् वाक्यभेदः स्यात् / Jऐम्_३,१.१९ /

साकाङ्क्षं त्व् एकवाक्यं स्याद् असमाप्तं हि पूर्वेण / Jऐम्_३,१.२० /

START MJऐNय् ३,१.२०-२२

दशमाधिकरणमारचयति -

अभिक्रामं जुहोतीति युक्तं कर्त्राखिलस्य तत् / किंवा प्रयाजमात्रस्य कृत्स्नकर्तृयुतं भवेत् // MJऐNय्_३,१.२० //

प्रयाजाभिक्रमणयोः क्रियात्वादुभयोरपि / मिथः संबन्धराहित्यान्मैवं ते ऽपि समत्वतः // MJऐNय्_३,१.२१ //

कर्तृयोगाददोषश्चोत्समानेयं समाहितिः / ततः प्रयाजसांनिध्यात्तत्कर्त्रैवास्य संयुतिः // MJऐNय्_३,१.२२ //

दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजसमीपे श्रूयते- ऽअभिक्रामं जुहोतिऽ इति | तत्र होमकाले यदेतदाहवनीयमभितः संचरणं, तत्कृत्स्नदर्शपूर्णमासकर्त्रा संबध्यते, न तु प्रयाजमात्रकर्त्रा | कुतः | अभिक्रमणस्य क्रियारूपस्य कारकत्वाभावेन प्रयाञक्रियया संबन्धासंभवात् - इति चेत् | मैवम् | क्रियारूपत्वादेव दर्शपूर्णमासक्रिययापि संबन्धासंभवात् | अथोच्येत-अभिक्रमणं कर्तृकारकेण साक्षात्संबध्यते, तद्द्वारा कृत्स्नदर्शपूर्णमासकर्मणा संबध्यते- इति | तदेतत्समाधानं प्रयाजसंबन्धे ऽपि समानम् | अतः संनिधिबलात्प्रयाजकर्त्रा संबध्यते || MJऐNय्C_३,१.२०-२२ ||

START MJऐNय् ३,१.२३-२४

एतदेवाधिकरणं वार्तिककारमतेनाऽचरयति -

यद्वा बलित्वं सांनिध्यादस्ति प्रकरणे ततः / दर्शादिप्रक्रियाधीते क्रमणे स्यात्तदङ्गता // MJऐNय्_३,१.२३ //

अवान्तरप्रकरणं समिधो यजतीत्यतः / तन्मध्यपांठात्तस्याङ्गं तद्द्वारा दर्शशेषता // MJऐNय्_३,१.२४ //

अस्मिन्नपि मते तावेव विषयसंशयौ | पूर्वोत्तरपक्षहेतुमात्रमन्यत् | प्रयाजसंनिधितो ऽपि दर्शपूर्णमासप्रकरणस्य प्रबलत्वात्प्राकरणिकेषु कृत्स्नेष्वप्यभिक्रमणं निविशते - इति पूर्वःपक्षः | ᳚समिधो यजति᳚इत्यारंभ्याऽम्नातमवान्तरप्रयाजप्रकरणम् | तन्मध्ये ऽभिक्रमणमाम्नातम् | तस्य चाभिक्रमणविधेरुभयतः प्रयाजविषयैर्वाक्यैः संदृष्टत्वादभिक्रमणं प्रयाजमात्रे निविशते - इति राद्धान्तः | अस्मिन्नपि पक्षे महाप्रकरणं न विरुध्यते | प्रयाजद्वारा दर्शपूर्णमासयोर्निवेशात् || MJऐNय्C_३,१.२३-२४ ||

(एकादशे, उपवीतस्य प्राकरणिकाङ्गताधिकरणे सूत्रम्)

संदिग्धे तु व्यवायाद् वाक्यभेदः स्यात् / Jऐम्_३,१.२१ /

START MJऐNय् ३,१.२५-२६

एकादशाधिकरणमारचयति-

उपव्ययत इत्यस्य सामिधेन्यङ्गताथवा / दर्शाङ्गता प्रक्रियैषावान्तरातो ऽस्त्विहाग्रिमः // MJऐNय्_३,१.२५ //

लिङ्गादग्नेरङ्गभूतैर्निवित्संज्ञकमन्त्रकैः / विच्छेदे सति दर्शाङ्गं महाप्रकरणोक्तितः // MJऐNय्_३,१.२६ //

दर्शपूर्णमासप्रकरणे ऽविश्वरूपो वै त्वाष्ट्रः᳚- इत्यस्मिन्प्रपाठके सप्तमाष्टमयोरनुवाकयोः- सामिधेनीब्राह्मणमाम्नातम् | नवमे - निवित्संज्ञकानाम्᳚अग्ने महां असि ब्राह्मणभारतऽ - इत्यादीनां मन्त्राणां ब्राह्मणम् | दशमे - काम्याः सामिधेनीपक्षाः | एकादशे तु - उपवीतमेवं विहितम् - ऽनिवीतं मनुष्याणाम्, प्राचीनावीतं पितॄणाम्, उपवीतं देवानाम्, उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते᳚इति | तत्र - पूर्वन्यायेन सामिधेनीप्रकरणस्यावान्तरस्याङ्गीकारात्सामिधेन्यङ्गमुपवीतम् - इति चेत् | न | निविद्ब्राह्मणेन सामिधेनीप्रकरणस्य विच्छेदितत्वात् | न च - निविदामपि सामिधेन्यङ्गतया तत्प्रकरणपाठादविच्छेदकत्वम् - इति वाच्यम् | लिङ्गेन निविदामग्न्यङ्गत्वावगमात् | आहुत्यधिकरणभूतमग्निं संबोध्य᳚महानसि᳚-इत्यादिभिर्निविद्वाक्यैरग्नेरुत्साहजननाय तद्गुणा आवेद्यन्ते | अत एव निर्वचनमेवं श्रूयते -᳚निविद्भर्न्यवेदयेत्, तन्निविदां निवित्त्वम्᳚इति | ननु - ऽसम्यगिध्यते ऽग्निर्याभिऋग्भिस्ताः सामिधेन्यःऽ इति व्युत्पत्त्या ता अप्यत्र ज्वलनद्वारेणाग्न्यर्था एव - इति चेत् | सन्तु नाम | नैतावता परस्परमङ्गाङ्गिभावः | ननु विच्छिद्यतां सामिधेनीप्रकरणम्, निवित्प्रकरणेनोपवीतस्य निबिदङ्गत्वं स्यात् - इति चेत् | न | पूर्वोत्तरानुवाकयोर्निविदामश्रवणेन प्रकरणाभावात् | संनिधिना तदङ्गत्वम् - इति चेत् | न | काम्यसामिधेनीभिर्व्यवधानात् | न च काम्यसामिधेन्यङ्गता शङ्कनीया | संनिधितः प्रकरणस्य प्रबलत्वात् | तस्मात् - इह प्रयाजन्यायाभावान्महाप्रकरणेन दर्शपूर्णमासाङ्गमुपवीतम् || MJऐNय्C_३,१.२५-२६ ||

(द्वादशे गुणानां मिथो ऽसंबन्धाधिकरणे सूत्रम्) /

गुणानां च परार्थत्त्वाद् असम्बन्धः समत्वात् स्यात् / Jऐम्_३,१.२२ /

START MJऐNय् ३,१.२७-२८

द्वादशाधिकरणमारचयति -

वैकङ्कतादिकं पात्रं पवमानहविःष्वथ / यज्ञे ऽखिले प्रकरणादाधाने ऽन्वितमत्र तत् // MJऐNय्_३,१.२७ //

अनर्थकं तदङ्गेषु हविःष्वेवावतिष्ठते / नाऽधानहविषां साम्याद्वाक्याद्यज्ञे ऽखिले भवेत् // MJऐNय्_३,१.२८ //

