आर्यशूरविरचिता बोधिसत्त्वावदानमालापरपर्याया

Jआतकमाला

ओम् नमः श्रीसर्वबुद्धबोधिसत्त्वेभ्यः //

श्रीमन्ति सद्गुणपरिग्रहमङ्गलानि कीर्त्यास्पदान्यनवगीतमनोहराणि / पूर्वप्रजन्मसु मुनेश्चरिताद्भु तानि भक्त्या स्वकाव्यकुसुमाञ्जलिनार्चयिष्ये // Jम्_१.१ //

श्लाध्यैरमीभिरभिलक्षितचिन्हभूतैरादेशितो भवति यत्सुगतत्वमार्गः / स्यादेव रूक्षमनसामपि च प्रसादो धर्म्याः कथाश्च रमणीयतरत्वमीयुः // Jम्_१.२ //

लोकार्थमित्यभिसमीक्ष्य करिष्यते ऽयं श्रुत्यार्षयुक्त्यविगुणेन पथा प्रयत्नः / लोकोत्तमस्य चरितातिशयप्रदेशैः स्वं प्रातिभं गमयितुं श्रुतिवल्लभत्वम् // Jम्_१.३ //

स्वार्थोद्यतैरपि परार्थचरस्य यस्य नैवान्वगम्यत गुणप्रतिपत्तिशोभा / सर्वज्ञ इत्यवितथाक्षरदीप्तकीर्ति मूर्ध्ना नमे तमसमं सहधर्मसंघम् // Jम्_१.४ //

१ व्याघ्रीजातकम्

सर्वसत्त्वेष्वकारणपरमवत्सलस्वभावः सर्वभूतात्मभूतः पूर्वजन्मस्वपि स भगवानिति बुद्धे भगवति परः प्रसादः कार्यः // तद्यथानुश्रूयते - रत्नत्रयगुरुभिः प्रतिपत्तिगुणाभिराधितगुरुभिर्गुणप्रविचयगुरुभिरस्मद्गुरुभिः परिकीर्त्यमानमिदं भगवतः पूर्वजन्मावदानम् /

बोधिसत्त्वः किलायं भगवान्भूतः प्रतिज्ञातिशयसदृशैर्दानप्रियवचनार्थचर्याप्रभृतिभिः प्रज्ञापरिग्रहनिरवद्यैः कारूण्यनिस्यन्दैर्लोकमनुगृह्णन् स्वधर्माभिरत्युपनतशुचिवृत्तिन्युदितोदिते महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार / स कृतसंस्कारक्रमो जातकर्मादिभिरभिवर्धमानः (Vऐद्य २) प्रकृतिमेधावित्वात्सानाथ्यविशेषाज्ज्ञानकौतूहलादकौसीद्याच्च नचिरेणैवाष्टादशसु विद्यास्थानेषु स्वकुलक्रमाविरुद्धासु च सकलासु कलास्वाचार्यकं पदमवाप /

स ब्रह्मवद् ब्रह्मविदां बभूव राजेव राज्ञां बहुमानपात्रम् / साक्षात्सहस्राक्ष इव प्रजानां ज्ञानार्थिनामर्थचरः पितेव // Jम्_१.५ //

तस्य भाग्यगुणातिशयसमावर्जितो महां ल्लाभसत्कारयशोविशेषः प्रादुरभूत् / धर्माभ्यासभावितमतिः कृतप्रव्रज्यापरिचयस्तु बोधिसत्त्वो न तेनाभिरेमे /

स पूर्वचर्यापरिशुद्धबुद्धिः कामेषु दृष्ट्वा बहुदोषजातम् / गार्हस्थ्यमस्वास्थ्यमिवावधूय कंचिद्वनप्रस्थमलंचकार // Jम्_१.६ //

स तत्र निःसङ्गतया तया (च) प्रज्ञावदातेन शमेन चैव / प्रत्यादिदेशेव कुकार्यसङ्गाद्विश्लिष्टशिष्टोपशमं नृलोकम् // Jम्_१.७ //

मैत्रीमयेण प्रशमेन तस्य विस्यन्दिनेवानुपरीतचित्ताः / परस्परद्रोहनिवृत्तभावास्तपस्विवद् व्यालमृगा विचेरुः // Jम्_१.८ //

आचारशुद्ध्या निभृतेन्द्रियत्वात्संतोषयोगात्करुणागुणाच्च / असंस्तुतस्यापि जनस्य लोके सो ऽभूत् प्रियस्तस्य यथैव लोकः // Jम्_१.९ //

अल्पेच्छभावात्कुहनानभिज्ञस्त्यक्तस्पृहो लाभयशःसुखेषु / स देवतानामपि मानसानि प्रसादभक्तिप्रवणानि चक्रे // Jम्_१.१० //

श्रुत्वाथ तं प्रव्रजितं मनुष्या गुणैस्तदीयैरवबद्धचित्ताः / विहाय बन्धूंश्च परिग्रहांश्च तच्छिष्यतां सिद्धिमिवोपजग्मुः // Jम्_१.११ //

शीले शुचाविन्द्रियभावनायां स्मृत्यप्रमोषे प्रविविक्ततायाम् / मैत्र्यादिके चैव मनःसमाधौ यथाबलं सो ऽनुशशास शिष्यान् // Jम्_१.१२ //

अथ कदाचित्स महात्मा परिनिष्पन्नभूयिष्ठे पृथूभूते शिष्यगणे प्रतिष्ठापिते ऽस्मिन्कल्याणे वर्त्मन्यवतारिते नैष्क्रम्यसत्पथं लोके संवृतेष्विवापायद्वारेषु राजमार्गीकृतेष्विव सुगतिमार्गेषु दृष्टधर्मसुखविहारार्थं तत्कालशिष्येणाजितेनानुगम्यमानो योगानुकूलान् पर्वतदरीनिकुञ्जाननुविचचार /

अथात्र व्याघ्रवनितां ददर्श गिरिगह्वरे / प्रसूतिक्लेशदोषेण गतां निस्पन्दमन्दताम् // Jम्_१.१३ //

परिक्षामेक्षणयुगां क्षुधा छाततरोदरीम् / आहारमिव पश्यन्तीं बालान्स्वतनयानपि // Jम्_१.१४ //

स्तन्यतर्षादुपसृतान्मातृविस्रम्भनिर्व्यथान् / रोरूयितरवैः क्रूरैर्भर्त्सयन्तीं परानिव // Jम्_१.१५ //

बोधिसत्त्वस्तु तां दृष्ट्वा धीरो ऽपि करुणावशात् / चकम्पे परदुःखेन महीकम्पादिवाद्रिराट् // Jम्_१.१६ //

महत्स्वपि स्वदुःखेषु व्यक्तधैर्याः कृपात्मकाः / मृदुनाप्यन्यदुःखेन कम्पन्ते यत्तदद्भुतम् // Jम्_१.१७ //

अथ स बोधिसत्त्वः ससंभ्रमाम्रेडितपदं स्वभावातिशयव्यञ्जकं करुणाबलसमाहिताक्षरं शिष्यमुवाच - वत्स वत्स

पश्य संसारनैर्गुण्यं मृग्येषा स्वसुतानपि / लङ्घितस्नेहमर्यादा भोक्तुमन्विच्छति क्षुधा // Jम्_१.१८ //

अहो बतातिकष्टेयमात्मस्नेहस्य रोद्रता / येन मातापि तनयानाहारयितुमिच्छति // Jम्_१.१९ //

आत्मस्नेहमयं शत्रुं को वर्धयितुमहति / येन कुर्यात् पदन्यासमीदृशेष्वपि कर्मसु // Jम्_१.२० //

तच्छीघ्रमन्विष्यतां तावत्कुतश्चिदस्याः क्षुद्दुःखप्रतीकारहेतुर्यावन्न तनयानात्मानं चोपहन्ति / अहमपि चैनां प्रयतिष्ये साहसादस्मान्निवारयितुम् / स तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य प्रक्रान्तस्तदाहारान्वेषणपरो बभूव / अथ बोधिसत्त्वस्तं शिष्यं सव्यपदेशमतिवाह्य चिन्तामापेदे -

संविद्यमाने सकले शरीरे कस्मात्परस्मान्मृगयामि मांसम् / यादृच्छिकी तस्य हि लाभसंपत् कार्यात्ययः स्याच्च तथा ममायम् // Jम्_१.२१ //

अपि च /

निरात्मके भेदिनि सारहीने दुःखे कृतध्ने सतताशुचौ च / देहे परस्मायुपयुज्यमाने न प्रीतिमान्यो न विचक्षणः सः // Jम्_१.२२ //

स्वसौख्यसङ्गेन परस्य दुःखमुपेक्ष्यते शक्तिपरिक्षयाद्वा / न चान्यदुःखे सति मे ऽस्ति सौख्यं सत्यां च शक्तौ किमुपेक्षकः स्याम् // Jम्_१.२३ //

सत्यां च शक्तौ मम यद्युपेक्षा स्यादाततायिन्यपि दुःखमग्ने / कृत्वेव पापं मम तेन चित्तं दह्येत कक्षं महताग्निनेव // Jम्_१.२४ //

तस्मात्करिष्यामि शरीरकेण तटप्रपातोद्गतजीवितेन / संरक्षणं पुत्रवधाच्च मृग्या मृग्याः सकाशाच्च तदात्मजानाम् // Jम्_१.२५ //

किं च भूयः -

सदर्शनं लोकहितोत्सुकानामुत्तेजनं मन्दपराक्रमाणाम् / संहर्षणं त्यागविशारदानामाकर्षणं सज्जनमानसानाम् // Jम्_१.२६ //

विषादनं मारमहाचमूनां प्रसादनं बुद्धगुणप्रियाणाम् / व्रीडोदयंस्वार्थपरायणानां मात्सर्यलोभोपहतात्मनां च // Jम्_१.२७ //

श्रद्धापनं यानवराश्रितानां विस्मापनं त्यागकृतस्मयानाम् / विशोधनं स्वर्गमहापथस्य त्यागप्रियाणामनुमोदि नॄणाम् // Jम्_१.२८ //

कदा नु गात्रैरपि नाम कुर्यां हितं परेषामिति यश्च मे ऽभूत् / मनोरथस्तत्सफलीक्रियां च संबोधिमग्र्यामपि चाविदूरे // Jम्_१.२९ //

अपि च /

न स्पर्धया नैव यशो ऽभिलाषान्न स्वर्गलाभान्न च राज्यहेतोः / नात्यन्तिके ऽप्यात्मसुखे यथायं ममादरो ऽन्यत्र परार्थसिद्धेः // Jम्_१.३० //

तथा ममानेन समानकालं लोकस्य दुःखं च सुखोदयं च / हर्तुं च कर्तुं च सदास्तु शक्तिस्तमः प्रकाशं च यथैव भानोः // Jम्_१.३१ //

दृष्टे गुणे ऽनुस्मृतिमागतो वा स्पष्टः कथायोगमुपागतो वा / सर्वप्रकारं जगतो हितानि कुर्यामजस्रं सुखसंहितानि // Jम्_१.३२ //

एवं स निश्चित्य परार्थसिद्ध्यै प्राणात्यये ऽप्यापतितप्रमोदः / मनांसि धीराण्यपि देवतानां विस्मापयन्स्वां तनुमुत्ससर्ज // Jम्_१.३३ //

अथ सा व्याघ्री तेन बोधिसत्त्वस्य शरीरनिपातशब्देन समुत्थापितकौतूहलामर्षा विरम्य स्वतनयवैशसोद्यमात्ततो नयने विचिक्षेप / दृष्टै व च बोधिसत्त्वशरीरमुद्गतप्राणं सहसाभिसृत्य भक्षयितुमुपचक्रमे / अथ स तस्य शिष्यो मांसमनासाद्यैव प्रतिनिवृत्तः कुत्रोपाध्याय इति विलोकयंस्तद्बोधिसत्त्वशरीरमुद्गतप्राणं तया व्याघ्रयुवत्या भक्ष्यमाणं दर्दश / स (Vऐद्य ६) तत्कर्मातिशयविस्मयात्प्रतिव्यूढशोकदुःखावेगस्तद्गुणाश्रयबहुमानमिवोद्गिरन्निदमात्मगतं ब्रुवाणः शोभेत /

अहो दयास्य व्यसनातुरे जने स्वसौख्यनैःसङ्ग्यमहो महात्मनः / अहो प्रकर्षं गमिता स्थितिः सतामहो परेषां मृदिता यशःश्रियः // Jम्_१.३४ //

अहो पराक्रान्तमपेतसाध्वसं गुणाश्रयं प्रेम परं प्रदर्शितम् / अहो नमस्कारविशेषपात्रतां प्रसह्य नीतास्य गुणातनुस्तनुः // Jम्_१.३५ //

निसर्गसौम्यस्य वसुंधराधृतेरहो परेषां व्यसनेष्वमर्षिता / अहो मदीया गमिता प्रकाशतां खटुङ्कता विक्रमसंपदानया // Jम्_१.३६ //

अनेन नाथेन सनाथतां गतं न शोचितव्यं खलु सांप्रतं जगत् / पराजयाशङ्कितजातसंभ्रमो ध्रुवं विनिश्चासपरो ऽद्य मन्मथः // Jम्_१.३७ //

सर्वथा नमो ऽस्त्वस्मै महाभागाय सर्वभूतशरण्यायातिविपुलकारुण्यायाप्रमेयसत्त्वाय भूतार्थबोधिसत्त्वाय महासत्त्वायेति / अथ स तमर्थं सब्रह्मचारिभ्यो निवेदयामास /

तत्कर्मविस्मितमुखैरथ तस्य शिष्यैर्गन्धर्वयक्षभुजगैस्त्रिदशाधिपैश्च / माल्याम्बराभरणचन्दनचूर्णवर्षैश्छन्ना तदस्थिवसुधा वसुधा बभूव // Jम्_१.३८ //

तदेवं सर्वसत्त्वेष्वकारणपरमवत्सलस्वभावः सर्वभूतात्मभूतः पूर्वजन्मस्वपि स भगवानिति बुद्धे भगवति परः प्रसादः कार्यः / जातप्रसादैश्च बुद्धे भगवति परा प्रीतिरुत्पादयितव्या / एवमायतनगतो नः प्रसाद इत्येवमप्युन्नेयम् / तथा सत्कृत्य धर्मः श्रोतव्यः / एवं दुष्करशतसमुदानीतत्वात् करुणावर्णे ऽपि वाच्यमेवं स्वभावातिशयस्य निष्पादिका परानुग्रहप्रवृत्तिहेतुः करुणेति /

इति व्याघ्रीजातकं प्रथमम्

२. Śइबिजातकम्

दुष्करशतसमुदानीतो ऽयमस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः / तद्यथानुश्रूयते-

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवानपरिमितकालाभ्यासात्सात्मीभूतोपचितपुण्यकर्मा कदाचिच्छिबीनां राजा बभूव / स बाल्यात्प्रभृत्येव बृद्धोपासनरतिर्विनयानुरक्तो ऽनुरक्तप्रकृतिः प्रकृतिमेधावित्वादनेकविद्याधिगमविपुलतरमतिरुत्साहमंत्रप्रभाव[प्रभुत्व]शक्तिदैवसंपन्नः स्वा इव प्रजाः प्रजाः पालयति स्म /

तस्मिंस्त्रिवर्गानुगुणा गुणौघाः संहर्षयोगादिव संनिविष्टाः / समस्तरूपा विबभुर्न चासुर्विरोधसंक्षोभविपन्नशोभाः // Jम्_२.१ //

विडम्बनेवाविनयोद्धतानां दुर्मेधसामापदिवातिकष्टा / अल्पात्मनां या मदिरेव लक्ष्मीर्बभूव सा तत्र यथार्थनामा // Jम्_२.२ //

उदारभावात्करुणागुणाच्च वित्ताधिपत्याच्च स राजवर्यः / रेमे ऽर्थिनामीप्सितसिद्धिहर्षादक्लिष्टशोभानि मुखानि पश्यन् // Jम्_२.३ //

अथ स राजा दानप्रियत्वात्समन्ततो नगरस्य सर्वोपकरणधनधान्यसमृद्धा दानशालाः कारयित्वा स्वमाहात्म्यानुरूपं यथाभिप्रायसंपादितं सोपचारं मनोहरमनतिक्रान्तकालसुभगं दानवर्षं कृतयुगमेघ इव ववर्ष / अन्नमन्नार्थिभ्यः, पानं पानार्थिभ्यः, शयनासनवसनभोजनगन्धमात्यरजतसुवर्णादिकं तत्तदर्थिभ्यः / अथ तस्य राज्ञः प्रदानौदार्यश्रवणाद्विस्मितप्रमुदितहृदया नानादिगभिलक्षितदेशनिवासिनः पुरुषास्तं देशमुपजग्मुः /

परीत्य कृत्स्नं मनसा नृलोकमन्येष्वलब्धप्रणयावकाशाः / तमर्थिनः प्रीतमुखाः समीयुर्महाह्रदं वन्यगजा यथैव // Jम्_२.४ //

अथ स राजा समन्ततः समापततो लाभाशाप्रमुदितमनसः पथिकजननेपथ्यप्रच्छादितशोभस्य वनीपकजनस्य

विप्रोषितस्येव सुहृज्जनस्य संदर्शनात्प्रीतिविजृम्भिताक्षः / याच्ञां प्रियाख्यानमिवाभ्यनन्दद्दत्त्वा च तुष्टयार्थिजनं जिगाय // Jम्_२.५ //

दानोद्भवः कीर्तिमयः सुगन्धस्तस्यार्थिनां वागनिलप्रकीर्णः / मदं जहारान्यनराधिपानां गन्धद्विपस्येव परद्विपानाम् // Jम्_२.६ //

अथ कदाचित्स राजा दानशालाः समनुविचरंस्तृप्तत्वादर्थिजनस्य प्रविरलं याचकजनसंपातमभिसमीक्ष्य दानधर्मस्यानुत्सर्पणान्न तुष्टिमुपजगाम /

तर्ष विनिन्ये ऽर्थिजनस्तमेत्य न त्वर्थिनः प्राप्य स दानशौण्डः / न ह्यस्य दानव्यवसायमर्थी याच्ञाप्रमाणेन शशाक जेतुम् // Jम्_२.७ //

तस्य बुद्धिरभवत् - अतिसभाग्यास्ते सत्पुरुषविशेषा ये विस्रम्भनिर्यन्त्रणप्रणयमर्थिभिः स्वगात्राण्यपि याच्यन्ते / मम पुनः प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरवचनसंतर्जित इवार्थिजनो धनमात्रके ऽप्रगल्भप्रणयः संवृत्त इति /

अथ क्षितीशस्य तमत्युदारं गात्रेष्वपि स्वेषु निवृत्तसङ्गम् / विज्ञाय दानाश्रयिणं वितर्कं पतिप्रिया स्त्रीव मही चकम्पे // Jम्_२.८ //

अथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनादकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किमिदमिति समुत्पतितवितर्कस्तस्य राज्ञ इमं वितर्कातिशयं धरणीतलचलननिमित्तमवेत्य विस्मयावर्जितहृदयश्चिन्तामापेदे /

दानातिहर्षोद्धतमानसेन वितर्कितं किं स्विदिदं नृपेण / आबध्य दानव्यवसायकक्ष्यां स्वगात्रदानस्थिरनिश्चयेन // Jम्_२.९ //

तन्मीमांसिष्ये तावदेनमिति / अथ तस्य राज्ञः पषंदि निषण्णस्यामात्यगणपरिवृतस्य समुचितायां कृतायामर्थिजनस्य कः किमिच्छतीत्याह्वानावघोषणायामुद्धाट्यमानेषु कोशाध्यक्षाधिस्थितेषु (Vऐद्य ९) मणिकनकरजतधननिचयेषु विश्लेष्यमाणासु पुटासु विविधवसनपरिपूर्णगर्भासु समुपावर्त्यमानेषु विनीतविविधवाहनस्कन्धप्रतिष्ठितयुगेषु विचित्रेषु यानविशेषेषु प्रवृत्तसंपाते ऽर्थिजने शक्रो देवानामिन्द्रो वृद्धमन्धं ब्राह्मणरूपमभिनिर्माय राज्ञश्चक्षुःपथे प्रादुरभवत् / अथ तस्य राज्ञः कारूण्यमैत्रीपरिभावितया धीरप्रसन्नसौम्यया प्रत्युद्गत इव परिष्वक्त इव च दृष्ट्या केनार्थ इत्युपनिमन्त्र्यमाणः क्षितिपानुचरैर्नृपतिसमोपमुपेत्य जयाशीर्वचनपुरःसरं राजानमित्युवाच -

दूरादपश्यन्स्थविरो ऽभ्युपेतस्त्वच्चक्षुषो ऽर्थी क्षितिपप्रधान / एकेक्षणेनापि हि पङ्कजाक्ष गम्येत लोकाधिप लोकयात्रा // Jम्_२.१० //

अथ स बोधिसत्त्वः सममिलषितमनोरथप्रसिद्ध्या परं प्रीत्युत्सवमनुभवन् किस्विदिदं सत्यमेवोक्तं ब्राह्मणेन स्यादुत विकल्पाभ्यासान्मयैवमवधारितमिति जातविमर्शश्चक्षुर्याच्ञाप्रियवचनश्रवणतृषितमतिस्तं चक्षुर्याचनकमुवाच -

केनानुशिष्टस्त्वमिहाभ्युपेतो मां याचितुं ब्राह्मणमुख्य चक्षुः / सुदुस्त्यजं चक्षुरिति प्रवादः संभावना कस्य मयि व्यतीता // Jम्_२.११ //

अथ स ब्राह्मणवेषधारी शक्रो देवेन्द्रस्तस्य राज्ञ आशयं विदित्वोवाच -

शक्रस्य शक्रप्रतिमानुशिष्ट्या त्वां याचितुं चक्षुरिहातगो ऽस्मि / संभावनां तस्य ममैव चाशां चक्षुःप्रदानात्सफलीकुरुष्व // Jम्_२.१२ //

अथ स राजा शक्रसंकीर्तनान्नुनमस्य ब्राह्मणस्य भवित्री देवतानुभावादनेन विधिना चक्षुःसंपदिति मत्वा प्रमोदविशदाक्षरमेनमुवाच -

येनाभ्युपेतो ऽसि मनोरथेन तमेष ते ब्राह्मण पूरयामि / आकाङ्क्षमाणाय मदेकमक्षि ददामि चक्षुर्द्वयमप्यहं ते // Jम्_२.१३ //

स त्वं विबुद्धनयनोत्पलशोभितास्यः संपश्यतो व्रज यथाभिमतं जनस्य / स्यात् किं नु सो ऽयमुत नेति विचारदोलालोलस्य सो ऽयमिति चोत्थितविस्मयस्य // Jम्_२.१४ //

अथ तस्य राज्ञो ऽमात्याश्चक्षुःप्रदानावसायमवेत्य ससंभ्रमावेगविषादव्यथितमनसो राजानमूचुः -

दानातिहर्षादनयमसमीक्ष्याहितोदयम् / प्रसीद देव मा मैवं न चक्षुर्दातुमर्हसि // Jम्_२.१५ //

एकस्यार्थे द्विजस्यास्य मा नः सर्वान्पराकृथाः / अलं शोकाग्निना दग्धुं सुखं संवर्धिताः प्रजाः // Jम्_२.१६ //

धनानि लक्ष्मीप्रतिबोधनानि श्रीमन्ति रत्नानि पयस्विनीर्गाः / रथान् विनीतांश्च युजः प्रयच्छ मदोर्जितश्रीललितान् द्विपान्वा // Jम्_२.१७ //

समुच्चरन्नूपुरनिस्वनानि शरत्पयोदाभ्यधिकद्युतीनि / गृहाणि सर्वर्तुसुखानि देहि मा दाः स्वचक्षुर्जगदेकचक्षुः // Jम्_२.१८ //

विमृश्यतामपि च तावन्महाराज /

अन्यदीयं कथं नाम चक्षुरन्यत्र योज्यते / अथ देवप्रभावो ऽयं त्वच्चक्षुः किमपेक्ष्यते // Jम्_२.१९ //

अपि च देव /

चक्षुषा किं दरिद्रस्य पराभ्युदयसाक्षिणा / धनमेव यतो देहि देव मा साहसं कृथाः // Jम्_२.२० //

अथ स राजा तानमात्यान्सानुनयमधुराक्षरमित्युवाच -

अदाने कुरुते बुद्धिं दास्यामीत्यभिधाय यः / स लोभपाशं प्रभ्रष्टमात्मनि प्रतिमुञ्चति // Jम्_२.२१ //

दास्यामीति प्रतिज्ञाय यो ऽन्यथा कुरुते मनः / कार्पण्यानिश्चितमतेः कः स्यात्पापतरस्ततः // Jम्_२.२२ //

स्थिरीकृत्यार्थिनामाशां दास्यामीति प्रतिज्ञया / विसंवादनरूक्षस्य वचसो नास्ति निष्कृतिः // Jम्_२.२३ //

यदपि चेष्टं देवतानुभावादेव चक्षुरस्य किं न संभवतीत्यत्र श्रूयताम् -

नैककारणसाध्यत्वं कार्याणां ननु दृश्यते / कारणान्तरसापेक्षः स्याद्देवो ऽपि विधिर्यतः // Jम्_२.२४ //

तन्न मे दानातिशयव्यवसाये विध्नाय व्यायन्तुमर्हन्ति भवन्त इति / अमात्या ऊचुः - धनधान्यरत्नानि देवो दातुमर्हति न स्वचक्षुरिति विज्ञापितमस्माभिः / तन्न देवं वयमतीर्थे प्रतारयामः / राजोवाच -

यदेव याच्येत तदेव दद्यान्नानीप्सितं प्रीणयतीह दत्तम् / किमुह्यमानस्य जलेन तोयैर्दास्याम्यतः प्रार्थितमर्थमस्मै // Jम्_२.२५ //

अथ तस्य राज्ञो दृढतरविस्रम्भप्रणयः स्नेहावेगादनपेक्षितोपचारो ऽमात्यमुख्यस्तं राजानमित्युवाच - मा तावद् भोः

या नाल्पेन तपःसमाधिविधिना संप्राप्यते केनचिद् यामासाद्य च भूरिभिर्मखशतैः कीर्ति दिवं चाप्नुयात् / संप्राप्तामतिपत्य तां नृपतितां शक्रर्द्धिविस्पर्धिनीं किं दृष्ट्वा नयने प्रदित्सति भवान्को ऽयं कुतस्त्यो विधिः // Jम्_२.२६ //

लब्धावकाशस्त्रिदशेषु यज्ञैः कीर्त्या समन्तादवभासमानः / नरेन्द्रचूडाद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिः किं लिप्समानो नु ददासि चक्षुः // Jम्_२.२७ //

अथ स राजा तममात्यं सानुनयमित्युवाच -

नायं यत्नः सार्वभौमत्वमाप्तुं नैव स्वर्गं नापवर्गं न कीर्तिम् / त्रातुं लोकानित्ययं त्वादरो मे याच्ञाक्लेशो मा च भूदस्य मोघः // Jम्_२.२८ //

अथ स राजा नीलोत्पलदलशकलरुचिरकान्ति नयनमेकं वैद्यपरिदृष्टेन विधिना शनकैरक्षतमुत्पाट्य परया प्रीत्या चक्षुर्याचनकाय प्रायच्छत् / अथ शक्रो देवेन्द्रस्तादृशमृद्ध्यभिसंस्कारं चक्रे यथा ददर्श स राजा सपरिजनस्तत्तस्य चक्षुश्चक्षुःस्थाने प्रतिष्ठितम् / अथोन्मिषितैकचक्षुषं चक्षुर्याचनकमभिवीक्ष्य स राजा परमेण प्रहर्षेण समापूर्णहृदयो द्वितीयमप्यस्मै नयनं प्रायच्छत् /

ततः स राजा नयने प्रदाय विपद्मपद्माकरतुल्यवक्त्रः / पौरैरसाधारणतुष्टिरासीत्समग्रचक्षुर्ददृशे द्विजैश्च // Jम्_२.२९ //

अन्तःपुरे ऽथ मनुजाधिपतेः पुरे च शोकाश्रुभिर्वसुमती सिषिचे समन्तात् / शक्रस्तु विस्मयमवाप परां च तुष्टिं संबोधये नृपमकम्प्यमतिं समीक्ष्य // Jम्_२.३० //

अथ शक्रस्य विस्मयावर्जितहृदयस्यैतदभवत् -

अहो धृतिरहो सत्त्वमहो सत्त्वहितैषिता / प्रत्यक्षमपि कर्मेदं करोतीव विचारणाम् // Jम्_२.३१ //

तन्नायमाश्चर्यसत्त्वश्चिरमिमं परिक्लेशमनुभवितुमर्हति / यतः प्रयतिष्ये चक्षुरस्योपायप्रदर्शनादुत्पादयितुम् / अथ तस्य राज्ञः क्रमात्संरूढनयनव्रणस्यावगीतप्रतनूभूतान्तःपुरपौरजानपदशोकस्य प्रविवेककामत्वादुद्यानपुष्करिण्यास्तीरे कुसुमभरावनतरुचिरतरुवरनिचिते मृदुसुरभिशिशिरसुखपवने मधुकरगणोपकूजिते पर्यङ्केण निषण्णस्य शक्रो देवेन्द्रः पुरस्तात्प्रादुरभवत् / क एष इति च राज्ञा पर्यनुयुक्तो ऽव्रवीत् -

शक्रो ऽहमस्मि देवेन्द्रस्त्वत्समीपमुपागतः /

राजोवाच / स्वागतम् / आज्ञाप्यतां केनार्थ इति / स उपचारपुरःसरमुक्तो राजानं पुनरुवाच -

वरं वृणीष्व राजर्षे यदिच्छसि तदुच्यताम् // Jम्_२.३२ //

अथ स राजा प्रदानसमुचितत्वादनभ्यस्तयाच्ञाकार्पण्यमार्गो विधृत्य विस्मयशौटीर्यमेनमुवाच -

प्रभूतं मे धनं शक्र शक्तिमच्च महद् बलम् / अन्धभावात्त्विदानीं मे मृत्युरेवाभिरोचते // Jम्_२.३३ //

कृत्वापि पर्याप्तमनोरथानि प्रीतिप्रसादाधिकलोचनानि / मुखानि पश्यामि न याचकानां यत्तेन मृत्युर्दयितो ममेन्द्र // Jम्_२.३४ //

शक्र उवाच - अलमलमनेन ते व्यवसायेन / सत्पुरुषा एवेदृशान्यनुप्राप्नुवन्ति / अपि च पृच्छामि तावद् भवन्तम् /

इमामवस्थां गमितस्य याचकैः कथं नु ते संप्रति तेषु मानसम् / प्रचक्ष्व तत्तावदलं निगूहितुं व्रजेश्च संप्रत्यपनीय तां यथा // Jम्_२.३५ //

राजोवाच - को ऽयमस्मान् विकत्थयितुमत्रभवतो निर्बन्धः? अपि च देवेन्द्र श्रूयताम् -

तदैव चैतर्हि च याचकानां वचांसि याच्ञानियताक्षराणि / आशीर्मयाणीव मम प्रियाणि यथा तथोदेतु ममैकमक्षि // Jम्_२.३६ //

अथ तस्य राज्ञः सत्याधिष्ठानबलात् पुण्योपचयविशेषाच्च वचनसमनन्तरमेवेन्द्रनीलशकलाक्रान्तमध्यमिव नीलोत्पलदलसदृशमेकं चक्षुः प्रादुरभवत् / प्रादुर्भूंते च तस्मिन्नयनाश्चर्ये प्रमुदितमनाः स राजा पुनरपि शक्रमुवाच -

यश्चापि मां चक्षुरयाचतैकं तस्मै मुदा द्वे नयने प्रदाय / प्रीत्युत्सवैकाग्रमतिर्यथासं द्वितीयमप्यक्षि तथा ममास्तु // Jम्_२.३७ //

अथाभिव्याहारसमनन्तरमेव तस्य राज्ञो विस्पर्धमानमिव तेन नयनेन द्वितीयं चक्षुः प्रादुरभवत् /

ततश्चकम्पे सधराधरा धरा व्यतीत्य वेलां प्रससार सागरः / प्रसक्तगम्भीरमनोज्ञनिस्वनाः प्रसस्वनुर्दुंन्दुभयो दिवौकसाम् // Jम्_२.३८ //

प्रसादरम्यं ददृशे वपुर्दिशां रराज शुद्ध्या शरदीव भास्करः / परिभ्रमच्चन्दनचूर्णरञ्जितं पपात चित्रं कुसुमं नभस्तलात् // Jम्_२.३९ //

समाययुर्विस्मयफुल्ललोचना दिवौकसस्तत्र सहाप्सरोगणाः / ववौ मनोज्ञात्मगुणः समीरणो मनस्सु हर्षो जगतां व्यजृम्भत // Jम्_२.४० //

उदीरिता हर्षपरीतमानसैर्महर्द्धिभिर्भूंतगणैः सविस्मयैः / नृपस्य कर्मातिशयस्तवाश्रयाः समन्ततः शुश्रुविरे गिरः शुभाः // Jम्_२.४१ //

अहो बतौदार्यमहो कृपालुता विशुद्धता पश्य यथास्य चेतसः / अहो स्वसौख्येषु निरुत्सुका मतिर्नमो ऽस्तु ते ऽभ्युद्गतधैर्यविक्रम // Jम्_२.४२ //

सनाथतां साधु जगद्गतं त्वया पुनर्विबुद्धेक्षणपङ्कजश्रिया / अमोघरूपा बत पुण्यसञ्चयाश्चिरस्य धर्मेण खलूर्जितं जितम् // Jम्_२.४३ //

अथ शक्रः साधु साध्वित्येनमभिसंराध्य पुनरुवाच -

न नो न विदितो राजंस्तव शुद्धाशयाशयः / एवं नु प्रतिदत्ते ते मयेमे नयने नृप // Jम्_२.४४ //

समन्ताद्योजनशतं शैलैरपि तिरस्कृतम् / द्रष्टुमव्याहता शक्तिर्भविष्यत्यनयोश्च ते // Jम्_२.४५ //

इत्युक्त्वा शक्रस्तथैव चान्तर्दधे / अथ बोधिसत्त्वो विस्मयपूर्णमनोभिर्मन्दमन्दनिमेषप्रविकसितनयनैरमात्यैरनुयातः पौरैश्चाभिवीक्ष्यमाणो जयाशीर्वचनपुरःसरैश्च ब्राह्मणैरभिनन्द्यमानः पुरवरमुच्छ्रितध्वजविचित्रपताकं प्रवितन्यमानाभ्युदयशोभमभिगम्य पर्षदि निषण्णः सभाजनार्थमभिगतस्यामात्यप्रमुखस्य ब्राह्मणवृद्धपौरजानपदस्यैवमात्मोपनायिकं धर्मं देशयामास -

को नाम लोके शिथिलादरः स्यात् कर्तुं धनेनार्थिजनप्रियाणि / दिव्यप्रभावे नयने ममेमे प्रदानपुण्योपनते समीक्ष्य // Jम्_२.४६ //

अनेकशैलान्तरितं योजनानां शतादपि / अदूरस्थितविस्पष्टं दृश्यं पश्यामि सर्वतः // Jम्_२.४७ //

परानुकम्पाविनयाभिजाताद्दानात्परः को ऽभ्युदयाभ्युपायः / यन्मानुषं चक्षुरिहैव दत्त्वा प्राप्तं मया ऽमानुषदिव्यचक्षुः // Jम्_२.४८ //

एतद्विदित्वा शिबयः प्रदानैर्भोगेन चार्थान् सफलीकुरुध्वम् / लोके परस्मिन्निह चैष पन्थाः कीर्तिप्रधानस्य सुखोदयस्य // Jम्_२.४९ //

धनस्य निःसारलघोः स सारो यद्दीयते लोकहितोन्मुखेन / निधानतां याति हि दीयमानमदीयमानं निधनैकनिष्ठम् // Jम्_२.५० //

तदेवं दुष्करशतसमुदानीतो ऽयमस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः / तथागतमाहात्म्ये पूर्ववच्च करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् - इहैव पुण्यफलप्रदर्शने चैवं सत्कृत्योपचितानि पुण्यानीहैव पुष्पमात्रमात्मप्रभावस्य कीर्तिसंततिमनोहरं प्रदर्शयन्तीति //

इति शिबिजातकं द्वितीयम् /

३. Kउल्माषपिण्डीजातकम्

चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानमस्ति विपाकमहत्त्वात् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान्कोशलाधिपतिर्बभूव / तस्योत्साहमन्त्रप्रभू [त्वशक्तिसम्पत्प्रभृतीनां प्रकर्षिणामपि राजगुणानां विभूतिमतिशिश्ये दैवसम्पद्गुणशोभा /

गुणास्तस्याधिकं रेजुर्दैवसमपद्विभूषणाः / किरणा इव चन्द्रस्य शरदुन्मीलितश्रियः // Jम्_३.१ //

तत्याज दृप्तानपि तस्य शत्रून् रक्तेव रेमे तदपाश्रितेषु / इत्यास तस्यान्यनराधिपेषु कोपप्रसादानुविधायिनी श्रीः // Jम्_३.२ //

धर्मात्मकत्वान्न च नाम तस्य परोपतापाशिवमास चेतः / भृत्यानुरागस्तु तथा जजृम्भे द्विषत्सु लक्ष्मीर्न यथास्य रेमे // Jम्_३.३ //

सो ऽनन्तरातीतां स्वजातिमनुसस्मार / तदनुस्मरणाच्च समुपजातसंवेगो विशेषवत्तरं श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यः सुखहेतुनिदानं दानमदाच्छीलसंवरमनवरतं पुपोष पोषधनियमं च पर्वदिवसेषु समाददे / अभीक्ष्णं च राजा पर्षदि स्वस्मिंश्चान्तःपुरे पुण्यप्रभावोद्भावनाल्लोकं श्रेयसि नियोक्तुकामः प्रतीतहृदयो गाथाद्वयमिति नियतार्थं बभाषे -

न सुगतपरिचर्या विद्यते स्वल्पिकापि प्रतनुफलविभूतिर्यच्छ्रुतं केवलं प्राक् / तदिदमलवणायाः शुष्करूक्षारूणायाः फलविभवमहत्त्वं पश्य कुल्माषपिण्ड्याः // Jम्_३.४ //

रथतुरगविचित्रं मत्तनागेन्द्रनीलं बलमकृशमिदं मे मेदिनी केवला च / बहु धनमनुरक्ता श्रीरुदाराश्च दाराः फलसमुदयशोभां पश्य कुल्माषपिण्ड्याः // Jम्_३.५ //

तममात्या ब्राह्मणवृद्धाः पौरमुख्याश्च कौतूहलाधूर्णितमनसो ऽपि न प्रसहन्ते स्म पर्यनुयोक्तुं किमभिसमीक्ष्य महाराजो गाथाद्वयमिदमभीक्ष्णं भाषत इति / अथ तस्य राज्ञो वाग्नित्यत्वादव्याहततरप्रणयप्रसरा देवी समुत्पन्नकौतूहला संकथाप्रस्तावागतं पर्षदि पर्यपृच्छदेनम् /

नियतमिति नरेन्द्र भाषसे हृदयगतां मुदमुद्गिरन्निव / भवति मम कुतूहलाकुलं हृदयमिदं कथितेन तेन ते // Jम्_३.६ //

तदर्हति श्रोतुमयं जनो यदि प्रचक्ष्व तत्किं न्विति भाषसे नृप / रहस्यमेवं च न कीर्त्यते क्वचित्प्रकाशमस्माच्च मयापि पृच्छ्यते // Jम्_३.७ //

अथ स राजा प्रीत्यभिस्निग्धया दृष्ट्या समभिवीक्ष्य देवीं स्मितप्रविकसितवदन उवाच -

अविभाव्य निमित्तार्थं श्रुत्वोद्गारमिमं मम / न केवलं तवैवात्र कौतूहलचलं मनः // Jम्_३.८ //

समन्तमप्येतदमात्यमण्डलं कुतूहलाघूर्णितलोलमानसम् / पुरं च सान्तःपुरमत्र तेन मे निशम्यतां येन मयैवमुच्यते // Jम्_३.९ //

सुप्तप्रबुद्ध इव जातिमनुस्मरामि यस्यामिहैव नगरे भृतको ऽहमासम् / शीलान्वितो ऽपि धनमात्रसमुच्छ्रितेभ्यः कर्माभिराधनसमर्जितदीनवृत्तिः // Jम्_३.१० //

सो ऽहं भृतिं परिभवश्रमदैन्यशालां त्राणाशयात्स्वयमवृत्तिभयाद्विविक्षुः / भिक्षार्थिनश्च चतुरः श्रमणानपश्यं वश्येन्द्रियाननुगतानिव भिक्षुलक्ष्म्या // Jम्_३.११ //

तेभ्यः प्रसादमृदुना मनसा प्रणम्य कुल्माषमात्रकमदां प्रयतः स्वगेहे / तस्याङ्करोदय इवैष यदन्यराजचूडाप्रभाश्चरणरेणुषु मे निषक्ताः // Jम्_३.१२ //

तदेतदभिसन्धाय मयैवं देवि कथ्यते / पुण्येन च लभे तृप्तिमर्हतां दर्शनेन च // Jम्_३.१३ //

अथ सा देवी प्रहर्षविस्मयविशालाक्षी सबहुमानमुदीक्षमाणा राजानमित्युवाच / उपपन्नरूपः पुण्यानामयमेवंविधो विपाकाभ्युदयविशेषः / पुण्यफलप्रत्यक्षिणश्च महाराजस्य यदयं पुण्येष्वादरः / तदेवमेव पापप्रवृत्तिविमुखः पितेव प्रजानां सम्यक्परिपालनसुमुखः पुण्यगणार्जनाभिमुखः /

यशःश्रिया दानसमृद्धया ज्वलन्प्रतिष्ठिताज्ञः प्रतिराजमूर्धसु / समीरणाकुञ्चितसागराम्वरां चिरं महीं धर्मनयेन पालय // Jम्_३.१४ //

राजोवाच - किं ह्येतद्देवि न स्यात्?

