शान्तिपाठः

ॐ वाङ् मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितमाविरावीर्मा एधि / वेदस्य मे आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीः / अनेनाधीतेनाहोरात्रान्सन्दधाम्यृतं वदिष्यामि / सत्यं वदिष्यामि / तन्मामवतु / तद्वक्तारमवतु / अवतु मामवतु वक्तारमवतु वक्तारम् //

ॐ शान्तिः! शान्ति!! शान्तिः!!!

सम्बन्धभाष्य-

परिसमाप्तं कर्म सहापरब्रह्मविषयविज्ञानेन / सैषा कर्मणो ज्ञानसहितस्य परा गतिरुक्थविज्ञानद्वारेणोपसंहृता / ᳚एतत्सत्यं ब्रह्म प्राणाख्यम्᳚᳚एष एको देवः᳚᳚एतस्यैव प्राणस्य सर्वे देवा विभूतयः᳚᳚एतस्य प्राणस्यात्मभावं गच्छन्देवता अप्येति᳚इत्युक्तम् / सो ऽयं देवताप्ययलक्षणः परः पुरुषार्थः, एष मोक्षः / स चायं यथोक्तेन ज्ञानकर्मसमुच्चयसाधनेन प्राप्तव्यो नातः परमस्तीत्येके प्रतिपन्नाः / तान्निराचिकीर्षुरुत्तरं केवलात्मज्ञानविधानार्थम् ऽआत्मा वा इदम्ऽ इत्याद्याह /

कथं पुनरकर्मसम्बन्धिकेवलात्मविज्ञानविधानार्थ उत्तरो ग्रन्थ इति गम्यते?

अन्यार्थानवगमात् / तथा च पूर्वोक्तानां देवतानामग्न्यादीनां संसारित्वं दर्शयिष्यत्यशनायादिदोषवत्त्वेन᳚तमशनापिपासाभ्यामन्ववार्जम्᳚(१ / २ / १) इत्यादिना / अशनायादिमत्सर्वं संसार एव परस्य तु ब्रह्मणो ऽशनायाद्यत्ययश्रुतेः /

भवत्येवं केवलात्मज्ञानं मोक्षसाधनं न त्वत्राकर्म्येवाधिक्रियते विशेषाश्रवणात् / अकर्मिण आश्रम्यन्तरस्येहाश्रवणात् / कर्म च बृहतीसहस्रलक्षणं प्रस्तुत्यानन्तरमेवात्मज्ञानं प्रारभ्यते / तस्मात् कर्म्येवाधिक्रियते /

न च कर्मासंबन्ध्यात्मविज्ञानं पूर्ववदन्त उपसंहारात् / यथा कर्मसंबन्धिनः पुरुषस्य सूर्यात्मनः स्थावरजङ्गमादिसर्वप्राण्यात्मत्वमुक्तं ब्राह्मणेन मन्त्रेण च᳚सूर्य आत्मा᳚(ऋ.सं.१ / ११४ / १) इत्यादिना, तथैव ऽएष ब्रह्मैष इन्द्रःऽ (३ / १ / ३) इत्याद्युपक्रम्य सर्वप्राण्यात्मत्वम् ऽयच्च स्थावरं सर्वं तत्प्रज्ञानेत्रम्, (३ / १ / ३) इत्युपसंहरिष्यति / तथा च संहितोपनिषदि᳚एतं ह्येव बहुवृचा महत्युक्थे मीमांसन्ते᳚(ऐ.आ.३ / २ / ३ / १२) इत्यादिना कर्मसंबन्धित्वमुक्त्वा᳚सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते᳚इत्युपसंहरति / तथा तस्यैव᳚यो ऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा᳚इत्युक्तस्य᳚यश्चासावादित्य एकमेव तदिति विद्यात्᳚इत्येकत्वमुक्तम् / इहापि᳚को ऽयमात्मा᳚(३ / १ / १) इत्युपक्रम्य प्रज्ञात्मत्वमेव᳚प्रज्ञानं ब्रह्म᳚(३ / १ / ३) इति दर्शयिष्यति / तस्मान्नाकर्मसंबन्ध्यात्मज्ञानम् /

पुनरुक्त्यानर्थक्यमिति चेत् / कथम्?᳚प्राणो वा अहमस्म्यृषे᳚इत्यादिब्राह्मणेन᳚सूर्य आत्मा᳚इति मन्त्रेण च निर्धारितस्यात्मनः (३ / १ / १) इति प्रश्नपूर्वकं पुनर्निर्धारणं पुनरुक्तमनर्थकमिति चेत् न; तस्यैव धर्मान्तरविशेषनिर्धारणार्थत्वान्न पुनरुक्ततादोषः /

कथम्? तस्यैव कर्मसंबन्धिनो जगत्सृष्टिस्थितिसंहारादिधर्मविशेषनिर्धारणार्थत्वात् केवलोपास्त्यर्थत्वाद्वा / अथवा आत्मेत्यादिपरो ग्रन्थसन्दर्भ आत्मनः कर्मिणः कर्मणो ऽन्यत्रोपासनाप्राप्तौ कर्मप्रस्तावे ऽविहितत्वात्केवलो ऽप्यात्मोपास्य इत्येवमर्थः / भेदाभेदोपास्यत्वाद्वैक एवात्मा कर्मविषये भेददृष्टिभाक्, स एवाकर्मकाले ऽभेदेनाप्युपास्य इत्येवमपुनरुक्तता /

᳚विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह / अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते᳚(ई.उ.११) इति,᳚कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः᳚(ई.उ.२) इति च वाजिनाम् / न च वर्षशतात्परमायुर्मर्त्यानाम् / येन कर्मपरित्यागेनात्मानमुपासीत / दर्शितं च᳚तावन्ति पुरुषायुषो ऽह्नां सहस्राणि भवन्ति᳚इति / वर्षशतं चायुः कर्मणैव व्याप्तम् / दर्शितश्च मन्त्रः᳚कुर्वन्नेवेह कर्माणि᳚इत्यादिः / तथा᳚यावज्जीवमग्निहोत्रञ्जुहोति᳚᳚यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत᳚इत्याद्याश्च / ᳚तं यज्ञपात्रैर्दहन्ति᳚इति च / ऋणत्रयश्रुतेश्च / तत्र पारिव्राज्यादि शास्त्रं व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं चरन्ति (बृ.उ.३ / ५ / १, ४ / ४ / २२) इति आत्मज्ञानस्तुतिपरोर्ऽथवादः / अनधिकृतार्थो वा /

न; परमार्थविज्ञाने फलादर्शने क्रियानुपपत्तेः / यदुक्तं कर्मिण आत्मज्ञानं कर्मसंबन्धि च इत्यादि तन्न / परं ह्याप्तकामं सर्वसंसारदोषवर्जितं ब्रह्माहमस्मीत्यात्मत्वेन विज्ञाने, कृतेन कर्तव्येन वा प्रयोजनमात्मनो ऽपश्यत फलादर्शने क्रिया नोपपद्यते /

फलादर्शने ऽपि नियुक्तत्वात्करोतीति चेन्न नियोगाविषयात्मदर्शनात् / इष्टयोगमनिष्टवियोगं चात्मनः प्रयोजनं पश्यंस्तदुपायार्थी यो भवति स नियोगस्य विषयो दृष्टो लोके / न तु तद्विपरीतनियोगाविषयब्रह्मात्मत्वदर्शी /

ब्रह्मात्मत्वदर्श्यपि संश्चेन्नियुज्येत नियोगाविषयो ऽपि सन्न कश्चिन्न नियुक्त इति सर्वं कर्म सर्वेण सर्वदा कर्तव्यं प्रप्नोति / तच्चानिष्टम् / न च स नियोक्तुं शक्यते केनचित्; आम्नायस्यापि तत्प्रभवत्वात् / म हि स्वविज्ञानोत्थेन वचसा स्वयं नियुज्यते / नापि बृहवित्स्वाम्यविवेकिना भृत्येन /

आम्नायस्य नित्यत्वे सति स्वातंन्त्र्यात्सर्वान्प्रति नियोक्तृत्वसामर्थ्यमिति चेन्न उक्तदोषात् / तथापि सर्वेण सर्वदा सर्वमविशिष्टं कर्म कर्तव्यमित्युक्तो दोषो ऽप्यपरिहार्य एव /

तदपि शास्त्रेणैव विधीयत इति चेद् यथाकर्मकर्तव्यता शास्त्रेण कृता तथा तदप्यात्मज्ञानं तस्यैव कर्मिणः शास्त्रेण विधीयत इति चेत्, न; विरुद्धार्थबोधकत्वानुपपत्तेः / न ह्येकस्मिन्कृताकृतसंबन्धित्वं तद्विपरीतत्वं च बोधयितुं शक्यम्, शीतोष्णतामिवाग्नेः /

न चेष्टयोगचिकीर्षा आत्मनो ऽनिष्टवियोगाचिकीर्षा च शास्त्रकृता, सर्वप्राणिनां तद्दर्शनात् / शास्त्रकृतं चेत्तदुभयं गोपालादीनां न दृश्येत, अशास्त्रज्ञत्वात्तेषाम् / यद्धि स्वतो ऽप्राप्तं तच्छास्त्रेण बोधयितव्यम् / तच्चेत्कृतकर्तव्यताविरोध्यात्मज्ञानं शास्त्रेण कृतम्, कथं तद्विरुद्धां कर्तव्यतां पुनरुत्पादयेच्छीततामिवाग्नौ तम इव च भानौ /

न बोधयत्येवेति चेन्न,᳚स म आत्मेति विद्यात्᳚(कौ.उ.३ / ९) ᳚प्रज्ञानं ब्रह्म᳚(३ / १ / ३) इति चोपसंहारात् / ᳚तदात्मानमेवावेत्᳚(बृ.उ.१ / ४ / ९) ᳚तत्त्वमसि᳚(छा.उ.६ / ८ -१६) इत्येवमादिवाक्यानां तत्परत्वात् / उत्पन्नस्य च ब्रह्मात्मविज्ञानस्याबाध्यमानत्वान्नानुत्पन्नं भ्रान्तं वेति शक्यं वक्तुम् /

त्यागे ऽपि प्रयोजनाभावस्य तुल्यत्वमिति चेत्᳚नाकृतेनेह कश्चन᳚(गीता ३ / २८) इति स्मृतेः य आहुर्विदित्वा ब्रह्म व्युत्थानमेव कुर्यादिति तेषामप्येष समानो दोषः प्रयोजनाभाव इति चेन्न; अक्रियामात्रत्वाद् व्युत्थानस्य / अविद्यानिमित्तो हि प्रयोजनस्य भावो न वस्तुधर्मः सर्वप्राणिनां तद्दर्शनात् / प्रयोजनतृष्णया च प्रेर्यमाणस्य वाङ्मनःकायैः प्रवृत्तिदर्शनात् / ᳚सो ऽकामयत जाया मे स्यात्᳚(बृ.उ.१ / ४ / १७) इत्यादिना पुत्रवित्तादि पाङ्क्तलक्षणं काम्यमेवेति᳚उभे ह्येते एषणे एव᳚(बृ.उ.३ / ५ / १ ; ४ / ४ / २२) इति वाजसनेयिब्राह्मणे ऽवधारणात् /

अविद्याकामदोषनिमित्ताया वाङ्मनःकायप्रवृत्तेः पाङ्क्तलक्षणाया विदुषो ऽविद्यादिदोषाभावादनुपपत्तेः क्रियाभावमात्रं व्युत्थानम्, न तु यागादिवदनुष्ठेयरूपं भावात्मकम् / तच्च विद्यावत्पुरुषधर्म इति न प्रयोजनमन्वेष्टव्यम् / न हि तमसि प्रवृत्तस्योदित आलोके यद्गर्तपङ्ककण्टकाद्यतपनं तत्किंप्रयोजनमिति प्रश्नार्हम् /