आधानप्रकरणे दारुपात्रं होमार्थे यज्ञार्थे च श्रूयते -᳚तस्माद्वारणो यज्ञावचरः स्यान्नत्वेतेन जुहुयात्, वैकङ्कतो यज्ञावचरः स्याज्जुहुयादेवैतेन᳚इति | यज्ञावचरो यज्ञप्रचारहेतुः | तत्र - वारणवैकङ्कतादिपात्रं प्रकरणबलादाधाने प्रथममन्वेति | एतेन पात्रेणाऽधाने प्रयोजनाभावादाधानाङ्गेषु पवमानहविःष्वेव तत्पात्रं निविशते | अस्ति हि पवमानहविषामाधानाङ्गत्वम् | तत्प्रकरणे पाठात् | ऽकृत्तिकास्वग्निमादधीतऽ इत्यस्मिन्प्रकरणे ऽप्रजापतिर्वाचः सत्यमपश्यत्ऽ इत्यस्मिन्ननुवाके ऽत्रीणि हवींषि निर्वपतिऽ इत्यादिना तानि विहितानि | ततो यथा सप्तदशारत्नित्वं वाजपेये साक्षादसंभवत्तदङ्गपशोरङ्गे निविशते, तद्वदिदमपि -- इति प्रापते, ब्रूमः- अग्निमुद्दिश्याऽधानं यथा विहितं, तथा पवमानहवींष्यपि | ऽयदाहवनीये जुह्वति तेन सो ऽस्वाभीष्टः प्रीतःऽ इत्याहवनीयोद्देशेन पवमानहविर्होमविधानात् | तस्मादग्निसंस्कारत्वेन समाम्नातानाप्राधानहविषां नास्ति परस्परमङ्गाङ्गिभावः | तथा सति प्रकरणस्य पात्रं प्रति विनियोजकत्वाभावात् | ऽवैकङ्कतो यज्ञावचरःऽ इति वाक्येन दर्शपूर्णमासादिसर्वयज्ञेषु तद्विनियुज्यते || MJऐNय्C_३,१.२७-२८ ||

(त्रयोदशे वार्त्रघ्न्यधिकरणे सूत्रम् -)

मिथश् चानर्थसंबन्धात् / Jऐम्_३,१.२३ /

START MJऐNय् ३,१.२९-३१

त्रयोदशाधिकरणमारचयति --

वार्त्रघ्न्यौ पूर्णमासे स्तो वृधन्वत्यौ तु दर्शगे / इति प्रधानशेषत्वमुक्तं किंवा व्यवस्थितिः // MJऐNय्_३,१.२९ //

क्रमेण प्रापिता मन्त्राश्चत्वारो ऽप्याज्यभागयोः / क्रमाद्वाक्यं बलीयो ऽत एषां दर्शादिशेषता // MJऐNय्_३,१.३० //

न मुख्ये सोम एको ऽस्ति नाऽधारत्वादिकालयोः / दर्शादेरव्यवस्थित्याप्राप्तौ वाक्याद्व्यवस्थितिः // MJऐNय्_३,१.३१ //

दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽवार्त्रघ्नीऽ पूर्णमासे ऽनूच्येते, वृधन्वती अमावायायाम्ऽ इति | तत्र - इदं वार्त्रघ्नीयुगलं वृधन्वतीयुगलं च हौत्रकाण्ड आज्यभागयोः क्रमे ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्घनम् -ऽ इत्यनुवाकेनाऽम्नातम् | उदाहृतेन तु ब्राह्मणवाक्येन दर्शपूर्णमासयागयोस्तद्विधिरवगम्यते | तत्र वाक्यस्य प्रबलत्वादेषां मन्त्राणां दर्शपूर्णमासयागाङ्गत्वम्, न त्वाज्यभागाङ्गत्वम् - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽअग्निर्वृत्राणि जङ्गनत्ऽ इत्याग्नेयी प्रथमा वार्त्रघ्नी, ऽत्वं सोमासि सत्पतिःऽ इति सौम्या द्वितीया वार्त्रघ्नी | ऽअग्निः प्रत्नेन जन्मनाऽ - इत्याग्नेयी प्रथमा बृधन्वती, ऽसोम गीर्भिष्ट्वा वयम्ऽ इति सौम्या द्वितीया वृधन्वती | तत्र मुख्ययोर्दर्शपूर्णमासयागयोराग्नेयपुरोडाशसद्भावादाग्नेयीद्वयस्य विकल्पेन पुरोनुवाक्यात्वं कथंचिद्भवतु | सौम्ययोस्तु तन्न संभवति | सोमदेवताया अभावात् | नह्यग्नीषोमीये ऽपि केवलः सोमो विद्यते | किंच ऽपूर्णमासे, अमावास्यायाम्ऽ इति सप्तमीभ्यामाधारत्वं गम्यते | तच्च यागवाचित्वे यागस्य मुख्यत्वान्न संभवति | कालस्य तूपसर्जनत्वात्तद्वाचित्वं युक्तम् | किंच - प्रयाजमन्त्रानुवादकस्यानन्तरमेवायमनुवाकः पठितः | स चाऽज्यभागयोरङ्गयोः क्रमः | न तु मुख्ययोदर्श पूर्णमासयोः | तस्मान्न मन्त्रचतुष्टयस्य मुख्ययागाङ्गत्वम, किं त्वाज्यभागाङ्गत्वम् | ननु - एतत्क्रमेणैव लब्धम् | तत्रापि ऽआग्नेये प्रथमाज्यभागे मन्त्रो ऽप्याग्नेयः | सौम्ये द्वितीये सौम्यःऽ इत्येषा व्यवस्था लिङ्गेनैव लभ्यते | बाढम् | तथापि ऽवार्त्रघ्नीयुगलं पौर्णमासीकाले, वृधन्वतीयुगलममावास्यायाम्ऽ इत्येषा व्यवस्था पूर्वनप्राप्ता ब्राह्मणवाक्येनाभिधीयते - इति न वैयर्थ्यम् || MJऐNय्C_३,१.२९-३१ ||

(चतुर्दशे हस्तावनेजनादीनां कृत्स्नप्राकरणिकाङ्गताधिकरणे सूत्रे २४ - २५ )

आनन्तर्यम् अचोदना / Jऐम्_३,१.२४ /

वाक्यानां च समाप्तत्वात् / Jऐम्_३,१.२५ /

START MJऐNय् ३,१.३२-३३

चतुर्गशाधिकरणमारचयति -

हस्तौ द्वाववनेनिक्ते स्तृणात्युलपराजिकाम् / दर्भास्तरण एवाङ्गं हस्तर्शुद्धरुताखिले // MJऐNय्_३,१.३२ //

तन्मात्राङ्गत्वमत्र स्यादानन्तर्यात्मकात्क्रमात् / लिङ्गप्रकरणाभ्यां तु सर्वानुष्ठानशेषता // MJऐNय्_३,१.३३ //

दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रूयते - ऽहस्ताववनेनिक्ते, ऽ ऽउलपराजिं स्तृणातिऽ इति | वेद्यामास्तरितुं संपादितस्तृणस्तम्ब उलपराजिः | तत्र - हस्तर्शुद्धदर्भास्तरणवाक्ययोर्नैरन्तर्येण पठितत्वात्क्रमप्रमाणेन हस्तर्शुद्धरास्तरणमात्रस्याङ्गम् - इति चेत् | मैवम् | अवनेजनं हस्तसंस्कारः | ऽसंस्कृतौ च हस्तौ सर्वानुष्ठानयोग्यौऽ इत्येतादृशं सामर्थ्यो लिङ्गम् | प्रकरणं च दर्शपूर्णमासयोः स्फुटम् | अतः प्रबलाभ्यां लिङ्गप्रकरणाभ्यां क्रमबाधात्सर्वशेषो हस्तर्शुद्धः | अयं न्यायो वाग्यमे ऽपि द्रष्टव्यः | स च वाग्यमो ज्योतिष्टोमप्रकरणे श्रुतः- ऽमुष्टी करोतिऽ ऽवाचं यच्छतिऽ इति | तदनन्तरमेवेदं श्रुतम् - ऽदीक्षितमावेदयतिऽ इति | आवेदनप्रकारश्चैवं श्रुतः- ऽअदीक्षिष्टायं ब्राह्मण इति त्रिरुपांश्वाह देवेभ्य एवैनं प्राह, त्रिरुच्चैरुभयेभ्य एवैनं देवमनुष्येभ्यः प्राहऽ इति | अत्र मुष्टीकरणवाङ्नियमाभ्यां हस्तजिह्वागतचापले निवारिते सति मनस एकाग्रस्य सर्वकर्मस्तु योग्यत्वं लिङ्गम् | तेन क्रमो बाध्यते || MJऐNय्C_३,१.३२-३३ ||

(पञ्चदशे चतुर्धाकरणादीनामाग्नेयमात्राङ्गताधिकरणे सूत्रे २६-२७) /

शेषस् तु गुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयेत मिथस् तेषाम् असंबन्धात् / Jऐम्_३,१.२६ /

व्यवस्था वार्थसंयोगाल् लिङ्गस्यार्थेन संबन्धाल् लक्षणार्था गुणश्रुतिः / Jऐम्_३,१.२७ /

START MJऐNय् ३,१.३४-३६

पञ्चदशाधिकरणमारचयति -

चतुर्धा कार्य आग्नेयः पुरोडाश इतीरितम् / चतुर्धाकरणं सर्वशेषो वाऽग्नेयमात्रगम् // MJऐNय्_३,१.३४ //

उपलक्षणताऽग्नेये युक्तातः सर्वशेषता / अग्नीषोमीय ऐन्द्राग्ने यतो ऽस्त्वाग्नेयता ततः // MJऐNय्_३,१.३५ //

नाऽग्नेयत्वं तयोर्मुख्यं केवलाग्न्यनुपाश्रयात् / तेनैकस्मिन्पुरोडाशे चतुर्धाकरणस्थितिः // MJऐNय्_३,१.३६ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽआग्नेयं चतुर्धा करोतिऽ इति | तत्र -आग्नेयवदैन्द्राग्नाग्नीषोमीययोरपि पुरोडाशयोरग्निसंबन्धादाग्नेयशब्देन पुरोडाशत्रययुपलक्ष्यते | ततस्त्रयाणां शेषः- इति चेत् | मैवम् | नहि ऽआग्नेयःऽ इत्ययर्ं तद्धतः संबन्धमात्रे विहितः, किंतु द्देवतासंबन्धे | आग्निश्च केवलो द्विदैवत्ययोः पुरोडाशयोर्न देवता | ततो द्देवतैकदेशेन कृत्स्नदेवतोपलक्षणत्वादाग्नेयत्वं तयोर्न मुख्यमिति मुख्य एवाऽग्नेये चतुर्धाकरणं व्यवतिष्ठते || MJऐNय्C_३,१.३४-३६ ||

इति श्रीमाधवीये जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः

अथ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः /

अर्थाभिधानसामर्थ्यान् मन्त्रेषु शेषभावः स्यात् तस्माद् उत्पत्तिसम्बन्धो ऽर्थेन नित्यसंयोगात् / Jऐम्_३,२.१ /

संस्कारकत्वाद् अचोदितेन स्यात् / Jऐम्_३,२.२ /

START MJऐNय् ३,२.१-२

द्वितीयपादे प्रथमाधिकरणमारचयति -

देवोपसदनं बर्हिर्दामिगीर्मुख्यगौणयोः / तल्लिङ्गमर्थयोर्मन्त्रं नियुङ्क्ते मुख्य एव वा // MJऐNय्_३,२.१ //

शब्दार्थत्वाद्द्वयोस्तत्र युज्यते विनियोजनम् / प्रथमावगतत्वेन मुख्ये तद्विनियम्यते // MJऐNय्_३,२.२ //

᳚बर्हिर्देवसदनं दामिऽ इति लवनप्रकाशको मन्त्र आम्नातः | तत्र - लवनप्रकाशनसामर्थ्यलक्षणेन लिङ्गेनायं मन्त्रो लवनक्रियायां विनियुज्यते | लवितव्यं च बर्हिर्द्विविधम् - मुख्यं गौणं च | मुख्यं - कुशकाशादिदशविधदर्भरूपम् | गौणं तु -तत्सदृशं तृणान्तरम् | तस्मिन्बर्हिःशब्दस्य माणवके ऽग्निशब्दवद्गुणयोगेन प्रवृत्तत्वात् | तथा सति मुख्यवद्गौणस्यापि शब्दार्थत्वेन दर्भस्य तृणान्तरस्य च लवने मन्त्रविनियोगः- इति - प्राप्ते - ब्रूमः- मुख्यस्य शीघ्रप्रतीतत्वेन मुख्ये मन्त्रं विनियुज्य चरितार्थ लिङ्गं विलम्बप्रतीततया गौणप्रतीक्षां न करोति | तस्मात् - मुख्यस्यैव लवने मन्त्रो नियम्यते || MJऐNय्C_३,२.१-२ ||

(द्वितीये (ऐन्द्रीन्याये) ऐन्द्र्या गार्हपत्ये विनियोगाधिकरणे सूत्रे ३-४) /

वचनात् त्व् अयथार्थम् ऐन्द्री स्यात् / Jऐम्_३,२.३ /

गुणाद् वाप्य् अभिधानं स्यात् सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वात् / Jऐम्_३,२.४ /

द्वतीयाधिकरणमारचयति -

START MJऐNय् ३,२.३-४

ऐन्द्र्या निवेशनेत्यग्निं गार्हपत्यं भजेदिति / प्रकाश्ये मुख्य इन्द्रे वा गौणे मुख्ये ऽस्तु पूर्ववत् // MJऐNय्_३,२.३ //

एकस्य गौणताध्नौव्ये मन्त्रस्यैवानुवादतः / गौणतातो ऽग्न्युपस्थाने मन्त्रः श्रुत्या नियुज्यते // MJऐNय्_३,२.४ //

अग्निचयने - ऽनिवेशनः संगमनःऽ- इत्यादिका काचिदैन्द्री समाम्नाता | तस्या उत्तरार्धे ऽइन्द्रो न तस्थौऽ इति पठ्यमानत्वात् | तन्मन्त्रविषयं ब्राह्मणं चैवमाम्नायते - ऽनिवेशनः संगमनो वसूनामित्यैन्द्या गार्हपत्यमुपतिष्ठतेऽ इति | एतेन ब्राह्मणेन गार्हपत्योपस्थाने विनियुज्यमानो मन्त्रोर्ऽथे प्रकाशयन्मुख्यमिन्द्रं प्रकाशयति | मुख्यश्चेन्द्रः स्वर्गाधिपतिः सहस्त्राक्षः | तत्रेन्द्रशब्दस्य रूढत्वात् | गौणस्त्विन्द्रो गार्हपत्यः | तस्यैश्वर्ये गुणयोगन यज्ञसाधनत्वेन वा मुख्येन्द्रसदृशत्वात् | तत्र पूर्वान्यायेन शीघ्रप्रतीत्या मुख्येन्द्र मन्त्रेण प्रकाशिते सति मन्त्रब्राह्मणयोर्विसंवादं वारयितुं गार्हपत्यशब्देन मुख्येन्द्रो गार्हपत्यसमीपदेशो वा लक्षणीयः- इति प्राप्ते, ब्रूमः- इन्द्रगाहर्पत्यशब्दयोरन्यतस्य गौणत्वे ऽवश्यंभाविनि सति ब्राह्मणवाक्यस्य विधायकत्वादप्राप्तार्थत्वेन विधौ लक्षणाया अन्याय्यत्वात्प्राप्तार्थत्वेनानुवादको मन्त्र एवेन्द्रशब्देन वह्निं लक्षयिष्यति | ततो गार्हपत्यप्रकाशने समर्थमेव मन्त्रम् ऽऐन्द्र्याऽ इति तृतीयाश्रुतिर्गार्हपत्योपस्थाने विनियुङ्क्ते || MJऐNय्C_३,२.३-४ ||