सो ऽहं तमेव पुनराश्रयितुं यतिष्ये श्रेयःपथं समभिलक्षितरम्यचिह्नम् / लोकः प्रदित्सति हि दानफलं निशम्य दास्याम्यहं किमिति नात्मगतं निशम्य // Jम्_३.१५ //

अथ स राजा देवीं देवीमिव श्रिया ज्वलन्तीमभिस्निग्धमवेक्ष्य श्रीसम्पत्तिहेतुकुतूहलहृदयः पुनरुवाच -

चन्द्रलेखेव ताराणां स्त्रीणां मध्ये विराजसे / अकृथाः किं नु कल्याणि कर्मातिमधुरोदयम् // Jम्_३.१६ //

देव्युवाच - अस्ति देव किञ्चिदहमपि पूर्वजन्मवृत्तिं समनुस्मरामीति / कथय कथयेदानीमिति च सादरं राज्ञा पर्यनुयुक्तोवाच -

बाल्ये ऽनुभूतमिव तत्समनुस्मरामि दासी सती यदहमुद्धृतभक्तमेकम् / क्षीणास्रवाय मुनये विनयेन दत्त्वा सुप्तेव तत्र समवापमिह प्रबोधम् // Jम्_३.१७ //

एतत्स्मरामि कुशलं नरदेव येन त्वन्नाथतामुपगतास्मि समं पृथिव्या / क्षीणास्रवेषु न कृतं तनु नाम किञ्चिदित्युक्तवानसि यथैव मुनिस्तथैव // Jम्_३.१८ //

अथ स राजा पुण्यफलप्रदर्शनात्पुण्येषु समुत्पादितबहुमानामभिप्रसन्नमनसं पर्षदं विस्मयैकाग्रामवेत्य नियतमीदृशं किञ्चित्समनुशशास -

अल्पस्यापि शुभस्य विस्तरमिमं दृष्ट्वा विपाकश्रियः स्यात्को नाम न दानशीलविधिना पुण्यक्रियातत्परः / नैव द्रष्टुमपि क्षमः स पुरुषः पर्याप्तवित्तो ऽपि सन् यः कार्पण्यतमिस्रयावृतमतिर्नाप्नोति दानैर्यशः // Jम्_३.१९ //

त्यक्तव्यं विवशेन यन्न च तथा कस्मैचिदर्थाय यत् तन्न्यायेन धनं त्यजन्यदि गुणं कञ्चित्समुद्भावयेत् / को ऽसौ तत्र भजेत मत्सरपथं जानन्गुणानां रसं प्रीत्याद्या विविधाश्च कीर्त्यनुसृता दानप्रतिष्ठागुणाः // Jम्_३.२० //

दानं नाम महानिधानमनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः / संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रमात्यन्तिकम् // Jम्_३.२१ //

विभवसमुदयं वा दीप्तमाज्ञागुणं वा त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा / यदभिलषति सर्वं तत्समाप्नोति दानाद् इति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात् // Jम्_३.२२ //

सारादानं दानमाहुर्धनानाम् ऐश्वर्याणां दानमाहुर्निदानम् / दानं श्रीमत्सज्जनत्वावदानं बाल्यप्रज्ञैः पांसुदानं सुदानम् // Jम्_३.२३ //

अथ सा पर्षत्तस्य राज्ञस्तद्ग्राहकं वचनं सबहुमानमभिनन्द्य प्रदानादिप्रतिपत्त्यभिमुखी बभूव /

तदेवं चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानमस्ति विपाकमहत्त्वादिति प्रसन्नचित्तेनानुत्तरे पुण्यक्षेत्र आर्यसंघे दानं ददता परा प्रीतिरुत्पादयितव्या / अदूरे ममाप्येवंविधा अतो विशिष्टतराश्च सम्पत्तय इति /

इति कुल्माषपिण्डीजातकं तृतीयम् /

४. Śरेष्ठिजातकम्

अत्ययमप्यविगणय्य दित्सन्ति सत्पुरुषाः / केन नाम स्वस्थेन न दातव्यं स्यात्? तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान्भाग्यातिशयगुणादुत्थानसम्पदा चाधिगतविपुलधनसमृद्धिरविषमव्यवहारशीलत्वाल्लोके बहुमाननिकेतभूत उदाराभिजनवाननेकविद्याकलाविकल्पाधिगमविमलतरमतिर्गुणमाहात्म्याद्राज्ञा समुपहृतसम्मानः प्रदानशीलत्वाल्लोकसाधारणविभवः श्रेष्ठी बभूव /

अर्थिभिः प्रीतहृदयैः कीर्त्यमानमितस्ततः / त्यागशौर्योन्नतं नाम तस्य व्याप दिशो दश // Jम्_४.१ //

दद्यान्न दद्यादिति तत्र नासीद्विचारदोलाचलमानसो ऽर्थी / ख्यातावदाने हि बभूव तस्मिन्विस्रम्भधृष्टप्रणयो ऽर्थिवर्गः // Jम्_४.२ //

ना ऽसौ जुगोपात्मसुखार्थमर्थं न स्पर्धया लोभपराभवाद्वा / सत्त्वार्थिदुःखं न शशाक सोढुं नास्तीति वक्तुं च ततो जुगोप // Jम्_४.३ //

अथ कदाचित्तस्य महासत्त्वस्य भोजनकाले स्नातानुलिप्तगात्रस्य कुशलोदारसूदोपकल्पिते समुपस्थितेवर्णगन्धरसस्पर्शादिगुणसमुदिते विचित्रे भक्ष्यभोज्यादिविधौ तत्पुण्यसम्भाराभिवृद्धिकामो ज्ञानाग्निनिर्दग्धसर्वक्लेशेन्धनः प्रत्येकबुद्धस्तद्गृहमभिजगाम भिक्षार्थी / समुपेत्य च द्वारकोष्ठके व्यतिष्ठत /

अशङ्किताचञ्चलधीरसौम्यमवेक्षमाणो युगमात्रमुर्व्याः / तत्रावतस्थे प्रशमाभिजातः स पात्रसंसक्तकराग्रपद्मः // Jम्_४.४ //

अथ मारः पापीयान्बोधिसत्त्वस्य तां दानसम्पदममृष्यमाणस्तद्विध्नार्थमन्तरा च तं भदन्तमन्तरा च द्वारदेहलीं प्रचलज्वालाकरालोदरमनेकपौरुषमतिगम्भीरं भयानकदर्शनं सप्रतिभयनिर्घोषं नरकमभिनिर्ममे विस्फुरद्भिरनेकैर्जनशतैराचितम् / अथ बोधिसत्त्वः प्रत्येकबुद्धं (Vऐद्य २१) भिक्षार्थिनमभिगतमालोक्य पत्नीमुवाच - भद्रे स्वयमार्याय पर्याप्तं पिण्डपातं देहीति / सा तथेति प्रतिश्रुत्य प्रणीतं भक्ष्यभोज्यमादाय प्रस्थिता / नरकमालोक्य द्वारकोष्ठकसमीपे भयविषादचञ्चलाक्षी सहसा न्यवर्तत / किमेतदिति च भर्त्रा पर्यनुयुक्ता समापतितसाध्वसापिहितकण्ठी तत्कथञ्चित्तस्मै कथयामास / अथ बोधिसत्त्वः कथमयमार्यो मद्गृहादनवाप्तभिक्ष एव प्रतियास्यतीति ससम्भ्रमं तत्तस्याः कथितमनादृत्य स्वयमेव च प्रणीतं भक्ष्यभोज्यमादाय तस्य महात्मनः पिण्डपातं प्रतिपादयितुकामो द्वारकोष्ठकसमीपमभिगतस्तमतिभीषणमन्तरा नरकं ददर्श / तस्य किं स्विदिदमिति समुत्पन्नवितर्कस्य मारः पापीयान्भवनभित्तेर्विनिःसृत्य संदृश्यमानदिव्याद्भूतवपुरन्तरिक्षे स्थित्वा हितकाम इव नामाब्रवीत् - गृहपते महारौरवनामायं महानरकः /

अर्थिप्रशंसावचनप्रलुब्धा दित्सन्ति दानव्यसनेन ये ऽर्थान् / शरत्सहस्राणि बहूनि तेषामस्मिन्निवासो ऽसुलभप्रवासः // Jम्_४.५ //

अर्थस्त्रिवर्गस्य विशेषहेतुस्तस्मिन्हते केन हतो न धर्मः / धर्मं च हत्वार्थनिबर्हणेन कथं नु न स्यान्नरकप्रतिष्ठः // Jम्_४.६ //

दानप्रसङ्गेन च धर्ममूलं घ्नता त्वयार्थं यदकारि पापम् / त्वामत्तुमभ्युद्गतमेतदस्माज्ज्वालाग्रजिह्वं नरकान्तकास्यम् // Jम्_४.७ //

तत्साधु दानाद्विनियच्छ बुद्धिमेवं हि सद्यःपतनं न ते स्यात् / विचेष्टमानैः करुणं रुदद्भिर्मा दातृभिर्गाः समताममीभिः // Jम्_४.८ //

प्रतिग्रहीता तु जनो ऽभ्युपैति निवृत्तदानापनयः सुरत्वम् / तत्स्वर्गमार्गावरणाद्विरम्य दानोद्यमात्संयममाश्रयस्व // Jम्_४.९ //

अथ बोधिसत्त्वो नूनमस्यैतद्दुरात्मनो मम दानविघ्नाय विचेष्टितमित्यवगम्य सत्त्वावष्टम्भधीरं विनयमधुराविच्छेदं नियतमित्यवोचदेनम् /

अस्मद्धितावेक्षणदक्षिणेन विदर्शितो ऽयं भवतार्यमार्गः / युक्ता विशेषेण च दैवतेषु परानुकम्पानिपुणा प्रवृत्तिः // Jम्_४.१० //

दोषोदयात्पूर्वमनन्तरं वा युक्तं तु तच्छान्तिपथेन गन्तुम् / गते प्रयासं ह्युपचारदोषैर्व्याधौ चिकित्साप्रणयो विघातः // Jम्_४.११ //

इदं च दानव्यसनं मदीयं शङ्के चिकित्साविषयव्यतीतम् / तथा ह्यनादृत्य हितैषितां ते न मे मनः सङ्कचति प्रदानात् // Jम्_४.१२ //

दानादधर्मं च यदूचिवांस्त्वमर्थं च धर्मस्य विशेषहेतुम् / तन्मानुषी नेयमवैति बुद्धिर्दानादृते धर्मपथो यथार्थः // Jम्_४.१३ //

निधीयमानः स नु धर्महेतुश्चौरैः प्रसह्याथ विलुप्यमानः / ओघोदरान्तर्विनिमग्नमूर्तिर्हुताशनस्याशनतां गतो वा // Jम्_४.१४ //

यच्चात्थ दाता नरकं प्रयाति प्रतिग्रहीता तु सुरेन्द्रलोकम् / विवर्धितस्तेन च मे त्वया ऽयं दानोद्यमः संयमयिष्यतापि // Jम्_४.१५ //

अनन्यथा चास्तु वचस्तवेदं स्वर्गं च मे याचनका व्रजन्तु / दानं हि मे लोकहितार्थमिष्टं नेदं स्वसौख्योदयसाधनाय // Jम्_४.१६ //

अथ स मारः पापीयान्पुनरपि बोधिसत्त्वं हितैषीव धीरहस्तेनोवाच -

हितोक्तिमेतां मम चापलं वा समीक्ष्य येनेच्छसि तेन गच्छ / सुखान्वितो वा बहुमानपूर्वं स्मर्तासि मां विप्रतिसारवान्वा // Jम्_४.१७ //

बोधिसत्त्व उवाच - मर्ष मर्षयतु भवान् /

कामं पतामि नरकं स्फुरदुग्रवह्निं ज्वालावलीढशिथिलावनतेन मूर्ध्ना / न त्वर्थिनां प्रणयदर्शितसौहृदानां सम्मानकालमवमाननया हरिष्ये // Jम्_४.१८ //

इत्युक्त्वा बोधिसत्त्वः स्वभाग्यबलावष्टम्भाज्जानानश्च निरत्ययतां दानस्य निवारणैकरसमवधूय स्वजनपरिजनं साध्वसानभिभूतमतिरभिवृद्धदानाभिलाषो नरकमध्येन प्रायात् /

पुण्यानुभावादथ तस्य तस्मिन्नपङ्कजं पङ्कजमुद्बभूव / अवज्ञयेवावजहास मारं यच्छुक्लया केशरदन्तपङ्कत्या // Jम्_४.१९ //

अथ बोधिसत्त्वः पद्मसंक्रमेण स्वपुण्यातिशयनिर्जातेनाभिगम्य प्रत्येकबुद्धं प्रसादसंहर्षापूर्णहृदयः पिण्डपातमस्मै प्रायच्छत् /

मनःप्रसादप्रतिबोधनार्थं तस्याथ भिक्षुर्वियदुत्पपात / वर्षञ्ज्वलंश्चैव स तत्र रेजे सविद्युदुद्द्योतपयोदलक्ष्म्या // Jम्_४.२० //

अवमृदितमनोरथस्तु मारो द्युतिपरिमोषमवाप्य वैमनस्यात् / तमभिमुखमुदीक्षितुं न सेहे सह नरकेण ततस्तिरोबभूव // Jम्_४.२१ //

तत्किमिदमुपनीतम्? एवमत्ययमप्यविगणय्य दित्सन्ति सत्पुरुषाः / केन नाम स्वस्थेन न दातव्यं स्यात्? न सत्त्ववन्तः शक्यन्ते भयादप्यगतिं गमयितुमित्येवमप्युन्नेयम् /

इति श्रेष्ठिजातकं चतुर्थम् /

५. Aविषह्यश्रेष्ठिजातकम्

न विभवक्षयावेक्षया समृद्ध्याशया वा प्रदानवैधुर्यमुपयान्ति सत्पुरुषाः / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवांस्त्यागशीलकुलविनयश्रुतज्ञानाविस्मयादिगुणसमुदितो धनदायमानो विभवसंपदा सर्वातिथित्वादनुपरतदानसत्रो लोकहितार्थप्रवृत्तो दायकश्रेष्ठः श्रेष्ठी बभूव मात्सर्यादिदोषाविषह्यो ऽविषह्य इति प्रकाशनामा /

इष्टार्थसंपत्तिविमर्शनाशात् प्रीतिप्रबोधस्य विशेषहेतुः / यथार्थिनां दर्शनमास तस्य तथार्थिनां दर्शनमास तस्य // Jम्_५.१ //

देहीति याच्ञानियतार्थमुक्तो नास्तीति नासौ गदितुं शशाक / हृतावकाशा हि बभूव चित्ते तस्यार्थसक्तिः कृपया महत्या // Jम्_५.२ //

तस्यार्थिभिर्निर्ह्रियमाणसारे गृहे बभूवाभ्यधिकप्रहर्षः / विवेद स ह्युग्रघनाननर्थानकारणक्षिप्रविरागिणो ऽर्थान् // Jम्_५.३ //

भवन्ति लोकस्य हि भूयसार्था लोभाश्रयाद् दुर्गतिमार्गसार्थाः / परात्मनोरभ्युदयावहत्वादर्थास्तदीयास्तु बभुर्यथार्थाः // Jम्_५.४ //

अथ तस्य महासत्त्वस्य यथाभिलषितैरक्लिष्टैः शिष्टोपचारविभूषणैर्विपुलैरर्थविसर्गैर्याचनकजनं समन्ततः संतर्पयतः प्रदानौदार्यश्रवणाद्विस्मयावर्जितमनाः शक्रो देवेन्द्रः प्रदानस्थिरनिश्चयमस्य जिज्ञासमानः प्रत्यहं धनधान्यरत्नपरिच्छदजातं तत्तदन्तर्धापयामास / अपि नामायं विभवपरिक्षयाशङ्कयापि मात्सर्याय प्रतार्येतेति / प्रदानाधिमुक्तस्य तु पुनर्महासत्त्वस्य

यथा यथा तस्य विनेशुरर्थाः सूर्याभिसृष्ट इव तोयलेशाः / तथा तथैनान् विपुलैः प्रदानैर्गृहात्प्रदीप्तादिव निर्जहार // Jम्_५.५ //

अथ शक्रो देवेन्द्रस्त्यागपरायणमेव तं महासत्त्वमवेत्य प्रक्षीयमाणविभवसारमपि विस्मिततरमतिस्तस्यैकरात्रेण सर्वं विभवसारमन्तर्धापयामासान्यत्र रज्जुकुण्डलाद्दात्राच्चैकस्मात् / अथ बोधिसत्त्वः प्रभातायां रजन्यां यथोचित्तं प्रतिविबुद्धः पश्यति स्म धनधान्यपरिच्छदपरिजनविभवशून्यं निष्कूजदीनं स्वभवनं राक्षसैरिवोद्वासितमनभिरामदर्शनीयं, किमिति च समुत्थितवितर्कः समनुविचरंस्तद्रज्जुकुण्डलकं दात्रं च केवलमत्र ददर्श / तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् - यदि तावत् केनचिद्याचितुमनुचितवचसा स्वविक्रमोपार्जितोपजौविना मद्गृहे प्रणय एवं दर्शितः सूपयुक्ता एवमर्थाः / अथ त्विदानीं मद्भाग्यदोषादुच्छ्रयमसहमानेन केनचिदनुपयुक्ता एव विद्रुतास्तत्कष्टम् /

चलं सौहृदमर्थानां विदितं पूर्वमेव मे / अर्थिनामेव पीडा तु दहत्यत्र मनो मम // Jम्_५.६ //

प्रदानसत्कारसुखोचिताश्चिरं विविक्तमर्थैरभिगम्य मद्गृहम् / कथं भविष्यन्ति नु ते ममार्थिनः पिपासिताः शुष्कमिवागता ह्रदम् // Jम्_५.७ //

अथ स बोधिसत्त्वः स्वधैर्यावष्टम्भादनास्वादितविषाददैन्यस्तस्यामप्यवस्थायामनभ्यस्तयाच्ञाक्रमत्वात् परान् याचितुं परिचितानपि न प्रसेहे / एवं दुष्करं याचितुमिति च तस्य भूयसी याचनकेष्वनुकम्पा बभूव / अथ स महात्मा याचनकजनस्वागतादिक्रियावेक्षया स्वयमेव तद्रज्जुकुण्डलकं दात्रं च प्रतिगृह्य प्रत्यहं तृणविक्रयोपलब्धया विभवमात्रयार्थिजनप्रणयसम्माननां चकार / अथ शक्रो देवेन्द्रस्तस्येमामविषादितां परमे ऽपि दारिद्र्ये प्रदानाभिमुखतां चावेक्ष्य सविस्मयबहुमानः संदृश्यमानदिव्याद्भुतवपुरन्तरिक्षे स्थित्वा दानाद्विच्छन्दयंस्तं महासत्त्वमुवाच - गृहपते

सुहृन्मनस्तापकरीमवस्थामिमामुपेतस्त्वमतिप्रदानैः / न दस्युभिर्नैव जलानलाभ्यां न राजभिः संह्रियमाणवित्तः // Jम्_५.८ //

तत्त्वां हितावेक्षितया ब्रवीमि नियच्छ दाने व्यसनानुरागम् / इत्थंगतः सन्नपि चेन्न दद्या यायाः पुनः पूर्वसमृद्धिशोभाम् // Jम्_५.९ //

शश्वत् कृशेनापि परिव्ययेण कालेन दृष्ट्वा क्षयमर्जनानाम् / चयेन वल्मीकसमुच्छ्रयांश्च वृद्ध्यर्थिनः संयम एव पन्थाः // Jम्_५.१० //

अथ बोधिसत्त्वः प्रदानाभ्यासमाहात्म्यं विदर्शयञ्छक्रमुवाच -

अनार्यमार्येण सहस्रनेत्र सुदुष्करं सुष्ठ्वपि दुर्गतेन / मा चैव तद्भून्मम शक्र वित्तं यत्प्राप्तिहेतोः कृपणाशयः स्याम् // Jम्_५.११ //

इच्छन्ति याच्ञामरणेन गन्तुं दुःखस्य यस्य प्रतिकारमार्गम् / तेनातुरान् कः कुलपुत्रमानी नास्तीति शुष्काशनिनाभिहन्यात् // Jम्_५.१२ //

तन्मद्विधः किं स्विदुपाददीत रत्नं धनं वा दिवि वापि राज्यम् / याच्ञाभितापेन विवर्णितानि प्रसादयेन्नार्थिमुखानि येन // Jम्_५.१३ //

मात्सर्यदोषोपचयाय यः स्यान्न त्यागचित्तं परिबृंहयेद्वा / स त्यागमेवार्हति मद्विधेभ्यः परिग्रहच्छद्ममयो विघातः // Jम्_५.१४ //

विद्युल्लतानृत्तचले धने च साधारणे नैकविघातहेतौ / दाने निदाने च सुखोदयानां मात्सर्यमार्यः क इवाश्रयेत // Jम्_५.१५ //

तद्दर्शिता शक्र मयि स्वतेयं हिताभिधानादनुकम्पितो ऽस्मि / स्वभ्यस्तहर्षं तु मनः प्रदानैस्तदुत्पथे केन धृतिं लभेत // Jम्_५.१६ //

न चात्र मन्योरनुवृत्तिमार्गे चित्तं भवानर्हति संनियोक्तुम् / न हि स्वभावस्य विपक्षदुर्गमारोढुमल्पेन बलेन शक्यम् // Jम्_५.१७ //

शक्र उवाच - गृहपते पर्याप्तविभवस्य परिपूर्णकोशकोष्ठागारस्य सम्यक्प्रवृत्तविविधविपुलकर्मान्तस्य विरूढायतेर्लोके वशीकृतैश्वर्यस्यायं क्रमो नेमां दशामभिप्रपन्नस्य / पश्य -

स्वबुद्धिविस्पन्दसमाहितेन वा यशो ऽनुकूलेन कुलोचितेन वा / समृद्धिमाकृष्य शुभेन कर्मणा सपत्नतेजांस्यभिभूय भानुवत् // Jम्_५.१८ //

जने प्रसङ्गेन वितस्य सद्गतिं प्रबोध्य हर्षं ससुहृत्सु बन्धुषु / अवाप्तसंमानविधिर्नृपादपि श्रिया परिष्वक्त इवाभिकामया // Jम्_५.१९ //

अथ प्रदाने प्रविजृम्भितक्रमः सुखेषु वा नैति जनस्य वाच्यताम् / अजातपक्षः खमिवारुरुक्षया विघातभाक्केवलया तु दित्सया // Jम्_५.२० //

यतो धनं संयमनैभृताश्रयादुपार्ज्यतां तावदलं प्रदित्सया / अनार्यताप्यत्र च नाम का भवेन्न यत्प्रदद्या विभवेष्वभाविषु // Jम्_५.२१ //

बोधिसत्त्व उवाच - अलमतिनिर्बन्धेनात्रभवतः /

आत्मार्थः स्याद्यस्य गरीयान् परकार्यात् तेनापि स्याद्देयमनादृत्य समृद्धिम् / नैति प्रीतिं तां हि महत्यापि विभूत्या दानैस्तुष्टिं लोभजयाद्यामुपभुङ्क्ते // Jम्_५.२२ //

नैति स्वर्गं केवलया यच्च समृद्ध्या दानेनैव ख्यातिमवाप्नोति च पुण्याम् / मात्सर्यादीन्नाभिभवत्येव च दोषांस्तस्या हेतोर्दानमतः को न भजेत // Jम्_५.२३ //

त्रातुं लोकान्यस्तु जरामृत्युपरीतानप्यात्मानं दित्सति कारुण्यवशेन / यो नास्वादं वेत्ति सुखानां परदुःखैः कस्तस्यार्थस्त्वद्गतया स्यादपि लक्ष्म्या // Jम्_५.२४ //

अपि च देवेन्द्र /

संपत्तिरिव वित्तानामध्रुवा स्थितिरायुषः / इति याचनकं लब्ध्वा न समृद्धिरवेक्ष्यते // Jम्_५.२५ //

एको रथश्च भुवि यद्विदधाति वर्त्म तेनापरो व्रजति धृष्टतरं तथान्यः / कल्याणमाद्यमिममित्यवधूय मार्गं नासत्पथप्रणयने रमते मनो मे // Jम्_५.२६ //

अर्थश्च विस्तरमुपैष्यति चेत्पुनर्मे हर्ता मनांसि नियमेन स याचकानाम् / एवंगते ऽपि च यथाविभवं प्रदास्ये मा चैव दाननियमे प्रमदिष्म शक्र // Jम्_५.२७ //

इत्युक्ते शक्रो देवेन्द्रः समभिप्रसादितमनाः साधु साध्वित्येनमभिसंराध्य सबहुमानस्निग्धमवेक्षमाण उवाच -

यशःसपत्नैरपि कर्मभिर्जनः समृद्धिमन्विच्छति नीचदारुणैः / स्वसौख्यसङ्गादनवेक्षितात्ययः प्रतार्यमाणश्चपलेन चेतसा // Jम्_५.२८ //

अचिन्तयित्वा तु धनक्षयं त्वया स्वसौख्यहानिं मम च प्रतारणाम् / परार्थसंपादनधीरचेतसा महत्त्वमुद्भावितमात्मसंपदः // Jम्_५.२९ //

अहो बतौदार्यविशेषभास्वतः प्रमृष्टमात्सर्यतमिस्रता हृदः / प्रदानसंकोचविरूपतां गतं धने प्रनष्टे ऽपि न यत्तदाशया // Jम्_५.३० //

न चात्र चित्रं परदुःखदुःखिनः कृपावशाल्लोकहितैषिणस्तव / हिमावदातः शिखरीव वायुना न यत्प्रदानादसि कम्पितो मया // Jम्_५.३१ //

यशः समुद्भावयितुं परीक्षया धनं तवेदं तु निगूढवानहम् / मणिर्हि शोभानुगतो ऽप्यतो ऽन्यथा न संस्पृशेद्रत्नयशोमहार्घताम् // Jम्_५.३२ //

यतः प्रदानैरभिवर्ष याचकान् ह्रदान् महामेघ इवाभिपूरयन् / धनक्षयं नाप्स्यसि मत्परिग्रहादिदं क्षमेथाश्च विचेष्टितं मम // Jम्_५.३३ //

इत्येनमभिसंराध्य शक्रस्तच्चास्य विभवसारमुपसंहृत्य क्षमयित्वा च तत्रैवान्तर्दधे /

तदेवं न विभवक्षयावेक्षया समृद्ध्याशया वा प्रदानवैधुर्यमुपयान्ति सत्पुरुषा इति /

इत्य् अविषह्यश्रेष्ठिजातकं पञ्चमम् /

६. Śअशजातकम्

तिर्यग्गतानामपि सतां महात्मनां शक्त्यनुरूपा दानप्रवृत्तिर्दृष्टा / केन नाम मनुष्यभूतेन न दातव्यं स्यात्? तद्यथानुश्रूयते -

कस्मिंश्चिदरण्यायतनप्रदेशे मनोज्ञवीरुत्तृणतरुगहननिचिते पुष्पफलवति वैडूर्यनीलशुचिवाहिन्या सरिता विभूषितपर्यन्ते मृदुशाद्वलास्तरणसुखसंस्पर्शदर्शनीयधरणीतले तपस्विजनविचरिते बोधिसत्त्वः शशो बभूव /

स सत्त्वयोगाद्वपुषश्च संपदा बलप्रकर्षाद्विपुलेन चौजसा / अतर्कितः क्षुद्रमृगैरशङ्कितश्चचार तस्मिन्मृगराजलीलया // Jम्_६.१ //

स्वचर्माजिनसंवीतः स्वतनूरुहवल्कलः / मुनिवत्तत्र शुशुभे तुष्टचित्तस्तृणाङ्कुरैः // Jम्_६.२ //

तस्य मैत्र्यवदातेन मनोवाक्कायकर्मणा / आसुर्जृम्भितदौरात्म्याः प्रायः शिष्यमुखा मृगाः // Jम्_६.३ //

तस्य गुणातिशयसंभृतेन स्नेहगौरवेण विशेषवत्तरमवबद्धहृदयास्तु ये सहाया बभूवुरुद्रः शृगालो वानरश्च, ते परस्परसंबन्धनिबद्धस्नेहा इव बान्धवा अन्योन्यप्रणयसंमाननाविरूढसौहार्दा इव च सुहृदः संमोदमानास्तत्र विहरन्ति स्म / तिर्यक्स्वभावविमुखाश्च प्राणिषु दयानुवृत्त्या लौल्यप्रशमाद्विस्मृतस्तेयप्रवृत्त्या धर्माविरोधिन्या च यशो ऽनुवृत्त्या पटुविज्ञानत्वाद्विनियमधीरया च सज्जनेष्टया चेष्टया देवतानामपि विस्मयनीया बभूवुः /

सुखानुलोमे गुणबाधिनि क्रमे गुणानुकूले च सुखोपरोधिनि / नरो ऽपि तावद्गुणपक्षसंश्रयाद्विराजते किम्वथ तिर्यगाकृतिः // Jम्_६.४ //

अभूत्स तेषां तु शशाकृतिः कृती परानुकम्पाप्रतिषद्गुरुर्गुरुः / स्वभावसंपच्च गुणक्रमानुगा यशो यदेषां सुरलोकमप्यगात् // Jम्_६.५ //

अथ कदाचित् स महात्मा सायाह्नसमये धर्मश्रवणार्थमभिगतैः सबहुमानमुपास्यमानस्तैः सहायैः परिपूर्णप्रायमंडलमादित्यविप्रकर्षाद्व्यवदायमानशोभं रूप्यदर्पणमिव त्सरुविरहितमीषत्पार्श्वापवृत्तबिम्बं शुक्लपक्षचतुर्दशीचन्द्रमसमुदितमभिसमीक्ष्य सहायानुवाच -

असावापूर्णशोभेन मण्डलेन हसन्निव / निवेदयति साधूनां चन्द्रमाः पोषधोत्सवम् // Jम्_६.६ //

तद्व्यक्तं श्वः पञ्चदशी / यतो भवद्भिः पोषधनियममभिसंपादयद्भिर्न्यायोपलब्धेनाहारविशेषेण कालोपनतमतिथिजनं प्रतिपूज्य प्राणसंधारणमनुष्ठेयम् / पश्यन्तु भवन्तः /

यत्संप्रयोगा विरहावसानाः समुच्छ्रयाः पातविरूपनिष्ठाः / विद्युल्लताभङ्गरलोलमायुस्तेनैव कार्यो दृढमप्रमादः // Jम्_६.७ //

दानेन शीलाभरणेन तस्मात् पुण्यानि संवर्धयितुं यतध्वम् / विवर्तमानस्य हि जन्मदुर्गे लोकस्य पुण्यानि परा प्रतिष्ठा // Jम्_६.८ //

तारागणानामभिभूय लक्ष्मीं विभाति यत्कान्तिगुणेन सोमः / ज्योतींषि चाक्रम्य सहस्ररश्मिर्यद्दीप्यते पुण्यगुणोच्छ्रयः सः // Jम्_६.९ //

दृप्तस्वभावाः सचिवा नृपाश्च पुण्यप्रभावात् पृथिवीश्वराणाम् / सदश्ववृत्त्या हतसर्वगर्वाः प्रीता इवाज्ञाधुरमुद्वहन्ति // Jम्_६.१० //

पुण्यैर्विहीनाननुयात्यलक्ष्मीर्विस्पन्दमानानपि नीतिमार्गे / पुण्याधिकैः सा ह्यवभर्त्स्यमाना पर्येत्यमर्षादिव तद्विपक्षान् // Jम्_६.११ //

दुःखप्रतिष्ठादयशो ऽनुबद्धादपुण्यमार्गादुपरम्य तस्मात् / श्रीमत्सु सौख्योदयसाधनेषु पुण्यप्रसङ्गेषु मतिं कुरुध्वम् // Jम्_६.१२ //

ते तथेत्यस्यानुशासनां प्रतिगृह्याभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं स्वान्स्वानालयानभिजग्मुः / अचिरगतेषु च तेषु सहायेषु स महात्मा चिन्तामापेदे /

अतिथेरभ्युपेतस्य संमानं येन तेन वा / विधातुं शक्तिरस्त्येषामत्र शोच्यो ऽहमेव तु // Jम्_६.१३ //

अस्मद्दन्ताग्रविच्छिन्नाः परितिक्तास्तृणाङ्कराः / शक्या नातिथये दातुं सर्वथा धिगशक्तिताम् // Jम्_६.१४ //

इत्यसामर्थ्यदीनेन को न्वर्थो जीवितेन मे / आनन्दः शोकतां यायाद्यस्यैवमतिथिर्मम // Jम्_६.१५ //

तत्कुत्रेदानीमिदमतिथिपरिचर्यावैगुण्ये निःसारं शरीरकमुत्सृज्यमानं कस्यचिदुपयोगाय स्यादिति विमृशन्स महात्मा स्मृतिं प्रतिलेभे / अये /

स्वाधीनसुलभमेतन्निरवद्यं विद्यते ममैव खलु / अतिथिजनप्रतिपूजनसमर्थरूपं शरीरधनम् // Jम्_६.१६ //

तत्किमहं विषीदामि?

समधिगतमिदं मयातिथेयं हृदय विमुञ्च यतो विषाददैन्यम् / समुपनतमनेन सत्करिष्याम्यहमतिथिप्रणयं शरीरकेण // Jम्_६.१७ //

इति विनिश्चत्य स महासत्त्वः परममिव लाभमधिगम्य परमप्रीतमनास्तत्रावतस्थेः /

वितर्कातिशये तस्य हृदये प्रविजृम्भिते / आविश्चक्रे प्रसादश्च प्रभावश्च दिवौकसाम् // Jम्_६.१८ //

ततः प्रहर्षादिव साचला चला मही बभूवानिभृतार्णवांशुका / वितस्तनुः खे सुरदुन्दुभिस्वना दिशः प्रसादाभरणाश्चकाशिरे // Jम्_६.१९ //

प्रसक्तमन्दस्तनिताः प्रहासिनस्तडित्पिनद्धाश्च घनाः समन्ततः / परस्पराश्लेषविकीर्णरेणुभिः प्रसक्तमेनं कुसुमैरवाकिरन् // Jम्_६.२० //

समुद्वहन्धीरगतिः समीरणः सुगन्धि नानाद्रुमपुष्पजं रजः / मुदा प्रविद्धैरविभक्तभक्तिभिस्तमर्चयामास कृशांशुकैरिव // Jम्_६.२१ //

तदुपलभ्य प्रमुदितविस्मितमनोभिर्देवताभिः समन्ततः परिकीर्त्यमानं तस्य वितर्काद्भूतं शक्रो देवेन्द्रः समापूर्यमाणविस्मयकौतूहलेन मनसा तस्य महासत्त्वस्य भावजिज्ञासया द्वितीये ऽहनि गगनतलमध्यमभिलङ्घमाने पटुतरकिरणप्रभावे सवितरि प्रस्फुलितमरीचिजालवसनासु भास्वरातपविसरावगुण्ठितास्वनालोकनक्षमासु दिक्षु संक्षिप्यमाणच्छायेष्वभिवृद्धचीरीविरावोन्नादितेषु वनान्तरेषु विच्छिद्यमानपक्षिसंपातेषु धर्मक्लमापीतोत्साहेष्वध्वगेषु शक्रो देवानामधिपतिर्ब्राह्मणरूपो भूत्वा मार्गप्रनष्ट इव क्षुत्तर्षश्रमविषाददीनकण्ठः सस्वरं प्ररुदन्नातिदूरे तेषां विचुक्रोश /

एकं सार्थात्परिभ्रष्टं भ्रमन्तं गहने वने / क्षुच्छ्रमक्लान्तदेहं मां त्रातुमर्हन्ति साधवः // Jम्_६.२२ //

मार्गामार्गज्ञाननिश्चेतनं मां दिक्संमोहात्क्वापि गच्छन्तमेकम् / कान्तारे ऽस्मिन्धर्मतर्षक्लमार्तं मा भैः शब्दैः को नु मां ह्लादयेत // Jम्_६.२३ //

अथ ते महासत्त्वास्तस्य तेन करुणेनाक्रन्दितशब्देन समाकम्पितहृदयाः ससंभ्रमा द्रुततरगतयस्तं देशमभिजग्मुः / मार्गप्रनष्टाध्वगदीनदर्शनं चैनमभिसमीक्ष्य समभिगम्योपचारपुरःसरं समाश्वासयन्त ऊचुः -

कान्तारे विप्रनष्टो ऽहमित्यलं विभ्रमेण ते / स्वस्य शिष्यगणस्येव समीपे वर्तसे हि नः // Jम्_६.२४ //

तदद्य तावदस्माकं परिचर्यापरिग्रहात् / विधायानुग्रहं सौम्य श्चो गन्तासि यथेप्सितम् // Jम्_६.२५ //

अथोद्रस्तस्य तूष्णींभावादनुमतमुपनिमन्त्रणमवेत्य हर्षसंभ्रमत्वरितगतिः सप्त रोहितमत्स्यान्समुपनीयावोचदेनम् -

मीनारिभिर्विस्मरणोज्झिता वा त्रासोत्प्लुता वा स्थलमभ्युपेताः / खेदप्रसुप्ता इव सप्त मत्स्या लब्धा मयैतान्निवसेह भुक्त्वा // Jम्_६.२६ //

अथ शृगालो ऽप्येनं यथोपलब्धमन्नजातमुपसंहृत्य प्रणामपुरःसरं सादरमित्युवाच -

एका च गोधा दघिभाजनं च केनापि संत्यक्तमिहाध्यगच्छम् / तन्मे हितावेक्षितयोपयुज्य वने ऽस्तु ते ऽस्मिन्गुणवास वासः // Jम्_६.२७ //

इत्युक्त्वा परमप्रीतमनास्तदस्मै समुपजहार /

अथ वानरः परिपाकगुणादुपजातमार्दवानि मनःशिलाचूर्णरञ्जितानीवातिपिञ्जराण्यतिरक्तबन्धनमूलानि पिण्डीगतान्याम्रफलान्यादाय साञ्जलिप्रग्रहमेनमुवाच -

आम्राणि पक्वान्युदकं मनोज्ञं छाया च सत्संगमसौख्यशीता / इत्यस्ति मे ब्रह्मविदां वरिष्ठ भुक्त्वैतदत्रैव तवास्तु वासः // Jम्_६.२८ //

अथ शशः समुपसृत्यैनमुपचारक्रियानन्तरं सबहुमानमुदीक्षमाणः स्वेन शरीरेणोपनिमन्त्रयामास -

न सन्ति मुद्गा न तिला न तण्डुला वने विवृद्धस्य शशस्य केचन / शरीरमेतत्त्वनलाभिसंस्कृतं ममोपयुज्याद्य तपोवने वस // Jम्_६.२९ //

यदस्ति यस्येप्सितसाधनं धनं स तन्नियुङ्क्ते ऽर्थिसमागमोत्सवे / न चास्ति देहादधिकं च मे धनं प्रतीच्छ सर्वस्वमिदं यतो मम // Jम्_६.३० //

शक्र उवाच -

अन्यस्यापि वधं तावत्कुर्यादस्मद्विधः कथम् / इति दर्शितसौहार्दे कथा कैव भवद्विधे // Jम्_६.३१ //

शश उवाच - उपपन्नरूपमिदमासन्नानुक्रोशे ब्राह्मणे / तदिहैव तावद्भवानास्तामस्मदनुग्रहापेक्षया यावत्कुतश्चिदात्मानुग्रहोपायमासादयामीति / अथ शक्रो देवानामिन्द्रस्तस्य भावमवेत्य तप्ततपनीयवर्णं स्फुरत्प्रतनुज्वालं विकीर्यमाणविस्फुलिङ्गप्रकरं निर्धूममङ्गारराशिमभिनिर्ममे / अथ शशः समन्ततो ऽनुविलोकयंस्तमग्निस्कन्धं ददर्श / दृष्ट्वा च प्रीतमनाः शक्रमुवाच - समधिगतो ऽयं मयात्मानुग्रहोपायः / तदस्मच्छरीरोपयोगात्सफलामनुग्रहाशां मे कर्तुंमर्हसि / पश्य महाब्राह्मण / देयं च दित्साप्रवणं च चित्तं भवद्विधेनातिथिना च योगः / नावाप्तुमेतद्धि सुखेन शक्यं तत्स्यादमोघं भवदाश्रयान्मे // Jम्_६.३२ //

इत्यनुनीय स महात्मा संमाननादरादतिथिप्रियतया चैनमभिवाद्य,

ततः स तं वह्निमभिज्वलन्तं निधिं धनार्थी सहसैव दृष्ट्वा / परेण हर्षेण समारुरोह तोयं हसत्पद्ममिवैकहंसः // Jम्_६.३३ //

तद्दृष्ट्वा परमविस्मयावर्जितमतिर्देवानामधिपतिः स्वमेव वपुरास्थाय दिव्यकुसुमवर्षपुरःसरीभिर्मनःश्रुतिसुखाभिर्वाग्भिरभिपूज्य तं महासत्त्वं कमलपलाशलक्ष्मीसमृद्धाभ्यां भासुराङ्गलीभूषणालंकृताभ्यां पाणिभ्यां स्वयमेव चैनं परिगृह्य त्रिदशेभ्यः संदर्शयामास / पश्यन्त्वत्रभवन्तस्त्रिदशालयनिवासिनो देवाः, समनुमोदन्तां चेदमतिविस्मयनीयं कर्मावदानमस्य महासत्त्वस्य /

त्यक्तं बतानेन यथा शरीरं निःशङ्कमद्यातिथिवत्सलेन / निर्माल्यमप्येवमकम्पमाना नालं परित्यक्तुमधीरसत्त्वाः // Jम्_६.३४ //

जातिः क्वेयं तद्विरोधि क्व चेदं त्यागौदार्यं चेतसः पाटवं च / विस्पष्टो ऽयं पुण्यमन्दादराणां प्रत्यादेशो देवतानां नृणां च // Jम्_६.३५ //

अहो बत गुणाभ्यासवासितास्य यथा मतिः / अहो सद्वृत्तवात्सल्यं क्रियौदार्येण दर्शितम् // Jम्_६.३६ //

अथ शक्रस्तत्कर्मातिशयविख्यापनार्थं लोकहितावेक्षी शशबिम्बलक्षणेन वैजयन्तस्य प्रासादवरस्य सुधर्मायाश्च देवसभायाः कूटागारकर्णिके चन्द्रमण्डलं चाभ्यलंचकार /

सम्पूर्णे ऽद्यापि तदिदं शशबिम्बं निशाकरे / छायामयमिवादर्शे राजते दिवि राजते // Jम्_६.३७ //

ततः प्रभृति लोकेन कुमुदाकरहासनः / क्षणदातिलकश्चन्द्रः शशाङ्क इति कीर्त्यते // Jम्_६.३८ //

ते ऽप्युद्रशृगालवानरास्ततश्च्युत्वा देवलोक उपपन्नाः कल्याणमित्रं समासाद्य //

तदेवं तिर्यग्गतानामपि महासत्त्वानां शक्त्यनुरूपा दानप्रवृत्तिर्दृष्टा / केन नाम मनुष्यभूतेन न दातव्यं स्यात्? तथा तिर्यग्गता अपि गुणवात्सल्यात् संपूज्यन्ते सद्भिरिति गुणेष्वादरः कार्य इत्येवमप्युन्नेयम् /

इति शशजातकं षष्ठम् /

७. Aगस्त्यजातकम्

तपोवनस्थानामप्यलंकारस्त्यागशौर्यं प्रागेव गृहस्थानामिति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवांल्लोकहितार्थं संसाराध्वनि वर्तमानश्चारित्रगुणविशुद्ध्यभिलक्षितं क्षितितलतिलकभूतमन्यतमं महद् ब्राह्मणकुलं गगनतलमिव शरदमलपरिपूर्णमण्डलश्चन्द्रमाः समुत्पतन्नेवाभ्यलंचकार / स यथाक्रमं श्रुतिस्मृतिविहितानवाप्य जातकर्मादीन् संस्कारानधीत्य साङ्गान्वेदान्कृत्स्नं च कल्पं व्याप्य विद्यायशसा मनुष्यलोकं गुणप्रियैर्दातृभिरभ्यर्थ्य प्रतिगृह्यमाणविभवत्वात् परां धनसमृद्धिमभिजगाम /

स बन्धुमित्राश्रितदीनवर्गान्संमाननीयानतिथीन्गुरूंश्च / प्रह्लादयामास तथा समृद्ध्या देशान्महामेध इवाभिवर्षन् // Jम्_७.१ //

विद्वत्तया तस्य यशः प्रकाशं तत्त्यागशौर्यादधिकं चकाशे / निशाकरस्येव शरद्विशुद्धं समग्रशोभाधिककान्ति बिम्बम् // Jम्_७.२ //

अथ स महात्मा कुकार्यव्यासङ्गदोषसंबाधं प्रमादास्पदभूतं धनार्जनरक्षणप्रसङ्गव्याकुलमुपशमविरोधिव्यसनशरशतलक्ष्यभूतमपर्यन्तकर्मान्तानुष्ठानपरिग्रहश्रममतृप्तिजनकं कृशास्वादं गार्हस्थ्यमवेत्य तद्दोषविविक्तसुखां च धर्मप्रतिपत्त्यनुकूलां मोक्षधर्मारम्भाधिष्ठानभूतां प्रव्रज्यामनुपश्यन् महतीमपि तां धनसमृद्धिमपरिक्लेशाधिगतां लोकसंनतिमनोहरां तृणवदपास्य तापसप्रव्रज्याविनयनियमपरो बभूव / प्रव्रजितमपि तं महासत्त्वं यशःप्रकाशत्वात् पूर्वसंस्तवानुस्मरणात् संभावितगुणत्वात् प्रशमाभिलक्षितत्वाच्च श्रेयो ऽर्थी जनस्तद्गुणगणावर्जितमतिस्तथैवाभिजगाम / स तं गृहिजनसंसर्गं प्रविवेकसुखप्रमाथिनं व्यासङ्गविक्षेपान्तरायकरमबहुमन्यमानः प्रविवेकाभिरामतया दक्षिणसमुद्रमध्यावगाढमिन्द्रनीलभेदाभिनीलवर्णैरनिलबलाकलितैरूर्मिमालाविलासैराच्छुरितपर्यन्तं सितसिकतास्तीर्णभूमिभागं पुष्पफलपल्लवालंकृतविटपैर्नानातरुभिरुपशोभितं विमलसलिलाशयप्रतीरं काराद्वीपमध्यासनादाश्रमपदश्रिया संयोजयामास /

सुतनुस्तपसा तत्र स रेजे तपसातनुः / नवचन्द्र इव व्योम्नि कान्तत्वेनाकृशः कृशः // Jम्_७.३ //

प्रशमनिभृतचेष्टितेन्द्रियो व्रतनियमैकरसो वने वसन् / मुनिरिति तनुबुद्धिशक्तिभिर्मृगविहगैरपि सो ऽन्वगम्यत // Jम्_७.४ //

अथ स महात्मा प्रदानोचितत्वात्तपोवने ऽपि निवसन् कालोपनतमतिथिजनं यथासंनिहितेन मूलफलेन शुचिना सलिलेन हृद्याभिश्च स्वागताशीर्वादपेशलाभिस्तपस्विजनयोग्याभिर्वाग्भिः संपूजयति स्म / अतिथिजनोपयुक्तशेषेण च यात्रामात्रार्थमभ्यवहृतेन तेन वन्येनाहारेण वर्तयामास /

तस्य तपःप्रकर्षात् प्रविसृतेन यशसा समावर्जितहृदयः शक्रो देवेन्द्रः स्थैर्यजिज्ञासया तस्य महासत्त्वस्य तस्मिन्नरण्यायतने तापसजनोपभोगयोग्यं मूलफलमनुपूर्वेण सर्वमन्तर्धापयामास / बोधिसत्त्वो ऽपि ध्यानप्रसृतमानसतया संतोषपरिचयादनधिमूर्च्छितत्वादाहारे स्वशरीरे चानभिष्वङ्गान्न तमन्तर्धानहेतुं मनसि चकार / स तरुणानि तरुपर्णान्यधिश्राय तैराहारप्रयोजनमभिनिष्पाद्यातृष्यमाण आहारविशेषानुत्सुकः स्वस्थमतिस्तथैव विजहार /