व्युत्थानं तर्ह्यर्थप्राप्तत्वान्न चोदनार्हमिति गार्हस्थ्ये चेत्परं ब्रह्मविज्ञानं जातं तत्रैवास्त्वकुर्वत आसनं न ततो ऽन्यत्र गमनमिति चेन्न कामप्रयुक्तत्वाद्गार्हस्थ्यस्य᳚एतावान्वै कामः᳚(बृ.उ.१ / ४ / १७) इति᳚उभे ह्येते एषणे एव᳚(बृ,उ.३ / ५ / १ ; ४ / ४ / २२) इत्यवधारणात् / कामनिमित्तपुत्रवित्तादिसंबन्धनियमाभावमात्रं न हि ततो ऽन्यत्र गमनं व्युत्थानमुच्यते / अतो न गार्हस्थ्य एवाकुर्वत आसनमुत्पन्नविद्यस्य / एतेन गुरुशुश्रूषातपसोरप्यप्रतिपत्तिर्विदुषःसिद्धा /

अत्र केचिद् गृहस्था भिक्षाटनादिभयात्परिभवाच्च त्रस्यमानाः सूक्ष्मदृष्टितां दर्शयन्त उत्तरमाहुः भिक्षोरपि भिक्षाटनदिनियमदर्शनाद्देहधारणमात्रार्थिनो गृहस्थस्यापि साध्यसाधनैषणोभयविनिर्मुक्तस्य देहमात्रधारणर्थमशनाच्छादनमात्रमुपजीवतो गृह एवास्त्वासनमिति /

न, स्वगृहविशेषपरिग्रहनियमस्य कामप्रयुक्तत्वादित्युक्तोत्तरमेतत् / स्वगृहविशेषपरिग्रहाभावे च शरीरधारणमात्रप्रयुक्ताशनाच्छादनार्थिनः स्वपरिग्रहविशेषाभावेर्ऽथाद्भिक्षुकत्वमेव /

शरीरधारणार्थायां भिक्षाटनादिप्रवृत्तौ यथा नियमो भिक्षोः शौचादौ च, तथा गृहिणो ऽपि विदुषो ऽकामिनो ऽस्तु नित्यकर्मसु नियमेन प्रवृत्तिर्यावज्जीवादिश्रुतिनियुक्तत्वात् प्रत्यवायपरिहारायेति / एतन्नियोगाविषयत्वेन विदुषः प्रत्युक्तमशक्यनियोज्यत्वाच्चेति /

यावज्जीवादिनित्यचोदनानर्थक्यमिति चेत्?

न, अविद्वद्विषयत्वेनार्थवत्त्वात् / यत्तु भिक्षोः शरीरधारणमात्रप्रवृत्तस्य प्रवृत्तेर्नियतत्वं तत्प्रवृत्तेर्न प्रयोजकम् / आचमनप्रवृत्तस्य पिपासापगमवन्नान्यप्रयोजनार्थत्वमवगम्यते / न चाग्निहोत्रादीनां तद्वदर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियतत्वोपपत्तिः /

अर्थप्राप्तप्रवृत्तिनियमो ऽपि प्रयोजनाभावे ऽनुपपन्न एवेति चेत्?

न, तन्नियमस्य पूर्वप्रवृत्तिसिद्धत्वात्तदतिक्रमे यत्नगौरवात् / अर्थप्राप्तस्य व्युत्थानस्य पुनर्वचनाद्विदुषः कर्तव्यत्वोपपत्तिः / अविदुषोपि मुमुक्षुणा पारिव्राज्यं कर्तव्यमेव / तथा च᳚शान्तो दान्तः᳚(बृ.उ.४ / ४ / २३) इत्यादिवचनं प्रमाणम् / शमदमादीनां चात्मदर्शनसाधनानामन्याश्रमेष्वनुपपत्तेः / ᳚अत्याश्रमिभ्यः परम पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टम्᳚(६ / २१) इति च श्वेताश्वतरे विज्ञायते / ऽन कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृतत्वमानशुःऽ (कैवल्य.२) इति च कैवल्यश्रुतिः / ᳚ज्ञात्वा नैष्कर्म्यमाचरेत्᳚इति च स्मृतेः / ᳚ब्रह्माश्रमपदे वसेत्᳚इति च ब्रह्मचर्यादिविद्यासाधनानां च साकल्येनात्याश्रमिषूपपत्तेर्ग्रार्हस्थ्ये ऽसंभवात् / न चासंपन्नं साधनं कस्यचिदर्थस्य साधनायालम् / यद्विज्ञानोपयोगीनि च गार्हस्थ्याश्रमकर्माणि तेषां परमफलमुपसंहृतं देवताप्ययलक्षणं संसारविषयमेव / यदि कर्मिण एव परमात्मविज्ञानमभविष्यत् संसारविषयस्यैव फलस्योपसंहारो नोपापात्स्यत् /

अङ्गफलं तदिति चेन्न तद्विरोध्यात्मवस्तुविषयत्वादात्मविद्यायाः / निराकृतसर्वनामरूपकर्मपरमार्थात्मवस्तुविषयं ज्ञानममृतत्वसाधनम् / गुणफलसंबन्धे हि निराकृतसर्वविशेषात्मवस्तुविषयत्वं ज्ञानस्य न प्राप्नोति / तच्चानिष्टम्,᳚यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्᳚

(बृ.उ.२ / ४ / १४) इत्यधिकृत्य क्रियाकारकफलादिसर्वव्यवहारनिराकारणाद्विदुषः / तद्विपरीतस्याविदुषो᳚यत्र हि द्वैतमिव᳚(बृ.उ.२ / ४ / १४) इत्युक्त्वा क्रियाकारकफलरूपस्यैव संसारस्य दर्शितत्वाच्च वाजसनेयिब्राह्मणे / तथेहापि देवताप्ययं संसारविषयं यत्फलमशनायादिमद्वस्त्वात्मकं तत्फलमुपसंहृत्य केवलं सर्वात्मकवस्तुविषयं ज्ञानममृतत्वाय वक्ष्यामीति प्रवर्तते /

ऋणप्रतिबन्धस्याविदुष एव मनुष्यपितृदेवलोकप्राप्तिं प्रति, न विदुषः / ᳚सो ऽयं मनुष्यलोकः पुत्रेणैव᳚(बृ.उ.१ / ५ / १६) इत्यादिलोकत्रयसाधननियमश्रुतेः / विदुषश्च ऋणप्रतिबन्धाभावो दर्शित आत्मलोकार्थिनः᳚किं प्रजया करिष्यामः᳚(बृ.उ.४ / ४ / २२) इत्यादिना / तथा᳚एतद्व स्म वै तद्विद्वांस आहुरृषः कावषेयाः᳚इत्यादि / ᳚एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसो ऽग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रुः᳚(कौषी. २ / ५) इति च कौषीतकिनाम् / अविदुषस्तर्हि ऋणानपाकरणे पारिव्राज्यानुपपत्तिरिति चेत्?

न; प्राग्गार्हस्थ्यप्रतिपत्तेरृणित्वासंभवात् / अधिकारानारूढो ऽप्यृणी च स्यात् सर्वस्य ऋणित्वमित्यनिष्टं प्रसज्येताप्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यापि᳚गृहाद्वनीभूत्वा प्रव्रजेद्यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद् गृहाद्वा वनाद्वा᳚(जा.उ.४) इत्यात्मदर्शनोपायसाधनत्वेनेष्यत एव पारिव्राज्यम् / यावज्जीवादिश्रुतीनामविद्वदमुमुक्षुविषये कृतार्थता / छान्दोग्ये च केषाञ्चिद् द्वादशरात्रमग्निहोत्रं हुत्वा तत ऊर्ध्व परित्यागः श्रूयते /

यत्त्वनधिकृतानां पारिव्राज्यमिति, तन्न, तेषां पृथगेव,᳚उत्सन्नाग्निरनग्निको वा᳚इत्यादिश्रवणात् / सर्वस्मृतिषु चाविशेषेणाश्रमविकल्पः प्रसिद्धः समुच्चयश्च /

यत्तु विदुषोर्ऽथप्राप्तं व्युत्थानमित्यशास्त्रार्थत्वे, गृहे वने वा तिष्ठतो न विशेष इति, तदसत् व्युत्थानस्यैवार्थप्राप्तत्वान्नान्यत्रावस्थानं स्यात् / अन्यत्रावस्थानस्य कामकर्मप्रयुक्तत्वं ह्यवोचाम, तदभावमात्रं व्युत्थानमिति च /

यथाकामित्वं तु विदुषो ऽत्यन्तमप्राप्तं अत्यन्तमूढविषयत्वेनावगमात् / तथा शास्त्रचोदितमपि कर्म आत्मविदो ऽप्राप्तं गुरुभारतयावगम्यते / किमुतात्यन्ताविवेकनिमित्तं यथाकर्मित्वम् / न हि उन्मादतिमिरदृष्ट्युपलब्धं वस्तु तदपगमे ऽपि तथैव स्यात् / उन्मादतिमिरदृष्टिनिमित्तत्वादेव तस्य / तस्मादात्मविदो व्युत्थानव्यतिरेकें न यथाकामित्वं न चान्यत्कर्तव्यमित्येतत्सिद्धम् /

यत्तु᳚विद्यां चाविद्यां च यस्यद्वेदोभयं सह᳚(ई.उ.११) इति न विद्यावतो विद्यया सहाविद्यापि वर्तते इत्ययमर्थः कस्तर्हि एकस्मिन्पुरुषे एते एकदैव न सह संबध्येयातामित्यर्थः / यथा शुक्तिकायां रजतशुक्तिकाज्ञाने एकस्य पुरुषस्य / ᳚दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता᳚(क.उ.१ / २ / ४) इति हि काठके / तस्मान्न विद्यायां सत्यामविद्यासंभवो ऽस्ति /

᳚तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व᳚(तै.उ.३ / २) इत्यादिश्रुतेः तप आदि विद्योत्पत्तिसाधनं गुरूपासनादि च कर्म अविद्यात्मकत्वादविद्योच्यते तेन विद्यामुत्पाद्य मृत्युं काममतितरति / ततो निष्कामस्त्यक्तैषणोब्रह्मविद्यया अमृतत्वमश्नुत इत्ये ऽतमर्थ दर्शयन्नाह -᳚अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुते᳚(ई.उ.११) इति /

यत्तु पुरुषायुः सर्वं कर्मणैव व्याप्तं᳚कुवेन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः᳚(ई.उ.२) इति तदविद्वद्विषयत्वेन परिहृतमितरथासंभवात् / यत्तु वक्ष्यमाणमपि पूर्वोक्ततुल्यत्वात्कर्मणाविरुद्धमात्मज्ञानमिति, तत्सविशेषनिर्विशेषात्मतया प्रत्युक्तम्, उत्तरत्र व्याख्याने च दर्शयिष्यामः / अतः केवलनिष्क्रियब्रह्मात्मकत्वविद्यादर्शनार्थमुत्तरो ग्रन्थ आरभ्यते -

START १,१.१

आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत् | नान्यत् किञ्चन मिषत् | स ईक्षत लोकान् नु सृजा इति || Aइत्Uप्_१,१.१ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,१.१