(तृतीये, आह्वानविनियोगाधिकरणे सूत्राणि ४-९) /

तथाहवानम् अपीति चेत् / Jऐम्_३,२.५ /

नकालविधिश् चोदितत्वात् / Jऐम्_३,२.६ /

गुणाभावात् / Jऐम्_३,२.७ /

लिङ्गाच् च / Jऐम्_३,२.८ /

विधिकोपश् चोपदेशे स्यात् / Jऐम्_३,२.९ /

START MJऐNय् ३,२.५-८

तृतीयाधिकरणमारचयति -

हविष्कृदेहीत्यामन्त्र्य त्रिरवघ्नन्समाह्वयेत् / विनियोगो ऽवघाते स्यादाह्वाने वावघातके // MJऐNय्_३,२.५ //

ऐन्द्रीवन्मान्त्रमाह्वानं गौणं हन्तिर्वृथान्यथा / पाठेन प्रापितं त्रित्वं ह्वयतेरुपचारगीः // MJऐNय्_३,२.६ //

त्रिरभ्यासो विधातव्यो नित्यप्राप्तेरभावतः / हन्तिना लक्ष्यते कालः प्राप्तो ऽसौ ह्वयतिस्तथा // MJऐNय्_३,२.७ //

विनियोगे वाक्यभेदो लिङ्गादाह्वानशेषता / नैन्द्रीन्यायः श्रुत्यभावाद्बर्हिर्न्यायेन मुख्यगः // MJऐNय्_३,२.८ //

दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते - ऽहविष्कृदेहीति त्रिरवघ्नन्नाह्वयतिऽ इति | देवानामर्थे या हविः संपादयति सा हविष्कृत् | तामेनां संबोध्याध्वर्युः ऽएहिऽ इति ब्रूते | तथा चायं मन्त्रो ब्राह्मणेन व्याख्यायते - ऽहविष्कृदेहीत्याह या एव देवानां हविष्कृतस्तानाह्वयति ऽ इति | तमिमं मन्त्रमुच्चार्याध्वर्युस्त्रिवारमवघातं कुर्वन्नाह्वयतीत्यर्थः | अनेन वाक्येन मन्त्रो ऽवघाते विनियुज्यते | ननु -आह्वाने समर्थः, न त्ववघाते - इति चेत् | न | तस्यावघातलक्षकत्वात् | यथा पूर्वोदाष्ट्ताया मैच्यामुचीन्द्वशब्दो गौणः, तद्वत् ऽएहिऽ इति पदं मन्त्रगतत्वेनावघाते गौणं भविव्यति | अन्यथा मन्त्रब्राह्मणयोराह्वानपरत्वाच्छ्रूयमाणम् ऽअवघ्नन्ऽ इति पदमनर्थकं स्यात् | प्राप्तमवघातमुद्दिश्य मन्त्रस्य त्रित्वस्य च विधौ वाक्यभेदः- इति चेत् | न | त्रित्वस्य प्राप्तत्वेनानुवादकत्वात् | कस्यांचिच्छाखायामयं मन्त्रो मन्त्रकाण्डे त्रिवारमभ्यस्याऽम्नातः | आह्वयतिपदं तु ऽएहिऽ इतिवदवघातपरतयोपचरणीयम्-इति प्राप्ते - ब्रूमः- त्रिरभ्यासस्य नित्यवत्प्राप्तिः पाठमात्रेण न सिध्यति | कस्यांचिच्छालायां द्विःपाठात् | कस्यांचित्सकृत्पाठात् | अतो ऽसौ नित्यवद्विधीयते | न च ऽअवत्रन्ऽ इत्यस्य वैयर्थ्यम् | तस्य काललक्षकत्वात् | कालस्यापि विधौ वाक्यभेदः- इति चेत् | न | प्राप्तत्वात् | न ह्यवघाते सहायह्वानमन्यस्मिन्काले भवति | ततोर्ऽथप्राप्तः कालः | आह्वानमपि मन्त्रसामर्थ्यादेव प्राप्तत्वान्न विधेयम् | न हि ऽएहिऽ इति मन्त्रपाठ आह्वानमन्तरेणोपपद्यते | मन्त्रव्याख्यानं चोदहृतम् | तत्रायं वाक्यार्थः संपन्नः- ऽअवघातकाले यदाह्वानं तस्य त्रिरभ्यासः कर्तव्यःऽ इति | अत एव शाखान्तरे विस्पष्टमाह्वानानुवादेनाभ्यासो विधीयते | ऽत्रिराह्वयति त्रिःसत्या हि देवाःऽ इति | एवंसति मन्त्रस्यापि विनियोगे वाक्यभेदः स्यात् | लिङ्गेन त्वाह्वाने विनियुज्यते, नावघाते | न चैन्द्रीन्यायो ऽत्र प्रसरति | तृतीयाश्रुत्यभावात् | ऽबर्हिद्देवसदनं दामिऽ इत्यत्रोक्तेन तु न्यायेन मुख्य एवाऽह्वाने लिङ्गेन मन्त्रविनियोगः, न त्वववातरूपे गौणाह्वाने | तस्मात् - आह्वानशेषो ऽयं मन्त्रः || MJऐNय्C_३,२.५-८ ||

(चतुर्थे - अग्निविहरणादिप्रकाशकमन्त्रविनियोगाधिकरणे सूत्रम्) /

तथोत्थानविसर्जने / Jऐम्_३,२.१० /

START MJऐNय् ३,२.९-११

चतुर्थाधिकरणमारचयति -

उत्तिष्ठन्प्रवदेदग्नदिग्नीनित्यादिकं तथा / कृणुत व्रतमित्येवं पठन्वाचं विमुञ्चति // MJऐNय्_३,२.९ //

मन्त्रौ विधेयौ कालो वा मन्त्रावुत्थानमोकयोः / विनियोज्यौ न कालस्य लक्षणा युज्यते विधौ // MJऐNय्_३,२.१० //

मन्त्रार्थानन्वयात्तत्र तद्विधिर्नैव शक्यते / अगत्या लक्षणाप्यस्तु तेन कालो विधीयते // MJऐNय्_३,२.११ //

ज्योतिष्टोमे समामनन्ति - ऽउत्तिष्ठन्नन्वाहाग्नीदग्नीन्विहरऽ इति | तथा - ऽव्रतं कृणुतेति वाचं विसृजतिऽ इति | तत्र - आग्नीध्रं संबोध्याग्निविहरणादिप्रैषरूपो मन्त्रो ऽनेन वाक्येनोत्थानशेषतया विनियुज्यते | तथा- मुष्टिं कृत्वा नियमितवाचो दीक्षितस्य वाग्विमोके ऽव्रतं कृणुतऽ इति मन्त्रो विनियुज्यते | न चात्र पूर्वोक्तावघातशब्दवदुत्थानविमोकशब्दौ काललक्षकौ | तत्कालयोरवघातकालवदर्थप्राप्त्यभावेन विधेयत्वे सति लक्षणाया अन्याय्यत्वात् - इति प्राप्ते, ब्रूमः- अग्निविहरणप्रैषे पयःपानरूपव्रतसंपादनप्रैषे चान्वितावेतौ मन्त्रौ, न तूत्थाने वाग्विमोके च | अतो ऽसमर्थयोर्विनियोगासंभवादगत्या लक्षणामप्यङ्गीकृत्य कालो विधीयते || MJऐNय्C_३,२.९-११ ||