न क्वचिद् दुर्लभा वृत्तिः संतोषनियतात्मनाम् / कुत्र नाम न विद्यन्ते तृणपर्णजलाशयाः // Jम्_७.५ //

विस्मिततरमनास्तु शक्रो देवेन्द्रस्तस्य तेनावस्थानेन स्थिरतरगुणसंभावनस्तत्परीक्षानिमित्तं तस्मिन्नरण्यवनप्रदेशे निदाघकालानिलवत्समग्रं वीरुत्तृणतरुगणं पर्णसमृद्ध्या वियोजयामास / अथ बोधिसत्त्वः प्रत्यार्द्रतराणि शीर्णपर्णानि समाहृत्य तैरुदकस्विन्नैरनुत्कण्ठितमतिर्वर्तमानो ध्यानसुखप्रीणितमनास्तत्रामृततृप्त इव विजहार /

अविस्मयः श्रुतवतां समृद्धानाममत्सरः / संतोषश्च वनस्थानां गुणशोभाविधिः परः // Jम्_७.६ //

अथ शक्रस्तेन तस्याद्भुतरूपेण संतोषस्थैर्येण समभिवृद्धविस्मयः सामर्ष इव तस्य महासत्त्वस्य व्रतकाले हुताग्निहोत्रस्य परिसमाप्तजप्यस्यातिथिजनदिदृक्षया व्यवलोकयतो ब्राह्मणरूपमास्थायातिथिरिव नाम भूत्वा पुरस्तात्प्रादुरभूत् / स प्रीतमनाः समभिगम्य चैनं बोधिसत्त्वः स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरेणाहारकालनिवेदनेनोपनिमन्त्रयामास / तूष्णींभावात्तु तस्याभिमतमुपनिमन्त्रणमवेत्य स महात्मा

दित्साप्रहर्षविकसन्नयनास्यशोभः स्निग्धैर्मनःश्रुतिसुखैरभिनन्द्य वाक्यैः / कृच्छ्रोपलब्धमपि तच्छ्रपणं समस्तं तस्मै ददौ स्वयमभूच्च मुदेव तृप्तः // Jम्_७.७ //

स तथैव प्रविश्य ध्यानागारं तेनैव प्रीतिप्रामोद्येन तमहोरात्रमतिनामयामास //

अथ शक्रस्तस्य द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे ऽपि चाहनि तथैव व्रतकाले पुरतः प्रादुरभूत् / सो ऽपि चैनं प्रमुदिततरमनास्तथैव प्रतिपूजयामास /

दानाभिलाषः साधूनां कृपाभ्यासविवर्धितः / नैति संकोचदीनत्वं दुःखैः प्राणान्तिकैरपि // Jम्_७.८ //

अथ शक्रः परमविस्मयाविष्टहृदयस्तपःप्रकर्षादस्य प्रार्थनामात्रापेक्षं त्रिदशपतिलक्ष्मीसंपर्कमवगम्य समुत्पतितभयाशङ्कः स्वमेव वपुर्दिव्याद्भुतशोभमभिप्रपद्य तपःप्रयोजनमेनं पर्यपृच्छत् /

बन्धून्प्रियानश्रुमुखान्विहाय परिग्रहान्सौख्यपरिग्रहांश्च / आशाङ्कुशं नु व्यवसृज्य कुत्र तपःपरिक्लेशमिमं श्रितो ऽसि // Jम्_७.९ //

सुखोपपन्नान्परिभूय भोगांच्छोकाकुलं बन्धुजनं च हित्वा / न हेतुनाल्पेन हि यान्ति धीराः सुखोपरोधीनि तपोवनानि // Jम्_७.१० //

वक्तव्यमेतन्मयि मन्यसे चेत्कौतूहलं नो ऽर्हसि तद्विनेतुम् / किं नाम तद्यस्य गुणप्रवेशवशीकृतैवं भवतो ऽपि बुद्धिः // Jम्_७.११ //

बोधिसत्त्व उवाच - श्रूयतां मार्ष यन्निमित्तो ऽयं मम प्रयत्नः /

पुनः पुनर्जातिरतीव दुःखं जराविपद्वयाधिविरूपताश्च / मर्तव्यमित्याकुलता च बुद्धेर्लोकानतस्त्रातुमिति स्थितो ऽस्मि // Jम्_७.१२ //

अथ शक्रो देवेन्द्रो नायमस्मद्गतां श्रियमभिकामयत इति समाश्वासितहृदयः सुभाषितेन तेन चाभिप्रसादितमतिर्युक्तमित्यभिपूज्य तदस्य वचनं वरप्रदानेन बोधिसत्त्वमुपनिमन्त्रयामास -

अत्र ते तापसजनप्रतिरूपे सुभाषिते / ददामि काश्यप वरं तद्वृणीष्व यदिच्छसि // Jम्_७.१३ //

अथ बोधिसत्त्वो भवभोगसुखेष्वनास्थः प्रार्थनामेव दुःखमवगच्छन्सात्मीभूतसंतोषः शक्रमुवाच -

दातुमिच्छसि चेन्मह्यमनुग्रहकरं वरम् / वृणे तस्मादहमिमं देवानां प्रवरं वरम् // Jम्_७.१४ //

दारान्मनो ऽभिलषितांस्तनयान्प्रभुत्व मर्थानभीप्सितविशालतरांश्च लब्ध्वा / येनाभितप्तमतिरेति न जातु तृप्तिं लोभानलः स हृदयं मम नाभ्युपेयात् // Jम्_७.१५ //

अथ शक्रस्तया तस्य संतोषप्रवणमानसतया सुभाषिताभिव्यञ्जितया भूयस्या मात्रया संप्रसादितमतिः पुनर्बोधिसत्त्वं साधु साध्विति प्रशस्य वरेणोपच्छन्दयामास -

अत्रापि ते मुनिजनप्रतिरूपे सुभाषिते / प्रतिप्राभृतवत्प्रीत्या प्रयच्छाम्यपरं वरम् // Jम्_७.१६ //

अथ बोधिसत्त्वः क्लेशवियोगस्यैव दुर्लभतामस्य प्रदर्शयन्वरयाच्ञापदेशेन पुनरप्यस्मै धर्मं देशयासास -

ददासि मे यदि वरं सद्गुणावास वासव / वृणे तेनेममपरं देवेन्द्रानवरं वरम् // Jम्_७.१७ //

अर्थादपि भ्रंशमवाप्नुवन्ति वर्णप्रसादाद्यशसः सुखाच्च / येनाभिभूता द्विषतेव सत्त्वाः सद्वेषवह्निर्मम दूरतः स्यात् // Jम्_७.१८ //

तच्छ्रुत्वा शक्रो देवानामधिपतिर्विस्मयवशात् साधु साध्वित्येनमभिप्रशस्य पुनरुवाच -

स्थाने प्रव्रजितान्कीर्तिरनुरक्तेव सेवते / तद्वरं प्रतिगृह्णीष्व मदत्रापि सुभाषिते // Jम्_७.१९ //

अथ बोधिसत्त्वः क्लेशप्रातिकूल्यात् क्लिष्टसत्त्वसंपर्कविगर्हां व्रतिसंप्रतिग्रहापदेशेन कुर्वन्नित्युवाच -

शृणुयामपि नैव जातु बालं न च वीक्षेय न चैनमालपेयम् / न च तेन निवासखेददुःखं समुपेयां वरमित्यहं वृणे त्वाम् // Jम्_७.२० //

शक्र उवाच -

अनुकम्प्यो विशेषेण सतामापद्गतो ननु / आपदां मूलभूतत्वाद्बाल्यं चाधममिष्यते // Jम्_७.२१ //

करुणाश्रयभूतस्य बालस्यास्य विशेषतः / कृपालुरपि सन्कस्मान्न दर्शनमपीच्छसि // Jम्_७.२२ //

बोधिसत्त्व उवाच - अगत्या मार्ष / पश्यत्वत्रभवान् /

कथंचिदपि शक्येत यदि बालश्चिकित्सितुम् / तद्धितोद्योगनिर्यत्नः कथं स्यादिति मद्विधः // Jम्_७.२३ //

इत्थं चैष चिकित्साप्रयोगस्यापात्रमिति गृह्यताम् /

सुनयवदनयं नयत्ययं परमपि चात्र नियोक्तुमिच्छति / अनुचितविनयार्जवक्रमो हितमपि चाभिहितः प्रकुप्यति // Jम्_७.२४ //

इति पण्डितमानमोहदग्धे हितवादिष्वपि रोषरूक्षभावे / रभसे विनयाभियोगमान्द्याद्वद कस्तत्र हितार्पणाभ्युपायः // Jम्_७.२५ //

इत्यगत्या सुरश्रेष्ठ करुणाप्रवणैरपि / बालस्याद्रव्यभूतस्य न दर्शनमपीष्यते // Jम्_७.२६ //

तच्छ्रुत्वा शक्रः साधु साध्वित्येनमभिनन्द्य सुभाषिताभिप्रसादितमतिः पुनरुवाच -

न सुभाषितरत्नानामर्घः कश्चन विद्यते / कुसुमाञ्जलिवत्प्रीत्या ददाम्यत्रापि ते वरम् // Jम्_७.२७ //

अथ बोधिसत्त्वः सर्वावस्थासुखतां सज्जनस्य प्रदर्शयञ्छक्रमुवाच -

वीक्षेय धीरं शृणुयां च धीरं स्यान्मे निवासः सह तेन शक्र / संभाषणं तेन सहैव भूयादेतं वरं देववर प्रयच्छ // Jम्_७.२८ //

शक्र उवाच - अतिपक्षपात इव खलु ते धीरं प्रति / तदुच्यतां तावत् /

किं नु धीरस्तवाकार्षीद्वद काश्यप कारणम् / अधीर इव येनासि धीरदर्शनलालसः // Jम्_७.२९ //

अथ बोधिसत्त्वः सज्जनमाहात्म्यमस्य प्रदर्शयन्नुवाच - श्रूयतां मार्ष, येन मे धीरदर्शनमेवाभिलषते मतिः /

व्रजति गुणपथेन च स्वयं नयति परानपि तेन वर्त्मना / वचनमपि न रूक्षमक्षमां जनयति तस्य हितोपसंहितम् // Jम्_७.३० //

अशठविनयभूषणः सदा हितमिति लम्भयितुं स शक्यते / इति मम गुणपक्षपातिनी नमति मतिर्गुंणपक्षपातिनि // Jम्_७.३१ //

अथैनं शक्रः साधूपपन्नरूपमिदमिति चाभिनन्द्य समभिवृद्धप्रसादः पुनर्वरेणोपनिमन्त्रयामास -

कामं संतोषसात्मत्वात्सर्वत्र कृतमेव ते / मदनुग्रहबुद्ध्या तु ग्रहीतुं वरमर्हसि // Jम्_७.३२ //

उपकाराशया भक्त्या शक्त्या चैव समस्तया / प्रयुक्तस्यातिदुःखो हि प्रणयस्याप्रतिग्रहः // Jम्_७.३३ //

अथ तस्य परामुपकर्तुकामतामवेक्ष्य बोधिसत्त्वस्तत्प्रियहितकामतया प्रदानानुतर्षप्राबल्यमस्मै प्रकाशयन्नुवाच -

त्वदीयमन्नं क्षयदोषवर्जितं मनश्च दित्साप्रतिपत्तिपेशलम् / विशुद्धशीलाभरणाश्च याचका मम स्युरेतां वरसंपदं वृणे // Jम्_७.३४ //

शक्र उवाच - सुभाषितरत्नाकरः खल्वत्रभवान् / अपि च -

यदभिप्रार्थितं सर्वं तत्तथैव भविष्यति / ददामि च पुनस्तुभ्यं वरमस्मिन्सुभाषिते // Jम्_७.३५ //

बोधिसत्त्व उवाच -

वरं ममानुग्रहसंपदाकरं ददासि चेत्सर्वदिवौकसां वर / न माभ्युपेयाः पुनरित्यभिज्वलन्निमं वरं दैन्यनिसूदनं वृणे // Jम्_७.३६ //

अथ शक्रः सामर्षवदेनमतिविस्मयमान उवाच - मा तावद्भोः

जपव्रतेज्याविधिना तपःश्रमैर्जनो ऽयमन्विच्छति दर्शनं मम / भवान्पुनर्नेच्छति केन हेतुना वरप्रदित्साभिगतस्य मे सतः // Jम्_७.३७ //

बोधिसत्त्व उवाच - अलं ते मन्युप्रणयेन / समनुनेष्याम्यहमत्रभवन्तं देवराज न ह्यसावदाक्षिण्यानुवृत्तिर्न चाप्यबहुमानविचेष्टितमसमवधानकाम्यता वा भवति भवताम् / किं तु

निरीक्ष्य ते रूपममानुषाद्भुतं प्रसन्नकान्ति ज्वलितं च तेजसा / भवेत्प्रमादस्तपसीति मे भयं प्रसादसौम्यादपि दर्शनात्तव // Jम्_७.३८ //

अथ शक्रः प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधे / प्रभातायां च रजन्यां बोधिसत्त्वः शक्रप्रभावोपहृतं प्रभूतं दिव्यमन्नपानं ददर्श / शक्रोपनिमन्त्रणाहूतानि चानेकानि प्रत्येकबुद्धशतानि व्यायताबद्धपरिकरांश्च परिवेषणसज्जाननेकांश्च देवकुमारान् /

तेनान्नपानविधिना स मुनिर्महर्षीन् संतर्पयन्मुदमुदारतरामवाप / वृत्त्या च तापसजनोचितयाभिरेमे ध्यानाप्रमाणनियमेन शमेन चैव // Jम्_७.३९ //

तदेवं तपोवनस्थानामप्यलंकारस्त्यागशौर्यं प्रागेव गृहस्थानामिति त्यागशौर्येणालंकर्तव्य एवात्मा सत्पुरुषेणेति / दानपतिसंप्रहर्षणायामप्युन्नेयं लोभद्वेषमोहबाल्यविगर्हायां कल्याणमित्रसंपर्कगुणे संतोषकथायां तथागतमाहात्म्ये च / एवं पूर्वजन्मस्वपि सुभाषितरत्नातिशयाकरः स भगवान् प्रागेव संबुद्ध इति /

इत्यगस्त्यजातकं सप्तमम् /

८. Mऐत्रीबलजातकम्

न परदुःखातुराः स्वसुखमवेक्षन्ते महाकारुणिकाः / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल स्वमाहात्म्यकारुण्याभिप्रपन्नो जगत्परित्राणाध्याशयः, प्रदानदमनियमसौरत्यादिभिर्लोकानुग्रहानुकूलैर्गुणातिशयैरभिवर्धमानः सर्वसत्त्वमैत्रमना मैत्रबलो नाम राजा बभूव /

दुःखं सुखं वा यदभूत्प्रजानां तस्यापि राज्ञस्तदभूत्तथैव / अतः प्रजारक्षणदक्षिणो ऽसौ शस्त्रं च शास्त्रं च पराममर्श // Jम्_८.१ //

नरेन्द्रचूडाधृतशासनस्य तस्य त्वलङ्कारवदास शस्त्रम् / विस्पष्टरूपं ददृशे च शास्त्रं नयेषु लोकस्य हितोदयेषु // Jम्_८.२ //

विनिग्रहप्रग्रहयोः प्रवृत्तिर्धर्मोपरोधं न चकार तस्य / हिताशयत्वान्नयनैपुणाच्च परीक्षकस्येव पितुः प्रजासु // Jम्_८.३ //

तस्यैवं धर्मेण प्रजाः पालयतः सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिश्च परहितपरिणामनात्सविशेषोदात्तक्रमैर्बोधिसम्भारविधिभिरभिवर्धमानस्य कदाचित्कस्मिंश्चिदपराधे यक्षाणामधिपतिना स्वविषयात्प्रव्राजिता ओजोहाराः पञ्च यक्षाः परवधदक्षास्तद्विषयमभिजग्मुः / व्यपगतसर्वोपद्रवत्वाच्च नित्यप्रवृत्तविविधोत्सवं परया सम्पदा समुपेतरूपं प्रमुदिततुष्टपुष्टजनमभिसमीक्ष्य तद्विषयं तन्निवासिनां पुरुषाणामोजांस्यपहर्तुं तेषामभिलाषो बभूव /

ते परेणापि यत्नेन सम्प्रवृत्ताः स्वकर्मणि / नैव तद्विषयस्थानां हर्तुमोजः प्रसेहिरे // Jम्_८.४ //

तस्य प्रभावातिशयान्नृपस्य ममेति यत्रैव बभूव बुद्धिः / सैवास्य रक्षा परमास तस्मादोजांसि हर्तुं न विषेहिरे ते // Jम्_८.५ //

यदा च परमपि प्रयत्नं कुर्वन्तो नैव शक्नुवन्ति स्म कस्यचिद्विषयनिवासिनो जनस्यौजो ऽपहर्तुमथ तेषां परस्परमवेक्ष्यैतदभूत् / किं नु खल्विदं मार्षाः /

अस्मत्प्रभावप्रतिघातयोग्या विद्यातपःसिद्धिमया विशेषाः / न सन्ति चैषामथ चाद्य सर्वे व्यर्थाभिधानत्वमुपागताः स्मः // Jम्_८.६ //

अथ ते यक्षा ब्राह्मणवर्णमात्मानमभिनिर्माय समनुचरन्तो ददृशुः प्रत्यरण्यचरमन्यतमं गोपालकं सशाद्वले छायाद्रुममूले सोपानत्कं संनिषण्णं सपल्लवैर्वनतरुकुसुमैर्विरचितां मालामुद्वहन्तं दक्षिणतो विन्यस्तदण्डपरशुमेकाकिनं रज्जुवर्तनव्यापृतं प्रक्ष्वेडितविलासेन गायन्तमासीनम् / समुपेत्य चैनमूचुः - थथथददकाकाकाका / भो गवां संरक्षाधिकृत एवं विविक्ते निर्जनसम्पाते ऽस्मिन्नरण्ये विचरन्नेवमेकाकी कथं न बिभेषीति / स तानालोक्याब्रवीत् - कुतो वा भेतव्यमिति / यक्षा ऊचुः - किं त्वया न श्रूतपूर्वा यक्षराक्षसानां पिशाचानां वा निसर्गरौद्रा प्रकृतिरिति?

सहायमध्ये ऽपि हि वर्तमानो विद्यातपःस्वस्त्ययनैरुपेतः / येभ्यः कथञ्चित्परिमोक्षमेति शौर्यादवज्ञातभयो ऽपि लोकः // Jम्_८.७ //

तेभ्यो नृमेदःपिशिताशनेभ्यः कथं भयं ते ऽस्ति न राक्षसेभ्यः / विविक्तगम्भीरभयानकेषु सहायहीनस्य वनान्तरेषु // Jम्_८.८ //

इत्युक्ते स गोपालकः प्रहस्यैनानुवाच -

जनः स्वस्त्ययनेनायं महता परिपाल्यते / देवेन्द्रेणाप्यशक्यो ऽयं किं पुनः पिशिताशनैः // Jम्_८.९ //

तेन गेह इवारण्ये रात्रावपि यथा दिवा / जनान्त इव चैको ऽपि निर्भयो विचराम्यहम् // Jम्_८.१० //

अथैनं ते यक्षाः कुतूहलप्राबल्यात्सादरमुत्साहयन्त इवोचुः - तत्कथय कथय तावद्भद कीदृशो ऽयं युष्माकं स्वस्त्ययनविशेष इति / स तान्प्रहसन्नुवाच - श्रूयतां यादृशो ऽयमस्माकमत्यद्भूतः स्वस्त्ययनविशेषः /

कनकगिरिशिलाविशालवक्षाः शरदमलेन्दुमनोज्ञवक्त्रशोभः / कनकपरिघपीनलम्बबाहुर्वृषभनिभेक्षणविक्रमो नरेन्द्रः // Jम्_८.११ //

ईदृशो ऽस्माकं स्वस्त्ययनविशेषः / इत्युक्त्वा सामर्षविस्मयस्तान् यक्षानवेक्षमाणः पुनरुवाच - आश्चर्यं बतेदम् /

एवं प्रकाशो नृपतिप्रभावः कथं नु वः श्रोत्रपथं न यातः / अत्यद्भुतत्वादथवा श्रुतो ऽपि भवत्सु विप्रत्ययतो न रूढः // Jम्_८.१२ //

शङ्के गुणान्वेषणविक्लवो वा देशी जनो ऽसावकुतूहलो वा / विवर्जितो भाग्यपरिक्षयाद्वा कीर्त्या नरेन्द्रस्य यतो ऽभ्युपैत // Jम्_८.१३ //

तदस्ति वो भाग्यशेषं यत्तादृशाद्देशकान्तारादिहागताः स्थ / यक्षा ऊचुः - भद्रमुख कथय किंकृतो ऽयमस्य राज्ञः प्रभावो यदस्यामानुषा न प्रसहन्ते विषयवासिनं जनं हिंसितुमिति / गोपालक उवाच - स्वमाहात्म्याधिगतः प्रभावो ऽयमस्माकं महाराजस्य / पश्यत महाब्राह्मणाः

मैत्री तस्य बलं ध्वजाग्रशबलं त्वाचारमात्रं बलं नासौ वेत्ति रूषं न चाह परुषं सम्यक् च गां रक्षति / धर्मस्तस्य नयो न नीतिनिकृतिः पूजार्थमर्थः सताम् इत्याश्चर्यमयो ऽपि दुर्जनधनं गर्वं च नालम्बते // Jम्_८.१४ //

एवमादिगुणशतसमुदितो ऽयमस्माकं स्वामी / तेनास्य न प्रसहन्ते विषयनिवासिनं जनं हिंसितुमुपद्रवाः / अपि च / कियदहं वः शक्ष्यामि वक्तुम् / नृपतिगुणश्रवणकौतूहलैस्तु भवद्भिर्नगरमेव युक्तं प्रवेष्टुं स्यात् / तत्र हि भवन्तः स्वधर्मानुरागाद्व्यवस्थितार्यमर्यादं नित्यक्षेमसुभिक्षत्वात्प्रमुदितसमृद्धमनुद्धतोदात्तवेषमभ्यागतातिथिजनविशेषवत्सलं नृपतिगुणाक्षिप्तहृदयं तत्कीर्त्याश्रयाः स्तुतीर्मङ्गलमिव स्वस्त्ययनमिव च प्रहर्षादभ्यस्यन्तं जनं दृष्ट्वा राज्ञो गुणविस्तरमनुमास्यन्ते / सत्यां च गुणबहुमानोद्भावनायां तद्दिदृक्षया यूयमवश्यं तद्गुणप्रत्यक्षिणो भविष्यथेति /

अथ ते यक्षाः स्वप्रभावप्रतिघातात्तस्मिन्नाजनि सामर्षहृदया भावप्रयुक्तयापि युक्तया तया तद्गुणकथया नैव मार्दवमुपजग्मुः /

प्रायेण खलु मन्दानाममर्षज्वलितं मनः / यस्मिन्वस्तुनि तत्कीर्त्या तद्विशेषेण दह्यते // Jम्_८.१५ //

प्रदानप्रियतां तु समभिवीक्ष्य तस्य राज्ञस्ते यक्षास्तदपकारचिकीर्षवः समभिगम्य राजानं सन्दर्शनकाले भोजनमयाचन्त / अथ स राजा प्रमुदितमनास्तदधिकृतान्पुरुषान्समादिदेशक्षिप्रमभिरुचितं भोजनं ब्राह्मणेभ्यो दीयतामिति / अथ ते यक्षाः समुपहृतं राजार्हमपि भोजनं हरिततृणमिव व्याघ्रा नैव प्रत्यगृह्णन्नैवंविधं भोजनं वयमश्नीम इति / तच्छ्रुत्वा स राजा समभिगम्यैनानब्रवीत् - अथ कीदृशं भोजनं युष्माकमुपशेते? यावत्तादृशमन्विष्यतामिति / यक्षा ऊचुः -

प्रत्यग्रोष्माणि मांसानि नराणां रुधिराणि च / इत्यन्नपानं पद्माक्ष यक्षाणामक्षतव्रत // Jम्_८.१६ //

इत्युक्त्वा दंष्ट्राकरालवदनानि दीप्तपिङ्गल केकररौद्रनयनानि स्फुटितचिपिटविरूपघोणानि ज्वलदनलकपिलकेशश्मश्रूणि सजलजलधरान्धकाराणि विकृतभीषणानि स्वान्येव वपूंषि प्रत्यपद्यन्त / समभिवीक्ष्य चैनान्स राजापिशाचाः खल्विमे न मानुषास्तेनास्मदीयमन्नपानं नाभिलषन्तीति निश्चयमुपजगाम /

अथ तस्य नरेन्द्रस्य प्रकृत्या करुणात्मनः / भूयसी करुणा तेषु समभूच्छुद्धचेतसः // Jम्_८.१७ //

करुणैकतानहृदयश्च तान्यक्षाननुशोचन्नियतमीदृशमर्थं चिन्तयामास /

दयावतस्तावदिदमन्नपानं सुदुर्लभम् / प्रत्यहं च तदन्वेष्यं किन्नु दुःखमतः परम् // Jम्_८.१८ //

निर्दयस्याप्यशक्तस्य विघातैकरसः श्रमः / शक्तस्याप्यहिताभ्यासात् किंस्वित्कष्टतरं ततः // Jम्_८.१९ //

एवंविधाहारपरायणानां कारूण्यशून्याशिवमानसानाम् / प्रत्याहमेषां दहतां स्वमर्थं दुःखानि यास्यन्ति कदा नु नाशम् // Jम्_८.२० //

तत्कथमिदानीमहमेषामीदृशाहारसम्पादनादेकाहमपि तावत्परहिंसाप्राणविघातं कुर्याम्?

न हि स्मराम्यर्थितयागतानामाशाविपर्यासहतप्रभाणि / हिमानिलम्लापितपङ्कजानां समानदैन्यानि मुखानि कर्तुम् // Jम्_८.२१ //

भवतु / दृष्टम् /

स्वतः शरीरात्स्थिरपीवराणि दास्यामि मांसानि सशोणितानि / अतो ऽन्यथा को हि मम क्रमः स्यादित्यागतेष्वर्थिषु युक्तरूपः // Jम्_८.२२ //

स्वयंमृतानां हि निरूष्मकाणि भवन्ति मांसानि विशोणितानि / प्रियाणि चैषां न हि तानि सम्यग् बुभुक्षया पीडितविग्रहाणाम् // Jम्_८.२३ //

जीवतो ऽपि च कुतो ऽहमन्यस्मान्मांसमादास्ये मामभिगम्य चैते तथैव क्षुत्तर्षपरिक्षामनयनवदना निष्फलाशाप्रणयत्वादधिकतरविघातातुरमनसः कथं नाम प्रतियास्यन्ति? तदिदमत्र प्राप्तकालम् /

दुष्टव्रणस्येव सदातुरस्य कडे(ले)वरस्यास्य रुजाकरस्य / करोमि कार्यातिशयोपयोगादत्यर्थरम्यं प्रतिकारखेदम् // Jम्_८.२४ //

इति विनिश्चित्य स महात्मा प्रहर्षोद्गमस्फीतीकृतनयनवदनशोभः स्वं शरीरमुपदर्शयंस्तान्यक्षानुवाच -

अमूनि मांसानि सशोणितानि धृतानि लोकस्य हितार्थमेव / यद्यातिथेयत्वमुपेयुरद्य महोदयः सो ऽभ्युदयो मम स्यात् // Jम्_८.२५ //

अथ ते यक्षा जानन्तो ऽपि तस्य राज्ञस्तमध्याशयमत्यद्भुतत्वादश्रद्दधाना राजानमूचुः -

अर्थिनात्मगते दुःखे याच्ञादैन्येन दर्शिते / ज्ञातुमर्हति दातैव प्राप्तकालमतः परम् // Jम्_८.२६ //

अथ राजा - अनुमतमिदमेषामिति प्रमुदितमनाः सिरामोक्षणार्थं वैद्या आज्ञाप्यन्तामिति समादिदेश / अथ तस्य राज्ञो ऽमात्याः स्वमांसशोणितप्रदानव्यवसायमवेत्य सम्भ्रमामर्षव्याकुलहृदया व्यक्तमीदृशं कञ्चिदर्थं स्नेहवशादूचुः - नार्हति देवः प्रदानहर्षातिशयादनुरक्तानां प्रजानां हिताहितक्रममनवेक्षितुम् / न चैतदविदितं देवस्य / यथा -

यद्यत्प्रजानामहितोदयाय तत्तत्प्रियं मानद राक्षसानाम् / परोपरोधार्जितवृत्तितुष्टिरेवंस्वभावानघ जातिरेषाम् // Jम्_८.२७ //

सुखेष्वसक्तश्च बिभर्षि देव राज्यश्रमं लोकहितार्थमेव / स्वमांसदानव्यवसायमस्मात्स्वनिश्चयोन्मार्गमिमं विमुञ्च // Jम्_८.२८ //

असंशयं न प्रसहन्त एते त्वद्वीर्यगुप्तं नरदेव लोकम् / अनर्थपाण्डित्यहतास्तथा हि नयेन वाञ्छन्त्यनयं प्रजानाम् // Jम्_८.२९ //

मेदोवसाद्यैस्त्रिदशा मखेषु प्रीतिं हुताशाभिहुतैर्व्रजन्ति / सत्कारपूतं भवदीयमन्नं सम्पन्नमेषां किल नैव रुच्यम् // Jम्_८.३० //

कामं नास्मद्विधजनाधेयबुद्धयो देवपादाः / स्वकार्यानुरागस्त्वयमस्मानेवमुपचारपथाद् भ्रंशयति / पञ्चानाममीषामर्थे सकलं जगदनर्थीकर्तव्यमिति को ऽयं धर्ममार्गो देवस्य? अपि च / किंकृतेयमस्मास्वेवं निष्प्रणयता, केन वास्माकं स्वाम्यर्थे विनियोज्यमानानि विनिगूढपूर्वाणि मांसशोणितानि यदपरिक्षीणेष्वेवामीषु स्वानि देवो दातुमिच्छतीति / अथ स राजा तानमात्यानुवाच -

संविद्यमानं नास्तीति ब्रूयादस्मद्विधः कथम् / न दास्यामीत्यसत्यं वा विस्पष्टमपि याचितः // Jम्_८.३१ //

धर्मव्यवस्थासु पुरःसरः सन् स्वयं व्रजेयं यदि कापथेन / अस्मद्गताचारपथानुगानां भवेदवस्था मम का प्रजानाम् // Jम्_८.३२ //

यतः प्रजा एव समीक्षमाणः सारं शरीरादहमुद्धरिष्ये / कश्च प्रभावो जगदर्थसाधुर्मात्सर्यहार्याल्पहृदो मम स्यात् // Jम्_८.३३ //

यदपि चास्मत्प्रेमबहुमानावर्जितं प्रणयविस्रम्भगर्भमभिधीयते भवद्भिः - किंकृतेयमस्मास्वेवं निष्प्रणयता यदपरिक्षीणेष्वेव नो मांसशोणितेषु स्वानि देवो दातुमिच्छतीति / अत्र वो ऽनुनेष्यामि / न खलु मे युष्मासु प्रतिहतविषयः प्रणयमार्गो विस्रम्भविरहात्परिशङ्कागहनदुरवगाहो वा / किन्तु -

धने तनुत्वं क्रमशो गते वा भाग्यानुवृत्त्या क्षयमागते वा / विजृम्भमाणप्रणयः सुहृत्सु शोभेत न स्फीतधनः कृशेषु // Jम्_८.३४ //

विवर्धितेष्वर्थिजनार्थमेव संविद्यमानेषु च मे बृहत्सु / गात्रेषु मांसोपचयोन्नतेषु युष्मास्वपि स्यात्प्रणयो विरूपः // Jम्_८.३५ //

असंस्तुतानामपि न क्षमेय पीडां कथं कैव कथा भवत्सु / स्वान्येव मांसानि यतो ऽस्मि दित्सुर्मां चैव याचन्त इमे न युष्मान् // Jम्_८.३६ //

तदलमस्मदतिस्नेहाद्धर्मविघ्ननिःसाध्वसतया / अनुचितः खल्वयमत्रभवतामस्मदर्थिषु समुदाचारः / मीमांसितव्यमपि च तावदेतत्स्यात् -

स्वार्थमन्नादि दित्सन्तं कथं स्यात्प्रतिषेधयन् / साधुवृत्तिरसाधुर्वा प्रागेवैवंविधं विधिम् // Jम्_८.३७ //

तदलमनेनात्र वो निर्बन्धेन / न्यायोपपरीक्षया क्रियतामस्मत्साचिव्यसदृशमुन्मार्गावरणं मनसः / अनुमोदनानुगुणवचसः खल्वत्रभवन्तः शोभेरन्नेवमधीरनयनाः / कुतः -

नैकोपयोगस्य धनस्य तावन्न प्रत्यहं याचनका भवन्ति / एवंविधस्त्वर्थिजनो ऽधिगन्तुं न देवताराधनयापि शक्यः // Jम्_८.३८ //

एवंविधे चार्थिजने ऽभ्युपेते देहे विनाशिन्यसुखास्पदे च / विमर्शमार्गो ऽप्यनुदात्तता स्यान्मात्सर्यदैन्यं तु परा तमिस्रा // Jम्_८.३९ //

तन्न मा वारयतुमर्हन्त्यत्रभवन्त इत्यनुनीय स राजा स्वां पर्षदमाहूय वैद्यान्पञ्च सिराः स्वशरीरे मोक्षयित्वा तान् यक्षानुवाच -

धर्मकर्मणि साचिव्यं प्रीतिं च परमां मम / भवन्तः कर्तुमर्हन्ति देयस्यास्य प्रतिग्रहात् // Jम्_८.४० //

ते तथेत्युक्त्वाञ्जलिपुटैरेव राज्ञो रक्तचन्दनरसाभिताम्रं रुधिरं पातुमुपचक्रमिरे /

स पीयमानक्षतजः क्षितीशः क्षपाचरैर्हेमवपुश्चकाशे / सन्ध्यानुरक्तैर्जलभारनम्रैः पयोधरैर्मेरुरिवोपगूढः // Jम्_८.४१ //

प्रीतिप्रकर्षाद्धृतिसम्पदा च वपुर्गुणादेव च तस्य राज्ञः / मम्लौ न गात्रं न मुमूर्छ चेतः संचिक्षिपे न क्षतजं क्षरद्वा // Jम्_८.४२ //

विनीततर्षक्लमास्तु ते यक्षाः पर्याप्तमनेनेति राजानमूचुः -

अनेकदुःखायतने शरीरे सदा कृतध्ने ऽपि नराधिपस्य / गते ऽर्थिसंमाननसाधनत्वं हर्षानुकूलं ग्रहणं बभूव // Jम्_८.४३ //

अथ स राजा हर्षप्रबोधादधिकतरनयनवदनप्रसादो नीलोत्पलदलनीलविमलपत्रं रत्नप्रभोद्भासुररुचिरत्सरुं निशितं निस्त्रिंशमादाय स्वमांसानि च्छित्त्वा तेभ्यः प्रायच्छत् /

ह्रियमाणावकाशं तु दानप्रीत्या पुनः पुनः / न प्रसेहे मनस्तस्य च्छेददुःखं विगाहितुम् // Jम्_८.४४ //

आकृष्यमाणं शितशस्रपातैः प्रीत्या पुनर्दूंरमपास्यमानम् / खेदालसत्वादिव तस्य दुःखं मनःसमुत्सर्पणमन्दमासीत् // Jम्_८.४५ //

स प्रीतिमानेव निशाचरांस्तान्सन्तर्पयन्स्वैः पिशितैस्तथासीत् / क्रूराणि तेषामपि मानसानि येनासुराविष्कृतमार्दवानि // Jम्_८.४६ //

धर्मप्रियत्वात्करुणावशाद्वा त्यजन् परार्थे प्रियमात्मदेहम् / द्वेषाग्निदग्धान्यपि मानसानि प्रसादसौवर्ण्यनवानि कुर्यात् // Jम्_८.४७ //

अथ ते यक्षास्तं राजानं स्वमांसोत्कर्तनपरं तथैवास्खलितवदनप्रसादमविकम्प्यमानं मांसच्छेदवेदनाभिरभिवीक्ष्य प्रसादं विस्मयं चोपजग्मुः /

आश्चर्यमद्भुतमहो बत किंस्विदेतत् सत्यं न वेति समुदीर्णविचारहर्षाः / राजन्यमर्षमुपमृद्य मनःप्रसादं तत्संस्तुतिप्रणतिभिः प्रथयाम्बभूवुः // Jम्_८.४८ //

अलमलं देव विरम्यतां स्वशरीरपीडाप्रसङ्गात् / सन्तर्पिताः स्मस्तवानयाद्भुतया याचनकजनमनोहरया प्रतिपत्त्येति ससम्भ्रमाः सप्रणामं विनिवार्य राजानं प्रसादाश्रुपरिषिक्तवदनाः सबहुमानमुदीक्षमाणाः पुनरूचुः -

स्थाने भक्तिवशेन गच्छति जनस्त्वत्कीर्तिवाचालतां स्थाने श्रीः परिभूय पङ्कजवनं त्वत्संश्रयश्लाघिनी / व्यक्तं शक्रसनाथतामपि गता त्वद्वीर्यगुप्तामिमां द्यौः पश्यत्युदितस्पृहा वसुमतीं नो चेदहो वञ्च्यते // Jम्_८.४९ //

किं बहुना? एवंविधजनाभ्युपपन्नः सभाग्यः खलु मनुष्यलोकः / युष्मदायासाभ्यनुमोदनात्तु वयमेवात्र दग्धाः / भवद्विधजनापश्रयाच्छक्यमित्थङ्गतैरप्यात्मानं समुद्धर्तुमिति स्वदुष्करप्रतीघाताशया भवन्तं पृच्छामः -

अनादृत्य सुखप्राप्तामनुरक्तां नृपश्रियम् / किं तदत्यद्भुतं स्थानं पथानेन यदीप्ससि // Jम्_८.५० //

सर्वक्षितिपतित्वं नु धनेशत्वमथेन्द्रताम् / ब्रह्मभूयं विमोक्षं वा तपसानेन वाञ्छसि // Jम्_८.५१ //

अस्य हि व्यवसायस्य न दूरतरमीप्सितम् / श्रोतव्यं चैतदस्माभिर्बक्तुमर्हति नो भवान् // Jम्_८.५२ //

राजोवाच - श्रूयतां यदर्थो ऽयं ममाभ्युद्यमः /

प्रयत्नलभ्या यदयत्ननाशिनी न तृप्तिसौख्याय कुतः प्रशान्तये / भवाश्रया सम्पदतो न कामये सुरेन्द्रलक्ष्मीमपि किम्वथेतराम् // Jम्_८.५३ //

न चात्मदुःखक्षयमात्रकेण मे प्रयाति सन्तोषपथेन मानसम् / अमूननाथानभिवीक्ष्य देहिनः प्रसक्ततीव्रव्यसनश्रमातुरान् // Jम्_८.५४ //

अनेन पुण्येन तु सर्वदर्शितामवाप्य निर्जित्य च दोषविद्विषः / जरारुजामृत्युमहोर्मिसङ्कुलात्समुद्धरेयं भवसागराज्जगत् // Jम्_८.५५ //

अथ ते यक्षाः प्रसादसंहर्षिततनुरुहाः प्रणम्य राजानमूचुः - उपपन्नरूपमेवंविधस्य व्यवसायातिशयस्येदं कर्म / तन्न दूरे भवद्विधानामभिप्रायसम्पद इति निश्चितमनसो विज्ञापयामः -

कामं लोकहितायैव तव सर्वो ऽयमुद्यमः / स्वहितात्यादरं त्वेषां स्मर्तुमर्हसि नस्तदा // Jम्_८.५६ //

अज्ञानाच्च यदस्माभिरेवमायासितो भवान् / स्वमप्यर्थमपश्यद्भिर्मृष्यतामेव तच्च नः // Jम्_८.५७ //

आज्ञामपि च तावन्नस्त्वमनुग्रहपद्धतिम् / सचिवानामिव स्वेषां विस्रब्धं दातुमर्हसि // Jम्_८.५८ //

अथ स राजा प्रसादमृदूकृतहृदयान्मत्वैनानुवाच - उपकारः खल्वयं नायासो ममेत्यलमत्र वो ऽक्षमाशङ्कया / अपि च -

एवंविधे धर्मपथे सहायान्किं विस्मरिष्याम्यधिगम्य बोधिम् / युष्माकमेव प्रथमं करिष्ये विमोक्षधर्मामृतसंविभागम् // Jम्_८.५९ //

अस्मत्प्रियं चाभिसमीक्षमाणैर्हिंसा भवद्भिर्विषवद्विवर्ज्या / लोभः परद्रव्यपरिग्रहेषु वाग्गर्हिता मद्यमयश्च पाप्मा // Jम्_८.६० //

अथ ते यक्षास्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधिरे / स्वमांसशोणितप्रदाननिश्चयसमकालमेव तु तस्य महासत्त्वस्य /

विकम्पमाना बहुधा वसुन्धरा विधूर्णयामास सुवर्णपर्वतम् / प्रसस्वनुर्दुन्दुभयश्च तद्गता द्रुमाश्च पुष्पं ससृजुर्विकम्पनात् // Jम्_८.६१ //

तदभ्रवद्व्योमनि मारुतेरितं पतत्रिसेनेव वितानवत्क्वचित् / विसृत्य माला ग्रथितेव कुत्रचित्समं समन्तान्नृपतेर्व्यकीर्यत // Jम्_८.६२ //

निवारयिष्यन्निव मेदिनीपतिं समुद्धतावेगतया महार्णवः / जलैः प्रकृत्यभ्यधिकक्रमस्वनैः प्रयाणसौजस्कवपुर्व्यरोचत // Jम्_८.६३ //

किमेतदित्यागतसम्भ्रमस्ततः सुराधिपस्तत्र विचिन्त्य कारणम् / नृपात्ययाशङ्किततूर्णमाययौ नृपालयं शोकभयाकुलाकुलम् // Jम्_८.६४ //

तथागतस्यापि तु तस्य भूपतेर्मुखप्रसादात्सविशेषविस्मयः / उपेत्य तक्तर्म मनोज्ञया गिरा प्रसादसंहर्षवशेन तुष्टुवे // Jम्_८.६५ //

अहो प्रकर्षो बत सज्जनस्थितेरहो गुणाभ्यासनिधेरुदारता / अहो परानुग्रहपेशला मतिस्त्वदर्पणान्नाथवती बत क्षितिः // Jम्_८.६६ //

इत्यभिप्रशस्यैनं शक्रो देवेन्द्रः सद्यःक्षतरोहणसमर्थैर्दिव्यैर्मानुष्यकैरोषधिविशेषैर्निर्वेदनं यथापौराणं शरीरं कृत्वा दाक्षिण्यविनयोपचारमधुरं प्रतिपूजितस्तेन राज्ञा स्वमावासं प्रतिजगाम /

तदेवं परदुःखातुरा नात्मसुखमवेक्षन्ते महाकारुणिका इति / को नाम धनमात्रके ऽप्यपेक्षां नोत्स्रष्टुमर्हतीति दायकजनसमुत्तेजनायां वाच्यम् / करुणावर्णे ऽपि तथागतमाहात्म्ये सत्कृत्य धर्मश्रवणे च / यच्चोक्तं भगवता ऽबहुकरः खल्वेते पञ्चका भिक्षवः ऽ इति स्यादेतत्सन्धाय / तेन हि समयेन ते पञ्च यक्षा बभूवुः / तेषां भगवता यथाप्रतिज्ञातमेव प्रथमं धर्मामृतसंविभागः कृत इति /

इति मैत्रीबलजातकमष्टमम् /

९. Vइश्वन्तरजातकम्

न बोधिसत्त्वचरितं सुखमनुमोदितुमप्यल्पसत्त्वैः प्रागेवाचरितुम् / तद्यथानुश्रूयते -

सात्मीभूतेन्द्रियजयः पराक्रमनयविनयसंपदा समधिगतविजयश्रीर्वृद्धोपासननियमात् त्रय्यान्वीक्षिक्योरुपलब्धार्थतत्त्वः स्वधर्मकर्मानुरक्ताभिरनुद्विग्नसुखोचिताभिरनुरक्ताभिः प्रकृतिभिः प्रकाश्यमानदण्डनीतिशोभः सम्यक्प्रवृत्तवार्त्ताविधिः संजयो नाम शिबीनां राजा बभूव /

गुणोदयैर्यस्य निबद्धभावा कुलाङ्गनेवास नराधिपश्रीः / अतर्कणीयान्यमहीपतीनां सिंहाभिगुप्तेव गुहा मृगाणाम् // Jम्_९.१ //

तपस्सु विद्यासु कलासु चैव कृतश्रमा यस्य सदाभ्युपेताः / विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः पूजाभिराविष्क्रियमाणसाराः // Jम्_९.२ //

तस्य राज्ञः प्रतिपत्त्यनन्तरं प्रथितगुणगणनिरन्तरो विश्वंतरो नाम पुत्रो युवराजो बभूव / [अयमेव भगवाञ्छाक्यमुनिस्तेन समयेन /]