आत्मा आप्नोतेरत्तेरततेर्वा परः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरशनायादिसर्वसंसारधर्मवर्जितो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावो ऽजो ऽजरो ऽमरोमृतो ऽभयो ऽद्वयो वै इदं यदुक्तं नामरूपकर्मभेदभिन्नञ्जगदात्मैवैको ऽग्रे जगतः सृष्टेः प्रागासीत् / किं नेदानीं स एवैकः न / कथं तर्ह्यासीदित्युच्यते यद्यपीदानीं स एवैकस्तथाप्यस्ति विशेषः / प्रागुत्पत्तेरव्याकृतनामरूपभेदमात्मभूतमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचरं जगदिदानीं व्याकृतनामरूपभेदत्वादनेकशब्दप्रत्ययगोचरमात्मैकशब्दप्रत्ययगोचर चेति विशेषः / यथा सलिलात्पृथक्फेननामरूपव्याकरणात्प्राक्सलिलैकशब्दप्रत्ययगोचरमेव फेनम्, यदा सलिलात्पृथङ्नामरूपभेदेन व्याकृतं भवति तदा सलिलं फेनं चेत्यनेकशब्दप्रत्ययभाक्सलिलमेवेति चैकशब्दप्रत्ययभाक्च फेनं भवति तद्वत् / नान्यत्किञ्चन न किञ्चिदपि मिषन्निमिषद्व्यापारवदितरद्वा / यथा सांख्यानामनात्मपक्षपाति स्वतन्त्रं प्रधानं यथा च काणादानामणवो न तद्वदिहान्यदात्मनः किञ्चिदपि वस्तु विद्यते किं तर्हि ! आत्मैवैक आसीदित्यभिप्रायः / स सर्वज्ञस्वाभाव्याद् आत्मा एक एव सन्नीक्षत / ननु प्रागुत्पत्तेरकार्यकरणत्वात्कथमीक्षितवान् / नायं दोषः सर्वज्ञस्वाभाव्यात् तथा च मन्त्रवर्णः-᳚अपाणिपादो जवनो ग्रहीता᳚(श्वे.उ.३ / १९) इत्यादिः / केनाभिप्रायेणेत्याह - लोकान् अम्भःप्रभृतीन् प्राणिकर्मफलोपभोगस्थानभूतान्नु सृजै सृजे ऽहमिति

START १,१.२

एवमीक्षित्वा आलोच्य -

स इमांल् लोकान् असृजताम्भो मरीचीर् मरम् आपः | अदो ऽम्भः परेण दिवम् | द्यौः प्रतिष्ठा | अन्तरिक्षं मरीचयः | पृथिवी मरः | या अधस्तात् ता आपः || Aइत्Uप्_१,१.२ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,१.२

स आत्मेमांल्लोकानसृजत सृष्टवान् / यथेह बुद्धिमांस्तक्षादिरेवंप्रकारान्प्रासादादीन्सृज इति ईक्षित्वेक्षानन्तर प्रासादादीन्सृजति तद्वत् /

ननु सोपादानस्तक्षादिः प्रासादादीन्सृजतीति युक्तं निरुपादानस्त्वात्मा कथं लोकान् सृजति ?

नैष दोषः, सलिलफेनस्थानीये आत्मभूते नामरूपे अव्याकृते आत्मैकशब्दवाच्ये व्याकृतफेनस्थानीयस्य /

जगतः उपादानभूते संभवतः / तस्माद् आत्मभूतनामरुपोपादानभूतः सन्सर्वज्ञो जगन्निर्मिमीत इत्यविरुद्धम् /

अथवा, यथा विज्ञानवान्मायावी निरुपादान आत्मानमेव आत्मान्तरत्वेनाकाशेन गच्छन्तमिव निर्मिमीते, तथा सर्वज्ञो देवः सर्वशक्तिर्महामाय आत्मानमेवात्मान्तरत्वेन जगद्रूपेण निर्मिमीत इति युक्ततरम् / एवं च सति कार्यकारणोभयासद्वाद्यादिपक्षाश्च न प्रसज्जन्ते सुनिराकृताश्च भवन्ति /

कांल्लोकानसृजतेत्याह - अम्भो मरीचिर्मरमाप इति / आकाशादिक्रमेण अण्डमुत्पाद्याम्भःप्रभृतीन् लोकानसृजत / तत्राम्भःप्रभृतीन् स्वयमेव व्याचष्टे श्रुतिः /

अदस्तदम्भः शब्दवाच्यो लोकः परेण दिवं द्युलोकात्परेण परस्तात् ; सो ऽम्भःशब्दवाच्य अम्भो भरणात् / द्यौःप्रतिष्ठाश्रयस्तस्याम्भसो लोकस्य / द्युलोकादधस्तादन्तरिक्षं यत्तन्मरीचयः / एको ऽप्यनेकस्थानभेदत्वाद्बहुवचनभाक् - मरीचय इति ; मरीचिभिर्वा रश्मिभिःसम्बन्धात् / पृथिवी मरो म्रियन्ते ऽस्मिन् भूतानीति / या अधस्तात् पृथिव्यास्ता आप उच्यन्ते ; आप्नोतेः, लोकाः / यद्यपि पञ्चभूतात्मकत्वं लोकानां तथाप्यब्बाहुल्यादब्नामभिरेवाम्भो मरीचिर्मरमाप इत्युच्यन्ते

START १,१.३

सर्वप्राणिकर्मफलोपादानाधिष्ठानभूतांश्चतुरो लोकान् सृष्ट्वा -

स ईक्षतेमे नु लोकाः | लोकपालान् नु सृजा इति | सो ऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्च्छयत् || Aइत्Uप्_१,१.३ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,१.३

स ईश्वरः पुनरेवेक्षत / इमे नु अम्भःप्रभृतयो मया सृष्टा लोकाः परिपालयितृवर्जिता विनश्येयुः तस्मादेषां रक्षणार्थं लोकपालांल्लोकानां पालयितृ सृजै सृजे ऽहमिति /

एवमीक्षित्वा सो ऽद्भ्य एवं अप्प्रधानेभ्य एव पञ्चभूतेभ्यो येभ्यो ऽम्भःप्रभृतीन्सृष्टवांस्तेभ्य एवेत्यर्थः / पुरुषं पुरुषाकारं शिरःपाण्यादिमन्तं समुद्धृत्य अद्भ्यः समुपादाय मृत्पिण्डमिव कुलालाः पृथिव्याः, अमूर्छयत् मूर्छितवान् संपिण्डितवान् स्वावयवसंयोजनेनेत्यर्थः

START १,१.४

तम् अभ्यतपत् | तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाण्डम् | मुखाद् वाक् | वाचो ऽग्निः | नासिके निरभिद्येताम् | नासिकाभ्यां प्राणः | प्राणाद् वायुः | अक्षिणी निरभिद्येताम् | अक्षीभ्यां चक्षुः | चक्षुष आदित्यः | कर्णौ निरभिद्येताम् | कर्णाभ्यां श्रोत्रम् | श्रोत्राद् दिशः | त्वङ् निरभिद्यत | त्वचो लोमानि | लोमभ्य ओषधिवनस्पतयः | हृदयं निरभिद्यत | हृदयान् मनः | मनसश् चन्द्रमाः | नाभिर् निरभिद्यत | नाभ्या अपानः | अपानान् मृत्युः | शिश्नं निरभिद्यत | शिश्नाद् रेतः | रेतस आपः || Aइत्Uप्_१,१.४ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,१.४

तं पिण्डं पुरुषविधमुद्दिश्याभ्यतपत् / तदभिध्यानं संकल्पं कृतवानित्यर्थः,᳚यस्य ज्ञानमयं तपः᳚(मु.उ.१ / १ / ९) इत्यादिश्रुतेः / तस्याभितप्तस्येश्वरसंकल्पेन तपसाभितप्तस्य पिण्डस्य मुखं निरभिद्यत मुखाकारं सुषिरमजायत यथा पक्षिणो ऽण्डं निर्भिद्यत एवम् / तस्मान्निर्भिन्नात्मुखाद्वाक्करणमिन्द्रियं निरवर्तत; तदधिष्ठाताग्निस्ततो वाचो लोकपालः / तथा नासिके निरभिद्येताम् / नासिकाभ्यां प्राणः; प्राणद्वायुः; इति सर्वत्राधिष्ठानं करणं देवता च त्रयं क्रमेण निर्भिन्नमिति / अक्षिणी कर्णौ त्वग् हृदयमन्तःकरणाधिष्ठानम्, मनो ऽन्तःकरणम् : नाभिः सर्वप्राणबन्धनस्थानम् / अपानसंयुक्तत्वादपान इति पाय्विन्द्रियमुच्यते / तस्मात् तस्याधिष्ठात्री देवता मृत्युः / यथान्यत्र, तथा शिश्नं निरभिद्यत प्रजननेन्द्रियस्थानम् / इन्द्रियं रेतो रेतोविसर्गार्थत्वात्सह रेतसोच्यते / रेतस आप इति

इति प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः समाप्तः

=======================================================================

START १,२.१

ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन् महत्य् अर्णवे प्रापतन् | तम् अशनापिपासाभ्याम् अन्ववार्जत् | ता एनम् अब्रुवन्न् आयतनं नः प्रजानीहि | यस्मिन् प्रतिष्ठिता अन्नम् अदामेति || Aइत्Uप्_१,२.१ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,२.१

ता एता अग्न्यादयो देवता लोकपालत्वेन संकल्प्य सृष्टा ईश्वरेणास्मिन्संसारर्णवे संसारसमुद्रे महत्यविद्याकामकर्मप्रभव दुःखोदके तीव्ररोगजरामृत्युमहाग्राहे ऽनादावनन्ते ऽपारे निरालम्बे विषयेन्द्रियजनितसुखलवक्षणविश्रामे पञ्चेन्द्रियार्थतृण्मारुतविक्षोभोत्थितानर्थशतमहोर्मौ महारौरवाद्यनेकनिरयगतहाहेत्यादिकूजिताक्रोशनोद्भूतमहारवे सत्यार्जवदानदयाहिंसाशमदमधृत्याद्यात्मगुणपाथेयपूर्णज्ञानोडुपे सत्सङ्गसर्वत्यागमार्गे मोक्षतीरे एतस्मिन्महत्यर्णवे प्रापतन्पतिततवत्यः /

तस्मादग्न्यादिदेवताप्ययलक्षणापि या गतिर्व्याख्याता ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानफलभूता सापि नालं संसारदुःखोपशमाय, इत्ययं विवक्षितोर्ऽथे ऽत्र / यत एवं तस्मादेवं विदित्वा परं ब्रह्म आत्मात्मनः सर्वभूतानां च यो वक्ष्यमाणविशेषणः प्रकृतश्च जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारहेतुत्वेन स सर्वसंसारदुःखोपशमनाय वेदितव्यः / तस्मात्᳚एष पन्था एतत्कमैतद् ब्रह्मैतत् सत्यम्᳚(ऐ.उ.२ / १ / १) यदेतत्परब्रह्मात्मज्ञानम्᳚नान्यः पन्था विद्यते ऽयनाय᳚(श्वे.उ.३ / ८.६ / १५) इति मन्त्रवर्णात् /

तं स्थानकरणदेवतोत्पत्तिबीजभूतं पुरुषं प्रथमोत्पादितं पिण्डमात्मानमशनायापिपासाभ्यामन्ववार्जदनुगमितवान्संयोजितवानित्यथेः / तस्य कारणभूतस्याशनायादिदोषवत्त्वात्तत्कार्यभूतानामपि देवतानामशनायादिमत्त्वम् / तास्ततो ऽशनायापिपासाभ्यां पीड्यमाना एनं पितामहं स्रष्टारमब्रुवन्नुक्तवत्यः आयतनमधिष्ठानं नो ऽस्मभ्यं प्रजानीहि विधत्स्व / यस्मिन्नायतने प्रतिष्ठिताः समर्थाः सत्यो ऽन्नमदाम भक्षयाम इति