(पञ्चमे - सूक्तवाकस्य प्रस्तरप्रहरणाङ्गताधिकरणं (प्रस्तरप्रहरणन्याये) सूत्राणि-- ११-१४) /

सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात् / Jऐम्_३,२.११ /

उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाकस्मात् / Jऐम्_३,२.१२ /

सदेवतार्थस् तत्संयोगात् / Jऐम्_३,२.१३ /

प्रतिपत्तिर् इति चेत् स्विष्टकृद्वदुभयसंस्कारः स्यात् / Jऐम्_३,२.१४ /

START MJऐNय् ३,२.१२-१३

पञ्चमाधिकरणमारचयति --

प्रस्तरं सूक्तवाकेन प्रहरेदिति कालधीः / अङ्गाङ्गिता वा स्यात्कालो ऽजुपतेत्याद्यनन्वयात् // MJऐNय्_३,२.१२ //

प्रहृतेरिष्टदेवार्थसंस्कारत्वात्तदन्वयः / संपाद्यो देवताद्वारा तृतीयाश्रुतितो ऽङ्गता // MJऐNय्_३,२.१३ //

दर्शपूर्णमासयोराम्नायते - ऽसूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरतिऽ इति | ऽइदं द्यावापृथिवी भद्रमभूत्ऽ इत्यादिको मन्त्रः सूक्तवाकः | तस्मिन्मन्त्रे ऽग्निं संबोध्य ऽत्वं सूक्तवागसिऽ इत्याम्नानात् | प्रस्तरो दर्भमुष्टिः, तस्य प्रहरणमग्नौ प्रक्षेपः | तत्र - ऽसूक्तवाकेनऽ इत्येतत्पदं कालं लक्षयति | होत्रा मन्त्रे ऽस्मिन्पठ्यमाने तत्पाठकाले ऽध्वर्युः प्रस्तरं प्रहेरत् | न त्वत्र प्रहरणे मन्त्रो ऽयं विनियोक्तुं शक्यः | पूर्वोक्तप्रैषमन्त्रवदत्रान्वयाभावात् | ऽअग्निरिदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायो ऽकृतऽ- इत्यादिकं मन्त्रे पठ्यते | ऽपुरोडाशसेवया वृद्धोऽग्निस्तस्मिन्यजपाने तेजोबाहुल्यं कृतवान्ऽ इति तस्यार्थः | न चासौ प्रस्तरप्रहरणे ऽन्वेतुं शक्यः - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽसूक्तवाकेनऽ इति तृतीयाश्रुत्या प्रहरणे मन्त्रो विनियुज्यते | न चात्यन्तमन्वयाभावः | मन्त्रो ह्ययं पूर्वमिष्टानग्न्यादिदेवाननुस्मारयति | प्रस्तपप्रहरणं चेष्टदेवतासंस्कारः | अतो देवताद्वारा मन्त्रप्रहरणयोरन्वयान्मन्त्रो विनियुज्यते | ननु- प्रहरणं नाम प्रक्षेपमात्रम्, न तु देवतोद्देशेन प्रक्षेपः | यजिधातोरश्रवणात् | तथा सति देवतानामात्राभावात्तद्वारापि नान्वयः- इति चेत् | मैवम् | देवतानां सद्भावात् | अग्न्यादिदेवताप्रकाशकस्य सूक्तवाकस्य तृतीयाश्रुत्या प्रहरणाङ्गत्वं बोध्यते | यदि प्रकरणे ऽग्न्यादयो देवता भवेयुः, तदा तत्प्रकाशनेन दृष्टोर्ऽथो मन्त्रस्य लभ्येत | ततो देवताकल्पनेन तदुद्देशपूर्वकस्य प्रक्षेपस्य यागत्वं सिध्यति | तस्मात् -- देवताद्वारास्त्येवान्वयः || MJऐNय्C_३,२.१२-१३ ||

षष्ठे -द्गसूक्तवाकानामर्थानुसारेण विनि-द्घसूत्राणि -- १५-१८) /

योगाधिकरणे (सूक्तवाकन्याये) कृत्स्नोपदेशाद् उभयत्र सर्ववचनम् / Jऐम्_३,२.१५ /

यथार्थं वा शेषभूतसंस्कारात् / Jऐम्_३,२.१६ /

वचनाद् इति चेत् / Jऐम्_३,२.१७ /

प्रकरणाविभागाद् उभे प्रति कृत्स्नशब्दः / Jऐम्_३,२.१८ /

START MJऐNय् ३,२.१४-१५

षष्ठाधिकरणमारचयति -

प्रहृतेरखिलः सूक्तवाको ऽङ्गं स्याद्विभज्य वा / समाख्या कृत्स्नगा तेन विभक्तस्याङ्गता नहि // MJऐNय्_३,२.१४ //

दर्शपूर्णिमयोर्देवाननुसृत्य विभज्यताम् / आख्यां लिङ्गेन बाधित्वा भागे नाम निरुच्यते // MJऐNय्_३,२.१५ //

पूर्वोदाहृते मन्त्रे सूक्तवाकसमाख्या कृत्स्नमन्त्रविषया | याज्ञिकः कृत्स्ने तच्छब्दप्रयोगात् | ततः सर्वो ऽपि प्रहरणाङ्गम् - इति चेत् | न | लिङ्गेन समाख्याया बाधितत्वात् | तस्मिन्मत्रे पूर्णमासदेवताम्नानं कस्मिंश्चिद्भागे दृश्यते- ऽअग्नीषोमाविदं हविरजुषेताम्ऽ इति | भागान्तरे तु दर्शदेवताम्नानम्- ऽइन्द्राग्नी इदं हविरजुषेताम्ऽ इति, ऽइन्द्र इदं हविरजुवतऽ इति, ऽमहेन्द्र इदं हविरजुषतऽ इति च | इम्द्राग्नीन्द्रमहेन्द्राः पुरुषभेदेन दर्शे व्यवस्थिताः | तथा सति मन्त्रलिङ्गेन तत्तद्भागवत्तत्तत्काले व्यवतिष्ठते | सूक्तवाकशब्दश्च भागे यौगिकः | ऽसूक्तं वक्तिऽ इति तद्व्युत्पत्तेः | यागकाले तत्तन्मन्त्रेण सम्यगुक्तं देवं वक्तीत्यर्थः | अत एव ब्राह्मणेन व्याख्यातम्- ऽअग्निरिदं हविरजुवतेत्याह, यो आयाक्ष्म देवतास्ता अरीरधामेति बावैतदाहऽ इति | अरीरधामाऽराधितांस्तुष्टानकुर्मेत्यर्थः | तस्मादयं विभज्य विनियुज्यते || MJऐNय्C_३,२.१४-१५ ||

(सप्तप्ते काम्ययाज्यानुवाक्यानां काम्यमात्राङ्गताधिकरणे सूत्रम्-) /

लिङ्गक्रमसमाख्यानात् काम्ययुक्तं समाम्नातम् / Jऐम्_३,२.१९ /

START MJऐNय् ३,२.१६-१८

सप्तमाधिकरणमारचयति-

ऐन्द्राग्नादीष्टयः काम्या याज्या अप्युदिताः क्रमात् / काण्डयोस्ता यथालिङ्गं संचार्या नियमो ऽथवा // MJऐNय्_३,२.१६ //