युवापि वृद्धोपशमाभिरामस्तेजस्व्यपि क्षान्तिसुखस्वभावः / विद्वानपि ज्ञानमदानभिज्ञः श्रिया समृद्धो ऽप्यवलेपशून्यः // Jम्_९.३ //

दृष्टप्रयामासु च दिक्षु तस्य व्याप्ते च लोकत्रितये यशोभिः / बभूव नैवान्ययशोलवानां प्रसर्तुमुत्साह इवावकाशः // Jम्_९.४ //

अमृष्यमाणः स जगद्गतानां दुःखोदयानां प्रसृतावलेपम् / दानेषुवर्षी करुणोरुचापस्तैर्युद्धसंरम्भमिवाजगाम // Jम्_९.५ //

स प्रत्यहमभिगतमर्थिजनमभिलषिताधिकैरक्लिष्टैरर्थविसर्गैः प्रियवचनोपचारमनोहरैरतीव प्रह्लादयामास / पर्वदिवसेषु च पोषधनियमप्रशमविभूषणः शिरःस्नातः शुक्लक्षौमवासा (Vऐद्य ५६) हिमगिरिशिखरसंनिकाशं मदलेखाभ्यलंकृतमुखं लक्षणविनयजवसत्त्वसंपन्नं गन्धहस्तिनं समाज्ञातमौपवाह्यं द्विरदवरमभिरुह्य समन्ततो नगरस्याभिनिविष्टान्यर्थिजननिपानभूतानि स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षते स्म / तथा च प्रीतिविशेषमभिजगाम /

न हि तां कुरुते प्रीतिं बिभूतिर्भवनाश्रिता / संक्रम्यमाणार्थिजने सैव दानप्रियस्य याम् // Jम्_९.६ //

अथ कदाचित्तस्यैवंविधं दानप्रसङ्गं प्रमुदितहृदयैरर्थिभिः समन्ततो विकीर्यमाणमुपलभ्यान्यतमो भूम्यनन्तरस्तस्य राजा शक्यमयमभिसंधातुं दानानुरागवशगत्वादिति प्रतर्क्य द्विरदवरापहरणार्थं ब्राह्मणांस्तत्र प्रणिदधे / अथ ते ब्राह्मणा विश्वंतरस्य स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षमाणस्य प्रमोदादधिकतरनयनवदनशोभस्य जयाशीर्वादमुखराः समुच्छ्रिताभिप्रसारितदक्षिणाग्रपाणयः पुरस्तात् समतिष्ठन्त / स ततो विनिगृह्य द्विरदवरमुपचारपुरःसरमभिगमनप्रयोजनमेनान् पर्यपृच्छदाज्ञाप्यतां केनार्थ इति / ब्राह्मणा ऊचुः -

अमुष्य तव नागस्य गतिलीलाविलम्बिनः / गुणैरर्थित्वमायाता दानशौर्याच्च ते वयम् // Jम्_९.७ //

कैलासशिखराभस्य प्रदानादस्य दन्तिनः / कुरुष्व तावल्लोकानां विस्मयैकरसं मनः // Jम्_९.८ //

इत्युक्ते बोधिसत्त्वः प्रीत्या समापूर्यमाणहृदयश्चिन्तामापेदे / चिरस्य खलूदारप्रणयसुमुखमर्थिजनं पश्यामि / कः पुनरर्थ एवंविधेन द्विरदपतिनैषां ब्राह्मणानाम्? व्यक्तमयं लोभेर्ष्याद्वेषपर्याकुलमनसः कस्यापि राज्ञः कार्पण्यप्रयोगः /

आशाविघातदीनत्वं तन्मा भूत्तस्य भूपतेः / अनादृत्य यशोधर्मौ यो ऽस्मद्धित इवोद्यतः // Jम्_९.९ //

इति विनिश्चित्य स महात्मा त्वरितमवतीर्य द्विरदवरात् प्रतिगृह्यतामिति समुद्यतकाञ्चनभृङ्गारस्तेषां पुरस्तादवतस्थे /

ततः स विद्वानपि राजशास्त्रमर्थानुवृत्त्या गतधर्ममार्गम् / धर्मानुरागेण ददौ गजेन्द्रं नीतिव्यलीकेन न संचकम्पे // Jम्_९.१० //

तं हेमजालरुचिराभरणं गजेन्द्रं विद्युत्पिनद्धमिव शारदमभ्रराशिम् / दत्त्वा परां मुदमवाप नरेन्द्रसूनुः संचुक्षुभे च नगरं नयपक्षपातात् // Jम्_९.११ //

अथ द्विरदपतिप्रदानश्रवणात् समुदीर्णक्रोधसंरम्भाः शिबयो ब्राह्मणवृद्धा मन्त्रिणो योधाः पौरमुख्याश्च कोलाहलमुपजनयन्तः संजयं राजानमभिगम्य ससंभ्रमामर्षसंरम्भात् परिशिथिलोपचारयन्त्रणमूचुः - किमियं देव राज्यश्रीर्विलुप्यमानैवमुपेक्ष्यते? नार्हति देवः स्वराज्योपप्लवमेवमभिवर्धमानमुपेक्षितुम् / किमेतदिति च सावेगमुक्ता राज्ञा पुनरेवमूचुः - कस्माद् देवो न जानीते निषेव्य मत्तभ्रमरोपगीतं यस्याननं दानसुगन्धि वायुः / मदावलेपं परवारणानामायासदुःखेन विना प्रमार्ष्टि // Jम्_९.१२ //

यत्तेजसाक्रान्तबलप्रभावाः संसुप्तदर्पा इव विद्विषस्ते / विश्वंतरेणैष गजः स दत्तो रूपी जयस्ते ह्रियते ऽन्यदेशम् // Jम्_९.१३ //

गावः सुवर्णं वसनानि भोज्यमिति द्विजेभ्यो नृप देयरूपम् / यस्मिञ्जयश्रीर्नियता द्विपेन्द्रे देयः स नामेत्यतिदानशौर्यम् // Jम्_९.१४ //

नयोत्पथेनैनमिति व्रजन्तं कथं समन्वेष्यति राजलक्ष्मीः / नोपेक्षणं देव तवात्र युक्तं पुरायमानन्दयति द्विषस्ते // Jम्_९.१५ //

तच्छ्रुत्वा स राजा पुत्रप्रियत्वात् किंचित्तानेव प्रत्यप्रीतमनाः कार्यानुरोधात् सावेगवदेवमित्युक्त्वा समनुनेष्यञ्छिबीनुवाच - जाने दानप्रसङ्गव्यसनितां नीतिक्रमानपेक्षां विश्वंतरस्य न चैष क्रमो राज्यधुरि संनियुक्तस्य / दत्तं त्वनेन स्वं हस्तिनं वान्तकल्पं कः प्रत्याहरिष्यति? अपि तु तथाहमेव करिष्ये यथा दाने मात्रां ज्ञास्यति विश्वंतरः / तदलमत्र वः संरम्भेणेति / शिबय ऊचुः - न खलु महाराज परिभाषामात्रसाध्यो ऽस्मिन्नर्थे विश्वंतर इति / संजय उवाच - अथ किमन्यदत्र मया शक्यं कर्तुम्?

दोषप्रवृत्तेर्विमुखस्य यस्य गुणप्रसङ्गा व्यसनीक्रियन्ते / बन्धो वधो वात्मसुतस्य तस्य किं निष्क्रयः स्याद् द्विरदस्य तस्य // Jम्_९.१६ //

तदलमत्र वः संरम्भेण / निवारयिष्याम्यहमतो विश्वन्तरमिति / अथ शिबयः समुदीर्णमन्यवो राजानमूचुः -

को वा वधं बन्धनताडनं वा सुतस्य ते रोचयते नरेन्द्र / धर्मात्मकस्त्वेष न राज्यभारक्षोभस्य सोढा करुणामृदुत्वात् // Jम्_९.१७ //

सिंहासनं तेजसि लब्धशब्दास्त्रिवर्गसेवानिपुणा भजन्ते / धर्मानुरागान्नयनिर्व्यपेक्षस्तपोवनाध्यासनयोग्य एषः // Jम्_९.१८ //

फलन्ति कामं वसुधाधिपानां दुर्नीतिदोषास्तदुपाश्रितेषु / सह्यास्त एषां तु तथापि दृष्टा मूलोपरोधान्न तु पार्थिवानाम् // Jम्_९.१९ //

किमत्र वा वह्वभिधाय निश्चयस्त्वयं शिबीनां त्वदभूत्यमर्षिणाम् / प्रयातु वङ्कं तपसो ऽभिवृद्धये नृपात्मजः सिद्धनिषेवितं गिरिम् // Jम्_९.२० //

अथ स राजा स्नेहप्रणयविस्रम्भवशादनयापायदर्शिना हितोद्यतेन तेन जनेन परिनिष्ठुरमित्यभिधीयमानः प्रकृतिकोपाद् व्रीडावनतवदनः पुत्रवियोगचिन्तापरिगतहृदयः सायासमभिनिश्वस्य शिबीनुवाच - यद्येष भवतां निर्बन्धस्तदेकमप्यहोरात्रमस्य मृष्यताम् / प्रभातायां रजन्यामभिप्रेतं वो ऽनुष्ठाता विश्वन्तर इति / एवमस्त्विति च प्रतिगृहीतानुनयः शिबिभिः स राजा क्षत्तारमुवाच - गच्छेमं वृत्तान्तं विश्वन्तराय निवेदयेति / स तथेति प्रतिश्रुत्य शोकाश्रुपरिषिक्तवदनो विश्वन्तरं स्वभवनगतमुपेत्य शोकदुःखावेगात् सस्वरं रुदन् पादयोरस्य न्यपतत् / अपि कुशलं राजकुलस्येति च ससंभ्रमं विश्वन्तरेणानुयुक्तः समवसीदन्नविशदपदाक्षरमेनमुवाच - कुशलं राजकुलस्येति / अथ कस्मादेवमधीरो ऽसीति च पुनरनुयुक्तो विश्वन्तरेण क्षत्ता बाष्पवेगोपरुध्यमानगद्गदकण्ठः श्वासविस्खलितलुलिताक्षरं शनैरित्युवाच -

सान्त्वगर्भामनादृत्य नृपाज्ञामप्यदक्षिणाः / राष्ट्रात्प्रव्राजयन्ति त्वां कुपिताः शिबयो नृप // Jम्_९.२१ //

विश्वन्तर उवाच - मां शिबयः प्रव्राजयन्ति कुपिता इति कः संबन्धः?

रमे न विनयोन्मार्गे द्वेष्मि चाहं प्रमादिताम् / कुत्र मे शिबयः क्रुद्धा यन्न पश्यामि दुष्कृतम् // Jम्_९.२२ //

क्षत्तोवाच - अत्युदारतायाम् /

अलोभशुभ्रा त्वयि तुष्टिरासील्लोभाकुला याचकमानसेषु / दत्ते त्वया मानद वारणेन्द्रे धैर्याणि कोपस्त्वहरच्छिबीनाम् // Jम्_९.२३ //

इत्यतीताः स्वमर्यादां रभसाः शिबयस्त्वयि / येन प्रव्राजिता यान्ति पथा तेन किल व्रज // Jम्_९.२४ //

अथ बोधिसत्त्वः कृपाभ्यासरूढां याचनकजनवत्सलतां धैर्यातिशयसंपदं च स्वामुद्भावयन्नुवाच - चपलस्वभावाः खलु शिबयो ऽनभिज्ञा इव चास्मत्स्वभावस्य /

द्रव्येषु बाह्येषु क एव वादो दद्यामहं स्वे नयने शिरो वा / इमं हि लोकार्थमहं बिभर्मि समुच्छ्रयं किम्वथ वस्त्रवाह्यम् // Jम्_९.२५ //

यस्य स्वगात्रैरपि यावकानां वचांसि संपूजयितुं मनीषा / भयान्न दद्यात्स इति प्रतर्कः प्रकाशना बालिशचापलस्य // Jम्_९.२६ //

कामं मां शिबयः सर्वे घ्नन्तु प्रव्राजयन्तु वा / न त्वेवाहं न दास्यामि गच्छाम्येष तपोवनम् // Jम्_९.२७ //

अथ बोधिसत्त्वो विप्रियश्रवणविक्लवमुखीं पत्नीमुवाच - श्रुतो ऽत्रभवत्या शिबीनां निश्चयः? मद्र्युवाच - श्रुतो ऽयं देव / विश्वन्तर उवाच -

तद्यदस्ति धनं किंचिदस्मत्तो ऽधिगतं त्वया / निधेहि तदनिन्द्याक्षि यच्च ते पैत्रिकं धनम् // Jम्_९.२८ //

मद्र्युवाच - कुत्रैतद्देव निदधामीति? विश्वन्तर उवाच -

शीलवद्भ्यः सदा दद्या दानं सत्कारशीभरम् / तथा हि निहितं द्रव्यमहार्यमनुगामि च // Jम्_९.२९ //

प्रियं श्वशुरयोः कुर्याः पुत्रयोः परिपालनम् / धर्ममेवाप्रमादं च शोकं मद्विरहात्तु मा // Jम्_९.३० //

तच्छ्रुत्वा मद्री संतप्तहृदयापि भर्तुरधृतिपरिहारार्थमनादृत्य शोकदैन्यमित्युवाच -

नैष धर्मो महाराज यद्याया वनमेककः / तेनाहमपि यास्यामि येन क्षत्रिय यास्यसि // Jम्_९.३१ //

त्वदङ्गपरिवर्तिन्या मृत्युरुत्सव एव मे / मृत्योर्दुःखतरं तत्स्याज्जीवेयं यत्त्वया विना // Jम्_९.३२ //

नैव च खलु मे देव वनवासो दुःख इति प्रतिभाति / तथा हि -

निर्दुर्जनान्यनुपभुक्तसरित्तरूणि नानाविहंगविरुतानि मृगाकुलानि / वैडूर्यकुट्टिममनोहरशाद्वलानि क्रीडावनाधिकसुखानि तपोवनानि // Jम्_९.३३ //

अपि च देव /

अलंकृताविमौ पश्यन्कुमारौ मालभारिणौ / क्रीडन्तौ वनगुल्मेषु न राज्यस्य स्मरिष्यसि // Jम्_९.३४ //

ऋतुप्रयत्नरचिता वनशोभा नवा नवाः / वने त्वां रमयिष्यन्ति सरित्कुञ्जाश्च सोदकाः // Jम्_९.३५ //

चित्रं विरुतवादित्रं पक्षिणां रतिकाङ्क्षिणाम् / मदाचार्योपदिष्टानि नृत्तानि च शिखण्डिनाम् // Jम्_९.३६ //

माधुर्यानवगीतं च गीतं मधुपयोषिताम् / वनेषु कृतसंगीतं हर्षयिष्यति ते मनः // Jम्_९.३७ //

आस्तीर्यमाणानि च शर्वरीषु ज्योत्स्नादुकूलेन शिलातलानि / संवाहमानो वनमारुतश्च लब्धाधिवासः कुसुमद्रुमेभ्यः // Jम्_९.३८ //

चलोपलप्रस्खलितोदकानां कला विरावाश्च सरिद्वधूनाम् / विभूषणानामिव संनिनादाः प्रमोदयिष्यन्ति वने मनस्ते // Jम्_९.३९ //

इत्यनुनीयमानः स दयितया वनप्रयाणपर्युंत्सुकमतिरर्थिजनापेक्षया महाप्रदानं दातुमुपचक्रमे /

अथेमां विश्वन्तरप्रव्राजनप्रवृत्तिमुपलभ्य राजकुले तुमुल आक्रन्दशब्दः प्रादुरभूत / शोकदुःखावेगान्मूर्च्छापरीत इवार्थिजनो मत्तोन्मत्त इव च तत्तद्बहुविधं विललाप /

छायातरोः स्वादुफलप्रदस्य च्छेदार्थमागूर्णपरश्वधानाम् / धात्री न लज्जां यदुपैति भूमिर्व्यक्तं तदस्या हतचेतनत्वम् // Jम्_९.४० //

शीतामलस्वादुजलं निपानं बिभित्सतामस्ति न चेन्निषेद्धा / व्यर्थाभिधाना बत लोकपाला विप्रोषिता वा श्रुतिमात्रकं वा // Jम्_९.४१ //

अधर्मो बत जागर्ति धर्मः सुप्तो ऽथवा मृतः / यत्र विश्वन्तरो राजा स्वस्माद्राज्यान्निरस्यते // Jम्_९.४२ //

को ऽनर्थपटुसामर्थ्यो याच्ञानूर्जितवृत्तिषु / अस्मास्वनपराधेषु वधाभ्युद्यमनिष्ठुरः // Jम्_९.४३ //

अथ बोधिसत्त्वो नैकशतसहस्रसंख्यं मणिकनकरजतपरिपूर्णकोशं विविधधनधान्यनिचयवन्ति कोशकोष्ठागाराणि दासीदासयानवाहनवसनपरिच्छदादि च सर्वमर्थिभ्यो यथार्हमतिसृज्य, शोकदुःखाभिभूतधैर्ययोर्मातापित्रोश्चरणावभिप्रणम्य सपुत्रदारः स्यन्दनवरमभिरुह्य पुण्याहघोषेणैव महतो जनकायस्याक्रन्दितशब्देन पुरवरान्निरगच्छत् / अनुरागवशगमनुयायिनं च जनं शोकाश्रुपरिक्लिन्नवदनं प्रयत्नाद्विनिवर्त्य स्वयमेव रथप्रग्रहान् प्रतिगृह्य येन वङ्कः पर्वतस्तेन प्रायात् / व्यतीत्य चाविक्लवमतिरुद्यानवनरुचिरमालिनं पुरवरोपचारमनुपूर्वेण प्रविरलच्छायद्रुमं विच्छिद्यमानजनसंपातं प्रविचरितमृगगणसंबाधदिगालोकं चीरीविरावोन्नादितमरण्यं प्रत्यपद्यत /

अथैनं यदृच्छयाभिगता ब्राह्मणा रथवाहांस्तुरगानयाचन्त /

स वर्तमानो ऽध्वनि नैकयोजने सहायहीनो ऽपि कलत्रवानपि / प्रदानहर्षादनपेक्षितायतिर्ददौ द्विजेभ्यश्चतुरस्तुरंगमान् // Jम्_९.४४ //

अथ बोधिसत्त्वस्य स्वयमेव रथधुर्यतामुपगन्तुकामस्य गाढतरं परिकरमभिसंयच्छमानस्य रोहितमृगरूपिणश्चत्वारो यक्षकुमाराः सुविनीता इव सदश्वाः स्वयमेव रथयुगं स्कन्धप्रदेशैः प्रत्यपद्यन्त / तांस्तु दृष्ट्वा हर्षविस्मयविशालतराक्षीं मद्रीं बोधिसत्त्व उवाच -

तपोधनाध्यासनसत्कृतानां पश्य प्रभावातिशयं वनानाम् / यत्रैवमभ्यागतवत्सलत्वं संरूढमूलं मृगपुंगवेषु // Jम्_९.४५ //

मद्र्युवाच -

तवैवाहमिमं मन्ये प्रभावमतिमानुषम् / रूढो ऽपि हि गुणाभ्यासः सर्वत्र न समः सताम् // Jम्_९.४६ //

तोयेषु ताराप्रतिबिम्बशोभा विशेष्यते यत्कुमुदप्रहासैः / कौतूहलाभिप्रसृता इवेन्दोर्हेतुत्वमत्राग्रकराः प्रयान्ति // Jम्_९.४७ //

इति तयोरन्योन्यानुकूल्यात्परस्परं प्रियं वदतोरध्वानं गच्छतोरथापरो ब्राह्मणः समभिगम्य बोधिसत्त्वं रथवरमयाचत /

ततः स्वसुखनिःसङ्गो याचकप्रियबान्धवः / पूरयामास विप्रस्य स रथेन मनोरथम् // Jम्_९.४८ //

अथ बोधिसत्त्वः प्रीतमना रथादवतार्य स्वजनान्निर्यात्य रथवरं ब्राह्मणाय जालिनं कुमारमङ्केनादाय पद्भ्यामेवाध्वानं प्रत्यपद्यत / अविमनस्कैव च मद्री कृष्णाजिनां कुमारीमङ्केनादाय पृष्ठतो ऽन्वगच्छदेनम् /

निमन्त्रयामासुरिव द्रुमास्तं हृद्यैः फलैरानमिताग्रशाखाः / पुण्यानुभावादभिवीक्षमाणाः शिष्या विनीता इव च प्रणेमुः // Jम्_९.४९ //

हंसांसविक्षोभितपङ्कजानि किञ्जल्करेणुस्फुटपिञ्जराणि / प्रादुर्बभूवुश्च सरांसि तस्य तत्रैव यत्राभिचकाङ्क्ष वारि // Jम्_९.५० //

वितानशोभां दधिरे पयोदाः सुखः सुगन्धिः प्रववौ नभस्वान् / परिश्रमक्लेशममृष्यमाणा यक्षाश्च संचिक्षिपुरस्य मार्गम् // Jम्_९.५१ //

इति बोधिसत्त्व उद्यानगत इव पादचारविनोदनसुखमनुभवन्मार्गपरिखेदरसमनास्वाद्य सपुत्रदारः प्रान्त एव तु वङ्कपर्वतमपश्यत् / तत्र च पुष्पफलपल्लवालंकृतस्निग्धविविधरुचिरतरुवरनिचितं मदमुदितविहंगबहुविधरुतविनदं प्रवृत्तनृत्तबर्हिगणोपशोभितं प्रविचरितनैकमृगकुलं कृतपरिकरमिव विमलनीलसलिलया सरिता कुसुमरजो ऽरुणसुखपवनं तपोवनं वनचरकादेशितमार्गः प्रविश्य विश्वकर्मणा शक्रसंदेशात् स्वयमभिनिर्मितां मनोज्ञदर्शनां सर्वर्तुसुखां तत्र प्रविविक्तां पर्णशालामध्यावसत् /

तस्मिन्वने दयितया परिचर्यमाणः शृण्वन्नयत्नमधुरांश्च सुतप्रलापान् / उद्यानसंस्थ इव विस्मृतराज्यचिन्तः संवत्सरार्धमधिकं स तपश्चचार // Jम्_९.५२ //

अथ कदाचिन्मूलफलार्थं गतायां राजपुत्र्यां पुत्रयोः परिपालननिमित्तमाश्रमपदमशून्यं कुर्वाणे राजपुत्रे मार्गरेणुपरुषीकृतचरणप्रजङ्घः परिश्रमक्षामनयनवदनो दण्डकाष्ठावबद्धस्कन्धावसक्तकमण्डलुर्ब्राह्मणः पत्न्याः परिचारकानयनार्थं समर्पितदृढसंदेशस्तं देशमुपजगाम / अथ बोधिसत्त्वश्चिरस्यार्थिजनं दृष्ट्वा ऽभिगतं मनःप्रहर्षात् समुपजायमाननयनवदनप्रसादः प्रत्युद्गम्य स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरं प्रवेश्य चैनमाश्रमपदं कृतातिथिसत्कारमागमनप्रयोजनमपृच्छत् / अथ स ब्राह्मणो भार्यानुरागादुत्सारितधैर्यलज्जः प्रतिग्रहमात्रसज्जो नियतमर्थमीदृशमुवाच -

आलोको भवति यतः समश्च मार्गो लोको ऽयं व्रजति ततो न दुर्गमेण / प्रायो ऽस्मिञ्जगति तु मत्सरान्धकारेणान्ये न प्रणयपदानि मे वहन्ति // Jम्_९.५३ //

प्रदानशौर्योदितया यशःश्रिया गतं च गन्तव्यमशेषतस्तव / अतो ऽस्मि याच्ञाश्रममभ्युपेयिवान्प्रयच्छ तन्मे परिचारकौ सुतौ // Jम्_९.५४ //

इत्युक्ते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः

दानप्रीतौ कृताभ्यासः प्रत्याख्यातुमशिक्षितः / ददामीत्यवदद् धृष्टं दयितौ तनयावपि // Jम्_९.५५ //

स्वस्त्यस्तु / तत्किमिदानीमास्यत इति च ब्राह्मणेनाभिहितः स महासत्त्वः प्रदानकथाश्रवणोत्पतितविषादविप्लुताक्षयोः सुतयोः स्नेहावेगादवलम्बमानहृदयो बोधिसत्त्व उवाच -

दत्तावेतौ मया तुभ्यं किं तु मातानयोर्गता / वनं मूलफलस्यार्थे सायमद्यागमिष्यति // Jम्_९.५६ //

तया दृष्टावुपाघ्रातौ मालिनावभ्यलंकृतौ / इहैकरात्रं विश्रम्य श्वो नेतासि सुतौ मम // Jम्_९.५७ //

ब्राह्मण उवाच - अलमनेनात्रभवतो निर्बन्धेन /

गौणमेतद्धि नारीणां नाम वामा इति स्थितम् / स्याच्चैव दानविघ्नस्ते तेन वासं न रोचये // Jम्_९.५८ //

बोधिसत्त्व उवाच - अलं दानविघ्नशङ्कया / सहधर्मचारिणी मम सा / यथा वात्रभवते रोचते / अपि च महाब्राह्मण,

सुकुमारतया बाल्यात्परिचर्यास्वकौशलात् / कीदृशीं नाम कुर्यातां दासप्रीतिमिमौ तव // Jम्_९.५९ //

दृष्ट्वा त्वित्थंगतावेतौ शिबिराजः पितामहः / अद्धा दद्याद्यदिष्टं ते धनं निष्क्रयमेतयोः // Jम्_९.६० //

यतस्तद्विषयं साधु त्वमिमौ नेतुमर्हसि / एवं ह्यर्थेन महता धर्मेण च समेष्यसि // Jम्_९.६१ //

(ब्राह्मण उवाच) - न शक्ष्याम्यहमाशीविषदुरासदं विप्रियोपायनेन राजानमभिगन्तुम् /

आच्छिन्द्यान्मदिमौ राजा दण्डं वा प्रणयेन्मयि / यतो नेष्याम्यहमिमौ ब्राह्मण्याः परिचारकौ // Jम्_९.६२ //

अथ बोधिसत्त्वो यथेष्टमिदानीमित्वपरिसमाप्तार्थमुक्त्वा सानुनयमनुशिष्य तनयौ परिचर्यानुकूल्ये प्रतिग्रहार्थमभिप्रसारिते ब्राह्मणस्य पाणौ कमण्डलुमावर्जयामास /

तस्य यत्नानुरोधेन पपाताम्बु कमण्डलोः / पद्मपत्राभिताम्राभ्यां नेत्राभ्यां स्वयमेव तु // Jम्_९.६३ //

अथ स ब्राह्यणो लाभातिहर्षात् संभ्रमाकुलितमतिर्बोधिसत्त्वतनयापहरणत्वरया संक्षिप्तपदमाशीर्वचनमुक्त्वा निर्गम्यतामित्याज्ञाकर्कशेन वचसा कुमारावाश्रमपदान्निष्क्रामयितुमारेभे / अथ कुमारौ वियोगदुःखातिभारव्यथितहृदयौ पितरमभिप्रणम्य बाष्पोपरुध्यमाननयनावूचतुः -

अम्बा च तात निष्क्रान्ता त्वं च नौ दातुमिच्छसि / यावत्तामपि पश्यावस्ततो दास्यति नौ भवान् // Jम्_९.६४ //

अथ स ब्राह्मणः पुरा मातानयोरागच्छति, अस्य वा पुत्रस्नेहात् पश्चात्तापः संभवतीति विचिन्त्य पद्मकलापमिवानयोर्हस्तानाबध्य लतया संतर्जयन्विचेष्टमानौ पितरं प्रति व्यावर्तितवदनौ प्रकृतिसुकुमारौ कुमारौ प्रचकर्ष / अथ कृष्णाजिना कुमार्यपूर्वदुःखोपनिपातात् सस्वरं रुदती पितरमुवाच -

अयं मां ब्राह्मणस्तात लतया हन्ति निर्दयः / न चायं ब्राह्मणो व्यक्तं धार्मिका ब्राह्मणाः किल // Jम्_९.६५ //

यक्षो ऽयं ब्राह्मणच्छद्मा नूनं हरति खादितुम् / नीयमानौ पिशाचेन तात किं नावुपेक्षसे // Jम्_९.६६ //

अथ जाली कुमारो मातरमनुशोचयन्नुवाच -

नैवेदं मे तथा दुःखं यदयं हन्ति मां द्विजः / नापश्यमम्बां यत्त्वद्य तद्विदारयतीव माम् // Jम्_९.६७ //

रोदिष्यति चिरं नूनमम्बा शून्ये तपोवने / पुत्रशोकेन कृपणा हतशावेव चातकी // Jम्_९.६८ //

अस्मदर्थे समाहृत्य वनान्मूलफलं बहु / भविष्यति कथं न्वम्बा दृष्ट्वा शून्यं तपोवनम् // Jम्_९.६९ //

इमे नावश्वकास्तात हस्तिका रथकाश्च ये / अतो ऽर्धं देयमम्बायै शोकं तेन विनेष्यति // Jम्_९.७० //

वन्द्यास्मद्वचनादम्बा वार्या शोकाच्च सर्वथा / दुर्लभं हि पुनस्तात तव तस्याश्च दर्शनम् // Jम्_९.७१ //

एहि कृष्णे मरिष्यावः को न्वर्थो जीवितेन नौ / दत्तावावां नरेन्द्रेण ब्राह्मणाय धनैषिणे // Jम्_९.७२ //

इत्युक्त्वा जग्मतुः /

अथ बोधिसत्त्वस्तेनातिकरुणेन तनयप्रलापेनाकम्पितमतिरपि क इदानीं दत्त्वानुतापं करिष्यतीति निष्प्रतीकारेण शोकाग्निना विनिर्दह्यमानहृदयो विषवेगमूर्च्छापरिगत इव समुपरुध्यमानचेतास्तत्रैव निषसाद / शीतलानिलव्यजनप्रतिलब्धसंज्ञश्च निष्कूजमिवाश्रमपदं तनयशून्यमभिवीक्ष्य बाष्पगद्गदसंनिरुद्धकण्ठ इत्यात्मगतमुवाच -

पुत्राभिधाने हृदये समक्षं प्रहरन्मम / नाशङ्कत कथं नाम धिगलज्जो बत द्विजः // Jम्_९.७३ //

पत्तिकावनुपानत्कौ सौकुमार्यात्क्लमासहौ / यास्यतः कथमध्वानं तस्य च प्रेष्यतां गतो // Jम्_९.७४ //

मार्गश्रमपरिम्लानौ को ऽद्य विश्रामयिष्यति / क्षुत्तर्षदुःखाभिहतौ याचिष्येते कमेत्य वा // Jम्_९.७५ //

मम तावदिदं दुःखं धीरतां कर्तुमिच्छतः / का त्ववस्था मम तयोः सुतयोः सुखवृद्धयोः // Jम्_९.७६ //

अहो पुत्रवियोगाग्निर्निर्दहत्येव मे मनः / सतां तु धर्मं संस्मृत्य को ऽनुतापं करिष्यति // Jम्_९.७७ //

अथ मद्री विप्रियोपनिपातशंसिभिरनिष्टेर्निमित्तैरुपजनितवैमनस्या मूलफलान्यादाय क्षिप्रतरमागन्तुकामापि व्यालमृगोपरुध्यमानमार्गा चिरतरेणाश्रमपदमुपजगाम / उचितायां च प्रत्युद्गमनभूमावाक्रीडास्थाने च तनयावपश्यन्ती भृशतरमरतिवशमगात् /

अनीप्सिताशङ्कितजातसंभ्रमा ततः सुतान्वेषणचञ्चलेक्षणा / प्रसक्तमाह्वानमसंपरिग्रहं तयोर्विदित्वा व्यलपच्छुचातुरा // Jम्_९.७८ //

समाजवद्यत्प्रतिभाति मे पुरा सुतप्रलापप्रतिनादितं वनम् / अदर्शनादद्य तयोस्तदेव मे प्रयाति कान्तारमिवाशरण्यताम् // Jम्_९.७९ //

किं नु खलु तौ कुमारौ -

क्रीडाप्रसङ्गश्रमजातनिद्रौ सुप्तौ नु नष्टौ गहने वने वा / चिरान्मदभ्यागमनादतुष्टौ स्यातां क्वचिद् बालतया निलीनौ // Jम्_९.८० //

रुवन्ति कस्माच्च न पक्षिणो ऽप्यमी समाकुलास्तद्वधसाक्षिणो यदि / तरंगभङ्गैरविनीतकोपया हृतौ नु किं निम्नगयातिवेगया // Jम्_९.८१ //

अपीदानीं मे वितथा मिथ्याविकल्पा भवेयुः / अपि राजपुत्राय सपुत्राय स्वस्ति स्यात् / अप्यनिष्टनिवेदिनां निमित्तानां मच्छरीर एव विपाको भवेत् / किं नु खल्विदमनिमित्तापवृत्तप्रहर्षमरतितमिस्रयावच्छाद्यमानं विद्रवतीव हृदयम् / विस्रस्यन्त इव मे गात्राणि / व्याकुला इव दिग्विभागाः / भ्रमतीव चेदं परिध्वस्तलक्ष्मीकं वनमिति /

अथानुप्रविश्याश्रमपदमेकान्ते निक्षिप्य मूलफलं यथोपचारपुरःसरं भर्तारमभिगम्य क्व दारकाविति पप्रच्छ / अथ बोधिसत्त्वो जानानः स्नेहदुर्बलतां मातृहृदयस्य दुर्निवद्यत्वाच्च विप्रियस्य नैनां किंचिद्वक्तुं शशाक /

जनस्य हि प्रियार्हस्य विप्रियाख्यानवह्निना / उपेत्य मनसस्तापः सघृणेन सुदुष्करः // Jम्_९.८२ //

अथ मद्री व्यक्तमकुशलं मे पुत्रयोः, यदयमेवं तूप्णींभूतः शोकदैन्यानुवृत्त्यैवेत्यवधार्य समन्ततः क्षिप्तचित्तेव विलोक्याश्रमपदं तनयावपश्यन्ती सबाष्पगद्गदं पुनरुवाच -

दारकौ च न पश्यामि त्वं च मां नाभिभाषसे / हता खल्वहं कृपणा विप्रियं हि न कथ्यते // Jम्_९.८३ //

इत्युक्त्वा शोकाग्निना परिगतहृदया छिन्नमूलेव लता निपपात / पतन्तीमेव चैनां परिगृह्य बोधिसत्त्वस्तृणशयनमानीय शीताभिरद्भिः परिषिच्य प्रत्यागतप्राणां समाश्वासयन्नुवाच -

सहसैव न ते मद्रि दुःखमाख्यातवानहम् / न हि संभाव्यते धैर्यं मनसि स्नेहदुर्बले // Jम्_९.८४ //

जरादारिद्र्यदुःखार्तो ब्राह्मणो मामुपागमत् / तस्मै दत्तौ मया पुत्रौ समाश्वसिहि मा शुचः // Jम्_९.८५ //

मां पश्य मद्रि मा पुत्रौ परिदेवीश्च देवि मा / पुत्रशोकसशल्ये मे प्रहार्षीरिव मा हृदि // Jम्_९.८६ //

याचितेन कथं शक्यं न दातुमपि जीवितम् / अनुमोदस्व तद् भद्रे पुत्रदानमिदं मम // Jम्_९.८७ //

तच्छ्रुत्वा मद्री पुत्रविनाशशङ्काव्यथितहृदया पुत्रयोर्जीवितप्रवृत्तिश्रवणात् प्रतनूभूतशोकक्लमा भर्तुरधृतिपरिहारार्थं प्रमृज्य नयने सविस्मयमुदीक्षमाणा भर्तारमुवाच - आश्चर्यं / किं बहुना

नूनं विस्मयवक्तव्यचेतसो ऽपि दिवौकसः / यदित्यलब्धप्रसरस्तव चेतसि मत्सरः // Jम्_९.८८ //

तथा हि दिक्षु प्रसृतप्रतिस्वनैः समन्ततो दैवतदुन्दुभिस्वनैः / प्रसक्तविस्पष्टपदाक्षरं नभस्तवैव कीर्तिग्रथनादरादभूत् // Jम्_९.८९ //

प्रकम्पिशैलेन्द्रपयोधरा धरा मदादिवाभूदभिवृद्धवेपथुः / दिवः पतद्भिः कुसुमैश्च काञ्चनैः सविद्युदुद्योतमिवाभवन्नभः // Jम्_९.९० //

तदलं शोकदैन्येन दत्त्वा चित्तं प्रसादय / निपानभूतो लोकानां दातैव च पुनर्भव // Jम्_९.९१ //

अथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनादाकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किमिदमिति समुत्पन्नविमर्शो विस्मयोत्फुल्लनयनेभ्यो लोकपालेभ्यः पृथिवीकम्पकारणं विश्वन्तरपुत्रदानमुपलभ्य प्रहर्षविस्मयाघूर्णितमनाः प्रभातायां तस्यां रजन्यां ब्राह्मणरूपी विश्वन्तरमर्थिवदभ्यगच्छत् / कृतातिथिसत्कारश्च बोधिसत्त्वेन केनार्थ इत्युपनिमन्त्रितो भार्यामेनमयाचत -

महाह्रदेष्वम्भ इवोपशोषं न दानधर्मः समुपैति सत्सु / याचे ततस्त्वां सुरसन्निभा या भार्यामिमामहंसि तत्प्रदातुम् // Jम्_९.९२ //

अविमना एव तु बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिशुश्राव / ततः स वामेन करेण मद्रीमादाय सव्येन कमण्डलुं च / न्यपातयत्तस्य जलं कराग्रे मनोभुवश्चेतसि शोकवह्निम् // Jम्_९.९३ //

चुकोप मद्री न तु नो रुरोद विवेद सा तस्य हि तं स्वभावम् / अपूर्वदुःखातिभरातुरा तु तं प्रेक्षमाणा लिखितेव तस्थौ // Jम्_९.९४ //

तद् दृष्ट्वा परमविस्मयाक्रान्तहृदयः शक्रो देवानामिन्द्रस्तं महासत्त्वमभिष्टुवन्नुवाच -

अहो विकृष्टान्तरता सदसद्धर्मयोर्यथा / श्रद्धातुमपि कर्मेदं का शक्तिरकृतात्मनाम् // Jम्_९.९५ //

अवीतरागेण सता पुत्रदारमतिप्रियम् / निःसङ्गमिति दातव्यं का नामेयमुदात्तता // Jम्_९.९६ //

असंशयं त्वद्गुणरक्तसंकथैः प्रकीर्यमाणेषु यशस्सु दिक्षु ते / तिरोभविष्यन्त्यपरा यशःश्रियः पतंगतेजस्सु यथान्यदीप्तयः // Jम्_९.९७ //

तस्य ते ऽभ्यनुमोदन्ते कर्मेदमतिमानुषम् / यक्षगन्धर्वभुजगास्त्रिदशाश्च सवासवाः // Jम्_९.९८ //

इत्युक्त्वा शक्रः स्वमेव वपुरभिज्वलदास्थाय शक्रो ऽहमस्मीति च निवेद्यात्मानं बोधिसत्त्वमुवाच -

तुभ्यमेव प्रयच्छामि मद्रीं भार्यामिमामहम् / व्यतीत्य न हि शीतांशुं चन्द्रिका स्थातुमर्हति // Jम्_९.९९ //

तन्मा चिन्तां पुत्रयोर्विप्रयोगाद्राज्यभ्रंशान्मा च संतापमागाः / सार्धं ताभ्यामभ्युपेतः पिता ते कर्ता राज्यं त्वत्सनाथं सनाथम् // Jम्_९.१०० //

इत्युक्त्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे / शक्रानुभावाच्च स ब्राह्मणो बोधिसत्त्वतनयौ शिबिविषयमेव संप्रापयामास / अथ शिबयः संजयश्च शिबिराजस्तदतिकरुणमतिदुष्करं च बोधिसत्त्वस्य कर्म श्रुत्वा समाक्लेदितहृदया ब्राह्मणहस्तान्निष्क्रीय बोधिसत्त्वतनयौ प्रसाद्यानीय च विश्वन्तरं राज्य एव प्रतिष्ठापयामासुः /

तदेवमत्यद्भुता बोधिसत्त्वचर्येति तदुन्मुखेषु सत्त्वविशेषेषु नावज्ञा प्रतीघातो वा करणीयः / तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चोपनेयम् /

इति विश्वन्तरजातकं नवमम् /

१०. Yअज्ञजातकम्

न कल्याणाशयाः पापप्रतारणामनुविधीयन्त इत्याशयशुद्धौ प्रयतितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल स्वपुण्यप्रभावोपनतामानतसर्वसामन्तां प्रशान्तस्वपरचक्राद्युपद्रवत्वादकण्टकामसपत्नामेकातपत्रां दायाद्यक्रमागतां पृथिवीं पालयामास /

नाथः पृथिव्याः स जितेन्द्रियारिर्भुंक्तावगीतेषु फलेष्वसक्तः / प्रजाहितेष्वाहितसर्वभावो घर्मैककार्यो मुनिवद् बभूव // Jम्_१०.१ //

विवेद लोकस्य हि स स्वभावं प्रधानचर्यानुकृतिप्रधानम् / श्रेयः समाधित्सुरतः प्रजासु विशेषतो धर्मविधौ ससञ्जे // Jम्_१०.२ //

ददौ धनं शीलविधिं समाददे क्षमां निषेवे जगदर्थमैहत / प्रजाहिताध्याशयसौम्यदर्शनः स मूर्तिमान्धर्म इव व्यरोचत // Jम्_१०.३ //

अथ कदाचित्तद्भुजाभिगुप्तमपि तं विषयं सत्त्वानां कर्मवैगुण्यात्प्रमादवशगत्वाच्च वर्षकर्माधिकृतानां देवपुत्राणां दुर्वृष्टिपर्याकुलता क्वचित्क्वचिदभिदुद्राव / अथ स राजा व्यक्तमयं मम प्रजानां वा धर्मापचारात्समुपनतो ऽनर्थ इति निश्चितमतिः संरूढहिताध्याशयत्वात्प्रजासु तद्दुःखममृष्यमाणो धर्मतत्त्वज्ञसंमतान्पुरोहितप्रमुखान्ब्राह्मवृद्धान्मतिसचिवांश्च तदुद्धरणोपायं पप्रच्छ / अथ ते वेदविहितमनेकप्राणिशतवधारम्भभीषणं यज्ञविधिं सुवृष्टिहेतुं मन्यमानास्तस्मै संवर्णयामासुः / विदितवृत्तान्तस्तु स राजा यज्ञविहितानां प्राणिवैशसानां करुणात्मकत्वान्न तेषां तद्वचनं भावेनाभ्यनन्दत् / विनयानुवृत्त्या चैनान्प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरमनुक्त्वा प्रस्तावान्तरेणैषां तां कथां तिरश्चकार / ते पुनरपि तं राजानं धर्मसंकथाप्रस्तावलब्धावसरा गाम्भीर्यावगूढं तस्य भावमजानाना यज्ञप्रवृत्तये समनुशशासुः -

कार्याणि राज्ञां नियतानि यानि लाभे पृथिव्याः परिपालने च / नात्येति कालस्तव तानि नित्यं तेषां क्रमो धर्मसुखानि यद्वत् // Jम्_१०.४ //

त्रिवर्गसेवानिपुणस्य तस्य प्रजाहितार्थं धृतकार्मुकस्य / यज्ञाभिधाने सुरलोकसेतौ प्रमादतन्द्रेव कथं मतिस्ते // Jम्_१०.५ //

भृत्यैरिवाज्ञा बहु मन्यते ते साक्षादियं सिद्धिरिति क्षितीशैः / श्रेयांसि कीर्तिज्वलितानि चेतुं यज्ञैरयं ते रिपुकाल कालः // Jम्_१०.६ //

कामं सदा दीक्षित एव च त्वं दानप्रसङ्गान्नियमादराच्च / वेदप्रसिद्धैः क्रतुभिस्तथापि युक्तं भवेन्मोक्तुमृणं सुराणाम् // Jम्_१०.७ //

स्विष्ट्याभितुष्टानि हि दैवतानि भूतानि वृष्ट्या प्रतिमानयन्ति / इति प्रजानां हितमात्मनश्च यशस्करं यज्ञविधिं जुषस्व // Jम्_१०.८ //

तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् - अतिदुर्न्यस्तो बतायं परप्रत्ययहार्यपेलवमतिरमीमांसको धर्मप्रियः श्रद्दधानो जनो यत्र हि नाम -

य एव लोकेषु शरण्यसम्मतास्त एव हिंसामपि धर्मतो गताः / विवर्तते कष्टमपायसङ्कटे जनस्तदादेशितकापथानुगः // Jम्_१०.९ //

को हि नामाभिसम्बन्धो धर्मस्य पशुहिंसया / सुरलोकाधिवासस्य दैवतप्रीणनस्य वा // Jम्_१०.१० //

विशस्यमानः किल मन्त्रशक्तिभिः पशुर्दिवं गच्छति तेन तद्वधः / उपैति धर्मत्वमितीदमप्यसत्परैः कृतं को हि परत्र लप्स्यते // Jम्_१०.११ //

असत्प्रवृत्तेरनिवृत्तमानसः शुभेषु कर्मस्वविरूढनिश्चयः / पशुर्दिवं यास्यति केन हेतुना हतो ऽपि यज्ञे स्वकृताश्रयाद्विना // Jम्_१०.१२ //