START १,२.२

एवमुक्त ईश्वरः -

ताभ्यो गाम् आनयत् | ता अब्रुवन् न वै नो ऽयम् अलम् इति | ताभ्यो ऽश्वम् आनयत् | ता अब्रुवन् न वै नो ऽयम् अलम् इति || Aइत्Uप्_१,२.२ ||

ताभ्यो देवताभ्यो गां गवाकृतिविशिष्टं पिण्डं ताभ्य ऐवाद्भ्यः पूर्ववत्पिण्डं समुद्धृत्य मूर्छयित्वानयद्दर्शितवान् / ताः पुनर्गवाकृतिं दृष्टवान्ब्रुवन् - न वै नो ऽस्मदर्थमधिष्ठानायान्नमत्तुमयं पिण्डो ऽलं न वै / अलं पर्याप्तः अत्तुं न योग्य इत्यर्थः / गवि प्रत्याख्याते ताभ्यो ऽश्वमानयत्ता अब्रुवन्न वै नो ऽयमलमिति पूर्ववत्

START १,२.३

सर्वप्रत्याख्याने -

ताभ्यः पुरुषम् आनयत् | ता अब्रुवन् सुकृतं बतेति | पुरुषो वाव सुकृतम् | ता अब्रवीद् यथायतनं प्रविशतेति || Aइत्Uप्_१,२.३ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,२.३

ताभ्यः पुरुषमानयत्स्वयोनिभूतम् / ताः स्वयोनिं पुरुषं दृष्ट्वा अखिन्नाः सत्यः सुकृतं शोभनं कृतमिदमधिष्ठानं बतेत्यब्रुवन् तस्मात्पुरुषो वाव पुरुष एव सुकृतं सर्वपुण्यकर्महेतुत्वात् / स्वयं वा स्वेनेवात्मना स्वमायाभिः कृतत्वात्सुकृतमित्युच्यते /

ता देवता ईश्वरो ऽब्रवीदिष्टमासामिदमधिष्ठानमिति मत्वा सर्वे हि स्वयोनिषु रमन्ते, अतो यथायतनं यस्य यद्वदनादिक्रियायोग्यमायतनं तत्प्रविशतेति

START १,२.४

तथास्त्वित्यनुज्ञां प्रतिलभ्येश्वरस्य नगर्यामिव बलाधिकृतादयः -

अग्निर् वाग् भूत्वा मुखं प्राविशत् | वायुः प्राणो भूत्वा नासिके प्राविशत् | आदित्यश् चक्षुर् भूत्वाक्षिणी प्राविशत् | दिशः श्रोत्रं भूत्वा कर्णौ प्राविशन् | ओषधिवनस्पतयो लोमानि भूत्वा त्वचं प्राविशन् | चन्द्रमा मनो भूत्वा हृदयं प्राविशत् | मृत्युर् अपानो भूत्वा नाभिं प्राविशत् | आपो रेतो भूत्वा शिश्नं प्राविशन् || Aइत्Uप्_१,२.४ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,२.४

अग्निर्वागभिमानी वागेव भूत्वा स्वां योनिं मुखं प्राविशत्तथोक्तार्थमन्यत् / वायुर्नासिके आदित्यो ऽक्षिणी दिशः कर्णौ ओषधिवनस्यतयस्त्वचं चन्द्रमा हृदयं मृत्युर्नाभिमापः शिश्नं प्राविशन्

START १,२.५

एवं लब्धाधिष्ठानासु देवतासु -

तम् अशनापिपासे अब्रूताम् अवाभ्याम् अभिप्रजानीहीति | ते अब्रवीद् एतास्व् एव वां देवतास्व् आभजाम्य् एतासु भागिन्यौ करोमीति | तस्माद् यस्यै कस्यै च देवतायै हविर् गृह्यते भागिन्याव् एवास्याम् अशनापिपासे भवतः || Aइत्Uप्_१,२.५ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,२.५

निरधिष्ठाने सत्यौ अशनायापिपासे तमीश्वरमब्रूतामुक्तवत्यौ / आवाभ्यामधिष्ठानमभिप्रजानीहि चिन्तय विधत्स्वेत्यर्थः / स ईश्वर एवमुक्तस्ते अशनायापिपासे अब्रवीत् / न हि युवयोर्भावरूपत्वाच्चेतनावद्वस्त्वनाश्रित्यान्नार्त्तृत्वं संभवति / तस्मादेतास्वेवाग्न्याद्यासु वां युवां देवतास्वध्यात्माधिदेवतास्वाभजामि वृत्तिसंविभागेनानुगृह्णामि / एतासु भागिन्यै यद्देवत्यो यो भागो हविरादिलक्षणः स्यात्तस्यास्तेनैव, भागेन भागिन्यौ भागवत्यौ वां करोमीति / सृष्ट्यादावीश्वर एवं व्यदधाद्यस्मात्तस्मादिदानीमपि यस्यै कस्यै च देवतायै अर्थाय हविर्गृह्यते चरुपुरोडाशादिलक्षणं भागिन्यादेव भागवत्यावेवास्यां देवतायामशनायपिपासे भवतः

इति प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः समाप्तः

=======================================================================

START १,३.१

स ईक्षतेमे नु लोकाश् च लोकपालाश् च | अन्नम् एभ्यः सृजा इति || Aइत्Uप्_१,३.१ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.१

एवं हि लोके ईश्वराणामनुग्रहे निग्रहे च स्वातन्त्र्यं दृष्टं स्वेषु / तद्वन्महेश्वरस्यापि सर्वेश्वरत्वात्सर्वान्प्रति निग्रहानुग्रहे ऽपि स्वातन्त्र्यमेव

START १,३.२

सो ऽपो ऽभ्यतपत् | ताभ्यो ऽभितप्ताभ्यो मूर्तिर् अजायत | या वै सा मूर्तिर् अजायतान्नं वै तत् || Aइत्Uप्_१,३.२ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.२

स ईशरो ऽन्नं सिसृक्षुस्ता एव पूर्वोक्ता अप उद्दिश्याभ्यतपत् / ताभ्यो ऽभितप्ताभ्य उपादानभूताभ्यो मूर्तिर्घनरूपं धारणसमर्थ चराचरलक्षणमजायतोत्पन्नम् / अन्नं वै तन्मूर्तिरूपं या वै सा मूर्तिरजायत

START १,३.३

तद् एनत् सृष्टं पराङ् अत्यजिघांसत् | तद् वाचाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोद् वाचा ग्रहीतुम् | स यद् धैनद् वाचाग्रहैष्यद् अभिव्याहृत्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.३ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.३

तदेनदन्नं लोकलोकपालानामर्थे ऽभिमुखे सृष्टं तद्यथा मूषकादिर्मार्जारादिगोचरे, सन्मम मृत्युरन्नाद इति मत्वा परागञ्चतीति पराङ्सदत्तॄनतीत्याजिघांसदतिगन्तुमैच्छत् पलायितुं प्रारभतेत्यर्थः /

तदन्नाभिप्रायं मत्वा स लोकलोकपालसंघातः कार्यकरणलक्षणः पिण्डः प्रथमजत्वाद् अन्यांश्चान्नादानपश्यंस्तदन्नं वाचा वदनव्यापारेणाजिघृक्षद् ग्रहीतुमैच्छत् / तदन्नं नाशक्नोन्न समर्थो ऽभद्वाचा वदनक्रियया ग्रहीतुमुपादातुम् / स प्रथमजः शरीरी यद्यदि हैनद्वाचाग्रहैष्यद्गृहीतवान्स्यादन्नं सर्वो ऽपि लोकस्तत्कार्यभूतत्वादभिव्याहृत्य हैवान्नमत्रप्स्यत्तृप्तो ऽभविष्यत्, न चैतदस्ति, अतो नाशक्नोद्वाचा ग्रहीतुमित्यवगच्छामः पूर्वजो ऽपि

START १,३.४-१०

समानमुत्तरम् -

तत् प्राणेनाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोत् प्राणेन ग्रहीतुम् | स यद् धैनत् प्राणेनाग्रहैष्यद् अभिप्राण्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.४ ||

तच् चक्षुषाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोच् चक्षुषा ग्रहीतुम् | स यद् धैनच् चक्षुषाग्रहैष्यद् दृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.५ ||

तच् छ्रोत्रेणाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोच् छ्रोत्रेण ग्रहीतुम् | स यद् धैनच् छ्रोत्रेणाग्रहैष्यच् छ्रुत्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.६ ||

तत् त्वचाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोत् त्वचा ग्रहीतुम् | स यद् धैनत् त्वचाग्रहैष्यत् स्पृष्ट्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.७ || तन् मनसाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोन् मनसा ग्रहीतुम् | स यद् धैनन् मनसाग्रहैष्यद् ध्यात्वा हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.८ ||

तच् छिश्नेनाजिघृक्षत् | तन् नाशक्नोच् छिश्नेन ग्रहीतुम् | स यद् धैनच् छिश्नेनाग्रहैष्यद् विसृज्य हैवान्नम् अत्रप्स्यत् || Aइत्Uप्_१,३.९ ||

तद् अपानेनाजिघृक्षत् | तद् आवयत् | सैषो ऽन्नस्य ग्रहो यद् वायुः | अन्नायुर् वा एष यद् वायुः || Aइत्Uप्_१,३.१० ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.४-१०

तत्प्राणेन तच्चक्षुषा तच्छ्रोत्रेण तत्त्वचा तन्मनसा तच्छिश्नेन तेन तेन करणव्यापारेणान्नं ग्रहीतुमशक्नुवन्पश्चादपानेन वायुना मुखच्छिद्रेण तदन्नमजिघृक्षत् / तदावयात्तदन्नमेवं जग्राह आशितवान् / तेन स एषो ऽपानवायुरन्नस्य ग्रहो ऽन्नग्राहक इत्येतत् / यद्वायुर्यो वायुरन्नायुः अन्नबन्धनो ऽन्नजीवनो वै प्रसिद्धः स एष यो वायुः //४-१० //

START १,३.११

स ईक्षत कथं न्व् इदं मद् ऋते स्याद् इति | स ईक्षत कतरेण प्रपद्या इति | स ईक्षत यदि वाचाभिव्याहृतं यदि प्राणेनाभिप्राणितं यदि चक्षुषा दृष्टं यदि श्रोत्रेण श्रुतं यदि त्वचा स्पृष्टं यदि मनसा ध्यातं यद्य् अपानेनाभ्यपानितं यदि शिश्नेन विसृष्टम् अथ को ऽहम् इति || Aइत्Uप्_१,३.११ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.११

स एवं लोकलोकपालसंघातस्थितिमन्ननिमित्तं कृत्वा पुरपौरतत्पालयित स्थितिसमां स्वामीव ईक्षत - कथं नु केन प्रकारेणेति वितर्कयन्निदं मदृते मामन्तरेण पुरस्वामिनम्, यदिदं कार्यकरणसंघातकाय वक्ष्यमाणं कथं नु खलु मामन्तरेण स्यात्परार्थं सत् / यदि वाचाभिव्याहृतमित्यादि केवलमेव वाग्व्यवहरणादि तन्निरर्थकं न कथञ्चन भवेद्बलिस्तुत्यादिवत्, पौरवन्द्यादिभिः प्रयुज्यमानं स्वाम्यर्थं सत्तत्स्वामिनमन्तरेणासत्येव स्वामिनि तद्वत् /

तस्मान्मया परेण स्वामिनाधिष्ठात्रा कृताकृतफलसाक्षिभूतेन भोक्ता भवितव्यं पुरस्येव राज्ञा / यदि नामैतत्संहतकार्यस्य परार्थत्वं परार्थिनं मां चेतनमन्तरेण भवेत्पुरपौरकार्यमिव तत्स्वामिनम्, अथ को ऽहं किंस्वरूपः कस्य वा स्वामी?