लिङ्गं क्रमसमाख्याभ्यां प्रबलं तद्वशादमूः / अकाम्यास्वपि संचार्या याज्याः सर्वत्र का क्षतिः // MJऐNय्_३,२.१७ //

समाख्यानात्काण्डयोगः क्रमादिष्टिषु योजनम् / अपेक्षते देवमात्रं शक्तिः काम्यैकगास्ततः // MJऐNय्_३,२.१८ //

काम्येष्टयस्तत्काण्डे क्रमेणाऽम्नाताः- ऽऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेत्, यस्य सजाता वीयुःऽ इत्यादिना | सजाता ज्ञातयः | वीयुर्विगता विप्रतिपन्ना इत्यर्थः | ऽइद्राग्नी रोचनऽ - इत्यादिके मन्त्रकाण्डे याज्यानुवाक्याः क्रमेणाऽम्नाताः | तत्र ऽइदं काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डम्ऽ इति याज्ञिकानां समाख्ययो ऽवगम्यते | तयोरिष्टिकाण्डमन्त्रकाण्डयोः प्रथमायामिष्टौ प्रथमपठिते याज्यानुवाक्ये इत्यादिव्यवस्था क्रमेण क्रियते | मन्त्रगतं त्वैन्द्राग्नलिङ्गं काम्यायां नित्यायां चैन्द्राग्नेष्टौ ते याज्यानुवाक्ये विनियुङ्क्ते | लिङ्गं च प्रबलमिति सर्वत्र तयोर्विनियोगः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- नात्र लिङ्गेन क्रमसमाख्ये बाधितुं शक्येते | उपजीव्यत्वात | इन्द्राग्निदेवतारूपमात्रप्रकाशनं लिङ्गम् | न च तावन्मात्रेण मन्त्रकर्मणोरङ्गाङ्गिभावः | ततः समाख्याबलान्मन्त्रकाण्डकर्मकाण्डयोः संबन्धावगतौ सामान्येन मन्त्रकर्मणोः संबन्धो ऽवगम्यते | विशेषतस्तु ऽअस्मिन्प्रथमे कर्मण्ययं मन्त्रः प्रथमःऽ इति क्रमादवगम्यते | ननु - ऽऐन्द्राग्नेष्टावैन्द्राग्नमन्त्रः, वैश्वानरेष्टौ वैश्वानरमन्त्रःऽ इत्येतादृशी विशेषो लिङ्गेनैवावगम्यते- इति चेत् | न | लिङ्गसाधारण्ये क्रमापेक्षणात् | ᳚ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर्वपेद्भ्रातृव्यवान्᳚इति द्वितीयेष्टिरपि | तत्रैन्द्राग्नी पठितौ | मन्त्रकाण्डे ऽपि᳚इन्द्राग्नी नवतिम्᳚इत्यादिकमपरमैन्द्राग्नं याज्यानुवाक्यायुगलमाम्नातम् | न हि तत्र क्रममन्तरेण निर्णेतुं शक्यम् | न च क्रमेणैव तत्सिद्धेर्लिङ्गमप्रयोजकमिति वाच्यम् | क्वचिल्लिङ्गस्यैव व्यवस्थापकत्वात् | ऐन्द्राबार्हस्पत्येष्टिरकैवाऽम्नाता- ऽयं कामयेत राजन्यमनयोद्धो जायेत वृत्रान्घ्नंश्चरेत्-इति तस्मा एनमैन्द्राबार्हस्पत्यं चरुं निर्वपेत्ऽ इति | यं राजपुत्रं जायमानं प्रति राज्ञः पुरोहितस्य च काम एवं भवति- ऽअयं मातृगर्भे देवकृतविघ्नेन केनाप्यप्रतिबद्धो जायताम् | जातश्च शत्रून्मारयन्संचरेत्ऽ इति | तद्राजपुत्रार्थेयमिष्टिः | मन्त्रकाण्डे तदिष्टिक्रमे याज्यापुरोनुवाक्ये इन्द्राबृहस्पतिदेवताके द्विविधे आम्नाते | ऽइदं वामास्ये हविः- ऽ - इत्येकं युगलम् | ऽअस्मे इन्द्राबृहस्पतीऽ - इत्यादिकमपरम् | तयोः प्रथमयुगलस्य क्रमेण विनियोगे ऽपि द्वितीययुगलं लिङ्गेनैव विनियोक्तव्यम् | तस्मात्- क्रमसमाख्यासहकृतेन काम्येष्टिष्वेवैता याज्यानियम्यन्ते || MJऐNय्C_३,२.१६-१८ ||

(अष्टमे, आग्नीध्नोपस्थाने प्राकृतानां मन्त्राणां विनियोगाधिकरणे सूत्राणि २०-२३) /

अधिकारे च मन्त्रविधिर् अतदाख्येषु शिष्टत्वात् / Jऐम्_३,२.२० /

तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् / Jऐम्_३,२.२१ /

अनर्थकश् चोपदेशः स्याद् असम्बन्धात् फलवता / Jऐम्_३,२.२२ /

सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् / Jऐम्_३,२.२३ /

START MJऐNय् ३,२.१९-२०

अष्टमाधिकरणमारचयति - आग्नेय्याऽग्नीध्रमित्यग्निदेवताका ऋचो ऽखिलाः / उपस्थाने प्रयोक्तव्याः प्रकृता एव ता उत // MJऐNय्_३,२.१९ //

साधारण्येन शब्दोक्तेः सर्वाभिस्तदुपस्थितिः / विशेषे विधिसंक्रान्त्या प्रकृताभिरितीष्यताम् // MJऐNय्_३,२.२० //

ज्योतिष्टोमे श्रूयते - ऽआग्नेय्याऽग्नीध्रमुपतिष्ठतेऽ इति | तत्र- आग्नीधनामकस्य मण्डपस्य यदुपस्थानं तत्, यया च कयाचिदृचा दाशतयीगतयाग्निसंबन्धिन्या कर्तव्यम् | ऽअग्निर्देवता यस्या ऋचः साऽग्नेयीऽ इति साधारणोक्तावृग्विशेषस्याप्रतीतेः- इति चेत् | मैवम् | क्रतुप्रकरणपठितानामाग्नेयीनामृचां क्रतुप्रयुक्तव्यापारसाधनत्वं प्रकरणादेवावगतम् | ऽको ऽसौ व्यापारःऽ इति विशेषबुभुत्सायाम् ऽआग्नीध्रोपस्यानरूपो ऽयम्, इति बोधयन्नयं विधिर्विशेषमात्रे संक्रामतीति लाघवम् | अप्रकृतानां क्रतूपयुक्तव्यापारसाधनत्वं तद्व्यापारविशेषष्चेत्युभयमनेन बोध्यत इति गौरवम् | तस्मात्प्रकृताभिराग्नेपीभिस्तदुपस्थानम् | एवम् ऽऐन्द्या सदो वैष्णव्या हविर्धानम्ऽ इत्यत्र सदोहविर्धाननामकयोर्मण्डपयोरुपस्थाने प्रकृतानामेवैन्द्रीणां वष्णैवीनां च प्रयोग इति द्रष्टव्यम् || MJऐNय्C_३,२.१९-२० ||

(नवमे भक्षमन्त्राणां यथालिङ्गं ग्रहणादौ विनियोगाधिकरणे सूत्रे २४-२५) /

लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थतानुवाकस्य / Jऐम्_३,२.२४ /

तस्य रूपोपदेशाभ्याम् अपकर्षो ऽर्थस्य चोदितत्वात् / Jऐम्_३,२.२५ /

नवमाधिकरणमारचयति -

भक्षेहीत्यनुवाको ऽयं सर्वो भक्षणगाम्युत / ग्रहणादौ यथायोगं विभज्य व्यवतिष्ठते // MJऐNय्_३,२.२१ //