हतश्च यज्ञे त्रिदिवं यदि व्रजेन्ननु व्रजेयुः पशुतां स्वयं द्विजाः / यतस्तु नायं विधिरीक्ष्यते क्वचिद्वचस्तदेषां क इव ग्रहीष्यति // Jम्_१०.१३ //

अतुल्यगन्धर्द्धिरसौजसं शुभां सुधां किलोत्सृज्य वराप्सरोधृताम् / मुदं प्रयास्यन्ति वपादिकारणाद्वधेन शोच्यस्य पशोर्दिवौकसः // Jम्_१०.१४ //

तदिदमत्र प्राप्तकालमिति विनिश्चित्य स राजा यज्ञारम्भसमुत्सुक इव नाम तत्तेषां वचनं प्रतिगृह्यावोचदेनन् - सनाथः खल्वहमनुग्रहवांश्च यदेवं मे हितावहितमनसो ऽत्रभवन्तः / तदिच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् / अन्विष्यतां तदुपयोग्यसम्भारसमुदानयनार्थं यथाधिकारममात्यैः / परीक्ष्यतां सत्रागारनिवेशनयोग्यो भूमिप्रदेशस्तदनुगुणश्च तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रयोग इति /

अथैनं पुरोहित उवाच - ईप्सितार्थसिद्धये स्नातु तावन्महाराज एकस्य यज्ञस्य समाप्ताववभृथे / अथोत्तरेषामारम्भः करिष्यते क्रमेण / युगपत्पुरुषपशवः सहस्रशो हि परिगृह्यमाणा व्यक्तमुद्वेगदोषाय प्रजानां ते स्युरिति / अस्त्येतदिति ब्राह्मणैरुक्तः स राजा तानुवाच - अलमत्रभवतां प्रकृतिकोपाशङ्कया / तथा हि संविधास्ये यथोद्वेगं मे प्रजा न यास्यन्तीति / अथ स राजा पौरजानपदान्संनिपात्याव्रवीत् - इच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् / न च मयार्हः कश्चिदकामः पुरुषः पशुत्वे नियोक्तुमदुष्टः / तद्यं यमतः प्रभृति वो द्रक्ष्यामि व्यवधूतप्रमादनिद्रेण विमलेन चारचक्षुषा शीलमर्यादातिवर्तिनमस्मदाज्ञां परिभवन्तं तं तं स्वकुलपांसनं देशकण्टकमहं यज्ञपशुनिमित्तमादास्य इत्येतद्वो विदितमस्त्विति / अथ तेषां मुख्यतमाः प्राञ्जलयो भूत्वैनमूचुः -

सर्वाः क्रियास्तव हितप्रवणाः प्रजानां तत्रावमाननविधेर्नरदेव को ऽर्थः / ब्रह्मापि ते चरितमभ्यनुमन्तुमर्हः साधुप्रमाण परमत्र भवान्प्रमाणम् // Jम्_१०.१५ //

प्रियं यदेव देवस्य तदस्माकमपि प्रियम् / अस्मत्प्रियहितादन्यद् दृश्यते न हि ते प्रियम् // Jम्_१०.१६ //

इति प्रतिगृहीतवचनः पौरजनापदैः स राजा जनप्रकाशेनाडम्बरेण प्रत्ययितानमात्यान्पापजनोपग्रहणार्थं जनपदं नगराणि च प्रेषयामास समन्ततश्च प्रत्यहमिति घोषणाः कारयामास /

अभयमभयदो ददाति राजा स्थिरशुचिशीलधनाय सज्जनाय / अविनयनिरतैः प्रजाहितार्थं नरपशुभिस्तु सहस्रशो यियक्षुः // Jम्_१०.१७ //

तद्यः कश्चिदतः प्रभृत्यविनयश्लाघानुवृत्त्युद्भवात् सामन्तक्षितिपार्चितामपि नृपस्याज्ञामवज्ञास्यति / स स्वैरेव विषह्य यज्ञपशुतामापादितः कर्मभिर् यूपाबद्धतनुर्विषादकृपणः शुष्यञ्जनैर्द्रक्ष्यते // Jम्_१०.१८ //

अथ तद्विषयनिवासिनः पुरुषा यज्ञपशुनिमित्तं दुःशीलपुरुषान्वेषणादरं तमन्ववेक्ष्य राज्ञस्तां च घोषणामतिभीषणां प्रत्यहमुपश्रृण्वन्तः पापजनोपग्रहावहितांश्च राजपुरुषान्समन्ततः समापततो ऽभिवीक्ष्य त्यक्तदौःशील्यानुरागाः शीलसंवरसमादानपरा वैरप्रसङ्गपराङ्मुखाः परस्परप्रेमगौरवसुमुखाः प्रशान्तविग्रहविवादा गुरुजनवचनानुवर्तिनः संविभागविशारदाः प्रियातिथयो विनयनैभृत्यश्लाघिनः कृत इव युगे बभूवुः /

भयेन मृत्योः परलोकचिन्तया कुलाभिमानेन यशो ऽनुरक्षया / सुशुक्लभावाच्च विरुढया ह्रिया जनः सः शीलामलभूषणो ऽभवत् // Jम्_१०.१९ //

यथा यथा धर्मपरो ऽभवज्जनस्तथा तथा रक्षिजनो विशेषतः / चकार दुःशीलजनाभिमार्गणामतश्च धर्मान्न चचाल कश्चन // Jम्_१०.२० //

स्वदेशवृत्तान्तमथोपशुश्रुवानिमं नृपः प्रीतिविशेषभूषणः / चरान्प्रियाख्यानकदानविस्तरैः सन्तर्पयित्वा सचिवान्समन्वशात् // Jम्_१०.२१ //

परा मनीषा मम रक्षितुं प्रजा गताश्च ताः सम्प्रति दक्षिणीयताम् / इदं च यज्ञाय धनं प्रतर्कितं यियक्षुरस्मीति यथाप्रतर्कितम् // Jम्_१०.२२ //

यदीप्सितं यस्य सुखेन्धनं धनं प्रकाममाप्नोतु स तन्मदन्तिकात् / इतीयमस्मद्विषयोपतापिनी दरिद्रता निर्विषया यथा भवेत् // Jम्_१०.२३ //

मयि प्रजारक्षणनिश्चयस्थिते सहायसम्पत्परिवृद्धसाधने / इयं जनार्तिर्मदमर्षदीपनी मुहुर्मुंहुर्मे ज्वलतीव चेतसि // Jम्_१०.२४ //

अथ ते तस्य राज्ञः सचिवाः परममिति प्रतिगृह्य तद्वचनं सर्वेषु ग्रामनगरनिगमेषु मार्गविश्रामप्रदेशेषु च दानशालाः कारयित्वा यथासन्दिष्टं राज्ञा प्रत्यहमर्थिजनमभिलषितैरर्थविसर्गैः सन्तर्पयामासुः /

अथ विहाय जनः स दरिद्रतां सममवाप्तवसुर्वसुधाधिपात् / विविधचित्रपरिच्छदभूषणः प्रविततोत्सवशोभ इवाभवत् // Jम्_१०.२५ //

प्रमुदितार्थिजनस्तुतिसञ्चितं प्रविततान नृपस्य दिशो यशः / तनुतरङ्गविवर्धितविस्तरं सर इवाम्बुजकेसरजं रजः // Jम्_१०.२६ //

इति नृपस्य सुनीतिगुणाश्रयात्सुचरिताभिमुखे निखिले जने / समभिभूतबलाः कुशलोच्छ्रयैर्विलयमीयुरसङ्गमुपद्रवाः // Jम्_१०.२७ //

अविषमत्वसुखा ऋतवो ऽभवन्नवनृपा इव धर्मपरायणाः / विविधसस्यधरा च वसुन्धरा सकमलामलनीलजलाशया // Jम्_१०.२८ //

न जनमभ्यरुजन्प्रबला रुजः पटुतरं गुणमोषधयो दधुः / ऋतुवशेन ववौ नियतो ऽनिलः परिययुश्च शुभेन पथा ग्रहाः // Jम्_१०.२९ //

न परचक्रकृतं समभूद्भयं न च परस्परजं न च दैविकम् / नियमधर्मपरे निभृते जने कृतमिवात्र युगं समपद्यत // Jम्_१०.३० //

अथैवं प्रवृत्तेन धर्मयज्ञेन राज्ञा प्रशमितेष्वर्थिजनदुःखेषु सार्धमुपद्रवैः प्रमुदितजनसम्बाधायामभ्युदयरम्यदर्शनायां वसुन्धरायां नृपतेराशीर्वचनाध्ययनसव्यापारे लोके वितन्यमाने समन्ततो राजयशसि प्रसादावर्जितमतिः कश्चिदमात्यमुख्यो राजानमित्युवाच - सुष्ठु खल्विदमुच्यते -

उत्तमाधममध्यानां कार्याणां नित्यदर्शनात् / उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः // Jम्_१०.३१ //

इति / देवेन हि पशुवैशसवाच्यदोषविरहितेन धर्मयज्ञेन प्रजानामुभयलोकहितं सम्पादितमुपद्रवाश्च प्रशमं नीता दारिद्र्यदुःखानि च शीले प्रतिष्ठापितानाम् / किं बहुना? सभाग्यास्ताः प्रजाः /

लक्ष्मेव क्षणदाकरस्य विततं गात्रे न कृष्णाजिनं दीक्षायन्त्रणया निसर्गललिता चेष्टा न मन्दोद्यमः / मूर्ध्नश्छत्रनिभस्य केशरचना शोभा तथैवाथ च त्यागैस्ते शतयज्वनो ऽप्यपहृतः कीर्त्याश्रयो विस्मयः // Jम्_१०.३२ //

हिंसाविषक्तः कृपणः फलेप्सोः प्रायेण लोकस्य नयज्ञ यज्ञः / यज्ञस्तु कीर्त्याभरणः समस्ते शीलस्य निर्दोषमनोहरस्य // Jम्_१०.३३ //

अहो प्रजानां भाग्यानि यासां गोपायिता भवान् / प्रजानामपि हि व्यक्तं नैवं स्याद् गोपिता पिता // Jम्_१०.३४ //

अपर उवाच -

दानं नाम धनोदये सति जनो दत्ते तदाशावशः स्याच्छीले ऽपि च लोकपंक्त्यभिमुखः स्वर्गे च जातस्पृहः / या त्वेषा परकार्यदक्षिणतया तद्वत्प्रवृत्तिस्तयोर् नाविद्वत्सु न सत्त्वयोगविधुरेष्वेषा समालक्ष्यते // Jम्_१०.३५ //

तदेवं कल्याणाशया न पापप्रतारणामनुविधीयन्त इत्याशयशुद्धौ प्रयतितव्यम् /

इति प्रजाहितोद्योगः श्रेयःकीर्तिसुखावहः / यन्नृपाणामतो नालं तमनादृत्य वर्तितुम् // Jम्_१०.३६ //

एवं राजापवादे ऽपि वाच्यम् / धर्माभ्यासः प्रजानां भूतिमावहतीति भूतिकामेन धर्मानुवर्तिना भवितव्यमित्येवमप्युन्नेयम् / न पशुहिंसा कदाचिदभ्युदयाय दानदमसंयमादयस्त्वभ्युदयायेति तदर्थिना दानादिपरेण भवितव्यमित्येवमपि वाच्यम् / लोकार्थचर्याप्रवणमतिरेवं पूर्वजन्मस्वपि भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् /

इति यज्ञजातकं दशमम् /

११. Śअक्रजातकम्

आपदपि महात्मनामैश्वर्यसम्पद्वा सत्त्वेष्वनुकम्पां न शिथिलीकरोति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किलानल्पकालस्वभ्यस्तपुण्यकर्मा सात्मीभूतप्रदानदमसंयमकरुणः परहितनियतक्रियातिशयः कदाचिच्छक्रो देवानामिन्द्रो बभूव /

सुरेन्द्रलक्ष्मीरधिकं रराज तत्संश्रयात्स्फीततरप्रभावा / हर्म्ये सुधासेकनवाङ्गरागे निषक्तरूपा शशिनः प्रभेव // Jम्_११.१ //

यस्याः कृते दितिसुता रभसागतानि दिङ्नागदन्तमुसलान्युरसाभिजग्मुः / सौभाग्यविस्तरसुखोपनतापि तस्य लक्ष्मीर्न दर्पमलिनं हृदयं चकार // Jम्_११.२ //

तस्य दिवस्पृथिव्योः सम्यक्परिपालनोपार्जितां सर्वलोकानुव्यापिनीं कीर्तिसम्पदं तां च लक्ष्मीमत्यद्भुताममृष्यमाणा दैत्यगणाः कल्पनाटोपभीषणतरद्विरदरथतुरगपदातिना क्षुभितसागरघोरनिर्घोषेण जाज्वल्यमानविविधप्रहरणावरणदुर्निरीक्ष्येण महता बलकायेन युद्धायैनमभिजग्मुः /

धर्मात्मनो ऽपि तु स तस्य पराबलेपः क्रीडाविघातविरसं च भयं जनस्य / तेजस्विता नयपथोपनतः क्रमश्च युद्धोद्भवाभिमुखतां हृदयस्य चक्रुः // Jम्_११.३ //

अथ स महासत्त्वस्तुरगवरसहस्रयुक्तमभ्युच्छ्रितार्हद्वसनचिह्नरुचिरध्वजं विविधमणिरत्नदीप्तिव्यवभासितमतिज्वलद्वपुषं कल्पनाविभागोपनियतनिशितज्वलितविविधायुधविराजितोभयपार्श्वं पाण्डुकम्बलिनं हैमं रथवरमभिरुह्य महता हस्त्यश्वरथपदातिविचित्रेण देवानीकेन परिवृतस्तदसुरसैन्यं समुद्रतीरान्त एव प्रत्युज्जगाम /

अथ प्रववृते तत्र भीरूणां धृतिदारणः / अन्योन्यायुधनिष्पेषजर्जरावरणो रणः // Jम्_११.४ //

तिष्ठ नैवमितः पश्य क्वेदानीं मन्न मोक्ष्यसे / प्रहरायं न भवसीत्येवं ते ऽन्योन्यमार्दयन् // Jम्_११.५ //

ततः प्रवृत्ते तुमुले स्फूर्जत्प्रहरणे रणे / पटहध्वनिनोत्क्रुष्टैः स्फुटतीव नभस्तलम् // Jम्_११.६ //

दानगन्धोद्धतामर्षेष्वापतत्सु परस्परम् / युगान्तवाताकलितशैलभीमेषु दन्तिषु // Jम्_११.७ //

विद्युल्लोलपताकेषु प्रसृतेषु समन्ततः / रथेषु पटुनिर्घोषेषूत्पाताम्बुधरेष्विव // Jम्_११.८ //

पात्यमानध्वजच्छत्रशस्त्रावरणमौलिषु / देवदानववीरेषु शितैरन्योन्यसायकैः // Jम्_११.९ //

अथ प्रतप्तासुरशस्त्रसायकैर्भयात्प्रदुद्राव सुरेन्द्रवाहिनी / रथेन विष्टभ्य बलं तु विद्विषां सुरेन्द्र एकः समरे व्यतिष्ठत // Jम्_११.१० //

अभ्युदीर्णं त्वासुरं बलमतिहर्षात्पटुतरोत्क्रुष्टक्ष्वेडितसिंहनादमभिपतितमभिसमीक्ष्य मातलिर्देवेन्द्रसारथिः स्वं च बलं पलायनपरमवेत्यापयानमत्र प्राप्तकालमिति मत्वा देवाधिपतेः स्यन्दनमावर्तयामास / अथ शक्रो देवेन्द्रः समुत्पततो रथेषाग्राभिमुखान्यभिघातपथागतानि शाल्मलीवृक्षे गरुडनीडान्यपश्यत् / दृष्ट्वैव च करुणया समालम्ब्यमानहृदयो मातलिं संग्राहकमित्युवाच -

अजातपक्षद्विजपोतसङ्कुला द्विजालयाः शाल्मलिपादपाश्रयाः / अमी पतेयुर्न यथा रथेषया विचूर्णिता वाहय मे रथं तथा // Jम्_११.११ //

मातलिरुवाच - अमी तावन्मार्ष समभियान्ति नो दैत्यसंघा इति / शक्र उवाच - ततः किम्? परिहरैतानि सम्यग्गरुडनीडानीति / अथैनं मातलिः पुनरुवाच -

निवर्तनादस्य रथस्य केवलं शिवं भवेदम्बुरुहाक्ष पक्षिणाम् / चिरस्य लब्धप्रसरा सुरेष्वसावभिद्रवत्येव तु नो द्विषच्चमूः // Jम्_११.१२ //

अथ शक्रो देवेन्द्रः स्वमध्याशयातिशयं सत्त्वविशेषं च कारुण्यविशेषात् प्रकाशयन्नुवाच -

तस्मान्निवर्तय रथं वरमेव मृत्युर्दैत्याधिपप्रहितभीमगदाभिघातैः / धिग्वाददग्धयशसो न तु जीवितं मे सत्त्वान्यमूनि भयदीनमुखानि हत्वा // Jम्_११.१३ //

अथ मातलिस्तथेति प्रतिश्रुत्य तुरगसहस्रयुक्तं स्यन्दनमस्य निवर्तयामास /

दृष्टावदाना रिपवस्तु तस्य युद्धे समालोक्य रथं निवृत्तम् / भयद्रुताः प्रस्खलिताः प्रणेमुर्वाताभिनुन्ना इव कालमेघाः // Jम्_११.१४ //

भग्ने स्वसैन्ये विनिवर्तमानः पन्थानमावृत्य रिपुध्वजिन्याः / सङ्कोचयत्येव मदावलेपमेको ऽप्यसम्भाव्यपराक्रमत्वात् // Jम्_११.१५ //

निरीक्ष्य भग्नं तु तदासुरं बलं सुरेन्द्रसेनाप्यथ सा न्यवर्तत / बभूव नैव प्रणयः सुरद्विषां भयद्रुतानां विनिवर्तितुं यतः // Jम्_११.१६ //

सहर्षलज्जैस्त्रिदशैः सुराधिपः सभाज्यमानो ऽथ रणाजिराच्छनैः / अभिज्वलच्चारुवपुर्जयश्रिया समुत्सुकान्तःपुरमागमत् पुरम् // Jम्_११.१७ //

एवं स एव तस्य संग्रामस्य विजयो बभूव / तस्मादुच्यते -

पापं समाचरति वीतघृणो जघन्यः प्राप्यापदं सघृण एव तु मध्यबुद्धिः / प्राणात्यये ऽपि तु न साधुजनः स्ववृत्तिं वेलां समुद्र इव लङ्घयितुं समर्थः // Jम्_११.१८ //

तदेवं देवराज्यं प्राणानपि परित्यज्य दीर्घरात्रं परिपालितानि भगवता सत्त्वानि / तेष्विह प्राज्ञस्याघातो न युक्तरूपः प्रागेव विप्रतिपत्तिरिति प्राणिषु दयायत्तेनार्येण भवितव्यम् / तथा हि धर्मो ह वै रक्षति धर्मचारिणमित्यत्राप्युन्नेयम् / तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चेति /

इति शक्रजातकमेकादशम् /

१२. Bराह्मणजातकम्

आत्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्ति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिदनुपक्रुष्टगोत्रचारित्रे स्वधर्मानुवृत्तिप्रकाशयशसि विनयाचारश्लाघिनि महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार / स यथाक्रमं गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मादिभिः कृतसंस्कारक्रमो वेदाध्ययननिमित्तं श्रुताभिजनाचारसम्पन्ने गुरौ प्रतिवसति स्म /

तस्य श्रुतग्रहणधारणपाटवं च भक्त्यन्वयश्च सततं स्वकुलप्रसिद्धः / पूर्वे वयस्यपि शमाभरणा स्थितिश्च प्रेमप्रसादसुमुखं गुरुमस्य चक्रुः // Jम्_१२.१ //

वशीकरणमन्त्रा हि नित्यमव्याहता गुणाः / अपि द्वेषाग्नितप्तानां किं पुनः स्वस्थचेतसाम् // Jम्_१२.२ //

अथ तस्याध्यापकः सर्वेषामेव शिष्याणां शीलपरीक्षानिमित्तं स्वाध्यायविश्रामकालेष्वात्मनो दारिद्र्यदुःखान्यभीक्ष्णमुपवर्णयामास /

स्वजने ऽपि निराक्रन्दमुत्सवे ऽपि हतानन्दम् / धिक्प्रदानकथामन्दं दारिद्र्यमफलच्छन्दम् // Jम्_१२.३ //

परिभवभवनं श्रमास्पदं सुखपरिवर्जितमत्यनूर्जितम् / व्यसनमिव सदैव शोचनं धनविकलत्वमतीव दारुणम् // Jम्_१२.४ //

अथ ते तस्य शिष्याः प्रतोदसंचोदिता इव सदश्वा गुरुस्नेहात्समुपजातसंवेगाः सम्पन्नतरं प्रभूततरं च भैक्षमुपसंहरन्ति स्म / स तानुवाच - अलमनेनात्रभवतां परिश्रमेण / न भैक्षोपहाराः कस्यचिद्दारिद्र्यक्षामतां क्षपयन्ति / अस्मत्परिक्लेशामर्षिभिस्तु भवद्भिरयमेव यत्नो धनाहरणं प्रति युक्तः कर्त्तुं स्यात् / कुतः?

क्षुधमन्नं जलं तर्षं मन्त्रवाक्सागदा गदान् / हन्ति दारिद्र्यदुःखं तु सन्तत्याराधनं धनम् // Jम्_१२.५ //

शिष्या ऊचुः - किं करिष्यामो मन्दभाग्या वयं यदेतावान्नः शक्तिप्रयामः / अपि च

भैक्षवद्यदि लभ्येररन्नुपाध्याय धनान्यपि / नेदं दारिद्र्यदुःखं ते वयमेवं सहेमहि // Jम्_१२.६ //

प्रतिग्रहकृशोपायं विप्राणां हि धनार्जनम् / अप्रदाता जनश्चायमित्यगत्या हता वयम् // Jम्_१२.७ //

अध्यापक उवाच - सन्त्यन्ये ऽपि शास्रपरिदृष्टा धनार्जनोपायाः / जरानिष्पीतसामर्थ्यास्तु वयमयोग्यरूपास्तत्प्रतिपत्तौ / शिष्या ऊचुः - वयमुपाध्याय जरयानुपहतपराक्रमाः / तद्यदि नस्तेषां शास्त्रविहितानामुपायानां प्रतिपत्तिसहतां मन्यसे, तदुच्यताम् / यावदध्यापनपरिश्रमस्यानृण्यं ते गच्छाम इति / अध्यापक उवाच - तरुणैरपि व्यवसायशिथिलहृदयैर्दुरभिसम्भवाः खल्वेवंविधा धनार्जनोपायाः / यदि त्वयमत्र भवतां निर्बन्धः / तच्छ्रुयतां साधुः कतम एको धनोपार्जनक्रमः /

आपद्धर्मः स्तेयमिष्टं द्विजानामापच्चान्त्या निःस्वता नाम लोके / तस्माद् भोज्यं स्वं परेषामदुष्टैः सर्वं चैतद् ब्राह्मणानां स्वमेव // Jम्_१२.८ //

कामं प्रसह्यापि धनानि हर्तुं शक्तिर्भवेदेव भवद्विधानाम् / न त्वेष योगः स्वयशो हि रक्ष्यं शून्येषु तस्माद्व्यवसेयमेव // Jम्_१२.९ //

इति मुक्तप्रग्रहास्तेन ते छात्राः परममिति तत्तस्य वचनमयुक्तमपि युक्तमिव प्रत्यश्रौषुरन्यत्र बोधिसत्त्वात् /

स हि प्रकृतिभद्रत्वात्तन्नोत्सेहे ऽनुमोदितुम् / कृत्यवत्प्रतिपन्नं तैर्व्याहन्तुं सहसैव तु // Jम्_१२.१० //

व्रीडावनतवदनस्तु बोधिसत्त्वो मृदु विनिश्वस्य तूष्णीमभूत् /

अथ स तेषामध्यापको बोधिसत्त्वमवेक्ष्य तं विधिमनभिनन्दन्तमप्रतिक्रोशन्तं निविष्टगुणसम्भावनस्तस्मिन्महासत्त्वे किं नु खल्वयमव्यवसितत्वान्निःस्नेहतया वा मयि स्तेयं न प्रतिपद्यते, उताधर्मसंज्ञयेति समुत्पन्नविमर्शस्तत्स्वभावव्यक्तीकरणार्थं बोधिसत्त्वमुवाच - भो महाब्राह्मण

अमी द्विजा मद्व्यसनासहिष्णवः समाश्रिता वीरमनुष्यपद्धतिम् / भवाननुत्साहजडस्तु लभ्यते न नूनमस्मद्व्यसनेन तप्यते // Jम्_१२.११ //

परिप्रकाशे ऽप्यनिगूढविस्तरे मयात्मदुःखे वचसा विदर्शिते / कथं नु निःसम्भ्रमदीनमानसो भवानिति स्वस्थवदेव तिष्ठति // Jम्_१२.१२ //

अथ बोधिसत्त्वः ससम्भ्रमो ऽभिवाद्योपाध्यायमुवाच - शान्तं पापम् / न खल्वहं निःस्नेहकठिनहृदयत्वादपरितप्यमानो गुरुदुःखैरेवमवस्थितः, किन्त्वसम्भवादुपाध्यायप्रदर्शितस्य क्रमस्य / न हि शक्यमदृश्यमानेन क्वचित्पापमाचरितुम् / कुतः? रहो ऽनुपपत्तेः /

नास्ति लोके रहो नाम पापं कर्म प्रकुर्वतः / अदृश्यानि हि पश्यन्ति ननु भूतानि मानुषान् // Jम्_१२.१३ //

कृतात्मानश्च मुनयो दिव्योन्मिषितचक्षुषः / तानपश्यन्रहोमानी बालः पापे प्रवर्तते // Jम्_१२.१४ //

अहं पुनर्न पश्यामि शून्यं क्वचन किञ्चन / यत्राप्यन्यं न पश्यामि नन्वशून्यं मयैव तत् // Jम्_१२.१५ //

परेण यच्च दृश्येत दुष्कृतं स्वयमेव वा / सुदृष्टतरमेतत्स्याद् दृश्यते स्वयमेव यत् // Jम्_१२.१६ //

स्वकार्यपर्याकुलमानसत्वात्पश्येन्न वान्यश्चरितं परस्य / रागार्पितैकाग्रमतिः स्वयं तु पापं प्रकुर्वन्नियमेन वेत्ति // Jम्_१२.१७ //

तदनेन कारणेनाहमेवं व्यवस्थित इति / अथ बोधिसत्त्वः समभिप्रसादितमनसमुपाध्यायमवेत्य पुनरुवाच -

न चात्र मे निश्चयमेति मानसं धनार्थमेवं प्रतरेद्भवानपि / अवेत्य को नाम गुणागुणान्तरं गुणोपमर्दं धनमूल्यतां नयेत् // Jम्_१२.१८ //

स्वाभिप्रायं खलु निवेदयामि -

कपालमादाय विवर्णवाससा वरं द्विषद्वेश्मसमृद्धिरीक्षिता / व्यतीत्य लज्जां न तु धर्मवैशसे सुरेन्द्रतार्थे ऽप्युपसंहृतं मनः // Jम्_१२.१९ //

अथ तस्योपाध्यायः प्रहर्षविस्मयाक्षिप्तहृदय उत्थायासनात्सम्परिष्वज्यैनमुवाच - साधु साधु पुत्रक साधु साधु महाब्राह्मण प्रतिरूपमेतत्ते प्रशमालङ्कृतस्यास्य मेधाविकस्य /

निमित्तमासाद्य यदेव किञ्चन स्वधर्ममार्गं विसृजन्ति बालिशाः / तपःश्रुतज्ञानधनास्तु साधवो न यान्ति कृच्छ्रे परमे ऽपि विक्रियाम् // Jम्_१२.२० //

त्वया कुलं सममलमभ्यलङ्कृतं समुद्यता नभ इव शारदेन्दुना / तवार्थवत्सुचरितविश्रुतं श्रुतं सुखोदयः सफलतया श्रमश्च मे // Jम्_१२.२१ //

तदेवमात्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्तीति ह्रीबलेनार्येण भवितव्यम् / एवं ह्रीपरिखासम्पन्न आर्यश्रावको ऽकुशलं प्रजहाति कुशलं च भावयतीत्येवमादिषु सूत्रेषूपनेयम् / ह्रीवर्णप्रतिसंयुक्तेषु लोकाधिपतेयेषु चेति /

इति ब्राह्मणजातकं द्वादशम् /

१३. Uन्मादयन्तीजातकम्

तीव्रदुःखातुराणामपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् / तद्यथानुश्रूयते -

सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिर्गुंणातिशयैर्लोकहितार्थमुद्यच्छमानः किल बोधिसत्त्वः कदाचिच्छिबीनां राजा बभूव साक्षाद्धर्म इव विनय इव पितेव प्रजानामुपकारप्रवृत्तः /

दोषप्रवृत्तेर्विनियम्यमानो निवेश्यमानश्च गुणाभिजात्ये / पित्रेव पुत्रः क्षितिपेन तेन ननन्द लोकद्वितये ऽपि लोकः // Jम्_१३.१ //

समप्रभावा स्वजने जने च धर्मानुगा तस्य हि दण्डनीतिः / अधर्म्यमावृत्य जनस्य मार्गं सोपानमालेव दिवो बभूव // Jम्_१३.२ //

धर्मान्वयं लोकहितं स पश्यंस्तदेककार्य्ॐ नरलोकपालः / सर्वात्मना धर्मपथे ऽभिरेमे तस्योपमर्दं च परैर्न सेहे // Jम्_१३.३ //

अथ तस्य राज्ञः पौरमुख्यस्य दुहिता श्रीरिव विग्रहवती साक्षाद्रतिरिवाप्सरसामन्यतमेव परया रूपलावण्यसंपदोपेता परमदर्शनीया स्त्रीरत्नसंमता बभूव /

अवीतरागस्य जनस्य यावत्सा लोचनप्राप्यवपुर्बभूव / तावत्स तद्रूपगुणावबद्धां न दृष्टिमुत्कम्पयितुं शशाक // Jम्_१३.४ //

अतश्च तस्या उन्मादयन्तीत्येव बान्धवा नाम चक्रुः /

अथ तस्याः पिता राज्ञः संविदितं कारयामासस्त्रीरत्नं ते देव विषये प्रादुर्भूतम् / यतस्तत्प्रतिग्रहं विसर्जनं वा प्रति देवः प्रमाणमिति / अथ स राजा स्त्रीलक्षणविदो ब्राह्मणान् समादिदेशपश्यन्त्वेनां तत्रभवन्तः किमसावस्मद्योग्या न वेति / अथ तस्याः पिता तान्ब्राह्मणान् स्वभवनमभिनीयोन्मादयन्तीमुवाच - भद्रे स्वयमेव ब्राह्मणान् परिवेषयेति / सा तथेति प्रतिश्रुत्य यथाक्रमं ब्राह्मणान् परिवेषयितुमुपचक्रमे / अथ ते ब्राह्मणाः

तदाननोद्वीक्षणनिश्चलाक्षा मनोभुवा संह्रियमाणधैर्याः / अनीश्वरा लोचनमानसानामासुर्मदेनेव विलुप्तसंज्ञाः // Jम्_१३.५ //

यदा च नैव शक्नुवन्ति स्म प्रतिसंख्यानधीरनिभृतमवस्थातुं, कुत एव भोक्तुम् / अथैषां चक्षुष्पथादुत्सार्य स्वां दुहितरं स गृहपतिः स्वयमेव ब्राह्मणान् परिवेष्य विसर्जयामास / अथ तेषां बुद्धिरभवत् - कृत्यारूपमिव खल्विदमतिमनोहरमस्या दारिकाया रूपचातुर्यम् / यतो नैनां राजा द्रष्टुमप्यर्हति कुतः पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् / अनया हि रूपशोभया नियतमस्योन्मादितहृदयस्य धर्मार्थकार्यप्रवृत्तेर्विस्रस्यमानोत्साहस्य राजकार्यकालातिक्रमाः प्रजानां हितसुखोदयपथमुपपीडयन्तः पराभवाय स्युः /

इयं हि संदर्शनमात्रकेण कुर्यान्मुनीनामपि सिद्धिविघ्नम् / प्रागेव भावार्पितदृष्टिवृष्टेर्यूनः क्षितीशस्य सुखे स्थितस्य // Jम्_१३.६ //

तस्मादिदमत्र प्राप्तकालमिति यथाप्रस्तावमुपेत्य राज्ञे निवेदयामासुः - दृष्टास्माभिर्महाराज सा कन्यका / अस्ति तस्या रूपचातुर्यमात्रकमपलक्षणोपघातनिःश्रीकं तु / यतो नैनां द्रष्टुमप्यर्हति देवः, किं पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् /

कुलद्वयस्यापि हि निन्दिता स्त्री यशो विभूतिं च तिरस्करोति / निमग्नचन्द्रेव निशा समेघा शोभां विभागं च दिवस्पृथिव्योः // Jम्_१३.७ //

इति श्रुतार्थः स राजा - अपलक्षणा किलासौ, न च मे कुलानुरूपेति तस्यां विनिवृत्ताभिलाषो बभूव / अनर्थितां तु विज्ञाय राज्ञः स गृहपतिस्तां दारिकां तस्यैव राज्ञो ऽमात्यायाभिपारगाय प्रायच्छत् /

अथ कदाचित्स राजा क्रमागतां कौमुदीं स्वस्मिन्पुरवरे निषक्तशोभां द्रष्टुमुत्सुकमना रथवरगतः सिक्तसंमृष्टरथ्यान्तरापणमुच्छ्रितविचित्रध्वजपताकं समन्ततः पुष्पोपहारशबलभूमिभागधवलं प्रवृत्तनृत्तगीतहास्यलास्यवादित्रं पुष्पधूपचूर्णवासमाल्यासवस्नानानुलेपनामोदप्रसृतसुरभिगन्धि प्रसारितविविधरुचिरपण्यं तुष्टपुष्टोज्ज्वलतरवेषपौरजानपदसंबाधराजमार्गं पुरवरमनुविचरंस्तस्यामात्यस्य भवनसमीपमुपजगाम / अथोन्मादयन्त्यपलक्षणा किलाहमित्यनेन राज्ञावधूतेति समुत्पन्नामर्षा राजदर्शनकुतूहलेन नाम संदृश्यमानरूपशोभा विद्युदिव घनशिखरं (Vऐद्य ८६) हर्म्यतलमवभासयन्ती व्यतिष्ठत / शक्तिरस्येदानीमस्त्वपलक्षणादर्शनादविचलितधृतिस्मृतिमात्मानं धारयितुमिति / अथ तस्य राज्ञः पुरवरविभूतिदर्शनकुतूहलप्रसृता दृष्टिरभिमुखस्थितायां सहसैव तस्यामपतत् / अथ स राजा -

प्रकाममन्तःपुरसुन्दरीणां वपुर्विलासैः कलितेक्षणो ऽपि / अनुद्धतो धर्मपथानुरागादुद्योगवानिन्द्रियनिर्जये ऽपि // Jम्_१३.८ //

विपुलधृतिगुणो ऽप्यपत्रपिष्णुः परयुवतीक्षणविक्लवेक्षणो ऽपि / उदितमदनविस्मयः स्त्रियं तां चिरमनिमेषविलोचनो ददर्श // Jम्_१३.९ //

कौमुदी किं न्वियं साक्षाद्भवनस्यास्य देवता / स्वर्गस्त्री दैत्ययोषिद्वा न ह्येतन्मानुषं वपुः // Jम्_१३.१० //

इति विचारयत एव तस्य राज्ञस्तद्दर्शनावितृप्तनयनस्य स रथस्तं देशमतिवर्तमानो न मनोरथानुकूलो बभूव / अथ स राजा शून्यहृदय इव तद्गतैकाग्रमनाः स्वभवनमुपेत्य मन्मथाक्षिप्तधृतिः सुनन्दं सारथिं रहसि पर्यपृच्छत् -

सितप्राकारसंवीतं वेत्सि कस्य नु तद्गृहम् / का सा तत्र व्यरोचिष्ट विद्युत्सित इवाम्बुदे // Jम्_१३.११ //

सारथिरुवाच - अस्ति देवस्याभिपारगो नामामात्यमुख्यः / तस्य तद्गृहं तस्यैव च सा भार्या किरीटवत्सस्य दुहिता उन्मादयन्ती नामेति / तदुपश्रुत्य स राजा परभार्येति वितानीभूतहृदयश्चिन्तास्तिमितनयनो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य तदर्पितमनाः शनैरात्मगतमुवाच -

अन्वर्थरम्याक्षरसौकुमार्यमहो कृतं नाम यथेदमस्याः / उन्मादयन्तीति शुचिस्मितायास्तथा हि सोन्मादमिवाकरोन्माम् // Jम्_१३.१२ //

विस्मर्तुंमेनामिच्छामि पश्यामीव च चेतसा / स्थितं तस्यां हि मे चेतः सा प्रभुत्वेन तत्र वा // Jम्_१३.१३ //

परस्य नाम भार्यायां ममाप्येवमधीरता / तदुन्मत्तो ऽस्मि संत्यक्तो लज्जयेवाद्य निद्रया // Jम्_१३.१४ //

तस्या वपुर्विलसितस्मितवीक्षितेषु संरागनिश्चलमतेः सहसा स्वनन्ती / कार्यान्तरक्रमनिवेदनधृष्टशब्दा विद्वेषमुत्तुदति चेतसि नालिका मे // Jम्_१३.१५ //

इति स राजा मदबलविचलितधृतिर्व्यवस्थापयन्नप्यात्मानमापाण्डुकृशतनुः प्रध्यानविनिश्वसितविजृम्भणपरः प्रव्यक्तमदनाकारो बभूव /

धृत्या महत्यापि निगुह्यमानः स भूपतेस्तस्य मनोविकारः / मुखेन चिन्तास्तिमितेक्षणेन कार्श्येन च व्यक्तिमुपाजगाम // Jम्_१३.१६ //

अथेङ्गिताकारग्रहणनिपुणमतिरभिपारगो ऽमात्यस्तं राज्ञो वृत्तान्तं सकारणमुपलभ्य स्नेहात्तदत्ययाशङ्को जानानश्चातिबलतां मदनस्य रहसि राजानं संविदितं समुपेत्य कृताभ्यनुज्ञो विज्ञापयामास -

अद्यार्चयन्तं नरदेव देवान्साक्षादुपेत्याम्बुरुहाक्ष यक्षः / मामाह नावैषि नृपस्य कस्मादुन्मादयन्त्यां हृदयं निविष्टम् // Jम्_१३.१७ //

इत्येवमुक्त्वा सहसा तिरो ऽभूद्विमर्शवानित्यहमभ्युपेतः / तच्चेत्तथा देव किमेतदेवमस्मासु ते निष्प्रणयत्वमौनम् // Jम्_१३.१८ //

तत्प्रतिग्रहीतुमेनामर्हति मदनुग्रहार्थं देव इति / अथ राजा प्रत्यादेशाल्लज्जावनतवदनो मदनवशगतो ऽपि स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वादविक्लवीभूतधैर्यः प्रत्याख्यानविशदाक्षरमेनमुवाच - नैतदस्ति / कुतः?

पुण्याच्च्युतः स्याममरो न चास्मि विद्याच्च नः पापमिदं जनो ऽपि / तद्विप्रयोगाच्च मनो ज्वलंत्स्वां वह्निः पुरा कक्षमिव क्षिणोति // Jम्_१३.१९ //

यच्चोभयोरित्यहितावहं स्याल्लोके परस्मिन्निह चैव कर्म / तद्यस्य हेतोरबुधा भजन्ते तस्यैव हेतोर्न बुधा भजन्ते // Jम्_१३.२० //

अभिपारग उवाच - अलमत्र देवस्य धर्मातिक्रमाशङ्कया /

दाने साहाय्यदानेन धर्म एव भवेत्तव / दानविघ्नात्त्वधर्मः स्यात्तां मत्तो ऽप्रतिगृह्णतः // Jम्_१३.२१ //

कीर्त्युपरोधावकाशमपि चात्र देवस्य न पश्यामि / कुतः?

आवाभ्यामिदमन्यश्च क एव ज्ञातुमर्हति / जनापवादादाशङ्कामतो मनसि मा कृथाः // Jम्_१३.२२ //

अनुग्रहश्चैष मम स्यान्न पीडा / कुतः?

स्वाम्यर्थचर्यार्जितया हि तुष्ट्या निरन्तरे चेतसि को विघातः / यतः सुकामं कुरु देव काममलं मदुत्पीडनशङ्कया ते // Jम्_१३.२३ //

राजोवाच - शान्तं पापम् /

व्यक्तमस्मदतिस्नेहान्न त्वयैतदपेक्षितम् / यथा दाने न सर्वस्मिन्साचिव्यं धर्मसाधनम् // Jम्_१३.२४ //

यो मदर्थमतिस्नेहात्स्वान् प्राणानपि नेक्षते / तस्य बन्धुविशिष्टस्य सख्युर्भार्या सखी मम // Jम्_१३.२५ //

तदयुक्तं मामतीर्थे प्रतारयितुम् / यदपि चेष्टं नैतदन्यः कश्चिज्ज्ञास्यतीति, किमेवमिदमपापं स्यात्?

अदृश्यमानो ऽपि हि पापमाचरन्विषं निषेव्येव कथं समृध्नुयात् / न तं न पश्यन्ति विशुद्धचक्षुषो दिवौकसश्चैव नराश्च योगिनः // Jम्_१३.२६ //

किं च भूयः,

श्रद्दधीत क एतच्च यथासौ तव न प्रिया / तां परित्यज्य सद्यो वा विघातं न समाप्नुयाः // Jम्_१३.२७ //

अभिपारग उवाच -

सपुत्रदारो दासो ऽहं स्वामी त्वं दैवतं च मे / दास्यामस्यां यतो देव कस्ते धर्मव्यतिक्रमः // Jम्_१३.२८ //

यदपि चेष्टं प्रिया ममेयमिति किम्?

मम प्रिया कामद काममेषा तेनैव दित्सामि च तुभ्यमेनाम् / प्रियं हि दत्त्वा लभते परत्र प्रकर्षरम्याणि जनः प्रियाणि // Jम्_१३.२९ //

यतः प्रतिगृह्णात्वेवैनां देव इति / राजोवाच - मा मैवम् / अक्रम एषः / कुतः?

अहं हि शस्त्रं निशितं विशेयं हुताशनं विस्फुरदर्चिषं वा / न त्वेव धर्मादधिगम्य लक्ष्मीं शक्ष्यामि तत्रैव पुनः प्रहर्तुम् // Jम्_१३.३० //

अभिपारग उवाच - यद्येनां मद्भार्येति देवो न प्रतिग्रहीतुमिच्छत्ययमहमस्याः सर्वजनप्रार्थनाविरुद्धवेश्याव्रतमादिशामि / तत एनां देवः प्रतिगृह्णीयादिति / राजोवाच - किमुन्मत्तो ऽसि?