यद्यहं कार्यकरणसंघातमनुप्रविश्य वागाद्यभिव्याहृतादिफलं नोपलभेय राजेव पुरमाविश्याधिकृतपुरुषकृताकृतावेक्षणम् न कश्चिन्मामयं सन्नेवंरूपश्चेत्यधिगच्छेद्विचारयेत् / विपर्यये तु यो ऽयं वागाद्यभिव्याहृतादीदमिति वेद, स सन्वेदनरूपश्चेत्यधिगन्तव्यो ऽहं स्याम्, यदर्थमिदं संहतानां वागादीनामभिव्याहृतादि, यथा स्तम्भकुड्यादीनां प्रासादादिसंहतानां स्वावयवैरसंहतपरार्थत्वं तद्वदिति /

एवमीक्षित्वातः कतरेण प्रपद्या इति / प्रपदं च मूर्धा चास्य संघातस्य प्रवेशमार्गौ / अनयोः कतरेण मार्गेणेदं कार्यकरणसंघातलक्षणं पुरं प्रपद्यै प्रपद्येयेति

START १,३.१२

एवमीक्षित्वा न तावन्मद्भृत्यस्य प्राणस्य मम सर्वार्थाधिकृतस्य प्रवेशमार्गेण प्रपदाभ्यामधः प्रपद्ये / किं तर्हि पारिशेष्यादस्य मूर्धानं विदार्य प्रपद्येयमिति लोक इवेक्षितकारी -

स एतम् एव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत | सैषा विदृतिर् नाम द्वाः | तद् एतन् नान्दनम् | तस्य त्रय आवसथास् त्रयः स्वप्ना अयम् आवसथो ऽयम् आवसथो ऽयम् आवसथ इति || Aइत्Uप्_१,३.१२ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.१२

स इष्टेश्वर एतमेव मूर्धसीमानं केशविभागावसानं विदार्य च्छिद्रीकृत्वैतया द्वारा मार्गेणेमं लोकं कार्यकरणसंघातं प्रापद्यत प्रविवेश / सेयं हि प्रसिद्धा द्वाः मूर्ध्नि तैलादिधारणकाले अन्तस्तद्रसादिसंवेदनात् / सैषा विदृतिर्विदारितत्वाद्विदृतिर्नाम प्रसिद्धा द्वाः /

इतराणि तु श्रोत्रादिद्वाराणि भृत्यादिस्थानीयसाधारणमार्गत्वान्न समृद्धीनि नानन्दहेतूनि / इदं तु द्वारं परमेश्वरस्यैव केवलस्येति तदेतन्नान्दनं नन्दनमेव / नान्दनमिति दैध्यं छान्दसम् नन्दत्यनेन द्वारेण गत्वा परस्मिन्ब्रह्मणीति / तस्यैवं सृष्ट्वा प्रविष्टस्य जीवेनात्मना राज्ञ इव पुरं त्रय आवसथाः / जागरितकास इन्द्रियस्थानं दक्षिणं चक्षुः स्वप्नकाले ऽन्तर्मनः, सुषुप्तिकाले हृदयाकाश इत्येतत् / वक्ष्यमाणा वा त्रय आवस्थाः पितृशरीरं मातृगर्भाशयः स्वं च शरीरमिति /

त्रयः स्वप्ना जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्याः / ननु जागरितं प्रबोधरूपत्वान्न स्वप्नः, नैवम्, स्वप्न एव / कथम्? परमार्थस्वात्मप्रबोधाभावात्स्वप्नवदसद्वस्तुदर्शनाच्च / अयमेवावसथश्चक्षुर्दक्षिणं प्रथमः, मनो ऽन्तरं द्वितीयः, हृदयाकाशस्तृतीयः /

अयमावसथ इत्युक्तानुकीर्तनमेव / तेषु ह्ययमावसथेषु पर्यायेणात्मभावेन वर्तमानो ऽविद्यया दीर्घकालं गाढप्रसुप्तः स्वाभाविक्या न प्रबुध्यते ऽनेकशतसहस्रानर्थसंनिपातजदुःखमुद्गराभिघातानुभवैरपि

START १,३.१३

स जातो भूतान्य् अभिव्यैख्यत् किम् इहान्यं वावदिषद् इति | स एतम् एव पुरुषं ब्रह्म ततमम् अपश्यद् इदम् अदर्शम् इती ३ || Aइत्Uप्_१,३.१३ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.१३

स जातः शरीरे प्रविष्टो जीवात्मना भूतान्यभिव्यैख्यद्व्याकरोत् / स कदाचित्परमकारुणिकेनाचार्येणात्मज्ञानप्रबोधकृच्छब्दिकायां वेदान्तमहावाक्यभेर्यां तत्कर्णमूले ताड्यमानायामेतमेव सृष्ट्यादिकर्तृत्वेन प्रकृतं पुरुषं पुरि शयानमात्मानं ब्रह्म बृहत्ततमं तकारेणैकेन लुप्तेन तततमं व्याप्ततमं परिपूर्णमाकाशवत्प्रत्यबुध्यतापश्यत् / कथम्? इदं ब्रह्म ममात्मनः / स्वरूपमदर्शं दृष्टवानस्मि, अहो इति,ॠ.१.३.१२विचारणार्था प्लुतिः पूर्वम्

START १,३.१४

यस्मादिदमित्येव यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म सर्वान्तरमपश्यत् परोक्षेण -

तस्माद् इदन्द्रो नाम | इदन्द्रो ह वै नाम | तम् इदन्द्रं सन्तम् इन्द्र इत्य् आचक्षते परोक्षेण | परोक्षप्रिया इव हि देवाः परोक्षप्रिया इव हि देवाः || Aइत्Uप्_१,३.१४ ||

Aइत्Uप्Bह्_१,३.१४

तस्मादिदं पश्यतीतीदन्द्रो नाम परमात्मा / इदन्द्रो ह वै नाम प्रसिद्धो लोक ईश्वरः / तमेवमिदन्द्रं सन्तमिन्द्र इति परोक्षेण परोक्षाभिधानेनाचक्षते ब्रह्मविदः संव्यवहारार्थम् -

पूज्यतमत्वात्प्रत्यक्षनामग्रहणभयात् / तथा हि परोक्षाप्रियाः परोक्षनामग्रहणप्रिया इव एव हि यस्माद्देवाः, किमुत सर्वदेवानामपि देवो महेश्वरः / द्विवचनं प्रकृताध्यायपरिसमाप्त्यर्थम्

इति प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः समाप्तः

द्वितीय अध्याय

प्रथम खण्ड

अस्मिंश्चतुर्थे ऽध्याय एष वाक्यार्थः - जगदुत्पत्तिस्थितिप्रलयकृदसंसारी सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्ववित्सर्वमिदं जगत्स्वतो ऽन्यद्वस्त्वन्तरमनुपादायैव आकाशादिक्रमेण सृष्ट्वा स्वात्मप्रबोधनार्थं सर्वाणि च प्राणादिमच्छरीराणि स्वयं प्रविवेश / प्रविश्य च स्वमात्मानं यथामृतमिदं ब्रह्मास्मीति साक्षात्प्रत्यबुध्यत / तस्मात्स एव सर्वशरीरेष्वेक एवात्मा नान्य इति / अन्यो ऽपि᳚सम आत्मा ब्रह्मास्मीत्येवं विद्यात्᳚इति / ᳚आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्᳚(१ / १ / १) इति᳚ब्रह्म ततमम्᳚(१ / ३ / १३) इति चोक्तम् / अन्यत्र च /

सर्वगतस्य सर्वात्मनो बालाग्रमात्रमप्यप्रविष्टं नास्तीति कथं सीमानं विदार्य प्रापद्यत पिपीलिकेव सुषिरम् /

नन्वत्यल्पमिदं चोद्यं बहु चात्र चोदयितव्यम् / अकरणः सन्नीक्षत / अनुपादाय किञ्चिल्लोकानसृजत / अद्भ्यः पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत् / तस्माभिध्यानान्मुखादि निर्भिन्नं मुखादिभ्यश्चाग्न्यादयो लोकपालास्तेषां चाशनायापिपासादिसंयोजनं तदायतनप्रार्थनं तदर्थं गवादिप्रदर्शनं तेषां यथायतनप्रवेशनं सृष्टस्यान्नस्य पलायनं वागादिभिस्तज्जिघृक्षाः, एतत्सर्वं सीमाविदारणप्रवेशसममेव / अस्तु तर्हि सर्वमेवेदमनुपपन्नम् /

न, अत्रात्मावबोधमात्रस्य विवक्षितत्वात्सर्वो ऽयमर्थवाद इत्यदोषः / मायाविवद्वा महामायावी देवः सर्वज्ञः सर्वशक्तिः सर्वमेतच्चकार / सुखावबोधनप्रतिपत्त्यर्थं लोकवदाख्यायिकादिप्रपञ्च इति युक्ततरः पक्षः / न हि सृष्ट्याख्यायिकादिपरिज्ञानात्किञ्चित्फलमिष्यते / ऐकात्म्यस्वरूपपरिज्ञानात्तु अमृतत्वं फलं सर्वोपनिषत्प्रसिद्धम् / स्मृतिषु च गीताद्यासु᳚समंसर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम्᳚(गीता १३ / २७) इत्यादिना /

ननु त्रय आत्मानः / भोक्ता कर्ता संसारी जीव एकः सर्वलोकशास्त्रप्रसिद्धः / अनेकप्राणिकर्मफलोपभोगयोग्यानेकाधिष्ठानवल्लोकदेहनिर्माणेन लिङ्गेन यथाशास्त्रप्रदर्शितेन पुरप्रासादादिनिर्माणलिङ्गेन तद्विषयकौशलज्ञानवांस्तत्कर्ता तक्षादिरिवेश्वरः सर्वज्ञो जगतः कर्ता द्वितीयश्चेतन आत्मा अवगम्यते / ᳚यतो वाचो निवर्तन्ते᳚(तै.उ.२ / ४ / १) ᳚नेति नेति᳚(बृ.उ.३ / ९ / २३) इत्यादिशास्त्रप्रसिद्ध औपनिषदः पुरुषस्तृतीयः एवमेते त्रय आत्मानान्योन्यविलक्षणाः तत्र कथमेक एव आत्मा अद्वितीयः असंसारीति ज्ञातुं शक्यते?

तत्र जीव एव तावत्कथं ज्ञायते?

नन्वेवं ज्ञायते श्रोता मन्ता द्रष्टा आदेष्टा आघोष्टा विज्ञाता प्रज्ञातेति /

ननु विप्रतिषिद्धं ज्ञायते यः श्रवणादिकर्तृत्वेनामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञातेति च / तथा᳚न मतेर्मन्तारं मन्वीथा न विज्ञातेविज्ञातारं विजानीयाः᳚(बृ.उ.३ / ४ / २) इत्यादि च /

सत्यं विप्रतिषिद्धम्, यदि प्रत्यक्षेण ज्ञायेत सुखादिवत् / प्रत्यक्षज्ञानं च निवार्यते᳚न मतेर्मन्तारं मन्वीथाः᳚(बृ.उ.३ / ३ / २) इत्यादिना / ज्ञायते तु श्रवणादिलिङ्गेन, तत्र कुतो विप्रतिषेधः /

ननु श्रवणादिलिङ्गेनापि कथं ज्ञायते? यावता यदा शृणोत्यात्मा श्रोतव्यं शब्दं तदा तस्य श्रवणक्रिययैव वर्तमानत्वान्मननविज्ञानक्रिये न संभवतः आत्मनि परत्र वा / तथान्यत्रापि मननादिक्रियासु / श्रवणादिक्रियाश्च स्वविषयेष्वेव / न हि मन्तव्यादन्यत्र मन्तुर्मननक्रिया संभवति /

ननु मनसा सर्वमेव मन्तव्यम् /

सत्यमेवं तथापि सर्वमपि मन्तव्यं मन्तारमन्तरेण न मन्तुं शक्यम् /

यद्येवं किं स्यात्?