अविधेर्ग्रहणादीनां भक्षणे निखिलो ऽस्तु सः / अर्थाक्षिप्तेषु तेष्वेव यथालिङ्गं विभज्यते // MJऐNय्_३,२.२२ //

ज्योतिष्टोमे हुतस्य सोमस्य शेषभक्षणं विहितम् | अत एवाऽम्नातम् - ऽअभिषुत्याऽहवनीये हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि सोमं भक्षयन्तिऽ इति | तस्मिन्मक्षणे ग्रहणावेक्षणनिगरणसम्यग्जरणरूपाश्चत्वारो व्यापाराः सन्ति | मन्त्रच्च ऽभक्षेहिऽ- इत्याद्यनुवाके समाम्नातः | तत्र भक्षणं यथा साक्षाच्चोदितं, न तथा ग्रहणावेक्षणनिगरणसम्यग्जरणानि चोदितानि | न चाविहितेषु मन्त्रो विनियोगमर्हति | समाख्या तु ऽभक्षानुवाकःऽ इत्येवंरूपा भक्षणमात्रविषया | तस्मात्कृत्स्नस्याप्यनुवाकस्य भक्षण एव विनियोगः- इति प्राप्ते, - ब्रूमः- अविहितान्यपि ग्रहणादीन्यर्थाक्षिप्तानि | तद्व्यतिरेकेण भक्षणासंभवात् | अतस्तेष्वनुवाको यथालिङ्गं विभज्य विनियोक्तव्यः | तत्र ऽभक्षेहिऽ- इत्यारभ्य ऽअश्विनोस्त्वा बाहुभ्यां साध्यासम्ऽ | इत्यन्तो ग्रहणं प्रकाशयति | ऽएहिऽ इत्याह्वानस्य बाहुभ्यां स्वीकरवाणिऽ इत्येतस्य च दर्शनात् | ऽनृचक्षसंत्वा देव सोम सुचक्षा अवख्येषम्ऽ इत्ययं भागो ऽवेक्षणं प्रकाशयति | ऽशोभनचक्षुरहं मनुष्येषु मख्यातं त्वामवेक्षिषीयऽ इत्यभिधानात् | ऽहिन्व मे गात्राऽ- इत्यादिः ऽमा मे ऽवाङ्नाभिमतिगाःऽऐत्यन्तः सम्यग्जरणं प्रकाशयति | गात्रप्रीणनेनाधोभागे नाम्यतिक्रमणनिषेधेन च तदवगमात् | जरणं नार्थाक्षिप्तम्, तेन विनापि भक्षसिद्धेः- इति सेत् | न | जरणपर्यन्तस्यैव सार्थकभक्षणत्वात् | न च - जरणे पुरुषव्यापाराभावः | सम्यगुपवेशनादेर्जरणार्थत्वात् | ऽमन्द्राभिभूतिःऽ - इत्यादिः ऽभक्षयामिऽ इत्यन्तो भक्षणं प्रकाशयति | तस्मात्- लिङ्गेन समाख्यां बाधित्वा विनियोगः कर्तव्यः || MJऐNय्C_३,२.२१-२२ ||

(दशमे मन्द्राभिभूतिरित्यादेरेकमन्त्रताधिकरणे सूत्रम् - )

गुणाभिधानान् मन्द्रादिर् एकमन्त्रः स्यात् तयोर् एकार्थसंयोगात् / Jऐम्_३,२.२६ /

START MJऐNय् ३,२.२३-२४

दशमाधिकरणमारचयति-

मन्द्रेति वसुमद्वेति द्वयं तर्पणभक्षयोः / विभक्तव्यमुताशेषं तृप्तिसंयुक्तभक्षणे // MJऐNय्_३,२.२३ //

लिङ्गाद्विभागो मैवं नो तृप्तिर्भक्षणतो ऽन्यतः / लिङ्गस्यासंभवे वाक्यशेषात्सर्वे ऽस्तु भक्षणे // MJऐNय्_३,२.२४ //

ऽमन्द्राभिभूतिःऽ - इत्यादिः ऽजुषाणा सोमस्य तृप्यतुऽ इत्यन्तो भागो हृष्टाया अरुचिमभिभवन्त्याः सोमं सेवमानाया जिह्वायास्तृप्तिं प्रकाशयति | ऽवसुमद्गणस्यऽ- इत्यादिः ऽभक्षयामिऽ इत्यन्तो भागो भक्षणप्रकाशकः | तत्र पूर्वबल्लिङ्गेन विभज्य विनियोगः- इति चेत् | मैवम् | न खलु तृप्तिर्भक्षणादन्येन व्यापारेण जायते | किं तर्हि-भक्षणामुनिष्पादिनी हि सा | तथा सति कस्मिन्व्यापारे तृप्तिप्रकाशको भागो विनियुज्येत | ततो लिङ्गेन विनियोगासंभवाद्भक्षणवाक्यस्य शेषस्तृप्तिप्रकाशकभागो भविष्यति | उपयुक्तश्च तत्रायं भागः | तृप्तिसहितभक्षणप्रकाशनेन पुरुषोत्साहजननात् | तस्मान्मन्द्रादिः सर्वो भक्षणे विनियुज्यते || MJऐNय्C_३,२.२३-२४ ||

(एकादशे, इन्द्रपीतस्येत्यादिमन्त्राणां विनियोगाधिकरणे सूत्रे २७ -२८) /

लिङ्गविशेषनिर्देशात् समानविधानेष्व् अनैन्द्राणाम् अमन्त्रत्वम् / Jऐम्_३,२.२७ /

यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं हि दर्शयति / Jऐम्_३,२.२८ /

START MJऐNय् ३,२.२५-२७

एकादशाधिकरणमारचयति -

इन्द्रपीतस्येति मक्षमन्त्रांशः किमिहैन्द्रके / केवले ऽन्यत्र वोहाच्च सर्वत्रोत यर्थाश्रुतम् // MJऐNय्_३,२.२५ //

ऐन्द्र एव समर्थत्वात्तूष्णीमेवान्यभक्षणम् / ऊहो वान्येषु कर्मैक्ये ऽप्यस्त्यूहो भक्षभेदतः // MJऐNय्_३,२.२६ //

इन्द्रेण यस्मिन्सवने सोमः पीत इतीरणात् / सवनस्थेषु सर्वेषु मन्त्रो ऽनूहेन पठ्यताम् // MJऐNय्_३,२.२७ //

भक्षमन्त्रे कश्चिदंशः ऽइन्द्रपीतस्यऽ इत्येवंविधः श्रूयते | तत्र- ऽइन्द्रेण पूतस्य सोमस्य शेषं भक्षयामिऽ इत्यर्थो भवति | तथा सत्यस्य मन्त्रस्येन्द्रप्रदानशेषभक्षण एव समर्थत्वात्तत्रैवायं मन्त्रो विनियुज्यते, न तु मैत्रावरुणादिशेषभक्षणे | तस्मादमन्त्रकमेव तद्भक्षणम्, इत्येकः पूर्वपक्षः | ऽइन्द्रपीतस्यऽ इति पदस्यासमर्थत्वे ऽपि ऽमित्रावरुणपीतस्यऽ इत्येषमूहे सति सामर्थ्ये भविष्यति | ननु-आग्नेययागस्य प्रकृतित्वात्तद्वतस्य ऽअग्नये जुष्टम्ऽ | इति मन्त्रस्य विकृतौ सौर्ये चरौ ऽसूर्याय जुष्टम्ऽ इत्येवमूहः क्रियते | इह तु कर्मैक्यान्नोहः- इति चेत् | न | कर्मभेद इव भक्षभेदे ऽप्यूहितुं शक्यत्वात् | इति द्वितीयः पूर्वपक्षः | ऽइन्द्रपीतस्यऽ इत्यत्र बहुव्रीहिर्द्रष्टव्यः | तत्पुरूषत्वे ऽसमासस्यऽ (पा.सू. ६.१.१२३) इति सूत्रेणान्तोदात्तत्वप्रसङ्गात् | आद्युदात्तं ह्येतत्पदमाम्नातम् | इन्द्रप्रतिपादिकं तु स्वत आद्युदात्तम् | तथा सति ऽबहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम्ऽ[पा.सू. ६.२.१] इति सूत्रेण पूर्वपदप्रकृतिस्वरविधानात्समस्तपदमप्याद्युदात्तमेव संपद्यते | ऽइन्द्रेण पीतः सोमो यस्मिन्सवनेऽ इति विग्रहात्सवनपरत्वे सति ऽऐन्द्रभक्षण एवऽ इति नियन्तुमसमर्थत्वात्सर्वभक्षणेष्वनूहेनैवायं मन्त्रः प्रयोक्तव्य इति राद्धान्तः || MJऐNय्C_३,२.२५-२७ ||