अदुष्टां संत्यजन्भार्यां मत्तो दण्डमवाप्नुयाः / स धिग्वादास्पदीभूतः परत्रेह च धक्ष्यसे // Jम्_१३.३१ //

तदलमकार्यनिर्बन्धितया / न्यायाभिनिवेशी भवेति / अभिउपारग उवाच -

धर्मात्ययो मे यदि कश्चिदेवं जनापवादः सुखविप्लवो वा / प्रत्युद्गमिष्याम्युरसा तु तत्तत्त्वत्सौख्यलब्धेन मनःसुखेन // Jम्_१३.३२ //

त्वत्तः परं चाहवनीयमन्यं लोके न पश्यामि महीमहेन्द्र / उन्मादयन्ती मम पुण्यवृद्ध्यै तां दक्षिणामृत्विगिव प्रतीच्छ // Jम्_१३.३३ //

राजोवाच - काममस्मदतिस्नेहादनवेक्षितात्महिताहितक्रमो मदर्थचर्यासमुद्योगस्तवायम् / अत एव तु त्वां विशेषतो नोपेक्षितुमर्हामि / नैव खलु लोकापवादनिःशङ्केन भवितव्यम् / पश्य,

लोकस्य यो नाद्रियते ऽपवादं धर्मानपेक्षः परतः फलं वा / जनो न विश्वासमुपैति तस्मिन्ध्रुवं च लक्ष्म्यापि विवर्ज्यते सः // Jम्_१३.३४ //

यतस्त्वां ब्रवीमि

मा ते रोचिष्ट धर्मस्य जीवितार्थे व्यतिक्रमः / निःसंदिग्धमहादोषः ससन्देहकृशोदयः // Jम्_१३.३५ //

किं च भूयः,

निन्दादिदुःखेषु परान्निपात्य नेष्टा सतामात्मसुखप्रवृत्तिः / एको ऽप्यनुत्पीड्य परानतो ऽहं धर्मे स्थितः स्वार्थधुरं प्रपत्स्ये // Jम्_१३.३६ //

अभिपारग उवाच - स्वाम्यर्थं भक्तिवशेन चरतो मम तावदत्र क एवाधर्मावकाशः स्याद्देवस्य वा दीयमानामेनां प्रतिगृह्णतः / यतः सनैगमजानपदाः शिबयः किमत्राधर्म इति ब्रूयुः / तत् प्रतिगृह्णात्वेवैनां देव इति / राजोवाच - अद्धा मदर्थचर्याप्रणयिमतिर्भवान् / इदं त्वत्र चिन्तयितव्यम् - सनैगमजानपदानां वा शिबीनां तव मम वा को ऽस्माकं धर्मवित्तम इति / अथाभिपारगः ससंभ्रमो राजानमुवाच -

बृद्धोपसेवासु कृतश्रमत्वाच्छ्रुताधिकारान्मतिपाटवाच्च / त्रिवर्गविद्यातिशयार्थतत्त्वं त्वयि स्थितं देव बृहस्पतौ च // Jम्_१३.३७ //

राजोवाच - तेन हि न मामत्र प्रतारयितुमर्हसि / कुतः? नराधिपानां चरितेष्वधीनं लोकस्य यस्मादहितं हितं च / भक्तिं प्रजानामनुचिन्त्य तस्मात्कीर्तिक्षमे सत्पथ एव रंस्ये // Jम्_१३.३८ //

जिह्मं शुभं वा वृषभप्रचारं गावो ऽनुगा यद्वदनुप्रयान्ति / उत्क्षिप्तशङ्काङ्कशनिर्विघट्टं प्रजास्तथैव क्षितिपस्य वृत्तिम् // Jम्_१३.३९ //

अपि पश्यतु तावद्भवान् /

आत्मानमपि चेच्छक्तिर्न स्यात्पालयितुं मम / का न्ववस्था जनस्यास्य मत्तो रक्षाभिकाङ्क्षिणः // Jम्_१३.४० //

इति प्रजानां हितमीक्षमाणः स्वं चैव धर्मं विमलं यशश्च / नेच्छामि चित्तस्य वशेन गन्तुमहं हि नेता वृषवत्प्रजानाम् // Jम्_१३.४१ //

अथाभिपारगो ऽमात्यस्तेन राज्ञो ऽवस्थानेन प्रसादितमनाः प्रणम्य राजानं प्राञ्जलिरित्युवाच -

अहो प्रजानामतिभाग्यसम्पद्यासां त्वमेवं नरदेव गोप्ता / धर्मानुरागो हि सुखानपेक्षस्तपोवनस्थेष्वपि मृग्य एव // Jम्_१३.४२ //

महच्छब्दो महाराज त्वय्येवायं विराजते विगुणेषु गुणोक्तिर्हि क्षेपरूक्षतराक्षरा // Jम्_१३.४३ //

विस्मयो ऽनिभृतत्वं वा किं ममैतावता त्वयि / समुद्र इव रत्नानां गुणानां यस्त्वमाकरः // Jम्_१३.४४ //

तदेवं तीव्रदुःखातुराणामपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वाच्चेति धैर्यधर्माभ्यासे च योगः कार्य इति /

इत्युन्मादयन्तीजातकं त्रयोदशम् /

१४. Sउपारगजातकम्

धर्माश्रयं सत्यवचनमप्यापदं नुदति प्रागेव तत्फलमिति धर्मानुवर्तिना भवितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वभूतः किल महासत्त्वः परमनिपुणमतिर्नौसारथिर्बभूव / धर्मता ह्येषा बोधिसत्त्वानां प्रकृतिमेधावित्वाद्यदुत यं यं शास्त्रातिशयं जिज्ञासन्ते कलाविशेषं वा तस्मिंस्तस्मिन्नधिकतरा भवन्ति मेधाविनो जगतः / अथ स महात्मा विदितज्योतिर्गतित्वाद्दिग्विभागेष्वसम्मूढमतिः परिविदितनियतागन्तुकौत्पातिकनिमित्तः कालाकालक्रमकुशलो मीनतोयवर्णभौमप्रकारशकुनिपर्वतादिभिश्चिह्नैः सूपलक्षितसमुद्रदेशः स्मृतिमान्विजिततन्द्रीनिद्रः शीतोष्णवर्षादिपरिखेदसहिष्णुरप्रमादी धृतिमानाहरणापहरणकुशलत्वादीप्सितं देशं प्रापयिता वणिजामासीत् / तस्य परमसिद्धयात्रत्वात्सुपारग इत्येव नाम बभूव / तदध्युषितं च पत्तनं सुपारगमित्येवाख्यातमासीत् / यदेतर्हि सूपारगमिति ज्ञायते / सो ऽपि मङ्गलसम्मतत्वाद् वृद्धत्वे ऽपि सांयात्रिकैर्यात्रासिद्धिकामैर्वहनमभ्यर्थनसत्कारपुरःसरमारोप्यते स्म /

अथ कदाचिद्भरुकच्छादभिप्रयाताः सुवर्णभूमिवणिजो यात्रासिद्धिकामाः सुपारगं पत्तनमुपेत्य तं महासत्त्वं वहनारोहणार्थमभ्यर्थयामासुः / स तानुवाच -

जराज्ञया संह्रियमाणदर्शने श्रमाभिपातैः प्रतनूकृतस्मृतौ / स्वदेहकृत्ये ऽप्यवसन्नविक्रमे सहायता का परिशङ्क्यते मयि // Jम्_१४.१ //

वणिज ऊचुः - विदितेयमस्माकं युष्मच्छरीरावस्था / सत्यपि च वः पराक्रमासहत्वे नैव वयं कर्मविनियोगेन युष्मानायासयितुमिच्छामः / किं तर्हि?

त्वत्पादपङ्कजसमाश्रयसत्कृतेन मङ्गल्यतामुपगता रजसा त्वियं नौः / दुर्गे महत्यपि च तोयनिधावमुष्मिन् स्वस्ति व्रजेदिति भवन्तमुपागताः स्मः // Jम्_१४.२ //

अथ स महात्मा तेषामनुकम्पया जराशिथिलशरीरो ऽपि तद्वहनमारुरोह / तदधिरोहणाच्च प्रमुदितमनसः सर्व एव ते वणिजो बभूवुर्नियतमस्माकमुत्तमा यात्रासिद्धिरिति / क्रमेण चावजगाहिरे विविधमीनकुलविचरितमनिभृतजलकलकलारावमनिलबलविलासप्रविचलिततरङ्गं बहुविधरत्नैर्भूमिविशेषैरर्पितरङ्गं फेनावलीकुसुमदामविचित्रमसुरबलभुजगभवनं दुरापपातालमप्रमेयतोयं महासमुद्रम् /

अथेन्द्रनीलप्रकराभिनीलं सूर्यांशुतापादिव खं विलीनम् / समन्ततो ऽन्तर्हिततीरलेखमगाधमम्मोनिधिमध्यमीयुः // Jम्_१४.३ //

तेषां तत्रानुप्राप्तानां सायाह्नसमये मृदूभूतकिरणचक्रप्रभावे सवितरि महदौत्पातिकं परमभीषणं प्रादुरभूत् /

विभिद्यमानोर्मिविकीर्णफेनश्चण्डानिलास्फालनभीमनादः / नैभृत्यनिर्मुक्तसमग्रतोयः क्षणेन रौद्रः समभूत् समुद्रः // Jम्_१४.४ //

उत्पातवाताकलितैर्महद्भिस्तोयस्थलैर्भीमरयैर्भ्रमद्भिः / युगान्तकालप्रचलाचलेव भूमिर्बभूवोग्रवपुः समुद्रः // Jम्_१४.५ //

विद्युल्लतोद्भासुरलोलजिह्वा नीला भुजङ्गा इव नैकशीर्षाः / आवव्रुरादित्यपथं पयोदाः प्रसक्तभीमस्तनितानुनादाः // Jम्_१४.६ //

घनैर्घनैरावृतरश्मिजालः सूर्यः क्रमेणास्तमुपारुरोह / दिनान्तलब्धप्रसरं समन्तात्तमो घनीभावमिवाजगाम // Jम्_१४.७ //

धाराशरैराच्छुरितोर्मिचक्रे महोदधावुत्पततीव रोषात् / भीतेव नौरभ्यधिकं चकम्पे विषादयन्ती हृदयानि तेषाम् // Jम्_१४.८ //

ते त्रासदीनाश्च विषादमूका धीराः प्रतीकारससम्भ्रमाश्च / स्वदेवतायाचनतत्पराश्च भावान्यथा सत्त्वगुणं विवव्रुः // Jम्_१४.९ //

अथ ते सांयात्रिकाः पवनबलचलितसलिलवेगवशगया नावा परिभ्रम्यमाणा बहुभिरप्यहोभिर्नैव कुतश्चित्तीरं ददृशुर्न च यथेप्सितानि समुद्रचिह्नानि / अपूर्वैरेव तु समुद्रचिह्नैरभिवर्धमानवैमनस्या भयविषादव्याकुलतामुपजग्मुः / अथैतान् सुपारगो बोधिसत्त्वो व्यवस्थापयन्नुवाच - अनाश्चर्यं खलु महासमुद्रमध्यमवगाढानामौत्पातिकक्षोभपरिक्लेशः / तदलमत्रभवतां विषादानुवृत्त्या / कुतः?

नापत्प्रतीकारविधिर्विषादस्तस्मादलं दैन्यपरिग्रहेण / धैर्यात्तु कार्यप्रतिपत्तिदक्षाः कृच्छ्राण्यकृच्छ्रेण समुत्तरन्ति // Jम्_१४.१० //

विषाददैन्यं व्यवधूय तस्मात्कार्यावकाशं क्रियया भजध्वम् / प्राज्ञस्य धैर्यज्वलितं हि तेजः सर्वार्थसिद्धिग्रहणाग्रहस्तः // Jम्_१४.११ //

तद्यथाधिकारावहिता भवन्तु भवन्तः / इति ते सांयात्रिकास्तेन महात्मना धीरीकृतमनसः कूलदर्शनोत्सुकमतयः समुद्रमवलोकयन्तो ददृशुः पुरुषविग्रहानामुक्तरूप्यकवचानिवोन्मज्जतो निमज्जतश्च / सम्यक् चैषामाकृतिनिमित्तमुपधार्य सविस्मयाः सुपारगाय न्यवेदयन्त - अपूर्वं खल्विदमिह महासमुद्रे चिह्नमुपलभ्यते / एते खलु

आमुक्तरूप्यकवचा इव दैत्ययोधा घोरेक्षणाः खुरनिकाशविरूपघोणाः / उन्मज्जनावतरणस्फुरणप्रसंगात् क्रीडामिवार्णवजले ऽनुभवन्ति के ऽपि // Jम्_१४.१२ //

सुपारग उवाच - नैते मानुषा अमानुषा वा / मीनाः खल्वेते / यतो न भेतव्यमेभ्यः / किन्तु -

सुदूरपमकृष्टाः स्मः पत्तनद्वितयादपि / खुरमाली समुद्रो ऽयं तद्यतध्वं निवर्तितुम् // Jम्_१४.१३ //

चण्डवेगवाहिना सलिलनिवहेनैकान्तहरेण च पाश्चात्त्येन वायुना समाक्षिप्तया नावा न ते सांयात्रिकाः शेकुर्विनिवर्तितुम् / अथावगाहमानाः क्रमेण रूप्यप्रभावभासितमनीलफेननिचयपाण्डुरमपरं समुद्रमालोक्य सविस्मयाः सुपारगमूचुः -

स्वफेनमग्नैरिव को ऽयमम्बुभिर्महार्णवः शुक्लदुकूलवानिव / द्रवानिवेन्दोः किरणान्समुद्वहन्समन्ततो हास इव प्रसर्पति // Jम्_१४.१४ //

सुपारग उवाच - कष्टम् / अतिदूरं खल्ववगाह्यते /

क्षीरार्णव इति ख्यात उदधिर्दधिमाल्यसौ / क्षमं नातः परं गन्तुं शक्यते चेन्निवर्तितुम् // Jम्_१४.१५ //

वणिज ऊचुः - न खलु शक्यते विलम्बयितुमपि वहनं कुत एव सन्निवर्तयितुमतिशीघ्रवाहित्वाद्वहनस्य प्रतिकूलत्वाच्च मारुतस्येति / अथ व्यतीत्य तमपि समुद्रं सुवर्णप्रभानुरञ्जितप्रचलोर्मिमालमग्निज्वालकपिलसलिलमपरं समुद्रमालोक्य सविस्मयकौतूहलास्ते वणिजः सुपारगं पप्रच्छुः -

बालार्कलक्ष्म्येव कृताङ्गरागैः समुन्नमद्भिः सलिलैरनीलैः / ज्वलन्महानग्निरिवावभाति को नाम तस्माच्च महार्णवो ऽयम् // Jम्_१४.१६ //

सुपारग उवाच -

अग्निमालीति विख्यातः समुद्रो ऽयं प्रकाशते / अतीव खलु साधु स्यान्निवर्तेमहि यद्यतः // Jम्_१४.१७ //

इति स महात्मा नाममात्रमकथयत्तस्य सरित्पतेर्न तोयवैवर्ण्यकारणं दीर्घदर्शित्वात् / अथ ते सांयात्रिकास्तमपि समुद्रमतीत्य पुष्परागेन्द्रनीलप्रभोद्योतितसलिलं परिपक्वकुशवननिकाशवर्णं समुद्रमालोक्य कौतूहलजाताः सुपारगं पप्रच्छुः -

परिणतकुशपर्णवर्णतोयः सलिलनिधिः कतमो न्वयं विभाति / सकुसुम इव फेनभक्तिचित्रैरनिलजवाकलितैस्तरङ्गभङ्गैः // Jम्_१४.१८ //

सुपारग उवाच - भोः सार्थवाहा निवर्तनं प्रति यत्नः क्रियताम् / न खल्वतः क्षमते परं गन्तुम् /

कुशमाली समुद्रो ऽयमत्यङ्कश इव द्विपः / प्रसह्यासह्यसलिलो हरन्हरति नो रतिम् // Jम्_१४.१९ //

अथ ते वाणिजकाः परेणापि यत्नेन निवर्तयितुमशक्नुवन्तस्तमपि समुद्रमतीत्य वंशरागवैडूर्यप्रभाव्यतिकरहरितसलिलमपरं समुद्रमालोक्य सुपारगमपृच्छन् -

मरकतहरितप्रभैर्जलैर्वहति नवामिव शाद्वलश्रियम् / कुमुदरुचिरफेनभूषणः सलिलनिधिः कतमो ऽयमीक्ष्यते // Jम्_१४.२० //

अथ स महात्मा तेन वणिग्जनस्य व्यसनोपनिपातेन दह्यमानहृदयो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य शनैरुवाच -

अतिदूरमुपेताः स्थ दुःखमस्मान्निवर्तितुम् / पर्यन्त इव लोकस्य नलमाल्येष सागरः // Jम्_१४.२१ //

तच्छ्रुत्वा ते वाणिजका विषादोपरुध्यमानमनसो विस्रस्यमानगात्रोत्साहा निश्वसितमात्रपरायणास्तत्रैव निषेदुः / व्यतीत्य च तमपि समुद्रं सायाह्नसमये विलम्बमानरश्मिमण्डले सलिलनिधिमिव प्रवेष्टुकामे दिवसकरे समुद्वर्तमानस्येव सलिलनिधेरशनीनामिव च सम्पततां वेणुवनानामिव चाग्निपरिगतानां विस्फुटतां तुमुलमतिभीषणं श्रुतिहृदयविदारणं समुद्रध्वनिमश्रौषुः / श्रुत्वा च सन्त्रासवशगाः स्फुरन्मनसः सहसैवोत्थाय समन्ततो ऽनुविलोकयन्तो ददृशुः प्रपात इव श्वभ्र इव च महति तमुदकौघं निपतन्तम् / दृष्ट्वा च परमभयविषादविह्वलाः सुपारगमुपेत्योचुः

निर्भिन्दन्निव नः श्रुतीः प्रतिभयश्चेतांसि मथ्नन्निव क्रुद्धस्येव सरित्पतेर्ध्वनिरयं दूरादपि श्रूयते / भीमे श्वभ्र इवार्णवस्य निपतत्येतत्समग्रं जलं तत्को ऽसावुदधिः किमत्र च परं कृत्यं भवान्मन्यते // Jम्_१४.२२ //

अथ स महात्मा ससम्भ्रमः कष्टं कष्टमित्युक्त्वा समुद्रमालोकयन्नुवाच -

यत्प्राप्य न निवर्तन्ते मृत्योर्मुखमिवामुखम् / अशिवं समुपेताः स्थ तदेतद्वडवामुखम् // Jम्_१४.२३ //

तदुपश्रुत्य ते वाणिजका वडवामुखमुपेता वयमिति त्यक्तजीविताशा मरणभयविक्लवीभूतमनसः

सस्वरं रुरुदुः केचिद्विलेपुरथ चुक्रुशुः / न किञ्चित्प्रत्यपद्यन्त केचित्त्रासविचेतसः // Jम्_१४.२४ //

विशेषतः केचिदभिप्रणेमुर्देवेन्द्रमार्तिप्रहतैर्मनोभिः / आदित्यरुद्रांश्च मरुद्वसूंश्च प्रपेदिरे सागरमेव चान्ये // Jम्_१४.२५ //

जेपुश्च मन्त्रानपरे विचित्रानन्ये तु देवीं विधिवत्प्रणेमुः / सुपारगं केचिदुपेत्य तत्तद्विचेष्टमानाः करुणं विलेपुः // Jम्_१४.२६ //

आपद्गतत्रासहरस्य नित्यं परानुकम्पागुणसम्भृतस्य / अयं प्रभावातिशयस्य तस्य तवाभ्युपेतो विनियोगकालः // Jम्_१४.२७ //

आर्ताननाथाञ्छरणागतान्नस्त्वं त्रातुमावर्जय धीर चेतः / अयं हि कोपाद्वडवामुखेन चिकीर्षति ग्रासमिवार्णवो ऽस्मान् // Jम्_१४.२८ //

नोपेक्षितुं युक्तमयं जनस्ते विपद्यमानः सलिलौघमध्ये / नाज्ञां तवात्येति महासमुद्रस्तद्वार्यतामप्रशमो ऽयमस्य // Jम्_१४.२९ //

अथ स महात्मा महत्या करुणया समापीड्यमानहृदयस्तान्वाणिजकान्व्यवस्थापयन्नुवाच - अस्त्यत्रापि नः कश्चित्प्रतिकारविधिः प्रतिभाति / तत्तावत्प्रयोक्ष्ये / यतो मुहूर्तं धीरास्तावद् भवन्तु भवन्त इति / अथ ते वाणिजका अस्त्यत्रापि किल प्रतीकारविधिरित्याशया समुपस्तम्भितधैर्यास्तदवहितमनसस्तूष्णींबभूवुः /

अथ सुपारगो बोधिसत्त्व एकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणेन जानुमण्डलेनाधिष्ठाय नावं समावर्जितसर्वभावः प्रणम्य तथागतेभ्यस्तान्सांयात्रिकानामन्त्रयते स्म - श्रृण्वन्त्वत्रभवन्तः सांयात्रिकाः सलिलनिधिव्योमाश्रयाश्च देवविशेषाः

स्मरामि यत आत्मानं यतः प्राप्तो ऽस्मि विज्ञताम् / नाभिजानामि सञ्चिन्त्य प्राणिनं हिंसुतुं क्वचित् // Jम्_१४.३० //

अनेन सत्यवाक्येन मम पुण्यबलेन च / वडवामुखमप्राप्य स्वस्ति नौर्विनिवर्तताम् // Jम्_१४.३१ //

अथ तस्य महात्मनः सत्याधिष्ठानबलात्पुण्यतेजसा सह सलिलजवेन स मारुतो व्यावर्तमानस्तां नावं निवर्तयामास / निवृत्तां तु तां नावमभिसमीक्ष्य ते वाणिजकाः परमविस्मयप्रहर्षोद्धतमानसा निवृत्ता नौरिति प्रणामसभाजनपुरःसरं सुपारगाय न्यवेदयन्त / अथ स महात्मा तान्वाणिजकानुवाच - स्थिरीभवन्तु भवन्तः / शीघ्रमारोप्यन्तां शीतानि / इति च तेन समादिष्टाः प्रमोदादुद्भूतबलोत्साहास्ते तदधिकृतास्तथा चक्रुः /

अथ मुदितजनप्रहासनादा प्रविततपाण्डुरशीतचारुपक्षा / सलिलनिधिगता रराज सा नौर्गतजलदे नभसीव राजहंसी // Jम्_१४.३२ //

निवृत्तायां तु तस्यां नाव्यनुकूलसलिलमारुतायां विमानलीलया स्वेच्छयैव चाभिप्रयातायां नातिश्यामीभूतसन्ध्याङ्गरागासु प्रवितन्यमानतमोवितानास्वालक्षितनक्षत्रभूषणासु दिक्षु किञ्चिदवशेषप्रभे दिवसकरमार्गे प्रवृत्तक्षणदाधिकारे सुपारगस्तान्वाणिजकानुवाच - भोः सार्थवाहा नलमालिप्रभृतिभ्यो यथादृष्टेभ्यः समुद्रेभ्यो वालुकाः पाषाणाश्च वहनमारोप्यन्तां यावत्सहते / एवमिदं यानपात्रं निर्घातभरीक्रान्तं न च पार्श्वानि दास्यति, मङ्गलसम्मताश्चैते वालुकापाषाणा नियतं लाभसिद्धये वो भविष्यन्तीति / अथ ते सांयात्रिकाः सुपारगप्रेमबहुमानावर्जितमतिभिर्देवताभिरनुप्रदर्शितेभ्यः स्थलेभ्य आदाय वालुकापाषाणबुद्ध्या वैडूर्यादीनि रत्नानि वहनमारोपयामासुः / तेनैव चैकरात्रेण सा नौर्भरुकच्छमुपजगाम /

अथ प्रभाते रजतेन्द्रनीलवैडूर्यहेमप्रतिपूर्णनौकाः / स्वदेशतीरान्तमुपागतास्ते प्रीत्या तमानर्चुरुदीर्णहर्षाः // Jम्_१४.३३ //

तदेवं धर्माश्रयं सत्यवचनमप्यापदं नुदति प्रागेव तत्फलमिति धर्मानुवर्तिना भवितव्यम् / कल्याणमित्राश्रयवर्णे ऽपि वाच्यमेवं कल्याणमित्राश्रिताः श्रेयः प्राप्नुवन्तीति /

इति सुपारगजातकं चतुर्दशम् /

१५. Mअत्स्यजातकम्

शीलवतामिहैवाभिप्रायाः कल्याणाः समृध्यन्ति प्रागेव परत्रेति शीलविशुद्धौ प्रयतितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिन्नातिमहति कह्लारतामरसकमलकुवलयविभूषितरुचिरसलिले हंसकारण्डवचक्रवाकमिथुनोपशोभिते तीरान्तरुहतरुकुसुमावकीर्णे सरसि मत्स्याधिपतिर्बभूव / स्वभ्यस्तभावाच्च बहुषु जन्मान्तरेषु परार्थचर्यायास्तत्रस्थो ऽपि परहितसुखप्रतिपादनव्यापारो बभूव /

अभ्यासयोगाद्धि शुभाशुभानि कर्माणि सात्म्येन भवन्ति पुंसाम् / तथाविधान्येव यदप्रयत्नाज्जन्मान्तरे स्वप्न इवाचरन्ति // Jम्_१५.१ //

इष्टानामिव च स्वेषामपत्यानामुपरि निविष्टहार्दो महासत्त्वस्तेषां मीनानां दानप्रियवचनार्थचर्यादिक्रमैः परमनुग्रहं चकार /

अन्योन्यहिंसाप्रणयं नियच्छन्परस्परप्रेम विवर्धयंश्च / योगादुपायज्ञतया च तेषां विस्मारयामास स मत्स्यवृत्तम् // Jम्_१५.२ //

तत्तेन सम्यक्परिपाल्यमानं वृद्धिं परां मीनकुलं जगाम / पुरं विनिर्मुक्तमिवोपसर्गैर्न्यायप्रवृत्तेन नराधिपेन // Jम्_१५.३ //

अथ कदाचित्सत्त्वानां भाग्यसम्पद्वैकल्यात्प्रमादाच्च वर्षाधिकृतानां देवपुत्राणां न सम्यग्देवो ववर्ष / अथासम्यग्वर्षिणि देवे तत्सरः फुल्लकदम्बकुसुमगौरेण नवसलिलेन न यथापुरमापुपूरे / क्रमेण चोपगते निदाघकालसमये पटुतरदीप्तिभिः खेदालसगतिभिरिव च दिनकरकिरणैस्तदभितप्तया च धरण्या ज्वालानुगतेनेव च ह्लादाभि लाषिणा मारुतेन तर्षवशादिव प्रत्यहमापीयमानं तत्सरः पल्वलीबभूव /

निदाघकाले ज्वलितो विवस्वाञ्ज्वालाभिवर्षीव पटुश्च वायुः / ज्वरातुरेवाशिशिरा च भूमिस्तोयानि रोषादिव शोषयन्ति // Jम्_१५.४ //

अथ बोधिसत्त्वो वायसगणैरपि परितर्क्यमाणं प्रागेव सलिलतीरान्तचारिभिः पक्षिगणैर्विषाददैन्यवशगं विस्पन्दितमात्रपरायणं मीनकुलमवेक्ष्य करुणायमानश्चिन्तामापेदे / कष्टा बतेयमापदापतिता मीनानाम् /

प्रत्यहं क्षीयते तोयं स्पर्धमानमिवायुषा / अद्यापि च चिरेणैव लक्ष्यते जलदागमः // Jम्_१५.५ //

अपयानक्रमो नास्ति नेताप्यन्यत्र को भवेत् / अस्मद्व्यसनसंकृष्टाः समायान्ति च नो द्विषः // Jम्_१५.६ //

अस्य निःसंशयमिमे तोयशेषस्य संक्षयात् / स्फुरन्तो भक्षयिष्यन्ते शत्रुभिर्मम पश्यतः // Jम्_१५.७ //

तत्किमत्र प्राप्तकालं स्यादिति विमृशन्स महात्मा सत्याधिष्ठानमेकमार्तायनं ददर्श / करुणया च समापीड्यमानहृदयो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य नभः समुल्लोकयन्नवाच -

स्मरामि न प्राणिवधं यथाहं सञ्चिन्त्य कृच्छ्रे परमे ऽपि कर्तुम् / अनेन सत्येन सरांसि तोयैरापूरयन्वर्षतु देवराजः // Jम्_१५.८ //

अथ तस्य महात्मनः पुण्योपचयगुणात्सत्याधिष्ठानबलात्तदभिप्रसादितदेवनागयक्षानुभावाच्च समन्ततस्तोयाबलम्बिबिम्बा गम्भीरमधुरनिर्घोषा विद्युल्लतालङ्कृतनीलविपुलशिखरा विजृम्भमाणा इव प्रविसर्पिभिः शिखरभुजैः परिष्वजमाना इव चान्योन्यमकालमेघाः कालमेघाः प्रादुरभवन् /

दिशां प्रमिण्वन्त इव प्रयामं शृङ्गैर्वितन्वन्त इवान्धकारम् / नभस्तलादर्शगता विरेजुश्छाया गिरीणामिव कालमेघाः // Jम्_१५.९ //

संसक्तकेकैः शिखिभिः प्रहृष्टैः संस्तूयमाना इव नृत्तचित्रैः / प्रसक्तमन्द्रस्तनिता विरेजुर्धीरप्रहासादिव ते घनौघाः // Jम्_१५.१० //

मुक्ता विमुक्ता इव तैर्विमुक्ता धारा निपेतुः प्रशशाम रेणुः / गन्धश्चचारानिभृतो धरण्यां विकीर्यमाणो जलदानिलेन // Jम्_१५.११ //

निदाघसम्पर्कविवर्धितो ऽपि तिरोबभूवार्ककरप्रभावः / फेनावलीव्याकुलमेखलानि तोयानि निम्नाभिमुखानि सस्रुः // Jम्_१५.१२ //

मुहुर्मुहुः काञ्चनपिञ्जराभिर्भाभिर्दिगन्ताननुरञ्जयन्ती / पयोदतूर्यस्वनलब्धहर्षा विद्युल्लता नृत्तमिवाचचार // Jम्_१५.१३ //

अथ बोधिसत्त्वः समन्ततो ऽभिप्रसृतैरापाण्डुभिः सलिलप्रवाहैरापूर्यमाणे सरसि धारानिपातसमकालमेव विद्रुते वायसाद्ये पक्षिगणे प्रतिलब्धजीविताशे च प्रमुदिते मीनगणे प्रीत्याभिसार्यमाणहृदयो वर्षनिवृत्तिसाशङ्कः पुनः पुनः पर्जन्यमाबभाषे -

उद्गर्ज पर्जन्य गभीरधीरं प्रमोदमुद्वासय वायसानाम् / रत्नायमानानि पयांसि वर्षन्संसक्तविद्युज्ज्वलितद्युतीनि // Jम्_१५.१४ //

तदुपश्रुत्य शक्रो देवानामिन्द्रः परमविस्मितमनाः साक्षादभिगम्यैनमभिसंराधयन्नुवाच -

तवैव खल्वेष महानुभाव मत्स्येन्द्र सत्यातिशयप्रभावः / आवर्जिता यत्कलशा इवेमे क्षरन्ति रम्यस्तनिताः पयोदाः // Jम्_१५.१५ //

महत्प्रमादस्खलितं त्विदं मे यन्नाम कृत्येषु भवद्विधानाम् / लोकार्थमभ्युद्यतमानसानां व्यापारयोगं न समभ्युपैमि // Jम्_१५.१६ //

चिन्तां कृथा मा तदतः परं त्वं सतां हि कृत्योद्वहने ऽस्मि धुर्यः / देशो ऽप्ययं त्वद्गुणसंश्रयेण भूयश्च नैवं भवितार्तिवश्यः // Jम्_१५.१७ //

इत्येवं प्रियवचनैः संराध्य तत्रैवान्तर्दधे / तच्च सरः परां तोयसमृद्धिमवाप /

तदेवं शीलवतामिहैवाभिप्रायाः कल्याणाः समृध्यन्ति प्रागेव परत्रेति शीलविशुद्धौ प्रयतितव्यम् /

इति मत्स्यजातकं पञ्चदशम् /

१६. Vअर्तकापीतकजातकम्

सत्यपरिभावितां वाचमग्निरपि न प्रसहते लङ्घयितुमिति सत्यवचने ऽभियोगः करणीयः / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन्नरण्यायतने वर्तकापोतको भवति स्म / स कतिपयरात्रोद्भिन्नाण्डकोशः प्रविरोक्ष्यमाणतरुणपक्षः परिदुर्बलत्वादलक्ष्यमाणाङ्गप्रत्यङ्गप्रदेशः स्वमातापितृप्रयत्नरचिते तृणगहनोपगूढे गुल्मलतासंनिश्रिते नीडे संबहुलैर्भ्रातृभिः सार्धं प्रतिवसति स्म / तदवस्थो ऽपि चापरिलुप्तधर्मसंज्ञत्वान्मातापितृभ्यामुपहृतान्प्राणिनो नेच्छति स्माभ्यवहर्तुम् / यदेव त्वस्य तृणबीजन्यग्रोधफलाद्युपजह्रतुर्मातापितरौ तेनैव वर्तयामास / तस्य तया रूक्षाल्पाहारतया न कायः पुष्टिमुपययौ / नापि पक्षौ सम्यक्प्रविरुरोहतुः / इतरे तु वर्तकापोतका यथोपनीतमाहारमभ्यवहरन्तो बलवन्तः सञ्जातपक्षाश्च बभूवुः / धर्मता ह्येषा यदुत -

धर्माधर्मनिराशङ्कः सर्वाशी सुखमेधते / धर्म्यां तु वृत्तिमन्विच्छन्विचिताशीह दुःखितः // Jम्_१६.१ //

[अपि चोक्तं भगवता - सुजीवितमह्रीकेणेति गाथाद्वयम् /

सुजीवितमह्रीकेण ध्वाङ्क्षेणाशुचिकर्मणा / प्रस्कन्दिना प्रगल्भेन सुसंक्लिष्टं तु जीवितम् // Jम्_१६.२ //

ह्रीमता त्विह दुर्जीवं नित्यं शुचिगवेषिणा / संलीनेनाप्रगल्भेन शुद्धाजीवेन जीवता // Jम्_१६.३ //

इति गाथाद्वयमेतदार्यस्थाविरीयकनिकाये पठ्यते / तेषामेवमवस्थानां नातिदूरे महान्वनदावः प्रतिभयप्रसक्तनिनदो विजृम्भमाणधूमराशिर्विकीर्यमाणज्वालावलीलोलविस्फुलिङ्गः सन्त्रासनो वनचराणामनयो वनगहनानां प्रादुरभवत् /

स मारुताधूर्णितविप्रकीर्णैर्ज्वालाभुजैर्नृत्तविशेषचित्रैः / वल्गन्निव व्याकुलधूमकेशः सस्वान तेषां धृतिमाददानः // Jम्_१६.४ //

चण्डानिलास्फालनचञ्चलानि भयद्रुतानीव वने तृणानि / सो ऽग्निः ससंरम्भ इवाभिपत्य स्फुरत्स्फुलिङ्गप्रकरो ददाह // Jम्_१६.५ //

भयद्रुतोद्भ्रान्तविहङ्गसार्थं परिभ्रमद्भीतमृगं समन्तात् / धूमौघमग्नं पटुवह्निशब्दं वनं तदार्त्येव भृशं ररास // Jम्_१६.६ //

क्रमेण चोत्पीड्यमान इव स वह्निः पटुना मारुतेन तृणगहनानुसारी तेषां नीडसमीपमुपजगाम / अथ ते वर्तकापोतका भयविरसव्याकुलविरावाः परस्परनिरपेक्षाः सहसा समुत्पेतुः / परिदुर्बलत्वादसञ्जातपक्षत्वाच्च बोधिसत्त्वस्तु नोत्पतितुं प्रयत्नं चकार / विदितात्मप्रभावस्त्वसंभ्रान्त एव स महासत्त्वः सरभसमिवोपसर्पन्तमग्निं सानुनयमित्युवाच -

व्यर्थाभिधानचरणो ऽस्म्यविरूढपक्षस्त्वत्सम्भ्रमाच्च पितरावपि मे प्रडीनौ / त्वद्योग्यमस्ति न च किञ्चिदिहातिथेयमस्मान्निवर्तितुमतस्तव युक्तमग्ने // Jम्_१६.७ //

इत्युक्ते सत्यपरिभावितवचसा तेन महासत्त्वेन -

उदीर्यमाणो ऽप्यनिलेन सो ऽग्निर्विशुष्कसंसक्ततृणे ऽपि कक्षे / नदीमिव प्राप्य विवृद्धतोयां तद्वाचमासाद्य शशाम सद्यः // Jम्_१६.८ //

अद्यापि तं हिमवति प्रथितं प्रदेशं दावाग्निरुद्धतशिखो ऽपि समीरणेन / मन्त्राभिशप्त इव नैकशिरा भुजङ्गः सङ्कोचमन्दलुलितार्चिरुपैति शान्तिम् // Jम्_१६.९ //

तत्किमिदमुपनीतमिति? उच्यते -

वेलामिव प्रचलितोर्मिफणः समुद्रः शिक्षां मुनीन्द्रविहितामिव सत्यकामः / सत्यात्मनामिति न लङ्घयितुं यदाज्ञां शक्तः कृशानुरपि सत्यमतो न जह्यात् // Jम्_१६.१० //

तदेवं सत्यवचनपरिभावितां वाचमग्निरपि न प्रसहते लङ्घयितुमिति सत्यवचने ऽभियोगः करणीयः / तथागतवर्णे ऽपि वाच्यमिति /

इति वर्तकापोतकजातकं षोडशम् /

१७. Kउम्भजातकम्

अनेकदोषोपसृष्टमतिकष्टं मद्यपानमिति साधवः परमप्यस्माद्वारयन्ति प्रागेवात्मानमिति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल करुणातिशयपरिभावितमतिः परहितसुखोपपादनपरः पुण्यां प्रतिपदमुद्भावयन्दानदमसंयमादिभिः कदाचिच्छक्रा देवानामिन्द्रो बभूव / स प्रकर्षिणामपि दिव्यानां विषयसुखानां निकामलाभी सन्नपि करुणावशगत्वान्नैव लोकार्थचर्यासमुद्योगशिथिलं मनश्चकार /

प्रायेण लक्ष्मीमदिरोपयोगाज्जागर्ति नैवात्महिते ऽपि लोकः / सुरेन्द्रलक्ष्म्यापि तु निर्मदो ऽसावभूत्परार्थेष्वपि जागरूकः // Jम्_१७.१ //

अनेकतीव्रव्यसनातुरेषु सत्त्वेषु बन्धुष्विव जातहार्दः / धैर्यात्स्वभावज्ञतयाश्रितश्च नासौ विसस्मार परार्थचर्याम् // Jम्_१७.२ //

अथ कदाचित्स महात्मा मनुष्यलोकमवलोकयन्ननुकम्पासमावर्जितेन मैत्रस्निग्धेन स्वभावमहता चक्षुषा ददर्श सर्वमित्रं नाम राजानमकल्याणमित्रसंपर्कदोषात् सपौरजानपदं मद्यपानप्रसङ्गाभिमुखम् / तत्र चास्यादोषदर्शितामवेक्ष्य महादोषतां च मद्यपानस्य स महात्मा महत्या करुणया समापीड्यमानहृदयश्चिन्तामापेदे / कष्टा बतेयमापदापतिता लोकस्य /

प्रमुखस्वादु पानं हि दोषदर्शनविक्लवान् / श्रेयसो ऽपहरत्येव रमणीयमिवापथम् // Jम्_१७.३ //

तत्किमत्र प्राप्तकालं स्यात्? भवतु दृष्टम् /

प्रधानभूतस्य विचेष्टितानि जनो ऽनुकर्तुं नियतस्वभावः / इत्यत्र राजैव चिकित्सनीयः शुभाशुभं तत्प्रभवं हि लोके // Jम्_१७.४ //

इति विनिश्चित्य स महासत्त्वस्तप्तकाञ्चनवर्णमापरुषोद्ग्रथितजटाविटपधरं वल्कलाजिनसंवीतमोजस्वि ब्राह्मं वपुरभिनिर्माय सुरापूर्णं च वामपार्श्वस्थं नातिबृहन्तं कुम्भं सर्वमित्रस्य राज्ञः (Vऐद्य १०५) परिषदि संनिषण्णस्य प्रस्तावोपनतासु प्रवृत्तासु सुरासवशीधुमैरेयमधुकथासु पुरतो ऽन्तरिक्षे प्रादुरभूत् / विस्मयबहुमानावर्जितेन च प्राञ्जलिना तेन जनेनाभ्युत्थाय प्रत्यर्च्यमानः सजल इव जलधरो गम्भीरमभि दन्नुच्चैरुवाच -

पुष्पमालाहसत्कण्ठमिमं भरितमाकण्ठम् / अवतंसकृताकुम्भं क्रेतुमिच्छति कः कुम्भम् // Jम्_१७.५ //

सवलयमिव पुष्पमालया प्रविततयानिलकम्पलीलया / किसलयरचनासमुत्कटं घटमिममिच्छति कः क्रयेण वः // Jम्_१७.६ //

अथैनं स राजा विस्मयावर्जितकौतूहलः सबहुमानमीक्षमाणः कृताञ्जलिरुवाच -

दीप्त्या नवार्क इव चारुतया शशीव संलक्ष्यसे च वपुषान्यतमो मुनीनाम् / तद्वक्तुमर्हसि यथा विदितो ऽसि लोके संभावना हि गुणतस्त्वयि नो विचित्रा // Jम्_१७.७ //

शक्र उवाच -

पश्चादपि ज्ञास्यसि यो ऽहमस्मि घटं त्विदं क्रेतुमितो घटस्व / न चेद् भयं ते परलोकदुःखादिहैव तीव्रव्यसनागमाद्वा // Jम्_१७.८ //

राजोवाच - अपूर्वः खल्वयमत्रभवतः पश्य विक्रयारम्भः /

गुणसंवर्णनं नाम दोषाणां च निगूहनम् / प्रसिद्ध इति लोकस्य पण्यानां विक्रयक्रमः // Jम्_१७.९ //

युक्तो वानृतभीरूणां त्वद्विधानामयं विधिः / न हि कृच्छ्रे ऽपि संत्यक्तुं सत्यमिच्छन्ति साधवः // Jम्_१७.१० //

तदाचक्ष्व महाभाग पूर्णः कस्य घटो न्वयम् / किं वा विनिमये प्राप्यमस्मत्तस्त्वादृशैरपि // Jम्_१७.११ //

शक्र उवाच - श्रूयतां महाराज

नायं तोयदविच्युतस्य पयसः पूर्णो न तीर्थाम्भसः कैञ्जल्कस्य सुगन्धिनो न मधुनः सर्पिर्विशेषस्य वा / न क्षीरस्य विजृम्भमाणकुमुदव्यभ्रेन्दुपादच्छवेः पूर्णः पापमयस्य यस्य तु घटस्तस्य प्रभावं शृणु // Jम्_१७.१२ //

यत्पीत्वा मददोषविह्वलतया स्वतन्त्रश्चरन् देशेष्वप्रपतेष्वपि प्रपतितो मन्दप्रभावस्मृतिः / भक्ष्याभक्ष्यविचारणाविरहितस्तत्तत्समास्वादयेत् तत्संपूर्णमिमं गतं क्रयपथं क्रीणीत कुम्भाधमम् // Jम्_१७.१३ //

अनीशः स्वे चित्ते विचरति यया संहृतमतिर् द्विषां हासायामं समुपजनयन्गौरिव जडः / सदोमध्ये नृत्येत्स्वमुखपटहेनापि च यया क्रयार्हा सेयं वः शुभविरहिता कुम्भनिहिता // Jम्_१७.१४ //

पीत्वोचितामपि जहाति यथात्मलज्जां निर्ग्रन्थवद्वसनसंयमखेदमुक्तः / धीरं चरेत्पथिषु पौरजनाकुलेषु सा पश्यतामुपगता निहितात्र कुम्भे // Jम्_१७.१५ //

यत्पीत्वा वमथुसमुद्गतान्नलिप्ता निःशङ्कैः श्वभिरवलिह्यमानवक्त्राः / निःसंज्ञा नृपतिपथिष्वपि स्वपन्ति प्रक्षिप्तं क्रयसुभगं तदत्र कुम्भे // Jम्_१७.१६ //

उपयुज्य यन्मदबलादबला विनिबन्धयेदपि तरौ पितरौ / गणयेच्च सा धनपतिं न पतिं तदिदं घटे विनिहितं निहितम् // Jम्_१७.१७ //

यां पीतवन्तो मदलुप्तसंज्ञा वृष्ण्यन्धका विस्मृतबन्धुभावाः / परस्परं निष्पिपिषुर्गदाभिरुन्मादनी सा निहितेह कुम्भे // Jम्_१७.१८ //

यत्र प्रसक्तानि कुलानि नेशुर्लक्ष्मीनिकेतान्युदितोदितानि / उच्छेदनी वित्तवतां कुलानां सेयं घटे क्रय्यतयाधिरूढा // Jम्_१७.१९ //

अनियतरुदितस्थितविहसितवाग्जडगुरुनयनो ग्रहवशग इव / परिभवभवनं भवति च नियतं यदुपहतमतिस्तदिदमिह घटे // Jम्_१७.२० //

प्रवयसो ऽपि यदाकुलचेतनाः स्वहितमार्गसमाश्रयकातराः / बहु वदन्त्यसमीक्षितनिश्चयं क्रयपथेन गतं तदिदं घटे // Jम्_१७.२१ //

यस्या दोषात्पूर्वदेवाः प्रमत्ता लक्ष्मीमोषं देवराजादवाप्य / त्राणापेक्षास्तोयराशौ ममज्जुस्तस्याः पूर्णं कुम्भमेतं वृणीत // Jम्_१७.२२ //

ब्रूयादसत्यमपि सत्यमिव प्रतीतः कुर्यादकार्यमपि कार्यमिव प्रहृष्टः / यस्या गुणेन सदसत्सदसच्च विद्याच्छापस्य मूर्तिरिव सा निहितेह कुम्भे // Jम्_१७.२३ //

उन्मादविद्यां व्यसनप्रतिष्ठां साक्षादलक्ष्मीं जननीमघानाम् / अद्वैतसिद्धां कलिपद्धतिं तां क्रीणीत घोरां मनसस्तमिस्त्राम् // Jम्_१७.२४ //

परिमुषितमतिर्यया निहन्यादपि पितरं जननीमनागसं वा / अविगणितसुखायतिर्यतिं वा क्रयविधिना नृप तामितो गृहाण // Jम्_१७.२५ //

एवंविधं मद्यमिदं नरेन्द्र सुरेति लोके प्रथितं सुराभ / न पक्षपातो ऽस्ति गुणेषु यस्य स क्रेतुमुद्योगमिदं करोतु // Jम्_१७.२६ //