इदमत्र स्यात्, सर्वस्य यो ऽयं मन्ता स मन्तैवेति न स मन्तव्यः स्यात् / न च द्वितीयो मन्तुर्मन्तास्ति / यदा स आत्मनैव मन्तव्यस्तदा येन च मन्तव्यः आत्मा आत्मना यश्च मन्तव्य आत्मा तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् / एक एवात्मा द्विधा मन्तृमन्तव्यत्वेन द्विशकलीभवेद्वंशादिवत् उभयथाप्यनुपपत्तिरेव / यथा प्रदीपयोः प्रकाश्यप्रकाशकत्वानुपपत्तिः समत्वात्तद्वत् /

न च मन्तुर्मन्तव्ये मननव्यापारशून्यः कालो ऽस्त्यात्ममननाय / यदापि लिङ्गेनात्मानं मनुते मन्ताः, तदापि पूर्ववदेव लिङ्गेन मन्तव्य आत्मा यश्च तस्य मन्ता तौ द्वौ प्रसज्येयाताम् / एक एव वा द्विधेति पूर्वोक्तदोषः /

न प्रत्यक्षेण नाप्यनुमानेन ज्ञायते चेत् कथमुच्यते᳚स म आत्मेति विद्यात्᳚(कौषी.३ / ९) इति? कथं वा श्रोता मन्तेत्यादि?

ननु श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा अश्रोतृत्वादि च प्रसिद्धमात्मनः / किमत्र विषमं पश्यसि?

यद्यपि तव न विषमं तथापि मम तु विषमं प्रतिभाति / कथम्? यदासौ श्रोता तदा न मन्ता यदा मन्ता तदा न श्रोता / तत्रैवं सति पक्षे श्रोता मन्ता पक्षे न श्रोता नापि मन्ता / तथान्यत्रापि च /

यदैवं तदा श्रोतृत्वादिधर्मवानात्मा अश्रोतृत्वादिधर्मवान्वेति संशयस्थाने कथं तव न वैषम्यम् / यदा देवदत्तो गच्छति तदा न स्थाता गन्तैव / यदा तिष्ठति तदा न गन्ता स्थातैव / तदा अस्य पक्ष एव गन्तृत्वं स्थातृत्वं च / न नित्यं गन्तृत्वं स्थातृत्वं वा / तद्वत् /

तथैवात्र काणादादयः पश्यन्ति / पक्षप्राप्तेनैव श्रोतृत्वादिना आत्मोच्यते श्रोता मन्तेत्यादिवचनात् / संयोगजत्वमयौगपद्यं च ज्ञानस्य ह्याचक्षते / दर्शयन्ति चान्यत्रमना / अभूवं नादर्शमित्यादि युगपज्ज्ञानानुपत्तिर्मनसो लिङ्गमिति च न्याय्यम् / भवत्वेवम् किं तव नष्टं यद्येवं स्यात्? अस्त्वेवं तवेष्टं चेत् / श्रुत्यर्थस्तु न संभवति / किं न श्रोता मन्तेत्यादिश्रुत्यथः न, न श्रोता न मन्तेत्यादिवचनात् / ननु पाक्षिकत्वेन प्रत्युक्तं त्वया / न, नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमात् / ᳚न हि श्रोतुः श्रुतेर्विपरिलोपो विद्यते᳚(बृ.उ.४ / ३ / २७) इत्यादिश्रुतेः / एवं तर्हि नित्यमेव श्रोतृत्वाद्यभ्युपगमे प्रत्यक्षविरुद्धा युगपज्ज्ञानोत्पत्तिरज्ञानाभावावश्चात्मनः कल्पितः स्यात् / तच्चानिष्टमिति /

नोभयदोषोपपत्तिः / आत्मनः श्रुत्यादिश्रोतृत्वादिधर्मवत्त्वश्रुतेः / अनित्यानां मूर्तानां च चक्षुरादीनां दृष्ट्याद्यनित्यमेव संयोगवियोगधर्मिणाम्, यथाग्नेर्ज्वलनं तृणादिसंयोगजत्वात्तद्वत् / न तु नित्यस्यामूर्तस्यासंयोगवियोगधर्मिणः संयोगजदृष्ट्याद्यनित्यधर्मवत्त्वं संभवति / तथा च श्रुतिः᳚न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते᳚(बृ.उ.४ / ३ / २३) इत्याद्या / एवं तर्हि द्वे दृष्टी चक्षुषो ऽनित्यादृष्टिर्नित्या चात्मनः / तथा च द्वे श्रुती श्रोत्रस्यानित्या नित्या चात्मस्वरूपस्य / तथा द्वे मती विज्ञाती बाह्याबाह्ये एवं ह्येव / तथा चेयं श्रुतिरुपपन्ना भवति᳚दृष्टेर्द्रष्टा श्रुतेः श्रोता᳚इत्याद्या /

लोको ऽपि प्रसिद्धं चक्षुषस्तिमिरागमापाययोर्नष्टा दृष्टिर्जाता दृष्टिरिति चक्षुर्दृष्टेरनित्यत्वम् तथा च श्रुतिमत्यादीनामात्मदृष्ट्यादीनां च नित्यत्वं प्रसिद्धमेव लोके / वदति हि उद्धृतचक्षुः स्वप्ने ऽद्यमया भ्राता दृष्ट इति / तथावगतबाधिर्यः स्वप्नेश्रुतो मन्त्रो ऽद्येत्यादि / यदि चक्षुःसंयोगजैवात्मनो नित्या दृष्टिस्तन्नाशो नश्येत् / तदोद्धृतचक्षुः स्वप्ने नीलपीतादि न पश्येत् / ᳚न हि द्रष्टुर्दृष्टेः᳚(बृ.उ.४ / ३ / २३) इत्याद्या च श्रुतिरनुपपन्ना स्यात् / ᳚तच्चक्षुः पुरुषो येन स्वप्ने पश्यति᳚इत्याद्या च श्रुतिः /

नित्या आत्मनो दृष्टिर्बाह्यानित्यदृष्टेर्ग्राहिका / बाह्यदृष्टेश्चोपजनापायाद्यानित्यधर्मवत्त्वात्तद्ग्राहिकाया आत्मदृष्टेस्तद्वदवभासत्वमनित्यत्वादि भ्रान्तिनिमित्तं लोकस्येति युक्तम् / यथा भ्रमणादिधर्मवदलातादिवस्तुविषयदृष्टिरपि भ्रमतीव तद्वत् / तथा च श्रुतिः᳚ध्यायतीव लेलायतीव᳚(बृ.उ.४ / ३ / ७) इति / तस्मादात्मदृष्टेर्नित्यत्वान्न यौगपद्यमयौगपद्यं वास्ति /

बाह्यानित्यदृष्ट्युपाधिवशात्तु लोकस्य तार्किकाणां चागमसंप्रदायवर्जितत्वाद् अनित्या आत्मनो दृष्टिरिति भ्रान्तिरुपपन्नैव / जीवेश्वरपरमात्मभेदकल्पना चैतन्निमित्तैव / तथा च अस्ति नास्तीत्याद्याश्च यावन्तो वाङ्मनसयोर्भेदा यत्रैकं भवन्ति, तद्विषयाया नित्याया दृष्टेर्निर्विशेषायाः अस्ति नास्ति, एकं नाना, गुणवदगुणम्, जानाति न जानाति, क्रियावदक्रियम् फलवदफलम्, सबीजं निर्बीजम्, सुखं दुःखम्, मध्यममध्यम्, शून्यमशून्यम्, परो ऽहमन्य इति वा सरववाक्प्रत्ययागोचरे स्वरूपे यो विकल्पयितुमिच्छति, स नूनं खमति चर्मवद्वेष्टयितुमिच्छति, सोपानमिव च पद्भ्यामारोढुम् जले खे च मीनानां वयसां च पदं दिदृक्षते / ᳚नेति नेति᳚(बृ.उ.३ / ९ / २३) ᳚यतो वाचो निवर्तन्ते᳚(तै.उ.२ / ४ / १) इत्यादिश्रुतिभ्यः / ᳚को अद्धा वेद᳚(ऋ.सं.१ / ३ / ६) इत्यादिमन्त्रवर्णात् / कथं तर्हि तस्य स म आत्मेति वेदनम् / ब्रूहि केन प्रकारेण तमहं स म आत्मेति विद्याम् /

अत्राख्यायिकामाचक्षते - कश्चित्किल मनुष्यो मुग्धः कैश्चिदुक्तः कस्मिंश्चिदपराधे सति धिक्त्वां नासि मनुष्य इति / स मुग्धतया आत्मनो मनुष्यत्वं प्रत्याययितुं कञ्चिदुपेत्याह ब्रवीतु भवान्को ऽहमस्मीति / स तस्य मुग्धतां ज्ञात्वाह / क्रमेण बोधयिष्यामीति / स्थावराद्यात्मभावमपोह्य न त्वममनुष्य इत्युक्त्वोपरराम / स तं मुग्धः प्रत्याह भवान्मां बोधयितुं प्रवृत्तस्तूष्णीं बभूव / किं न बोधयतीति? तादृगेव तद्भवितो वचनम् / नास्यमनुष्य इत्युक्ते ऽपि मनुष्यत्वमात्मनो न प्रतिपद्यते यः स कथं मनुष्यो ऽसीत्युक्तो ऽपि मनुष्यत्वमात्मनः प्रतिपद्येत तस्माद्यथाशास्त्रोपदेश एवात्मावबोधविधिर्नान्यः / न ह्यग्नेर्दाह्यं तृणाद्यन्येन केनचिद्द्ग्धुं शक्यम् / अत एव शास्त्रमात्मस्वरूपं बोधयितुं प्रवृत्तं सदमनुष्यत्वप्रतिषेधेनेव᳚नेति नेति᳚

(बृ.उ.३ / ९ / २३) इत्युक्त्वोपरराम / तथा᳚अनन्त रमबाह्यम्᳚(बृ.उ.२ / ५ / १९, ३ / ८ / ८) ᳚अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः᳚(बृ.उ.२ / ५ -१९) इत्यनुशासनम् / ᳚तत्त्वमसि᳚(छा.उ.३ / ८ / १६) ᳚यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत्᳚(बृ.उ.२ / ४ / १४, ४ / ५ / १५) इत्येवमाद्यपि च /

यावदयमेवं यथोक्तमिममात्मानं न वेत्ति तावदयं बाह्यानित्यदृष्टिलक्षणमुपाधिमात्मत्वेनोपेत्य अविद्यया उपाधिधर्मानात्मनो मन्यमानो ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु देवतिर्यङ्नरस्थानेषु पुनः पुनरावर्तमानो ऽविद्याकामकर्मवशात्संसरति / स एवं पुनरेवमेव नदीस्रोतोवज्जन्ममरणप्रबन्धाविच्छेदेन वर्तमानः काभिरवस्थाभिर्वर्तत इत्येतमर्थं दर्शयन्त्याह श्रुतिर्वैराग्यहेतोः -