(द्वादशे, अभ्युन्नीतसोमभक्षणाधिकरणे सूत्राणि २९-३१) /

पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषाम् उपलक्षणं द्विशेषत्वात् / Jऐम्_३,२.२९ /

अपनयाद् वा पूर्वस्यानुपलक्षणम् / Jऐम्_३,२.३० /

ग्रहणाद् वापनयः स्यात् / Jऐम्_३,२.३१ /

START MJऐNय् ३,२.२८-३०

द्वादशाधिकरणमारचयति-

ऊहपक्षे यदूह्यं तच्चिन्त्यते न्यायपञ्चके / इन्द्रे हुते ऽथ तच्छेषे होत्रकैश्चमसस्थिते // MJऐNय्_३,२.२८ //

सोमो ऽभ्युन्नीय देवेभ्यो हुत्वा संभक्ष्यते तदा / इन्द्रो न लक्ष्यो लक्ष्यो वा न शेषे ऽन्यार्थता यतः // MJऐNय्_३,२.२९ //

उन्नीत एव संबद्धो न पूर्वो देवतान्तरैः / अत इन्द्रस्य सिद्ध्यर्थे लक्ष्यो ऽसावितरैः सह // MJऐNय्_३,२.३० //

पूर्वाधिकरणे यो ऽयमूहरूपो द्वितीयः पूर्वपक्षः, तत्प्रसंङ्गात्कृत्वाचिन्तारूपेण न्यायपञ्चकेनोहविषयश्चिन्त्यते | मैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंसिपोत्रादय ऋत्विजो होत्रकाः | तेषां च सन्ति चमसाः | पात्रविशेषस्थिताः सोमरसाश्चमसाः | तैर्वषट्कारानुवषट्कारयोर्होतव्यम् | चमसानामैन्द्रत्वाद्धोतुर्वषट्कारे प्रथममिन्द्रो हुतः | अनन्तरं चमसस्थिते हुतशेषे पुनः सोमान्तरमभ्युन्नीय देवतान्तरेभ्यो होत्रका अनुवषट्कारे जुह्वति | तत्र मैत्रावरुणः ऽमित्रं वयं हवामहेऽ - इति मन्त्रेण मित्रावरुणौ यजति | ब्राह्मणाच्छंसी ऽइन्द्र त्वा वृषभं वयम्ऽ - इति मन्त्रेणेन्द्रं यजति | पोता ऽमरुतो यस्य हि क्षयेऽ- इति मन्त्रेण मरुतो यजति | एवं हुत्वा पश्चात्सोमो भक्ष्यते | तस्मिन्भक्षणे ऽमित्रावरुणपीतस्यऽ इति मन्त्र ऊहनीयः | तदानीम् ऽइन्द्रमित्रावरुणपीतस्यऽ इत्येवं मित्रावरुणाभ्यां सह नेन्द्र उपलक्षणीयः | कुतः | इन्द्रशेषे पुनरभ्युन्नीतस्य तेन सह मित्रावरुणाद्यर्थत्वे सति तस्य शेषस्येन्द्रसंबन्धराहित्यात् | पुनरुन्नीतस्यैवान्यार्थत्वम्, न पूर्वस्य- इति चेत् | न | उन्नयनकाले ऽमित्रावरुणाद्यर्थो ऽयम्ऽ इति संकल्पाभावात् | प्रदानकाले तु पूर्वशेषेण सहैव मित्रावरुणादिभ्यः प्रदीयते | तस्मात्- इन्द्रसंबन्धराहित्यान्नेन्द्रो लक्षणीयः- इति प्राप्ते - ब्रूमः- मा भूत्संकल्पः, तथाप्युन्नयनं करिष्यमाणं मैत्रावरुणादियागार्थमेव | न तु तस्य पूर्वानुष्ठितेन्द्रयागार्श्चत्वं संभवति | तस्मादुन्नीतो मित्रावरुणादिसंबद्धशेष इन्द्रसंबद्ध एवेत्युभयभक्षणे मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्रो ऽप्युपलक्षणीयः || MJऐNय्C_३,२.२८-३० ||

(त्रयोदशे पात्नीवतमक्षण इन्द्रादीनामनुपलक्षणाधिकरणे सूत्रे ३२-३३) /

पात्नीवते तु पूर्ववत् / Jऐम्_३,२.३२ /

ग्रहणाद् वापनीतं स्यात् / Jऐम्_३,२.३३ /

START MJऐNय् ३,२.३१-३३

त्रयोदशाधिकरणमारचयति -

द्विदेवशेष आदित्यस्थाल्या आग्रयणाभिधाम् / स्थालीं प्राप्तस्ततः पात्नीवतस्य ग्रहणे सति // MJऐNय्_३,२.३१ //

तद्भक्षणे द्विदेवाः किं सार्धे पात्नीवतेन ते / उपलक्ष्या न वा पूर्वन्यायेनास्तूपलक्षणम् // MJऐNय्_३,२.३२ //

अन्य आग्रयणात्पात्नीवतो नैतस्य विद्यते / आकाङ्क्षा पूर्वदेवेषु पत्नीवानेव लक्ष्यते // MJऐNय्_३,२.३३ //

ऐन्द्रवायवादयो द्विदेवत्याः | तेषां शेष आदित्यस्थालीमागच्छति, पुनरपि तस्याः स्थाल्या आग्रयणस्थालीमागच्छति | तस्या आग्रयणस्थाल्याः पात्नीवतो गृह्यते | तस्य पात्नीवतस्य भक्षण इन्द्रवाय्वादय उपलक्षणीयाः | पूर्वाधिकरणे यथा मित्रावरुणादिभिः सहेन्द्र उपलक्षितः, तद्वत् - इति प्राप्ते, - ब्रूमः- ऽयदुपांशु पात्रेण पात्नीवतमाग्रयणाद्गृह्णातिऽ इत्याग्रयणपात्रस्यापादानत्वश्रवणात्ततो निःसृतसोमरसस्य तत्संबन्धे ऽपेते सति पश्चात्पत्नीवद्देवतायै ग्रहणं भवति | तथा सत्यत्यन्तभिन्नस्य पात्नीवतस्य पूर्वदेवेष्वाकाङ्क्षा नास्ति | पुनरभ्यन्नीतस्तु सोम ऐन्द्रशेषेण संसृष्टः | तस्य संसृष्टस्य भक्षणे मैत्रावरुणादीनामिवेन्द्रस्यापि संबन्धो नापैतीति वैषम्यम् | तस्मात्पात्नीवतभक्षण इन्द्रवाध्वादयो नोपलक्षणीयाः || MJऐNय्C_३,२.३१-३३ ||