निषेव्य यद्दुश्चरितप्रसक्ताः पतन्ति भीमान्नरकप्रपातान् / तिर्यग्गतिं प्रेतदरिद्रतां च को नाम तद्द्रष्टुमपिव्यवस्येत् // Jम्_१७.२७ //

लघुरपि च विपाको मद्यपानस्य यः स्यान्मनुजगतिगतानां शीलदृष्टीः स हन्ति / ज्वलितदहनरौद्रे येन भूयो ऽप्यवीचौ निवसति पितृलोके हीनतिर्यक्षु चैव // Jम्_१७.२८ //

शीलं निमीलयति हन्ति यशः प्रसह्य लज्जां निरस्यति मतिं मलिनीकरोति / यन्नाम पीतमुपहन्ति गुणांश्च तांस्तांस्तत्पातुमर्हसि कथं नृप मद्यमद्य // Jम्_१७.२९ //

अथ सा राजा तैस्तस्य हृदयग्राहकैर्हेतुमद्भिर्वचोभिरवगमितमद्यपानदोषो मद्यप्रसङ्गादपवृत्ताभिलाषः शक्रमित्युवाच -

स्निग्धः पिता विनयभक्तिगुणाद् गुरुर्वा यद्वक्तुमर्हति नयानयविन्मुनिर्वा / तावत्त्वया स्वभिहितं हितकाम्यया मेतत्कर्मणा विधिवदर्चयितुं यतिष्ये // Jम्_१७.३० //

इदं च तावत्सुभाषितप्रतिपूजनमर्हति नो ऽत्रभवान् प्रतिग्रहीतुम् /

ददामि ते ग्रामवरांश्च पञ्च दासीशतं पञ्च गवां शतानि / सदश्वयुक्तांश्च रथान्दशेमान्हितस्य वक्ता हि गुरुर्ममासि // Jम्_१७.३१ //

यद्वा मयान्यत्करणीयं तत्संदेशादर्हत्यत्रभवान्भूयो ऽपि मामनुग्रहीतुम् /

शक्र उवाच -

अर्थो ऽस्ति न ग्रामवरादिना मे सुराधिपं मामभिगच्छ राजन् / संपूजनीयस्तु हितस्य वक्ता वाक्प्रग्रहेण प्रतिपन्मयेन // Jम्_१७.३२ //

अयं हि पन्था यशसः श्रियश्च परत्र सौख्यस्य च तस्य तस्य / अपास्य तस्मान्मदिराप्रसङ्गं धर्माश्रयान्मद्विषयं भजस्व // Jम्_१७.३३ //

इत्युक्त्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे / स च राजा सपौरजानपदो मद्यपानाद्विरराम /

तदेवमनेकदोषोपसृष्टमतिकष्टं मद्यपानमिति साधवः परमस्माद्वारयन्ति प्रागेवात्मानमिति / एवं लोकहितः पूर्वजन्मस्वपि स भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् /

इति कुम्भजातकं सप्तदशम् /

१८. Aपुत्रजातकम्

शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा न रोचयन्ते / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिदिभ्यकुले श्लाघनीयवृत्तचारित्रसंपन्ने प्रार्थनीयसंबन्धे कुलोद्भवानां निपानभूते श्रमणब्राह्मणानां कोशकोष्ठागारनिर्विशेषे मित्रस्वजनानामभिगमनीये कृपणवनीपकानामुपजीव्ये शिल्पिजनस्यास्पदभूते लक्ष्म्या दत्तानुग्रहसत्कारे राज्ञो लोकाभिसंमते जन्म प्रतिलेभे / स कालानामत्ययेनाभिवृद्धः कृतश्रमो लोकाभिमतेषु विद्यास्थानेष्वपरोक्षबुद्धिर्विविधविकल्पाश्रयासु कलासु जननयनकान्तेन च वपुषा धर्माविरोधिन्या च लोकज्ञतया स्वजन इव लोकस्य हृदयेषु पर्यवर्तत /

न हि स्वजन इत्येव स्वजनो बहु मन्यते / जनो वा जन इत्येव स्वजनाद् दृश्यते ऽन्यथा // Jम्_१८.१ //

गुणदोषाभिमर्शात्तु बहुमानावमानयोः / व्रजत्यास्पदतां लोकः स्वजनस्य जनस्य वा // Jम्_१८.२ //

कृतप्रव्रज्यापरिचयत्वात्तु तस्य महासत्त्वस्य

पर्येष्टिदुःखानुगतां विदित्वा गृहस्थतां धर्मविरोधिनीं च / सुखोदयत्वं च तपोवनानां न गेहसौख्येषु मनः ससञ्जे // Jम्_१८.३ //

स मातापित्रोः कालक्रियया संविग्नहृदयस्तमनेकशतसहस्रसंख्यं गृहविभवसारं मित्रस्वजनकृपणश्रमणब्राह्मणेभ्यो यथार्हमतिसृज्य प्रवव्राज / सो ऽनुपूर्वेण ग्रामनगरनिगमराष्ट्रराजधानीष्वनुविचरन्नन्यतमनगरमुपश्रित्य कस्मिंश्चिद्वनप्रस्थे निवसति स्म / स ध्यानगुणाभ्यासात् सात्मीभूतेनाकृतकेनेन्द्रियप्रसादेन श्रुतिहृदयाह्लादिना च विद्वत्तासूचकेनानुत्सिक्तेन विगतलाभाशाकार्पण्यदैन्येन विनयौजस्विना यथार्हमधुरोपचारसौष्ठवेन धर्माधर्मविभागनिपुणेन च वचसा प्रव्रजिताचारशीभरया (च) सज्जनेष्टया चेष्टया तत्राभिलक्षितो बभूव / कौतूहलिना च जनेन समुपलब्धकुलप्रव्रज्याक्रमः सुष्ठुतरं लोकसंमतस्तत्राभूत् /

आदेयतरतां यान्ति कुलरूपगुणाद् गुणाः / आश्रयातिशयेनेव चन्द्रस्य किरणाङ्कराः // Jम्_१८.४ //

अथास्य तत्राभिगमनमुपलभ्य पितृवयस्यः समभिगम्य चैनं गुणबहुमानात् कुशलपरिप्रश्नपूर्वकं चास्मै निवेद्यात्मानं पितृवयस्यतां च संकथाप्रस्तावागतमेनं स्नेहादुवाच - चापलमिव खल्विदमनुवर्तितं भदन्तेनानपेक्ष्य कुलवंशमस्मिन् वयसि प्रव्रजता /

आराध्यते सत्प्रतिपत्तिमद्भिर्धर्मो यदायं भवने वने वा / श्रीमन्ति हित्वा भवनान्यतस्त्वं कस्मादरण्येषु मतिं करोषि // Jम्_१८.५ //

परप्रसादार्जितभैक्षवृत्तिरगण्यमानः खलवज्जनेन / कुचेलभृद्बन्धुसुहृद्विहीनो वनान्तभूमावपविद्धकायः // Jम्_१८.६ //

मूर्तं दरिद्रत्वमिवोपगुह्य कथं नु शोकस्य वशं प्रयासि / इमामवस्थां हि तवेक्षमाणा द्विषो ऽपि बाष्पापिहितेक्षणाः स्युः // Jम्_१८.७ //

तदेहि पित्र्यं भवनं तवेदं श्रुतार्थसारं भवतापि नूनम् / संपादयेथा निवसंस्त्वमत्र धर्मं च सत्पुत्रमनोरथं च // Jम्_१८.८ //

लोकप्रवादः खल्वपि चैषः

परकर्मकरस्यापि स्वे निपानसुखा गृहाः / किं पुनः सुखसंप्राप्ताः समृद्धिज्वलितश्रियः // Jम्_१८.९ //

अथ बोधिसत्त्वः प्रविवेकसुखामृतरसपरिभावितमतिस्तत्प्रवणहृदयः समुपलब्धविशेषो गृहवनवासयोः कामोपभोगनिमन्त्रणायां तृप्त इव भोजनकथायामसुखायमान उवाच -

इदं स्नेहोद्गतत्वात्ते काममल्पात्ययं वचः / सुखसंज्ञां तु मा कार्षीः कदाचिद्गृहचारके // Jम्_१८.१० //

गार्हस्थ्यं महदस्वास्थ्यं सधनस्याधनस्य वा / एकस्य रक्षणायासादितरस्यार्जनश्रमात् // Jम्_१८.११ //

यत्र नाम सुखं नैव सधनस्याधनस्य वा / तत्राभिरतिसंमोहः पापस्यैव फलोदयः // Jम्_१८.१२ //

यदपि चेष्टं गृहस्थेनापि शक्यमयमाराधयितुं धर्म इति काममेवमेतत् / अतिदुष्करं तु मे प्रतिभाति धर्मप्रतिपक्षसंबाधत्वाच्छ्रमबाहुल्याच्च गृहस्य / पश्यतु भवान् /

गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा / न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः // Jम्_१८.१३ //

तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः /

यदि धर्ममुपैति नास्ति गेहमथ गेहाभिमुखः कुतो ऽस्य धर्मः / प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण // Jम्_१८.१४ //

इति धर्मविरोधदूषितत्वाद् गृहवासं क इवात्मवान् भजेत / परिभूय सुखाशया हि धर्मं नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ // Jम्_१८.१५ //

नियतं च यशःपराभवः स्यादनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च / इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः // Jम्_१८.१६ //

अपि च, सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति /

नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते / नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्तिर्विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षैः // Jम्_१८.१७ //

सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति / विषयोपनिवेशने ऽपि मोहाद् व्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः // Jम्_१८.१८ //

बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि -

प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् / दुःखेन रोषं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन्कदा स्यात्प्रशमावकाशः // Jम्_१८.१९ //

अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि -

मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् / क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीव्रदुःखनिलयं निलयम् // Jम्_१८.२० //

संतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने / प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवे ऽपि तथा कुतः // Jम्_१८.२१ //

परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः / अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् // Jम्_१८.२२ //

इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा बहुमानमेव तस्मिन्महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास /

तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति / लब्धास्वादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् /

इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् /

१९. Bइसजातकम्

प्रविवेकसुखरसज्ञानां विडम्बनेव विहिंसेव च कामाः प्रतिकूला भवन्ति / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिन्महति गुणप्रकाशयशसि वाच्यदोषविरहिते ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार / तस्य यत्र कनीयांसः षडपरे भ्रातरस्तदनुरूपगुणाः स्नेहबहुमानगुणान्नित्यानुगुणा बभूवुः, सप्तमी च भगिनी / स कृतश्रमः साङ्गेषु सोपवेदेषु वेदेषु समधिगतविद्यायशाः संमतो जगति दैवतवन्मातापितरौ परया भक्त्या परिचरन्नाचार्य इव पितेव तान्भ्रातॄन्विद्यासु विनयन्नयविनयकुशलो गृहमावसति स्म / स कालक्रमान्मातापित्रोः कालक्रियया संविग्नहृदयः कृत्वा तयोः प्रेतकृत्यानि व्यतीतेषु शोकमयेष्विव केषुचिदेव दिवसेषु तान्भ्रातॄन् संनिपात्योवाच -

एष लोकस्य नियतः शोकातिविरसः क्रमः / सह स्थित्वापि सुचिरं मृत्युना यद्वियोज्यते // Jम्_१९.१ //

तत्प्रव्रजितुमिच्छामि श्रेयःश्लाध्येन वर्त्मना / पुरा मृत्युरिपुर्हन्ति गृहसंरक्तमेव माम् // Jम्_१९.२ //

यतः सर्वानेव भवतः सम्बोधयामि / अस्त्यत्र ब्राह्मणकुले धर्मेण यथाधिगता विभवमात्रा / शक्यमनया वर्तितुम् / तत्सर्वैरेव भवद्भिः परस्परं स्नेहगौरवाभिमुखैः शीलसमुदाचारेष्वशिथिलादरैर्वेदाध्ययनपरैर्मित्रातिथिस्वजनप्रणयवत्सलैर्धमपरायणैर्भूत्व सम्यग्गृहमध्यावस्तव्यम् /

विनयश्लाघिभिर्नित्यं स्वाध्यायाध्ययनोद्यतैः / प्रदानाभिरतैः सम्यक्परिपाल्यो गृहाश्रमः // Jम्_१९.३ //

एवं हि वः स्याद्यशसः समृद्धिर्धर्मस्य चार्थस्य सुखास्पदस्य / सुखावगाहश्च परो ऽपि लोकस्तदप्रमत्ता गृहमावसेत // Jम्_१९.४ //

अथास्य भ्रातरः प्रव्रज्यासङ्कीर्तनाद्वियोगाशङ्काव्यथितमनसः शोकाश्रुदुर्दिनमुखाः प्रणम्यैनमूचुः - नार्हत्यत्रभवान्पितृवियोगशोकशल्यव्रणमसंरूढमेव नो घट्टयितुमपरेण दुःखाभिनिपातक्षारेण /

अद्यापि तावत्पितृशोकशल्यक्षतानि रोहन्ति न नो मनांसि / तत्साध्विमां संहर धीर बुद्धिं मा नः क्षते क्षारमिहोपहार्षीः // Jम्_१९.५ //

अथाक्षमं वेत्सि गृहानुरागं श्रेयःपथं वा वनवाससौख्यम् / अस्माननाथानपहाय गेहे कस्माद्वनं वाञ्छसि गन्तुमेकः // Jम्_१९.६ //

तद्यात्रभवतो गतिः सास्माकम् / वयमपि प्रव्रजाम इति /

बोधिसत्त्व उवाच -

अनभ्यासाद्विवेकस्य कामरागानुवर्तिनः / प्रपातमिव मन्यन्ते प्रव्रज्यां प्रायशो जनाः // Jम्_१९.७ //

इति मया निगृह्य नाभिहिताः स्थ प्रव्रज्याश्रयं प्रति जानतापि गृहवनवासविशेषम् / तदेतच्चेदभिरुचितं भवतामेव प्रव्रजाम इति / ते सप्तापि भ्रातरो भगिन्यष्टमाः स्फीतं गृहविभवासारमश्रुमुखं च मित्रस्वजनबन्धुवर्गं विहाय तापसप्रव्रज्यया प्रव्रजिताः / तदनुरक्तहृदयश्चैनान्सहाय एको दासी दासश्चानुप्रव्रजिताः / ते ऽन्यतरस्मिन्महत्यरण्यायतने ज्वलितमिव विकसितकमलवनशोभया विहसदिव च फुल्लकुमुदवनैरनिभृतमधुकरगणममलनीलसलिलं महत्सरः संनिश्रित्य प्रविविक्तमनोज्ञासु च्छयाद्रुमसमुपगूढास्वसंनिकृष्टविनिविष्टासु पृथक्पृथक्पर्णशालासु व्रतनियमपरा ध्यानानुयुक्तमनसो विजह्नः / पञ्चमे पञ्चमे दिवसे बोधिसत्त्वसमीपं धर्मश्रवणार्थमुपजग्मुः / स चैषां ध्यानोपदेशप्रवृत्तां कामादीनवदर्शनीं संवेजनीयां प्रविवेकसन्तोषवर्णबहुलां कुहनलपनकौसीद्यादिदोषविगर्हणीमुपशमप्रसादपद्धतिं तां तां धर्म्यां कथां चकार / सा चैनान् दासी बहुमानानुरागवशा तथैब परिचचार / सा तस्मात्सरसो बिसान्युद्धृत्य महत्सु पद्मिनीपर्णेषु शुचौ तीरप्रदेशे समान्विन्यस्य च भागान्काष्ठसंघट्टनशब्देन कालं निवेद्यापक्रामति स्म / ततस्तेषामृषीणां कृतजपहोमविधीनां यथावृद्धमेकैको ऽभिगम्य ततो बिसभागमेकैकं यथाक्रममादाय स्वस्यां स्वस्यां पर्णशालायां विधिवत्परिभुज्य ध्यानाभियुक्तमतिर्विजहार / त एवं प्रवृत्ता नैव परस्परं ददृशुरन्यत्र धर्मश्रवणकालात् /

तेषामेवंविधेन निरवद्येन शीलवृत्तसमुदाचारेण प्रविवेकाभिरत्या ध्यानप्रवणमानसतया च सर्वत्र यशः समुपश्रुत्य शक्रो देवानामिन्द्रस्तत्परीक्षानिमित्तं तत्राभिजगाम / तच्चैषां ध्यानाभिमुखत्वं कुकार्येष्वप्रसङ्गमनुत्कण्ठां प्रशमाभिरामं चावस्थानमवेक्ष्य स्थिरतरगुणसम्भावनस्तत्परीक्षानिमित्तमवहितमना बभूव /

अनुत्सुको वनान्तेषु वसञ्छमपरायणः / आरोपयति साधूनां गुणसम्भावनां हृदि // Jम्_१९.८ //

अथ द्विपकलभदशनपाण्डुकोमलानि समुद्धृत्य प्रक्षाल्य च बिसानि मरकतहरितप्रभेषु पद्मिनीपत्रेषु कमलदलकेसरोपहारालंकृतान्विरचय्य समान्भागान्काष्ठसंघट्टनशब्देन निवेद्य कालं तेषामृषीणामपसृतायां तस्यां दास्यां बोधिसत्त्वपरीक्षार्थं शक्रो देवानामिन्द्रः प्रथममेव बिसभागमन्तर्धापयामास /

प्रवर्तने हि दुःखस्य तिरस्कारे सुखस्य च / धैर्यप्रयामः साधूनां विस्फुरन्निव गृह्यते // Jम्_१९.९ //

अथ बोधिसत्त्वो ऽभिगतः प्रथमे बिसभागस्थाने बिसभागविरहितं पद्मिनीपत्रं परिव्याकुलीकृतोपहारमभिसमीक्ष्य गृहीतः केनापि मे बिसप्रत्यंश इत्यवधृतमतिरपेतचेतःसंक्षोभसंरम्भस्तत एव प्रतिनिवृत्य प्रविश्य पर्णशालायां यथोचितं ध्यानविधिमारेभे / वैमनस्यपरिहार्थं चेतरेषामृषीणां तमर्थं न निवेदयामास / इतरे त्वस्य भ्रातरो नूनमनेन गृहीतः प्रत्यंश इति मन्यमाना यथोचितानेव स्वान्स्वाननुक्रमेण बिसभागानादाय यथास्वं पर्णशालासु परिभुज्य ध्यायन्ति स्म / एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे च दिवसे शक्रस्तस्य तं बिसप्रत्यंशमुपनिदधे / बोधिसत्त्वो ऽपि च महासत्त्वस्तथैव निःसंक्षोभप्रशान्तचित्तो बभूव /

मनःसंक्षोभ एवेष्टो मृत्युर्नायुःक्षयः सताम् / जीवितार्थे ऽपि नायान्ति मनःक्षोभमतो बुधाः // Jम्_१९.१० //

अथापराह्णसमये धर्मश्रवणार्थमृषयस्ते यथोचित्तं बोधिसत्त्वस्य पर्णशालां समभिगता ददृश्वांसश्चैनं कृशतरशरीरं परिक्षामकपोलनयनं परिम्लानवदनशोभमसम्पूर्णस्वरगाम्भीर्यं परिक्षीणमप्यपरिक्षीणधैर्यप्रशमगुणमभिनवेन्दुप्रियदर्शनमुपेत्योपचारपुरःसरं ससम्भ्रमाः किमिदमिति कार्श्यनिमित्तमेनमपृच्छन् / तेभ्यो बोधिसत्त्वस्तमर्थं यथानुभूतं निवेदयामास / अथ ते तापसाः परस्परमीदृशमनाचारमसम्भावयन्तस्तत्पीडया च समुपजातसंवेगाः कष्टं कष्टमित्युक्त्वा व्रीडावनतवदनाः समतिष्ठन्त / शक्रप्रभावाच्च समावृतज्ञानगतिविषयाः कुत इदमिति न निश्चयमुपजग्मुः / अथ बोधिसत्त्वस्यानुजो भ्राता स्वमावेगमात्मविशुद्धिं च प्रदर्शयञ्छपथातिशयमिमं चकार -

समृद्धिचिह्नाभरणं स गेहं प्राप्नोतु भार्यां च मनो ऽभिरामाम् / समग्रतामेतु च पुत्रपौत्रैर्बिसानि ते ब्राह्मण यो ह्यहार्षीत् // Jम्_१९.११ //

अपर उवाच -

मालाः स्रजश्चन्दनमंशुकानि बिभ्रद्विभूषाश्च सुताभिमृष्टाः / कामेषु तीव्रां स करोत्वपेक्षां बिसान्यहार्षीद्द्विजमुख्य यस्ते // Jम्_१९.१२ //

अपर उवाच -

कृष्याश्रयावाप्तधनः कुटुम्बी प्रमोदमानस्तनयप्रलापैः / वयो ऽप्यपश्यन्रमतां स गेहे बिसानि यस्ते सकृदप्यहार्षीत् // Jम्_१९.१३ //

अपर उवाच -

नराधिपैर्भृत्यविनीतचेष्टैरभ्यर्च्यमानो नतलोलचूडैः / कृत्स्नां महीं पातु स राजवृत्त्या लोभादहार्षीत्तव यो बिसानि // Jम्_१९.१४ //

अपर उवाच -

पुरोहितः सो ऽस्तु नराधिपस्य मन्त्रादिना स्वस्त्यययेन युक्तः / सत्कारमाप्नोतु तथा च राज्ञस्तवापि यो नाम बिसान्यहार्षीत् // Jम्_१९.१५ //

अपर उवाच -

अध्यापकं सम्यगधीतवेदं तपस्विसम्भावनया महत्या / अर्चन्तु तं जानपदाः समेत्य बिसेषु लुब्धो न गुणेषु यस्ते // Jम्_१९.१६ //

सहाय उवाच -

चतुःशतं ग्रामवरं समृद्धं लब्ध्वा नरेन्द्रादुपयातु भोक्तुम् / अवीतरागो मरणं स चैतु लोभं बिसेष्वप्यजयन्न यस्ते // Jम्_१९.१७ //

दास उवाच -

स ग्रामणीरस्तु सहायमध्ये स्त्रीनृत्तगीतैरुपलाप्यमानः / मा राजतश्च व्यसनानि लब्ध बिसार्थमात्मार्थमशीशमद्यः // Jम्_१९.१८ //

भगिन्युवाच -

विद्योतमानां बपुषा श्रिया च पत्नीत्वमानीय नराधिपस्ताम् / योषित्सहस्राग्रसरीं करोतु यस्त्वद्विधस्यापि बिसान्यहार्षीत् // Jम्_१९.१९ //

दास्युवाच -

एकाकिनी सा समतीत्य साधून्स्वादूपभोगे प्रणयं करोतु / सत्कारलब्धां मुदमुद्वहन्ती बिसान्यपश्यत्तव या न धर्मम् // Jम्_१९.२० //

अथ तत्र धर्मश्रवणार्थं समागतास्तद्वनाध्युषिता यक्षद्विरदवानरास्तां कथामुपश्रुत्य परां व्रीडां संवेगं चोपजग्मुः / अथ यक्ष आत्मविशुद्धिप्रदर्शनार्थमिति शपथमेषां पुरतश्चकार -

आवासिकः सो ऽस्तु महाविहारे कचङ्गलायां नवकर्मिकश्च / आलोकसन्धिं दिवसैः करोतु यस्त्वय्यपि प्रस्खलितो बिसार्थम् // Jम्_१९.२१ //

हस्त्युवाच -

षड्भिर्दृढैः पाशशतैः स बन्धं प्राप्नोतु रम्याच्च वनाज्जनान्तम् / तीक्ष्णाङ्कशाकर्षणजा रुजश्च यस्ते मुनिश्रेष्ठ बिसान्यहार्षीत् // Jम्_१९.२२ //

वानर उवाच -

स पुष्पमाली त्रपुघृष्टकण्ठो यष्टया हतः सर्पमुखं परैतु / वैकक्ष्यबद्धश्च वसेद् गृहेषु लौल्यादहार्षीत्तव यो बिसानि // Jम्_१९.२३ //

अथ बोधिसत्त्वस्तान्सर्वानेवानुनयविनीताक्षरं शान्तिगाम्भीर्यसूचकमित्युवाच -

यो नष्टमित्याह न चास्य नष्टमिष्टान्स कामानधिगम्य कामम् / उपैतु गेहाश्रित एव मृत्युं भवत्सु यः शङ्कत ईदृशं वा // Jम्_१९.२४ //

अथ शक्रो देवेन्द्रस्तेन तेषां कामोपभोगप्रातिकूल्यसूचकेन शपथातिशयेन समुत्पादितविस्मयबहुमानः स्वेनैव वपुषाभिज्वलता तानृषीनभिगम्य सामर्षवदुवाच - मा तावद्भोः /

यत्प्राप्तिपर्युत्सुकमानसानां सुखार्थिनां नैति मनांसि निद्रा / यान्प्राप्तुमिच्छन्ति तपःश्रमैश्च तान्केन कामानिति कुत्सयध्वे // Jम्_१९.२५ //

बोधिसत्त्व उवाच - अनन्तादीनवा मार्ष कामाः / संक्षेपतस्तु श्रूयतां यदभिसमीक्ष्य कामान्न प्रशंसन्ति मुनयः /

कामेषु बन्धमुपयाति वधं च लोकः शोकं क्लमं भयमनेकविधं च दुःखम् / कामार्थमेव च महीपतयः पतन्ति धर्मोपमर्दरभसा नरकं परत्र // Jम्_१९.२६ //

यत्सौहृदानि सहसा विरसीभवन्ति यन्नीतिशाठ्यमलिनेन पथा प्रयान्ति / कीर्त्या वियोगमसुखैः परतश्च योगं यत्प्राप्नुवन्ति ननु कारणमत्र कामाः // Jम्_१९.२७ //

इति हीनविमध्यमोत्तमानामिह चामुत्र च यद्वधाय कामाः / कुपितान्भुजगानिवात्मकामा मुनयस्तानिति शक्र नाश्रयन्ते // Jम्_१९.२८ //

अथ शक्रो देवानामिन्द्रस्तस्य तद्वचनं युक्तमित्यभिनन्द्य तेन चैतेषामृषीणां माहात्म्येनाभिप्रसादितमनास्तेभ्यः स्वमपराधमाविश्चकार /

गुणसम्भावनाव्यक्तिर्यत्परीक्ष्योपलभ्यते / मया विनिहितान्यस्मात्परीक्षार्थं बिसानि वः // Jम्_१९.२९ //

तत्सनाथं जगद्दिष्टया मुनिभिस्तथ्यकीर्तिभिः / विशुद्धिः स्थिरचारित्रे तदेतानि बिसानि ते // Jम्_१९.३० //

इत्युक्त्वा तानि बिसानि बोधिसत्त्वस्य समुपजहार / अथ बोधिसत्त्वस्तदस्यासमुदाचारधाष्टर्यं तेजस्विनिभृतेन वचसा प्रत्यातिदेश -

न बान्धवा नैव वयं सहाया न ते नटा नापि विडम्बकाः स्मः / कस्मिन्नवष्टभ्य नु देवराज क्रीडापथेनैवमृषीनुपैषि // Jम्_१९.३१ //

इत्युक्ते शक्रो देवेन्द्रः ससम्भ्रमापास्तकुण्डलकिरीटविद्युद्भासुरवदनः सबहुमानमभिप्रणम्यैनं क्षमयामास -

उक्तप्रयोजनमिदं चापलं मम निर्मम / पितेवाचार्य इव च क्षन्तुमर्हति तद्भवान् // Jम्_१९.३२ //

निमीलितज्ञानबिलोचनानां स्वभाव एष स्खलितुं समे ऽपि / क्षमां च तत्रात्मवतां प्रपत्तुमतो ऽप्यदश्चेतसि मा स्म कार्षीः // Jम्_१९.३३ //

इति क्षमयित्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे /

तदेवं प्रविवेकसुखरसज्ञानां विडम्बनेव विहिंसेव च कामाः प्रतिकूला भवन्ति / [तच्चेदं जातकं भगवान्व्याकार्षीत् -

अहं शारद्वतीपुत्रो मौद्गल्यायनकाश्यपौ / पूर्णानिरुद्धावानन्द इत्यासुर्भ्रातरस्तदा // Jम्_१९.३४ //

भगिन्युत्पलवर्णासीद्दासी कुब्जोत्तराभवत् / चित्रो गृहपतिर्दासो यक्षः सातागिरिस्तदा // Jम्_१९.३५ //

पारिलेयो ऽभवन्नागो मधुदातैव वानरः / कालोदायी च शक्रो ऽभूद्धार्यतामिति जातकम् // Jम्_१९.३६ //

इति बिसजातकमेकोनविंशतितमम् /

२०. Śरेष्ठिजातकम्

अभूतगुणसंभावना प्रतोदसंचोदनेव भवति साधूनामिति गुणसंपादने प्रयतितव्यम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल श्रुतकुलविनयमहानक्षुद्रनिपुणमतिरविषमव्यवहाररतिरनेकशास्त्राभ्यासादालक्षितवचनसौष्ठबः करुणानुवृत्त्या समन्ततो विस्यन्दमानधनसमृद्धिर्महाप्रदानैर्महाधनत्वाद् गृहपतिरत्नसंमतो ऽन्यतमस्य राज्ञः श्रेष्ठी बभूव /

स प्रकृत्यैव धर्मात्मा श्रुतादिगुणभूषणः / अभूत्प्रायेण लोकस्य बहुमानैकभाजनम् // Jम्_२०.१ //

अथ कदाचित्तस्मिन्महासत्त्वे राजकुलमभिगते केनचिदेव करणीयेन तस्य श्वश्रूर्दुहितरमवलोकयितुं तद्गृहमभिजगाम / कृताभ्यागमनसत्कारा च संकथाप्रस्तावागतं स्वां दुहितरं बोधिसत्त्वभार्यां रहसि कुशलपरिप्रश्नपूर्वकं पर्यपृच्छत्कच्चित्त्वां तात भर्ता नावमन्यते / कच्चिद्वा वेत्ति परिचर्यागुणम् / न वा दुःखशीलतया प्रबाधत इति / सा व्रीडावनतवदना लज्जा ऽप्रगल्भं शनकैरुवाच - यादृशो ऽयं शीलगुणसमुदाचारेण, प्रव्रजितो ऽपि दुर्लभः क इदानीं तादृशः / अथ सा तस्या माता जरोपहतश्रुतिस्मृतित्वाल्लज्जासंकुचिताक्षरं तनयया तद्वचनमभिधीयमानं न सम्यगुपधारयामात / प्रव्रजितसंकीर्तनात्तु प्रव्रजितो मे जामातेति निश्चयमुपजगाम / सा सस्वरमभिरुदिता स्वां दुहितरमनुशोचन्ती दुःखावेगवशात्परिदेवनपरा बभूव / कीदृशस्तस्य शीलगुणसमुदाचारो य एवमनुरक्तं स्वं जनमपहाय प्रव्रजितः? किं वा तस्य प्रव्रज्यया?

तरुणस्य वपुष्मतः सतः सुकुमारस्य सुखोचितात्मनः / क्षितिपाभिमतस्य तस्य वै वनवासे प्रणता मतिः कथम् // Jम्_२०.२ //

स्वजनादनवाप्य विप्रियं जरया वोपहृतां विरूपताम् / कथमेकपदे रुजं विना विभवोद्गारि गृहं स मुक्तवान् // Jम्_२०.३ //

विनयाभरणेन धीमता प्रियधर्मेण परानुकम्पिना / कथमभ्युपपन्नमीदृशं स्वजने निष्करुणत्वचापलम् // Jम्_२०.४ //

श्रमणद्विजमित्रसंश्रितान्स्वजनं दीनजनं च मानयन् / शुचिशीलधनः किमाप्नुयान्न स गेहेषु वने यदीप्सति // Jम्_२०.५ //

अपराधविवर्जितां त्यजन्ननुकूलां सहधर्मचारिणीम् / यतिधर्मपरः स नेक्षते किमिमं धर्मपथव्यतिक्रमम् // Jम्_२०.६ //

धिगहो बत दैवदुर्नयाद्यदि भक्तं जनमेवमुज्झताम् / न घृणापथमेति मानसं यदि वा धर्मलवो ऽपि सिध्यति // Jम्_२०.७ //

अथ सा बोधिसत्त्वस्य पत्नी तेन मातुः करुणेनाकृतकेन परिदेवितेन पतिप्रव्रज्याभिसंबन्धेन स्त्रीस्वभावाद् व्यथितहृदया ससंभ्रमा विषादविक्लवमुखी शोकदुःखाभिनिपातसंक्षोभाद्विस्मृतकथाप्रस्तावसंबन्धा प्रव्रजितो मे भर्तेति मद्व्यवस्थापनार्थमम्बा गृहमिदमभिगता विप्रियश्रवणादिति निश्चयमुपेत्य सपरिदेवितं सस्वरं रुदती मोहमुपजगाम बाला / तदुपश्रुत्य गृहजनः परिजनवर्गश्च शोकदुःखावेगादाक्रन्दनं चकार / तच्छ्रुत्वा प्रातिवेश्यमित्रस्वजनबन्धुवर्गः संश्रितजनो ब्राह्मणगृहपतयश्च तस्य गृहपतेरनुरागवशानुगाः प्रायशश्च पौरास्तद्गृहमभिजग्मुः /

प्रायेण लोकस्य बभूव यस्मात्तुल्यक्रमो ऽसौ सुखदुःखयोगे / अतो ऽस्य लोको ऽप्यनुशिक्षयेव तुल्यक्रमो ऽभूत्सुखदुःखयोगे // Jम्_२०.८ //

अथ बोधिसत्त्वो राजकुलात् स्वभवनसमीपमुपगतः साक्रन्दशब्दं स्वभवनमवेत्य महतश्च जनकायस्य संनिपातं स्वं पुरुषमन्वादिदेश ज्ञायतां किमेतदिति / स तं वृत्तान्तमुपलभ्य समुपेत्यास्मै निवेदयामास -

उत्सृज्य भवनं स्फीतमार्यः प्रव्रजितः किल / इति श्रुत्वा कुतो ऽप्येष स्नेहादेवंगतो जनः // Jम्_२०.९ //

अथ स महासत्त्वः प्रकृत्या शुद्धाशयः प्रत्यादिष्ट इव तेन वचसा समुपजातव्रीडसंवेगश्चिन्तामापेदे / भद्रा बत मयि जनस्य संभावना /

श्लाघनीयामवाप्यैतां गुणसंभावनां जनात् / गृहाभिमुख एव स्यां यदि किं मम पौरुषम् // Jम्_२०.१० //

स्याद्दोषभक्तिः प्रथिता मयैवं गुणेष्ववज्ञाविरसा च वृत्तिः / यायामतः साधुजने लघुत्वं कि जीवितं स्याच्च तथाविधस्य // Jम्_२०.११ //

संभावनामस्य जनस्य तस्मात्क्रियागुणेन प्रतिपूजयामि / असत्परिक्लेशमयं विमुञ्चंस्तपोवनप्रेमगुणेन गेहम् // Jम्_२०.१२ //

इति विचिन्त्य स महात्मा तत एव प्रतिनिवृत्य राज्ञः प्रतिहारयामास - श्रेष्ठी पुनर्द्रष्टुमिच्छति देवमिति / कृताभ्यनुज्ञश्च प्रविश्य यथोपचारं राजसमीपमुपजगाम / किमिदमिति च राज्ञा पर्यनुयुक्तो ऽब्रवीत् - इच्छामि प्रव्रजितुम्, तदभ्यनुज्ञातुमर्हति मां देव इति /

अथैनं स राजा ससंभ्रमावेगः स्नेहादित्युवाच -

मयि स्थिते बन्धुसुहृद्विशिष्टे त्वं केन दुःखेन वनं प्रयासि / यन्नापहर्तुं प्रभुता मम स्याद्धनेन नीत्या बलसंपदा वा // Jम्_२०.१३ //

अर्थो धनैर्यदि गृहाण धनानि मत्तः पीडा कुतश्चिदथ तां प्रतिषेधयामि / मां याचमानमिति बन्धुजनं च हित्वा किं वा त्वमन्यदभिवीक्ष्य वनं प्रयासि // Jम्_२०.१४ //

इति स महात्मा सस्नेहबहुमानमभिहितो राज्ञा सानुनयमेनमुवाच -

पीडा कुतस्त्वद्भुजसंश्रितानां धनोदयावेक्षणदीनता वा / अतो न दुःखेन वनं प्रयामि यमर्थमुद्दिश्य तु तं निबोध // Jम्_२०.१५ //

दीक्षामुपाश्रित इति प्रथितो ऽस्मि देव शोकाश्रुदुर्दिनमुखेन महाजनेन / इच्छामि तेन विजनेषु वनेषु वस्तुं श्रद्धेयतामुपगतो ऽस्मि गुणाभिपत्तौ // Jम्_२०.१६ //

राजोवाच - नार्हति भवाञ्जनप्रवादमात्रकेणास्मान् परित्यक्तुम् / न हि भवद्विधानां जनप्रवादसंपादनाभिराध्या गुणविभूतिस्तदसंपादनविराध्या वा /

स्वेच्छाविकल्पग्रथिताश्च तास्ता निरङ्कुशा लोककथा भ्रमन्ति / कुर्वीत यस्ता हृदये ऽपि तावत्स्यात्सो ऽपहास्यः किमुत प्रपत्ता // Jम्_२०.१७ //

बोधिसत्त्व उवाच - मा मैवं महाराज / न हि कल्याणो जनप्रवादो नानुविधेयः / पश्यतु देवः,

कल्याणधर्मेति यदा नरेन्द्र संभावनामेति मनुष्यधर्मा / तस्या न हीयेत नरः सधर्मा ह्रियापि तावद्धुरमुद्वहेत्ताम् // Jम्_२०.१८ //

संभावनायां गुणभावनायां संदृश्यमानो हि यथा तथा वा / विशेषतो भाति यशःप्रसिद्ध्या स्यात्त्वन्यथा शुष्क इवोदपानः // Jम्_२०.१९ //

गुणप्रवादैरयथार्थवृद्धैर्विमर्शपाताकुलितैः पतद्भिः / विचूर्णिता कीर्तितनुर्नराणां दुःखेन शक्नोति पुनः प्रसर्तुम् // Jम्_२०.२० //

तद्वर्जनीयान्परिवर्जयन्तं परिग्रहान्विग्रहहेतुभूतान् / क्रोधोच्छिरस्कानिव कृष्णसर्पान्युक्तो ऽसि मां देव न संनिषेद्धुम् // Jम्_२०.२१ //

स्नेहेन भक्तिज्ञतया च कामं युक्तो विधिर्भृत्यजने तवायम् / वित्तेन तु प्रव्रजितस्य किं मे परिग्रहक्लेशपरिग्रहेण // Jम्_२०.२२ //

इत्यनुनीय स महात्मा तं राजानं कृताभ्यनुज्ञस्तेन तत एव वनाय प्रतस्थे /

अथैनं सुहृदो ज्ञातयः संश्रिताश्चाभिगम्य शोकाश्रुपरिप्लुतनयनाः पादयोः संपरिष्वज्य निवारयितुमीषुः / केचिदञ्जलिप्रग्रहपुरःसरं मार्गमस्यावृत्य समवातिष्ठन्त / सपरिष्वङ्गसंगतानुनयमपरे गृहाभिमुखमेनं नेतुमीषुः / यत्किञ्चनकारिताक्षेपकर्कशाक्षरमन्ये प्रणयादेनमूचुः / मित्रस्वजनापेक्षाकारुण्यप्रदर्शनमपरे ऽस्य प्रचक्रुः / गृहाश्रम एव पुण्यतम इत्येवमन्ये श्रुतियुक्तिसंग्रथितं ग्राहयितुमीहां चक्रिरे / तपोवनवासदुःखतासंकीर्तनैः कार्यशेषपरिसमाप्त्या याच्ञया परलोकफलसंदेहकथाभिस्तैस्तैश्च वार्त्ताविशेषैर्निवर्तयितुमेनं व्यायच्छन्त / तस्य तान् प्रव्रज्याश्रयविमुखान् वनगमननिवारणधीरमुखान् नयनजलार्द्रमुखान् सुहृदो ऽभिवीक्ष्य व्यक्तमिति चिन्ता बभूव -

सुहृत्प्रतिज्ञैः सुहृदि प्रमत्ते न्याय्यं हितं रूक्षमपि प्रयोक्तुम् / रूढः सतामेष हि धर्ममार्गः प्रागेव रूच्यं च हितं च यत्स्यात् // Jम्_२०.२३ //

वनाद् गृहं श्रेय इदं त्वमीषां स्वस्थेषु चित्तेषु कथं नु रुढम् / यन्निर्विशङ्का वनसंश्रायान्मां पापप्रसङ्गादिव वारयन्ति // Jम्_२०.२४ //

मृतो मरिष्यन्नपि वा मनुष्यश्च्युतश्च धर्मादिति रोदितव्यम् / कया नु बुद्ध्या वनवासकामं मामेव जीवन्तममी रुदन्ति // Jम्_२०.२५ //

मद्विप्रयोगस्त्वथ शोकहेतुर्मया समं किं न वने वसन्ति / गेहानि चेत्कान्ततराणि मत्तः को न्वादरो बाष्पपरिव्ययेन // Jम्_२०.२६ //

अथ त्विदानीं स्वजनानुरागः करोति नैषां तपसे ऽभ्यनुज्ञाम् / सामर्थ्यमासीत्कथमस्य नैव ब्यूढेष्वनीकेष्वपि तत्र तत्र // Jम्_२०.२७ //

दृष्टावदानो व्यसनोदयेषु बाष्पोद्गमान्मूर्त इवोपलब्ध / संरूढमूलो ऽपि सुहृत्स्वभावः शाठ्यं प्रयात्यत्र विनानुवृत्त्या // Jम्_२०.२८ //

निवारणार्थानि सगद्गदानि वाक्यानि साश्रूणि च लोचनानि / प्रणामलोलानि शिरांसि चैषां मानं समानस्य यथा करोति // Jम्_२०.२९ //

स्नेहस्तथैवार्हति कर्तुमेषां श्लाध्यामनुप्रव्रजने ऽपि बुद्धिम् / मा भून्नटानामिव वृत्तमेतद् व्रीडाकरं सज्जनमानसानाम् // Jम्_२०.३० //

द्वित्राणि मित्राणि भवन्त्यवश्यमापद्गतस्यापि सुनिर्गुणस्य / सहाय एको ऽप्यतिदुर्लभस्तु गुणोदितस्यापि वनप्रयाणे // Jम्_२०.३१ //

ये मे हरन्ति स्म पुरःसरत्वं रणेषु मत्तद्विपसंकटेषु / नानुव्रजन्त्यद्य वनाय ते मां किंस्वित्स एवास्मि त एव चेमे // Jम्_२०.३२ //

स्मरामि नैषां विगुणं प्रयातुं स्नेहस्य यत्संक्षयकारणं स्यात् / सुहृज्जनस्यैवमियं स्थितिर्मे कच्चिद्भवेत्स्वस्तिनिमित्ततो ऽस्मात् // Jम्_२०.३३ //

ममैव वा निर्गुंणभाव एष नानुव्रजन्त्यद्य वनाय यन्माम् / गुणावबद्धानि हि मानसानि कस्यास्ति विश्लेषयितुं प्रभुत्वम् // Jम्_२०.३४ //

ये वा प्रकाशानपि गेहदोषान्गुणान्न पश्यन्ति तपोवने वा / निमीलितज्ञानविलोचनांस्तान्किमन्यथाहं परितर्कयामि // Jम्_२०.३५ //

परत्र चैवेह च दुःखहेतून्कामान्विहातुं न समुत्सहन्ते / तपोवनं तद्विपरीतमेते त्यजन्ति मां चाद्य धिगस्तु मोहम् // Jम्_२०.३६ //

यैर्विप्रलब्धाः सुहृदो ममैते न यान्ति शान्तिं निखिलाश्च लोकाः / तपोवनोपार्जितसत्प्रभावस्तानेव दोषान्प्रसभं निहन्मि // Jम्_२०.३७ //

इति स परिगणय्य निश्चितात्मा प्रणयमयानि सुहृद्विचेष्टितानि / अनुनयमधुराक्षरैर्वचोभिर्विशदमपास्य तपोवनं जगाम // Jम्_२०.३८ //

तदेवमभूतगुणसंभावना प्रतोदसंचोदनेव भवति साधूनामिति गुणसंपादने प्रयतितव्यम् / यतो भिक्षुरित्युपासक इति गुणतः संभाव्यमानेन साधुना तद्भावसाधुभिर्गुणैरभ्यलंकर्तव्य एवात्मा / एवं दुर्लभा धर्मप्रतिपत्तिसहाया इत्येवमप्युन्नेयम् /

// इति श्रेष्ठिजातकं विंशतितमम् //

२१. Cउड्डबोधिजातकम्

क्रोधविनयाच्छत्रूनुपशमयति, वर्धयत्येव त्वन्यथा / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल महासत्त्वः कस्मिंश्चिन्महति ब्राह्मणकुले गुणाभ्यासमाहात्म्यादतिवृद्धयशसि प्रतिनियतसमृद्धिगुणे राजसत्कृते दैवतसंमते लोकस्य जन्म प्रतिलेमे / कालानामत्ययेनाभिवृद्धः कृतसंस्कारकर्मा श्रुतगुणाभ्यासादचिरेणैव विद्वत्सदस्सु प्रकाशनामा बभूव /