=======================================================================

START २.१

पुरुषे ह वा अयम् आदितो गर्भो भवति यद् एतद् रेतः | तद् एतत् सर्वेभ्यो ऽङ्गेभ्यस् तेजः सम्भूतम् आत्मन्य् एवात्मानं बिभर्ति | तद् यदा स्त्रियां सिञ्चत्य् अथैनज् जनयति | तद् अस्य प्रथमं जन्म || Aइत्Uप्_२.१ ||

Aइत्Uप्Bह्_२.१

अयमेवाविद्याकामकर्माभिमानवान् यज्ञादिकर्म कृत्वास्माल्लोकाद् धूमादिक्रमेण अन्नभूतः पुरुषाग्नौ हुतः / तस्मिन्पुरुषे ह वा अयं संसारी रसादिक्रमेण आदितः प्रथमतो रेतोरूपेण गर्भो भवतीत्येतदाह यदेतत्पुरुषे रेतस्तेन रूपेणेति / तच्चैतद्रेतो ऽन्नमयस्य पिण्डस्य सर्वेभ्यो ऽङ्गेभ्यो ऽवयवेभ्यो रसादिलक्षणेभ्यस्तेजः साररूपं शरीरस्य संभूतं परिनिष्पन्नं तत्पुरुषस्यात्मभूतत्वादात्मा / तमात्मानं रेतोरूपेण गर्भीभूतमात्मन्येव स्वशरीर एवात्मानं बिभर्ति धारयति /

तद्रेतो यदा यस्मिन्काले भार्यर्तुमती तस्यां योषाग्नौ स्त्रिया सिञ्चत्युगच्छन्, अथ तदैनदेतद्रेत आत्मनो गर्भभूतं जनयति पिता / तदस्य पुरुषस्य स्थानान्निर्गमनं रेतःसेककाले रेतोरूरेणास्य संसारिणः प्रथमं जन्म प्रथमावस्थाभिव्यक्तिः / तदेतदुक्तं पुरस्तात्᳚असावात्मामुमात्मानम्᳚इत्यादिना

START २.२

तत् स्त्रिया आत्मभूयं गच्छति यथा स्वम् अङ्गं तथा | तस्माद् एनां न हिनस्ति | सास्यैतम् आत्मानम् अत्र गतं भावयति || Aइत्Uप्_२.२ ||

Aइत्Uप्Bह्_२.२

तद्रेतो यस्यां स्त्रियां सिक्तं सत्तस्या आत्मभूयमात्माव्यतिरेकतां यथा पितुरेवं गच्छति प्राप्नोति यथा स्वमङ्गं स्तनादि तथा तद्वदेव / तस्माद्धेतोरेनां मातरं स गर्भो न हिनस्ति पिटकादिवत् / यस्मात्स्तनादि स्वाङ्गवदात्मभूतं गतं तस्मान्न हिनस्ति न बाधत इत्यर्थः /

सा अन्तर्वत्न्येतमस्य भर्तुरात्मानमत्रात्मन उदरे गतं प्रविष्टं बुद्ध्वा भावयति वर्धयति परिपालयति गर्भविरुद्धाशनादिपरिहारमनुकूलाशनाद्युपयोगं च कुर्वती

START २.३

सा भावयित्री भावयितव्या भवति | तं स्त्री गर्भं बिभर्ति | सो ऽग्र एव कुमारं जन्मनो ऽग्रे ऽधि भावयति | स यत् कुमारं जन्मनो ऽग्रे ऽधि भावयत्य् आत्मानम् एव तद् भावयत्य् एषां लोकानां सन्तत्यै | एवं सन्तता हीमे लोकाः | तद् अस्य द्वितीयं जन्म || Aइत्Uप्_२.३ ||

Aइत्Uप्Bह्_२.३

सा भावयित्री वर्धयित्री भर्तुरात्मनो गर्भभूतस्य भावयितव्या वर्धयितव्या रक्षयितव्या च भर्ता भवति / न ह्युपकारप्रत्युपकारमन्तरेण लोके कस्यचित्केनचित्सम्बन्ध उपपद्यते / तं गर्भं स्त्री यथोक्तेन गर्भधारणविधानेन बिभर्ति धारयत्यग्रे प्राग्जन्मनः / स पिता अग्र एव पूर्वमेव जातमात्रं जन्मनो ऽध्यूर्ध्वं जन्मनो जातं कुमारं जातकर्मादिना पिता भावयति / स पिता यद्यस्मात्कुमारं जन्मनो ऽध्यूर्ध्वमग्रे जातमात्रमेव जातकर्मादिना यद्भावयति / तदात्मानमेव भावयति / पितुरात्मैव हि पुत्ररूपेण जायते / तथा ह्युक्तम्᳚पतिर्जायां प्रविशति᳚(हरि.३ / ७३ / ३१) इत्यादि /

तत्किमर्थमात्मानं पुत्ररूपेण जनयित्वा भावयतीत्युच्यते - एषां लोकानां सन्तत्या अविच्छेदायेत्यर्थः / विच्छिद्येरन्हीमे लोकाः पुत्रोत्पादनादि यदि न कुर्युः केचन / एवं पुत्रोत्पादनादिकर्माविच्छेदेनैव सन्तताः प्रबन्धरूपेण वर्तन्ते हि यस्मादिमे लोकास्तस्मात्तदविच्छेदाय तत्कर्तव्यं न मोक्षायेत्यर्थः / तदस्य संसारिणः कुमाररूपेण मातुरुदराद्यन्निर्गमनं तद्रेतोरूपापेक्षया द्वितीयं जन्म द्वितीयावस्थाभिव्यक्तिः

START २.४

सो ऽस्यायम् आत्मा पुण्येभ्यः कर्मेभ्यः प्रतिधीयते | अथास्यायम् इतर आत्मा कृतकृत्यो वयोगतः प्रैति | स इतः प्रयन्न् एव पुनर् जायते | तद् अस्य तृतीयं जन्म || Aइत्Uप्_२.४ ||

Aइत्Uप्Bह्_२.४

अस्य पितुः सो ऽयं पुत्रात्मा पुण्येभ्यः शास्त्रोक्तेभ्यः कर्मभ्यः कर्मनिष्पादनार्थं प्रतिधीयते पितुः स्थाने पित्रा यत्कर्तव्यं तत्करणाय प्रतिनिधीयत इत्यर्थः / तथा च संप्रत्तिविद्यायां वाजसनेयके पित्रानुशिष्टः -᳚अहं ब्रह्माहं यज्ञः᳚(बृ.उ.१ / ५ / १७) इत्यादि प्रतिपद्यत इति / अथानन्तरं पुत्रे निवेश्यात्मनो भारमस्य पुत्रस्येतरो ऽयं यः पित्रात्मा कृतकृत्यः कर्तव्यादृणत्रयाद्विमुक्तः कृतकर्तव्य इत्यर्थः, वयोगतो गतवया जीर्णः सन्प्रैति म्रियते / स इतो ऽस्मात्प्रयन्नेव शरीरं परित्यजन्नेव तृणजलूकावद् देहान्तरमुपाददानः कर्मचितं पुनर्जायते / तदस्य मृत्वा प्रतिपत्तव्यं यत्तत्तृतीयं जन्म /

ननु संसरतः पितुः सकाशाद्रेतोरूपेण प्रथमं जन्म / तस्येव कुमाररूपेण मातुर्द्वितीयं जन्मोक्तम् / तस्यैव तृतीये जन्मनि वक्तव्ये प्रेतस्य पितुर्यज्जन्म तत्तृतीयमिति कथमुच्यते?

नैष दोषः पितापुत्रयोरैकात्म्यस्य विवक्षितत्वात् / सो ऽपि पुत्रः स्वपुत्रे भारं निधायेतः प्रयन्नेव पुनर्जायते यथा पिता / तदन्यत्रोक्तमितरत्राप्युक्तमेव भवतीति मन्यते श्रुतिः पितापुत्रयोरेकात्मत्वात्

START २.५

एवं संसरन्नवस्थाभिव्यक्तित्रयेण जन्ममरणप्रबन्धारूढः सर्वो लोकः संसारमसुद्रे निपतितः कतञ्चिद्यदा श्रुत्युक्तमात्मानं विजानाति यस्यां कस्याञ्चिदवस्थायां तदैव मुक्तसर्वसंसारबन्धनः कृतकृत्यो भवतीति -

तद् उक्तम् ऋषिणा -- गर्भे नु सन्न् अन्व् एषाम् अवेदमहं देवानां जनिमानि विश्वा | शतं मा पुर आयसीर् अरक्षन्नध श्येनो जवसा निर् अदीयम् | इति | गर्भ एवैतच् छयानो वामदेव एवम् उवाच || Aइत्Uप्_२.५ ||

Aइत्Uप्Bह्_२.५

एतद्वस्तु तदृषिणा मन्त्रेणाप्युक्तमित्याह -

गर्भे नु मातुर्गर्भाशय एव सन् / न्विति वितर्के / अनेकजन्मान्तरभावनापरिपाकवशादेषां देवानां वागग्न्यादीनां जनिमानि जन्मानि विश्वा विश्वानि सर्वाण्यन्ववेदमहमहो अनुबुद्धवानस्मीत्यर्थः शतमनेका बह्व्यो मा मां पुर आयसीः आयस्यो लोहमय्य इवाभेद्यानि शरीराणीत्यभिप्रायः, अरक्षन्नरक्षितवत्यः संसारपाशनिर्गमनादधः /

अथ श्येन इव जालं भित्त्वा जवसा आत्मज्ञानकृतसामर्थ्येन निरदीयं निर्गतो ऽस्मि / अहो गर्भ एव शयानो वामदेव ऋषिरेवमुवाचैतत्

START २.६

स एवं विद्वान् अस्माच् छरीरभेदाद् ऊर्ध्वम् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वामृतः समभवत् समभवत् || Aइत्Uप्_२.६ ||

Aइत्Uप्Bह्_२.६

स वामदेव ऋषिर्यथोक्तमात्मानमेवं विद्वानस्माच्छरीरभेदाच्छरीरस्याविद्यापरिकल्पितस्य आयसवदनिर्वेद्यस्य जननमनणाद्यनेकानर्थशताविष्टशरीरप्रबन्धनस्य परमात्मज्ञानामृतोपयोगजनितवीर्यकृत्भेदाच्छरीरोत्पत्तिबीजाविद्यादिनिमित्तोपमर्दहेतोः शरीरविनाशादित्यर्थः / ऊर्ध्वः परमात्मभूतः सन्नधोभावात्संसारादुत्क्रम्य ज्ञानावद्योतितामलसर्वात्मभावमापन्नः सन्नमुष्मिन्यथोक्ते ऽजरे ऽमरे ऽमृते ऽभये सर्वज्ञे ऽपूर्वे ऽनपरे ऽनन्तरे ऽबाह्ये प्रज्ञानामृतैकरसे प्रदीपवन्निर्वाणमत्यगमत्स्वर्गे लोके स्वस्मिन्नात्मनि स्वे स्वरूपे ऽमृतः समभवत् / आत्मज्ञानेन पूर्वमाप्तकामतया जीवन्नेव सर्वान्कामानाप्त्वेत्यर्थः / द्विर्वचनं सफलस्य सोदाहणस्यात्मज्ञानस्य परिसमाप्तिप्रदर्शनार्थम्