कीतिर्विद्वत्सदस्स्वेव विदुषां प्रविजृम्भते / रत्नज्ञेष्विव रत्नानां शूराणां समरेष्विव // Jम्_२१.१ //

अथ स महात्मा प्रव्रज्याकृतपरिचयत्वात्पूर्वजन्मसु स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वात्प्रज्ञावदातमतित्वच्च न गेहे रतिमुपलेभे / स कामान् विग्रहविवादमदवैरस्यप्राचुर्याद्राजचौरोदकदहनविप्रियदायादसाधारणत्वादतृप्तिजनकत्वादनेकदोषायतनत्वाच्च सविषमिवान्नमात्मकामः परित्यज्य संहृतकेशश्मश्रुशोभः काषायविवर्णवासाः परित्यक्तगृहवेषविभ्रमः प्रव्रज्याविनयनियमश्रियमशिश्रियम् / तदनुरागवशगा चास्य पत्नी केशानवतार्याहार्यविभूषणोद्वहननिर्व्यापारशरीरा स्वरूपगुणशोभाविभूषिता काषायवस्त्रसंवीततनुरनुप्रवव्राज / अथ बोधिसत्त्वस्तपोवनानुगमनव्यवसायमस्य विद्त्वा तपोवनाध्यासनायोग्यतां च स्त्रीसौकुमार्यस्यावोचदेनां - भद्रे दर्शितस्त्वयायमस्मदनुरागस्वभावः / तदलमस्मदनुगमनं प्रत्यनेन व्यवसायेन ते / यत्रैव त्वन्याः प्रव्रजिताः प्रतिवसन्ति तत्र भवत्यास्ताभिरेव सार्ध प्रतिरूपं वस्तुं स्यात् / दुरभिसंभवानि ह्यरण्यायतनानि / पश्य -

शमशानशून्यालयपर्वतेषु वनेषु च व्यालमृगाकुलेषु / निकेतहीना यतयो वसन्ति यत्रैव चास्तं रविरभ्युपैति // Jम्_२१.२ //

ध्यानोद्यमादेकचराश्च नित्यं स्त्रिदर्शनादप्यपवृत्तभावाः / निवर्तितुं तेन मतिं कुरुष्व को ऽर्थस्तबानेन परिभ्रमेण // Jम्_२१.३ //

सा नियतमेनमनुगमनकृतनिश्चया बाष्पोपरुध्यमाननयना किंचिदीदृशं प्रत्युवाच -

यदि मे श्रमबुद्धिः स्यत्तवानुगमनोत्सवे / किमित्येवं प्रपद्येय दुःख तव च विप्रियम् // Jम्_२१.४ //

यत्तु नैव समर्थास्मि वर्तितुं रहिता त्वया / इत्याज्ञातिक्रममिमं त्वं मम क्षन्तुमर्हसि // Jम्_२१.५ //

इति सा द्वित्रिरप्युच्यमानायदा नेच्छति स्म निवर्तितुम्, ततो बोधिसत्त्व उपेक्षानिभृतमतिरस्यां बभूव /

स तयानुगम्यमानश्चक्रवाक इव चक्रवाक्या ग्रामनगरनिगमाननुविचरन् कदाचित्कृतभक्तकृत्यः कस्मिंश्चित्प्रविविक्ते श्रिमति नानातरुगहनोपशोभिते घनप्रच्छाये कृतोपकार इव क्वचित्क्वचिद्दिनकरकिरणचन्द्रकैर्नानुकुसुमरजो ऽवकीर्णधरणितले शुचौ वनोद्देशे ध्यानविधिमनुष्ठाय सायान्हसमये व्युत्थाय समाधेः पांसुकूलानि सिव्यति स्म / सापि प्रव्रजिता तस्यैव नातीदूरे वृक्षमूलमुपशोभयमाना देवतेव स्वेन वपुषः प्रभावेण विराजमाना तदुपदिष्टेन मनस्कारविधिना ध्यायति स्म /

अथ तत्रत्यो राजा वसन्तकालजनिताभ्यधिककिसलयशोभानि भ्रमद्भ्रमरमधुकरीगणोपकूजितानि प्रमत्तकोकिलकुलकिलकिलानि प्रहसितकमलकुवलयालंकृताभिलषणियजलाशयानि विविधकुसुमसंमोदगन्धाधिवासितसुखपवनान्युपवनानि समनुविचरंस्तं देशमुपजगाम /

विचित्रपुष्पस्तबकोज्ज्वलानि कृतच्छदानीव वसन्तलक्ष्म्या / वाचालपुंस्कोकिलबर्हिणानि सरोरुहाकीर्णजलाशयानि // Jम्_२१.६ //

समुद्भवत्कोमलशाद्वलानि वनानि मत्तभ्रमरारुतानि / आक्रीडभूतानि मनोभवस्य द्रष्टुं भवत्येव मनःप्रहर्षः // Jम्_२१.७ //

अथ स राजा सविनयमभिगम्य बोधिसत्त्वं कृतप्रतिसंमोदनकथस्तत्रैकान्ते न्वषिदत / स तां प्रव्रजितामतिमनोहरदर्शनामभिवीक्ष्य तस्या रूपशोभया समाक्षिप्यमागहृदयो नूनमस्येयं सहधर्मचारिणीत्यवेत्य लोलस्वभवत्वात्तदपहरणोपायं विममर्श /

श्रुतप्रभावः स तपोधनानां शापार्चिषः क्रोषहुताशनस्य / संक्षिप्तधैर्यो ऽपि मनोभवेन नास्मिन्नवज्ञारभसो बभूव // Jम्_२१.८ //

तस्य बुद्धिरभवत् - तपःप्रभावमस्य ज्ञात्वा शक्यमत्र तद्युक्तं प्रवर्तितुं नान्यथा / यद्ययमस्यां संरागवक्तव्यमतिर्व्यक्तमस्मिन्न तपःप्रभावो ऽस्ति / अथ वीतरागः स्यान्मन्दापेक्षो वा (Vऐद्य १३०) ततो ऽस्मिन् संभाव्यं तपःप्रभवमाहात्म्यम् / इति विचिन्त्य स राजा तपह्प्रभावजिज्ञासया बोधिसत्त्वं हितैषिवदुवाच - भोः प्रव्रजित प्रचुरधूर्तसाहसिकपुरुषे ऽस्मिंल्लोके न युक्तमत्रभवतो निराक्रन्देषु वनेष्वेवं प्रतिरूपयानया सहधर्मचारिण्या सह विचरितुम् / अस्यां हि ते कश्चिदपराध्यमानो नियतस्मानप्युपक्रोशभाजनीकुर्यात् / पश्य

एवं विविक्तेषु तपःकृशं त्वां धर्मेण सार्धं परिभूय कश्चित् / इमां प्रसह्यापहरेद्यदा ते शोकात्परं किं बत तत्र कुर्याः // Jम्_२१.९ //

रोषप्रसङ्गो हि मनःप्रयाथी धर्मोपमर्दाद्यशसश्च हन्ता / वसत्वियं तेन जनान्त एव स्त्रीसंनिकर्षेण च किं यतीनाम् // Jम्_२१.१० //

बोधिसत्त्व उवाच - युक्तमाह महाराजः / अपि तु श्रूयतां यदेवंगते ऽर्थे प्रपद्येय -

स्यादत्र मे यः प्रतिकूलवर्ती दर्पोद्भवादप्रतिसंख्यया वा / व्यक्तं न मुच्येत स जीवतो मे धाराधनस्येव धनस्य रेणुः // Jम्_२१.११ //

अथ स राजा तीव्रापेक्षो ऽयमस्यां तपःप्रभावहीन इत्यवज्ञाय तं महासत्त्वं तदपायनिराशङ्कः कामरागवशगः स्त्रीसंदर्शनाधिकृतान् पुरुषान् समादिदेश - गच्छतैतां प्रव्रजितामन्तःपुरं प्रवेशयतेति / तदुपश्रुत्य सा प्रव्रजिता व्यालमृगाभिद्रुतेव वनमृगी भयविषादविक्लवमुखी बाष्पोपरुध्यमाननयना गद्गदायमानकण्ठी तत्तदार्तिवशाद्विललाप -

लोकस्य नामार्तिपराजितस्य परायणं भूमिपतिः पितेव / स एव यस्य त्वनयाबहुः स्यादाक्रन्दनं कस्य नु तेन कार्यम् // Jम्_२१.१२ //

भ्रष्टाधिकारा बत लोकपाला न सन्ति वा मृत्युवशं गता वा / न त्रातुमार्तानिति ये सयत्ना धर्मो ऽपि मन्ये श्रुतिमात्रमेव // Jम्_२१.१३ //

किं वा सुरैर्मे भगवान् यदेवं मद्भागधेयैर्धृतमौन एव / परो ऽपि तावन्नौ रक्षणीयः पापात्मभिर्विप्रतिकृष्यमाणः // Jम्_२१.१४ //

नश्येति शापाशनिनाभिमृष्टः स्याद्यस्य शैलः स्मरनीयमूर्तिः / इत्थंगतायामपि तस्य मौनं तथापि जीवामि च मन्दभाग्या // Jम्_२१.१५ //

पापा कृपापाततरा न वाहमेवंबिधामापदमभ्युपेता / आर्तेषु कारूण्यमयी प्रवृत्तिस्तपोधनानां किमयं न मार्गः // Jम्_२१.१६ //

शङ्के तवाद्यापि तदेव चित्ते निवर्त्यमानास्मि न यन्निवृत्ता / तवाप्रियेणापि मयेप्सितं यदात्मप्रियंहा तदिदं कथं मे // Jम्_२१.१७ //

इति तां प्रव्रजिता करुनविलापाक्रन्दितरुदितमात्रपरायणां ते राजसमादिष्टाः पुरुषा यानमारोप्य पश्यत एव तस्य महसत्त्वस्यान्तःपुराय निन्युः / बोधिसत्त्वो ऽपि प्रतिसंख्यानबलात्प्रतिनुद्य क्रोधबलं तथैब पांसुकूलानि निःसंक्षोभः प्रशान्तचेताः सीव्यति स्म / अथैनं स राजोवाच -

अमर्षरोषाभिनिपातिताक्षरं तदुच्चकैर्गर्जितमूर्जितं त्वया / हृतां च पश्यन्नपि तां वराननामशक्तिदीनप्रशमो ऽस्यवस्थितः // Jम्_२१.१८ //

तद्दर्शय स्वां भुजयो रुषं वा तेजस्तपःसंश्रयसंभृतं वा / आत्मप्रमाणग्रहणानभिज्ञो व्यर्थप्रतिज्ञो ह्यधिकं न भाति // Jम्_२१.१९ //

बोधिसत्त्व उवाच - अव्यर्थप्रतिज्ञमेव मां विद्धि महाराज /

यो ऽभून्ममात्र प्रतिकूलवर्ती विस्पन्दमानो ऽपि स मे न मुक्तः / प्रसह्य नीतः प्रशमं मया तु तस्माद्यथार्थैव मम प्रतिज्ञा // Jम्_२१.२० //

अथ स राजा तेन बोधिसत्त्वस्य धैर्यातिशयव्यञ्जकेन प्रशमेन समुत्पादिततपस्विगुणसंभावनश्चिन्तामापेदे - अन्यदेवानेन ब्राह्मणेनाभिसंधाय भाषितम्, तदपरिज्ञायास्माभिश्चापलकृतमिदमिति जातप्रत्यवमर्शो बोधिसत्त्वमुवाच -

को ऽन्यस्तवाभूत्प्रतिकूलवर्ती यो विस्फुरन्नेव न ते विमुक्तः / रेणुः समुद्यन्निव तोयदेन कश्चोपनीतः प्रशमं त्वयात्र // Jम्_२१.२१ //

बोधिसत्त्व उवाच -

शृणु महाराज जाते न दृश्यते यस्मिन्नजाते साधु दृश्यते / अभून्मे स न मुक्तश्च क्रोधः स्वाश्रयबाधनः // Jम्_२१.२२ //

येन जातेन नन्दन्ति नराणामहितैषिणः / सो ऽभून्मे न विमुक्तश्च क्रोधः शात्रवनन्दनः // Jम्_२१.२३ //

उत्पद्यमाने यस्मिंश्च सदर्थं न प्रपद्यते / तमन्धीकरणं राजन्नहं क्रोधमशीशमम् // Jम्_२१.२४ //

येनाभिभूतः कुशलं जहाति प्राप्तादपि भ्रश्यत एव चार्थात् / तं रोषमुग्रग्रहवैकृताभं स्फुरन्तमेवानयमन्तमन्तः // Jम्_२१.२५ //

काष्ठाद्यथाग्निः परिमथ्यमानादुदेति तस्यैव पराभवाय / मिथ्याविकल्पैः समुदीर्यमाणस्तथा नरस्यात्मवधाय रोषः // Jम्_२१.२६ //

दहनमिव विजृम्भमाणरौद्रं शमयति यो हृदयज्वरं न रोषम् / लघुरयमिति हीयते ऽस्य कीर्तिः कुमुदसखीव शशिप्रभा प्रभाते // Jम्_२१.२७ //

परजनदुरितान्यचिन्तयित्वा रिपुमिव पश्यति यस्तु रोषमेव / विकसति नियमेन तस्य कीर्तिः शशिन इवाभिनवस्य मण्डलश्रीः // Jम्_२१.२८ //

इयमपरा च रोषस्य महादोषता -

न भात्यलंकारगुणान्वितो ऽपि क्रोधाग्निना संहृतवर्णशोभः / सरोषशल्ये हृदये च दुःखं महार्हशय्याङ्कगतो ऽपि शेते // Jम्_२१.२९ //

विस्मृत्य चात्मक्षमसिद्धिपक्षं रोषात्प्रयात्येव तदुत्पथेन / निहीयते येन यशो ऽर्थसिद्ध्या तामिस्रपक्षेन्दुरिवात्मलक्ष्म्या // Jम्_२१.३० //

रोषेण गच्छत्यनयप्रपातं निवार्यमाणो ऽपि सुहृज्जनेन / प्रायेण वैरस्य जडत्वमेति हिताहितावेक्षणमन्दबुद्धिः // Jम्_२१.३१ //

क्रोधाच्च सात्मीकृतपापकर्मा शोचत्यपायेषु समाशतानि / अतः परं किं रिपवश्च कुर्युस्तीव्रापकारोद्धतमन्यवो ऽपि // Jम्_२१.३२ //

अन्तःसपत्नः कोपो ऽयं तदेवं विदितं मम / तस्यावलेपप्रसरं कः पुमान् मर्षयिष्यति // Jम्_२१.३३ //

अतो न मुक्तः कोपो मे विस्फुरन्नपि चेतसि / इत्यनर्थकरं शत्रुं को ह्युपेक्षितुमर्हति // Jम्_२१.३४ //

अथ स राजा तेन तस्याद्भुतेन प्रशमगुणेन हृदयग्राहकेण च वचसाभिप्रसादितमतिरुवाच -

अनुरूपः शमस्यास्य तवायं वचनक्रमः / बहुना तु किमुक्तेन वञ्चितास्त्वददर्शिनः // Jम्_२१.३५ //

इत्यभिप्रशस्यैनमभिसृत्यैवास्य पादयोन्र्यपतत् अत्ययदेशनां च चक्रे / तां च प्रव्रजितां क्षमयित्वा व्यवसर्जयत्, परिचारक चात्मानं बोधिसत्त्वस्य निर्यातयामास /

तदेवं क्रोधविनयाच्छत्रूनुपशमयति, वर्धयत्येव त्वन्यथा, इति क्रोधविनये यत्नः कार्यः / एवमवैरेण वैराणि शाम्यन्ति, संयमतश्च वैरं न चीयते / एवं चोभयोरर्थं चरत्यक्रोधन इत्येवमादिषु क्षमानुशंसाप्रतिसंयुक्तेषु सूत्रेषु वाच्यम् / क्रोधादीनवकथायां तथागतमाहात्म्ये चेति /

// इति चुड्डबोधिजातकमेकविंशतितमम् //

२२. Hअंसजातकम्

विनिपातगतानामपि सतां वृत्तं नालमनुगन्तुमसत्पुरुषाः, प्रागेव सुगतिस्थानाम् / तद्यथानुश्रूयते -

बोधिसत्त्वः किल मानसे महासरसि नैकशतसहस्रसंख्यस्य महतो हंसयूयस्याधिपतिर्धृतराष्ट्रो नाम हंसराजो बभूव / तस्य नयानयपरिज्ञाननिपुणमतिर्विप्रकृष्टगोचरस्मृतिप्रभावः श्लाघनीयकुलतिलकभूतो दाक्ष्यदाक्षिण्यविनयभूषणः स्थिरशुचिशीलवृत्तचारित्रशूरः खेदसहिष्णुरप्रमादी समरवीवधविशारदः स्वाम्यनुरागसुमुखः सुमुखो नाम सेनापतिर्बभूव [आर्यानन्दस्थविरस्तेन समयेन] / तौ परस्परप्रेमगुणाश्रयाज्ज्वलिततरप्रभावावार्यशिष्यमुख्याविव परिशेषं शिष्यगणं पितृज्येष्ठपुत्राविव च श्रेष्ठशेषं पुत्रगणं तद्धंसयूथमुभयलोकहितोदयेष्वर्थेषु सम्यग्निवेशयमानौ तत्प्रत्यक्षिणां देवनागयक्षविद्याधरतपस्विनां परं विस्मयमुपजह्रतुः /

तावासतुर्हंसगणस्य तस्य श्रेयःशरीरोद्वहनैककार्यौ / नभोगतस्येव विहंगमस्य पक्षौ शरीरोद्वहनैककार्यौ // Jम्_२२.१ //

एवं ताभ्यां तदनुगृह्यमाणं हंसयूथं जगदिवं धर्मार्थविस्तराभ्यां परां वृद्धिमवाप / तेन च तत्सरः परां शोभां बभार /

कलनूपुरनादेन हंसयूथेन तेन तत् / पुण्डरीकवनेनेव रेजे संचारीणा सरः // Jम्_२२.२ //

क्वचित्प्रविसृतैर्हंसैः क्वचिद्विषमसंहतैः / छिन्नाभ्रलवचित्रस्य जहार नभसः श्रियम् // Jम्_२२.३ //

अथ तस्य हंसाधिपतेः सर्वसत्त्वहितसुमुखस्य च सेनापतेर्गुणातिशयप्रभावविस्मितमनसः सिद्धर्षिविद्याधरदैवतगणास्तयोः कीर्त्याश्रयाभिः कथाभिस्तत्र तत्राभिरेमिरे /

उत्तप्तचामीकरसंनिकाशं श्रीमद्वपुर्व्यक्तपदाक्षरा वाक् / धर्माभिजातो विनयो नयश्च कावप्यमू केवलहंसवेषौ // Jम्_२२.४ //

गुणप्रकाशैरपमत्सरैः सा कीर्तिस्तयोर्दिक्षु वितन्यमाना / श्रेद्धेयतामित्यगमन्नृपाणां सदस्सु यत्प्राभृतवच्चचार // Jम्_२२.५ //

तेन च समयेन ब्रह्मदत्तो नामान्यतमो वाराणस्यां राजा बभूव / स तां हंसाधिपतेः ससेनाधिपतेर्गुणातिशयाश्रयां कथां प्रात्ययिकामात्यद्विजवृद्धैः सदसि संस्तूयमानामसकृदुपश्रुत्य तयोर्दर्शनं प्रत्यभिवृद्धकौतूहलो नैकशास्त्राभ्यासनिपुणमतीन् सचिवानुवाच - परिमृश्यतां तावद्भोः प्रसृतनिपुणमतयः कश्चिदुपायो येन नास्तौ हंसवर्यौ दर्शनपथमपि तावदुपगच्छेतामिति / अथ ते ऽमात्याः स्वैः स्वैर्मतिप्रभावैरनुसृत्य नीतिपथं राजानमूचुः -

सुखाशा देव भूतानि विकर्षति ततस्ततः / सुखहेतुगुणोत्कर्षश्रुतिस्तावानयेद्यतः // Jम्_२२.६ //

तद्यादृशे सरभि तावभिरतरूपावनुश्रूयेते तदुत्कृष्टरगुणशोभमिह सरः कस्मिंश्चिदरण्यप्रदेशे कारयितुमर्हति देवः, प्रत्यहं च सर्वपक्षिणामभयप्रदानघोषणाम् / अपि नाम कौतूहलोत्पादिन्या सुखहेतुगुणातिशयश्रुत्या ताविहाकृष्येयाताम् / पश्यतु देवः,

प्रायेण प्राप्तिविरसं सुखं देव न गण्यते / परोक्षत्वात्तु हरति श्रुतिरम्यं सुखं मनः // Jम्_२२.७ //

अथ स राजा अस्त्वेतदित्यल्पेन कालेन नातिसंनिकृष्टं नगरोपवनस्य मानससरसः प्रतिस्पर्धिगुणविभवं पद्मोत्पलकुमुदपुण्डरीकसौगन्धिकतामरसकल्हारसमूपगूढं विमलसलिलमतिमनोहरं महत्सरः कारयामास -

द्रुमैः कुसुमसंछनैश्चलत्किसलयोज्ज्वलैः / तत्प्रेक्षार्थमिवोत्पत्रैः कृततीरपरिग्रहम् // Jम्_२२.८ //

विहसद्भिरिवाम्भोजैस्तरंगोत्कम्पकम्पिभिः / विलोभ्यमानाकुलितभ्रमद्भ्रमरसंकुलम् // Jम्_२२.९ //

ज्योत्स्नासंवाहनोन्निर्दैर्विचित्रकुमुदैः क्वचित् / तरुच्छायापरिच्छिन्नैश्चन्द्रिकाशकलैरिव // Jम्_२२.१० //

तरंगाङ्गलिसंक्षिप्तैः कमलोत्पलरेणुभिः / अभ्यलंकृततीरान्तं हेमसूत्रैरिव क्वचित् // Jम्_२२.११ //

चित्रैः पद्मोत्पलदलैस्तत्र तत्र सकेसरैः / श्रियं प्रविततां बिभ्रदुपहारमयीमिव // Jम्_२२.१२ //

प्रसन्नस्तिमिताम्बुत्वाद्व्यक्तचित्रवपुर्गुणैः / व्योम्नीव परिधावद्भिर्मीनवृन्दैरलंकृतम् // Jम्_२२.१३ //

विच्छिन्नमुक्ताहाराभिः क्वचिद् द्विरदशीकरैः / उपलास्फालनोत्कीर्णमूर्मिचूर्णामिवोद्वहत् // Jम्_२२.१४ //

विद्याधरवधूस्नानैर्मदसेकैश्च दन्तिनाम् / रजोभिः कुसुमानां च सवासमिव कुत्रचित् // Jम्_२२.१५ //

ताराणां चन्द्रदाराणां सामान्यमिव दर्पणम् / मुदितद्विजसंकीर्ण तद्रुतप्रतिनादितम् // Jम्_२२.१६ //

तदेवंविधं सरः कारयित्वा सर्वपक्षिगणस्य चानावृतसुखोपभोग्यमेतद्दत्त्वा प्रत्यहं सर्वपक्षिणा विश्वासनार्थमित्यभयदानघोषणां कारयामास -

एष पद्मोत्पलदलच्छन्नतोयमिदं सरः / ददाति राजा पक्षिभ्यः प्रीत्या साभयदक्षिणम् // Jम्_२२.१७ //

अथ कदाचित्संहृतमेघान्धकारयवनिकासु शरद्गुणोपहृदशोभास्वालोकनक्षमासु दिक्षु प्रबद्धकमलवनशोभेषु प्रसन्नसलिलमनोहरेषु सरस्सु परं कान्तियौवनमुपगते प्रचेयकिरण इव चन्द्रमसि विविधसस्यसंपद्विभूषणधरायां वसुंधरायां प्रवृत्ते हंसतरुणजनसंपाते मानसात्सरसः शरत्प्रसन्नानि दिगन्तराण्यनुविचरदनुपूर्वेणान्यतमं हंसमिथुनं तस्मादेव हंसयूथात्तस्य राज्ञो विषयमुपजगाम / तत्र च पक्षिगणकोलाहलोन्नादितमनिभृतमधुकरगणं तरंगमालाविचरणकृतव्यापारैः सुखशिशिरैर्मृदुभिरनिलैः समन्ततो विक्षिप्तमाणकमलकुवलयरेणुगन्धं ज्वलदिव विकचैः कमलैर्हसदिव विकसितैः कुमुदैस्तत्सरो ददर्श / तस्य मानससरःसमुचितस्यापि हंसमिथुनस्य तामतिमनोहरां सरसः श्रियमभिवीक्ष्य प्रादुरभूत् - अहो बत तदपि हंसयूथमिहागच्छेदिति /

प्रायेण खलु लोकस्य प्राप्य साधारणं सुखम् / स्मृतिः स्नेहानुसारेण पूर्वमेति सुहृज्जनम् // Jम्_२२.१८ //

अथ तत्र तद्धंसमिथुनं यथाकामं विहृत्य प्रवृत्ते जलदसमये विद्युद्विस्फुरितशस्त्रविक्षेपेषु नातिघनविच्छिन्नान्धकाररूपेषु समभिवर्तमानेषु दैत्यानीकेष्विव जलधरवृन्देषु परिपूर्णबर्हकलापशोभेषु प्रसक्तकेकानिनादोत्क्रुष्टैर्जलधरविजयमिव संराधयत्सु नृत्तप्रवृत्तेषु चित्रेषु बर्हिगणेषु वाचालतामुपगतेषु स्तोकशुकनिषु प्रविचरत्सु कदम्बसर्जार्जुनकेतकीपुष्पगन्धाधिवासितेषु सुखशिशिरेषु काननविनिश्चसितेष्विवानिलेषु मेघदशनपंक्तिष्विवालक्ष्यमाणरूपासु बलाकायुवतिषु गमनौत्सुक्यमृदुनिकूजितेषु प्रयाणव्याकुलेषु हंसयूथेषु तद्धंसमिथुनं मानसमेव सरः प्रत्याजगाम / समुपेत्य च हंसाधिपतिसमीपं प्रस्तुतासु दिग्देशकथासु तं तस्य सरसो गुणविशेषं वर्णयामास - अस्ति देव दक्षिणेन हिमवतो वाराणस्यां ब्रह्मदत्तो नाम नराधिपतिः / तेनात्यद्भूतरूपशोभमनिर्वर्ण्यगुणसौन्दर्यं महत्सरः पक्षिभ्यः स्वच्छन्दसुखोपभोग्यं दत्तम् / (Vऐद्य १३८) अभयं च प्रत्यहमवघुष्यते / रमन्ते चात्र पक्षिणः स्वगृह इव प्रहीनभयाशङ्का / तदर्हति देवो व्यतीतासु वर्षासु तत्र गन्तुमिति / तच्छ्रुत्वा सर्व एव ते हंसास्तत्संदर्शनसमुत्सुका बभूवुः /

अथ भोधिसत्त्वः सुमुखं सेनापतिं प्रशनव्यक्ताकारं प्रततं ददर्श, कथं पश्यसीति चावोचत् / अथ सुमुखः प्रणम्यैनमुवाच - न प्राप्तं तत्र देवस्य गमनमिति पश्यामि / कुतः? अमूनि तावल्लोभनीयानि मनोहराण्यामिषभूतानि रूपाणि / न च नः किंचिदिह परिहीयते / कृतकमधुरोपचारवचनप्रच्छन्नतीक्ष्णदौरात्म्यानि च प्रायेण पेलवघृणानि शठानि मानुषहृदयानि / पश्यतु स्वामी,

वाशितार्थस्वहृदयः प्रायेण मृगपक्षिणः / मनुष्याः पुनरेकीयास्तद्विपर्ययनैपुणाः // Jम्_२२.१९ //

उच्यते नाम मधुरं स्वनुबन्धि निरत्ययम् / वणिजो ऽपि हि कुर्वन्ति लाभसिद्ध्याशया व्ययम् // Jम्_२२.२० //

यतो नैतावता देव विस्रम्भः क्षमते क्वचित् / कार्यार्थमपि न श्रेयः सात्ययापनयः क्रमः // Jम्_२२.२१ //

यदि त्ववश्यमेव तत्र गन्तव्यम्, गत्वानुभूय च तस्य सरसो गुणविभूतिरसं न नस्तत्र चिरं विचरितुं क्षमं निवासाय वा चित्तमभिनामयितुमिति पश्यामि / अथ बोधिसत्त्वः प्राप्तायां विमलचन्द्रक्षत्रताराविभूषणायां रजन्यां शरदि तेन हंसयूथेन वाराणसीसरःसंदर्शनं प्रत्यभिवृद्धकौतूहलेन तदभिगमनार्थं पुनः पुनर्विज्ञाप्यमानस्तेषां हंसानामनुवृत्त्या सुमुखप्रमुखेण महता हंसगणेन परिवृत्तश्चन्द्रमा इव शरदभृवृदेन तत्राभिजगाम /

दृष्ट्वैव लक्ष्मी सरसस्तु तस्य तेषां प्रहर्षाकुलविस्मयानाम् / चित्रप्रकारा रुचिसंनिवेशास्तत्संश्रये तुल्यगुणा बभूवुः // Jम्_२२.२२ //

यन्मानसादभ्यधिकं बभूव तैस्तैरवस्थातिशयैः सरस्तत् / अतश्चिरं तद्गतमानसानां न मानसे मानसमास तेषाम् // Jम्_२२.२३ //

तत्र ते तामभयघोषणामुपलभ्य स्वच्छन्दतां च पक्षिगणस्य तस्य च सरसो विभूत्सा प्रमुदितहृदयास्तत्रोद्यानयात्रामिवानुभवन्तः परां प्रीतिसंपदमुपजग्मुः /

अथ तस्मिन् सरस्यधिकृताः पुरुषास्तेषां हंसानां तत्रागमनं राज्ञे प्रत्यवेदयन्त - यादृशगुणरूपौ (Vऐद्य १३९) देव तौ हंसवर्यावनुश्रूयेते तदृशावेव [हंसवर्यौ]कनकावदातरुचिरपत्रौ तपनीयोज्ज्वलतरवदनचरणशोभावधिकतरप्रमाणौ सुसंस्थितदेहौ नैकहंसशतसहस्रपरिवारौ देवस्य सरः शोभयितुमिवानुप्राप्ताविति / अथ स राजा शाकुनिककर्मणि प्रसिद्धप्रकाशनैपुणं शाकुनिकगणे समन्विप्य तद्ग्रहणार्थं सादरमन्वादिदेश / स तथेति प्रतिश्रुत्य तर्योर्हंसयोर्गोचरविहारप्रदेशं सम्यगुपलभ्य तत्र तत्र दृढान्निगूढान् पाशान् न्यदधात् / अथ तेषां हंसानां विश्वासादपायनिराशङ्कानां प्रमोदोद्धतमनसां विचरतां स हंसाधिपतिः पाशेन चरणे न्यबध्यत /

विस्मृतात्ययशङ्कानां सूक्ष्मैर्विश्वासनक्रमैः / विकरोत्येव विश्रम्भः प्रमादापनयाकरः // Jम्_२२.२४ //

अथ बोधिसत्त्वो मा भूदन्यस्यापि कस्यचित्तत्रैवंविधो व्यसनोपनिपात इति रुतविशेषेण सप्रतिभयतां सरसः प्रकाशयामास / अथ ते (हंसा) हंसाधिपतिबन्धाद्व्यथितहृदया भयविरसव्याकुलविरावाः परस्परनिरपेक्षा हतप्रवीरा इव सैनिका दिवं समुत्पेतुः / सुमुखस्तु हंससेनाधिपतिर्हंसाधिपतिसमीपानैव विचचाल /

स्नेहावबद्धानि हि मानसानि प्राणत्ययं स्वं न विचिन्तयन्ति / प्राणात्ययाद् दुःखतरं यदेषां सुहृज्जनस्य व्यसनार्तिदैन्यम् // Jम्_२२.२५ //

अथैनं बोधिसत्त्व उवाच -

गच्छ गच्छैव सुमुख क्षमं नेह विलम्बितुम् / साहाय्यस्यावकाशो हि कस्तवेत्थंगते मयि // Jम्_२२.२६ //

सुमुख उवाच -

नैकान्तिको मृत्युरिह स्थितस्य न गच्छतः स्यादजरामरत्वम् / सुखेषु च त्वां समुपास्य नित्यमापद्गतं मानद केन जह्याम् // Jम्_२२.२७ //

स्वप्राणतन्तुमात्रार्थं त्यजतस्त्वां खगाधिप / धिग्वादवृष्ट्यावरणं कतमन्मे भविष्यति // Jम्_२२.२८ //

नैष धर्मो महाराज त्यजेयं त्वां यदापदि / या गतिस्तव सा मह्यं रोचते विहगाधिप // Jम्_२२.२९ //

बोधिसत्त्व उवाच -

का नु पाशेन बद्धस्य गतिरन्या महानसात् / सा कथं स्वस्थचित्तस्य मुक्तस्याभिमता तव // Jम्_२२.३० //

पश्यस्येवं कमर्थं वा त्वं ममात्मन एव वा / ज्ञातीनां वावशेषाणामुभयोर्जीवितक्षये // Jम्_२२.३१ //

लक्ष्यते च न यत्रार्थस्तमसीव समासमम् / तादृशे संत्यजन् प्राणान् कमर्थं द्योतयेद्भवान् // Jम्_२२.३२ //

सुमुख उवाच -

कथं नु पततां श्रेष्ठ धर्मे ऽर्थं न समीक्षसे / धर्मो ह्युपचितः सम्यगावहत्यर्थमुत्तमम् // Jम्_२२.३३ //

सो ऽहं धर्मं च संपश्यन् धर्माच्चार्थं समुत्थितम् / तव मानद भक्त्या च नाभिकाङ्क्षामि जीवितम् // Jम्_२२.३४ //

बोधिसत्त्व उवाच -

अद्धा धर्मः सतामेष यत्सखा मित्रमापदि / न त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोर्धर्ममनुस्मरन् // Jम्_२२.३५ //

तदर्चितस्त्वया धर्मो भक्तिर्मयि च दर्शिता / याच्ञ्जामन्त्यां कुरुष्वेमां गच्छैवानुमतो मया // Jम्_२२.३६ //

अपि चैवंगते कार्ये यदूनं सुहृदां मया / तत्त्वया मतिसंपन्न भवेत्परमसंभृतम् // Jम्_२२.३७ //

परस्पप्रेमगुणादिति संजल्पतोस्तयोः / प्रत्यदृश्यत नैषादः साक्षान्मृत्युरिवापतन् // Jम्_२२.३८ //

अथ तौ हंसवर्यौ निषादमापतन्तमालोक्य तूष्णीं बभूवतुः / स च तद्धंसयूथं विद्रुतमालोक्य नूनमत्र कश्चिद्वद्ध इति निश्चितमतिः पाशस्थानान्यनुविचरंस्तौ हंसवर्यौ ददर्श / स तद्रूपशोभया विस्मितमना बद्धाविति मन्यमानस्तत्समापन्नौ पाशावुद्घट्टयामास / अथैकं बद्धमबद्धेनेतरेण स्वस्थेनोपास्यमानमवेक्ष्य विस्मिततरहृदयः सुमुखमुपेत्योवाच -

अयं पाशेन महता द्विजः संहृतविक्रमः / व्योम नास्मत्प्रपद्येत मय्यप्यन्तिकमागते // Jम्_२२.३९ //

अवद्धस्त्वं पुनः स्वस्थः सज्जपत्ररथी बली / कस्मात्प्राप्ते ऽपि मय्येवं वेगान्न भजसे नभः // Jम्_२२.४० //

तदुपश्रुत्य सुमुखः प्रव्यक्ताक्षरपदविन्यासेन स्वभाववर्णनाधैर्यगुणौजस्विना स्वरेण मानुषीं वाचमुवाच -

शक्तिस्थः सन्न गच्छामि यदिदं तत्र कारणम् / अयं पाशपरिक्लेशं विहंगः प्राप्तवानिति // Jम्_२२.४१ //

अयं पाशेन महता संयतश्चरणे त्वया / गुणैरस्यतु बद्धो ऽहमतो दृधतरैर्हृदि // Jम्_२२.४२ //

अथ स नैषादः परमविस्मितमतिः संहृषिततनूरुहः सुमुखं पुनरुवाच -

त्यक्त्वैनं मद्भयदन्ये दिशो हंसाः समश्रिताः / त्वं पुनर्न त्यजस्येनं को न्वयं भवतो द्विज // Jम्_२२.४३ //

सुमुख उवाच -

राजा मम प्राणसमः सखा च सुखस्य दाता विषमस्थितश्च / नैवोत्सहे येन विहातुमेनं स्वजीवितस्याप्यनुरक्षणार्थम् // Jम्_२२.४४ //

अथ सुमुखः प्रसादविस्मयावर्जितमानसं तं नैषादमवेत्य पुनरुवाच -

अप्यस्माकमियं भद्र संभाषा स्यात्सुखोदया / अप्यस्मान् विसृजन्नद्य धर्म्यां कीर्तिमवाप्नुयाः // Jम्_२२.४५ //

नैषाद उवाच -

नैव ते दुःखमिच्छामि न च बद्धो भवान् मया / स त्वं गच्छ यथाकामं पश्य बन्धूंश्च नन्दय // Jम्_२२.४६ //

सुमुख उवाच -

नो चेदिच्छसि मे दुःखं तत्कुरुष्व ममार्थनाम् / एकेन यदि तुष्टो ऽसि तत्त्यजैनं गृहाणं माम् // Jम्_२२.४७ //

तुल्यारोहपरीणाहौ समानौ वयसा च नौ / विद्धि निष्क्रय इत्यस्य न ते ऽहं लाभहानये // Jम्_२२.४८ //

तदङ्ग समवेक्षस्व गृद्धिर्भवतु ते मयि / मां बध्नातु भवान् पूर्वं पश्चान्मुञ्चेद द्विजाधिपम् // Jम्_२२.४९ //

तावानेव च लाभस्ते कृता स्यान्मम चार्थना / हंसयूथस्य च प्रीतिर्मैत्री तेन तथैव च // Jम्_२२.५० //

पश्यन्तु तावद्भवता विमुक्तं हंसाधिपं हंसगणाः प्रतीताः / विरोचमानं नभसि प्रसन्ने दैत्येन्द्रनिर्मुक्तमिवोडुराजम् // Jम्_२२.५१ //

अथ स नैषादः क्रूरताभ्यसकठिनहृदयो ऽपि तेन तस्य जीवितनिरपेक्षेण स्वाम्यनुरागश्लाघिना कृतज्ञतागुनौजस्विना धैर्यमाधुर्यालंकृतवचसा समावर्जितहृदयो विस्मयगौरववशाट्समानीताञ्जलिः सुमुखमुवास - साधु साधु महाभाग

मानुषेष्वप्ययं धर्म आश्चर्यो दैवतेषु वा / स्वाम्यर्थंत्यजता प्राणान् यस्त्वयात्र प्रदर्शितः // Jम्_२२.५२ //

तदेष ते विमुचामि राजनमनुमानयन् / को हि प्राणाप्रियतरे तवास्मिन् विप्रियं चरत् // Jम्_२२.५३ //

इत्युक्त्वा स नैषादस्तस्य नृअप्तेः संदेशमनादृत्य हंसराजं समनुमानयन् दयासुमुखं पाशान्मुमोच /

अथ सुमुखः सेनापतिर्हंसराजविमोक्षात्परमानन्दितहृदयः प्रीत्यभिस्निग्धमुदीक्षमाणो नैषादमुवाच -

यथा सुहृन्नन्दन नन्दितो ऽस्मि त्वयाद्य हंसाधिपतेर्विमोक्षात् / एवं सुहृज्ज्ञातिगणेन भद्र शरत्सहस्त्राणि बहूनि नन्द // Jम्_२२.५४ //

तन्मा तवायं विफलः श्रमो भूदादाय मां हंसगणाधिपं च / स्वस्थावबद्धावधिरोप्य काचमन्तःपुरे दर्शय भूमिपाय // Jम्_२२.५५ //

असंशयं प्रीतमनाः स राजा हंसाविपं सानुचरं समीक्ष्य / दास्यत्यसंभावितविस्तराणि धानानि ते प्रीतिविवर्धनानि // Jम्_२२.५६ //

अथ नैषादस्तस्य निर्बन्धात् पश्यतु तावदत्यद्भुतमिदं हंसयुतं स राजेति कृत्वा ते हंसमुख्यौ काचेनादय स्वस्थावबद्धौ राज्ञे दर्शयामास /

उपायनाश्चर्यमिदं द्रष्टुमर्हसि मानद / ससेनापतिरानीतः सो ऽयं हंसपतिर्मया // Jम्_२२.५७ //

अथ स राजा प्रहर्षविस्मयापूर्णमतिर्दृष्ट्वा ती हंसप्रधानी काञ्चनपुञ्जाविवश्रियाभिज्वलन्मनोहररूपौ तं नैषादमुवाच -

स्वस्थावबद्धावमुकौ विहंगौ भूमिचारिणः / तव हस्तमनुप्राप्तौ कथं कथय विस्तरम् // Jम्_२२.५८ //

इत्युक्ते स नैषादः प्रणम्य राजानमुवाच -

निहिता बहवः पाशा मया दारुणदारुणाः / विहगाक्रिडदेशेषु पल्वलेषु सरस्सु च // Jम्_२२.५९ //

अथ विस्रम्भनिःशङ्को हंसवर्यश्चरन्नयम् / परिच्छन्नेन पाशेन चरणे समबध्यत // Jम्_२२.६० //

अबद्धस्तमुपासीनो मामयं समयाचत / आत्मानं तिष्क्रयं कृत्वा हंसराजस्य जीवितम् // Jम्_२२.६१ //

विसृजन्मानुषीं वाचं विस्पष्टमधुराक्षराम् / स्वजीवितपरित्यागाद्याच्ञामप्यूर्जितक्रमाम् // Jम्_२२.६२ //

तेनास्य वाक्येन सुपेशलेन स्वाम्यर्थधीरेण च चेष्टितेन / तथा प्रसन्नो ऽस्मि यथास्य भर्ता मया समं क्रूरतयैव मुक्तः // Jम्_२२.६३ //

अथ विहगपतेरयं विमोक्षान्मुदितमतिर्बहुधा वदन् प्रियाणि / त्वदभिंगम इति न्ययोजयन्मां विफलगुरुः किल मा मम श्रमो भूत् // Jम्_२२.६४ //

तदेवमतिधार्मिकः खगवराकृतिः को ऽप्यसौ ममापि हृदि मार्दवं जनितवान् क्षणेनैव यः / खगाधिपतिमोक्षणं कृतमनुस्मरन् मत्कृते सहाधिपतिनागतः स्वयमयं च ते ऽन्तःपुरम् // Jम्_२२.६५ //

तदुपश्रुत्य स राजा सप्रमोदविस्मयेन मनसा विविधरत्नप्रभोद्भासुरसुरुचिरपादं परार्ध्यास्तरणरचनाभिरामं श्रिमत्सुखोपाश्रयसाटोपमुपहितपादपीठं राजाध्यासनयोग्यं काञ्चनमासनं हंसराजाय समादिदेशः, अमात्यमुख्याध्यासनयोग्यं च वेत्रासनं सुमुखाय /

अथ बोधिसत्त्वः काल इदानीं प्रतिसंमोदितुमिति नूपुरारावमधुरेण स्वरेण राजानमाबभाषे -

द्युतिकान्तिनिकेतने शरीरे कुशलं ते कुशलार्ह कच्चिदस्मिन् / अपि धर्मशरीरमव्रणं ते विपुलैरुच्छ्वसितीव वाक्प्रदानैः // Jम्_२२.६६ //

अपि रक्षणदीक्षितः प्रजानां समयानुग्रहविग्रहप्रवृत्त्या / अभिवर्धयसे स्वकीर्तिशोभमनुरागं जगतो हितोदयं च // Jम्_२२.६७ //

अपि शुद्धतयोपधास्वसक्तैरनुरक्तैर्निपुणक्रियैरमात्यैः / समवेक्षयसे हितं प्रजानां न च तत्रासि परोक्षबुद्धिरेव // Jम्_२२.६८ //

नयविक्रमसंहृतप्रतापैरपि सामन्तनृपैः प्रयाच्यमानः / उपयासि दयानुवृत्तिशोभां न च विश्वासमयीं प्रमादनिद्राम् // Jम्_२२.६९ //

अपि धर्मसुखार्थनिर्विरोधास्तव चेष्टा नरविर सज्जनेष्टाः / वितता इव दिक्षु कीर्तिसिद्ध्या रिपुभिर्निश्वसितैरसत्क्रियन्ते // Jम्_२२.७० //

अथैनं स नृपतिः प्रमोदादभिव्यज्यमानेन्द्रियप्रसादः प्रत्युवाच -

अद्य मे कुशलं हंस सर्वत्र च भविष्यति / चिराभिलषितः प्राप्तो यदयं सत्समागमः // Jम्_२२.७१ //

त्वयि पाशवशं प्राप्ते प्रहर्षद्धतचापलः / कचिन्नायमकारिषीत्ते दण्डेनाभिरुजन् रुजम् // Jम्_२२.७२ //