इति प्रथमाध्याये प्रथमः खण्डः समाप्तः द्वितीयः अध्यायः समाप्तः

=======================================================================

START ३.१

बह्मविद्यासाधनकृतसर्वात्मभावफलावाप्तिं वामदेवाद्याचार्यपरम्परया श्रुत्यावद्योत्यमानां ब्रह्मवित्परिषद्यत्यन्तप्रसिद्धामुपलभमाना मुमुक्षवो ब्राह्मण अधुनातना ब्रह्मजिज्ञासवो ऽनित्यात्साध्यसाधनलक्षणात्संसारादाजीवभावाद् व्याविवृत्सवो विचारयन्तो ऽन्योन्यं पृच्छन्ति को ऽयमात्मेति? कथम् -

को ऽयम् | आत्मेति वयम् उपास्महे | कतरः स आत्मा | येन वा पश्यति येन वा शृणोति येन वा गन्धाञ् जिघ्रति येन वा वाचं व्याकरोति येन वा स्वादु चास्वादु च विजानाति || Aइत्Uप्_३.१ ||

Aइत्Uप्Bह्_३.१

यमात्मानमयमात्मेति साक्षाद्वयमुपास्महे कः स आत्मेति यं चात्मानमयमात्मेति साक्षादुपासीनो वामदेवो ऽमृतः समभवत्तमेव वयनमप्युपास्महे को नु खलु स आत्मेति /

एवं जिज्ञासापूर्वमन्योन्यं पृच्छतामतिक्रान्तविशेषविषयश्रुतिसंस्कारजनिता स्मृतिरजायत / ऽतं प्रपदाभ्यां प्रापद्यत ब्रह्मेमं पुरुषम्ऽ ऽस एतमेव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यतऽ एतमेव पुरुषम् / अत्र द्वे ब्रह्मणी इतरेतरप्रातिकूल्येन प्रतिपन्ने इति / ते चास्यपिण्डस्यात्मभूते / तयोरन्यतर आत्मोपास्यो भवितुमर्हति / यो ऽत्रोपास्यः कः आत्मेति विशेषनिर्धारणार्थं पुनरन्योन्यं पप्रच्छुर्विचारयन्तः /

पुनस्तेषां विचारयतां विशेषविचारणास्पदविषया मतिरभूत् / कथम्? द्वेवस्तुनि अस्मिन् पिण्ड उपलभ्येते / अनेकभेदभिन्नेन करणेन येनोपलभते / यश्चैक उपलभ्येते / करणान्तरोपलब्धविषयस्मृतिप्रतिसन्धानात् / तत्र न तावद्येनोपलभते स आत्मा भवितुमर्हति /

केन पुनरुपलभत इत्युच्यते येन वा चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति / येन वा श्रुणोति श्रोत्रभूतेन शब्दम्, येन वा घ्राणभूतेन गन्धानाजिघ्रति, येन वा वाक्करणभूतेन वाचं नामात्मिकां व्याकरोति गौरश्व इत्येवमाद्यां साध्वसाध्विति च, येन वा जिह्वाभूतेन स्वादु चास्वादु च विजानातीति

START ३.२

किं पुनस्तदेवैकमनेकधा भिन्नं करणम् इत्युच्यते -

यद् एतद् धृदयं मनश् चैतत् | सञ्ज्ञानम् आज्ञानं विज्ञानं प्रज्ञानं मेधा दृष्टिर् धृतिर् मतिर् मनीषा जूतिः स्मृतिः सङ्कल्पः क्रतुर् असुः कामो वश इति सर्वाण्य् एवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति || Aइत्Uप्_३.२ ||

Aइत्Uप्Bह्_३.२

यदुक्तं पुरस्तात्प्रजानां रेतो हृदयं हृदयस्य रेतो मनो मनसा सृष्टा आपश्च वरुणश्च हृदयान्मनो मनसश्चन्द्रमाः / तदेवैतद्धृदयं मनश्च एकमेव तदनेकधा / एतेनान्तःकरणेनैकेन चक्षुर्भूतेन रूपं पश्यति श्रोत्रभूतेन शृणोति घ्राणभूतेन जिघ्रति वाग्भूतेन वदति जिह्वाभूतेन रसयति स्वेनैव विकल्पनारूपेण मनसा विकल्पयति हृदयरूपेणाध्यवस्यति /

तस्मात्सर्वकरणविषयव्यापारकमेकमिदं करणं सर्वोपलब्ध्यर्थमुपलब्धुः /

तथा च कौषीतकीनां᳚प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति / प्रज्ञा चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति᳚(३ / ३) इत्यादि / वाजसनेयके च -᳚मनसा ह्येव पश्यति मनसा शृणोति हृदयेन हि रूपाणि जानाति᳚(बृ.उ.१ / ५ / ३) इत्यादि / तस्माद् हृदयमनोवाच्यस्य सर्वोपलब्धिकरत्वं प्रसिद्धम् / तदात्मकश्च प्राणो᳚यो वै प्राणः सा प्रज्ञा यो वै प्रज्ञा स प्राणः᳚(कौषी.३ / ३) इति हि ब्राह्मणम् /

करणसंहतिरूपश्च प्राण इत्यवोचाम प्राणसंवादादौ / तस्माद्यत्पद्भ्यां प्रापद्यत तद्ब्रह्म तदुपलब्धुरुपलब्धिकरणत्वेन गुणभूतत्वान्नैव तद्वस्तु ब्रह्मोपास्यात्मा भवितुमर्हति / पारिशेष्याद्यस्योपलब्धुरुपलब्ध्यर्थं एतस्य हृदयस्य मनोरूपस्य करणस्य वृत्तयो वक्ष्यमाणाः / स उपलब्धोपास्य आत्मानो ऽस्माकं भवितुमर्हतीति निश्चयं कृतवन्तः /

तदन्तःकरणोपाधिस्थस्योपलब्धुः प्रज्ञारूपस्य ब्रह्मण उपलब्ध्यर्था या अन्तःकरणवृत्तयो बाह्यान्तर्वर्तिविषयविषयास्ता इमा उच्यन्ते / संज्ञानं संज्ञप्तिश्चेतनभावः, आज्ञानमाज्ञप्तिरीश्वरभावः विज्ञानं कलादिपरिज्ञानम्, प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः प्रज्ञता, मेधाग्रन्थधारणसामर्थ्यम् दृष्टिरिन्द्रियद्वारा सर्वविषयोपलब्धिः, धृतिर्धारणमवसन्नानां शरीरेन्द्रियाणां ययोत्तम्भनं भवति - धृत्या शरीरमुद्वहन्तीति हि वदन्ति, मतिर्मननम्, मनीषा तत्र स्वातन्त्र्यम्. जूतिश्चेतसो रुजादिदुःखित्वभावः स्मृतिः स्मरणम्, संकल्पः शुक्लकृष्णादिभावेन संकल्पनं रूपादीनाम्, क्रतुरध्यवसायः असुः प्राणनादिजीवनक्रियानिमित्ता वृत्तिः, कामो ऽसंनिहितविषयाकाङ्क्षा तृष्णा, वशः स्त्रीव्यतिकराद्यभिलाषः, इत्येवमाद्या अन्तःकरणवृत्तयः प्रज्ञप्तिमात्रस्योपलब्धुरुपलब्ध्यर्थत्वाच्छुद्धप्रज्ञानरूपस्य ब्रह्मण उपाधिभूतास्तदुपाधिजनितगुणनामधेयानि भवन्ति संज्ञानादीनि / सर्वाण्येव एतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति न स्वतः साक्षात् / तथा चोक्तं᳚प्राणन्नेव प्राणो नाम भवति᳚(बृ.उ.१ / ४ / ७) इत्यादि

START ३.३

एष ब्रह्मा | एष इन्द्रः | एष प्रजापतिः | एते सर्वे देवाः | इमानि च पञ्च महाभूतानि पृथिवी वायुर् आकाश आपो ज्योतींषीत्य् एतानीमानि क्षुद्रमिश्राणीव बीजानीतराणि चेतराणि चाण्डजानि च जारुजानि च स्वेदजानि चोद्भिज्जानि चाश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो यत् किञ्चेदम् प्राणि जङ्गमं च पतत्रि च यच् च स्थावरम् | सर्वं तत् प्रज्ञानेत्रम् | प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम् | प्रज्ञानेत्रो लोकः | प्रज्ञा प्रतिष्ठा | प्रज्ञानं ब्रह्म || Aइत्Uप्_३.३ ||

Aइत्Uप्Bह्_३.३

स एष प्रज्ञानरूप आत्मा ब्रह्मापरं सर्वशरीरस्थः प्राणः प्रज्ञात्मा / अन्तःकरणोपाधिष्वनुप्रविष्टो जलभेदगतसूर्यप्रतिबिम्बवद्धिरण्यगर्भः प्राणः प्रज्ञात्मा एष एव इन्द्रो गुणाद्देवराजो वा एष प्रजापतिर्यः प्रथमजः शरीरी / यतो मुखादिनिर्भेदद्वारेणाग्न्यादयो लोकपाला जाताः स प्रजापतिरेष एव / ये ऽप्येते ऽग्न्यादयः सर्वे देवा एष एव /

इमानि च सर्वशरीरोपादानभूतानि पञ्च पृथिव्यादीनि महाभूतान्यन्नान्नादत्वलक्षणान्येतानि किञ्चेमानि च क्षुद्रमिश्राणि क्षुद्रैरल्पकैर्मिश्राणि इव शब्दो ऽनर्थकः सर्पादीनि बीजानि कारणानीतराणि चेतराणि च द्वैराश्येन निर्दिश्यमानानि /

कानि तानि! उच्यन्ते - अण्डजानि पक्ष्यादीनि, जारुजानि जरायुजानि मनुष्यादीनि, स्वेदजादीनि यूकादीनि, उद्भिजानि च वृक्षादीनि, अश्वा गावः पुरुषा हस्तिनो ऽन्यच्च यत्किञ्चेदं प्राणिजातम्, किं तत्? जङ्गमं यच्चलति पद्भ्यां गच्छति / यच्च पतत्रि आकाशेन पतनशीलम् /

यच्च स्थावरमचलम् / सर्वं तदेष एव / सर्वं तदशेषतः प्रज्ञानेत्रम् / प्रज्ञप्तिः प्रज्ञा तच्च ब्रह्मैव / नीयते ऽनेनेति नेत्रम् प्रज्ञा नेत्रं यस्य तदिदं प्रज्ञानेत्रम् / प्रज्ञाने ब्रह्मण्युत्पत्तिस्थितिलयकालेषु प्रतिष्ठितं प्रज्ञाश्रयमित्यर्थः / प्रज्ञानेत्रो लोकः पूर्ववत् / प्रज्ञाचक्षुर्वा सर्व एव लोकः प्रज्ञा प्रतिष्ठा सर्वस्य जगतः / तस्मात्प्रज्ञानं ब्रह्म /

तदेतत्प्रत्यस्तमितसर्वोपाधिविशेषं सन्निरञ्जनं निर्मलं निष्क्रियं शान्तमेकमद्वयं᳚नेति नेति᳚इति (बृ.उ.३ / ९ / २६) सर्वविशेषापोहसंवेद्यं सर्वशब्दप्रत्ययागोचरम् / तदप्यन्तविशुद्धप्रज्ञोपाधिसंबन्धेन सर्वज्ञमीश्वरं सर्वसाधारणाव्याकृतजगद्बीजप्रवर्तकं नियन्तृत्वादन्तर्यामिसंज्ञं भवति / तदेव व्याकृतजगत्बीजभूतबुद्ध्यात्माभिमानलक्षणहिरण्यगर्भसंज्ञं भवति / तदेवान्तरण्डोद्भूतप्रथमशरीरोपाधिमद्विराट्प्रजापतिसंज्ञं भवति / तद्भूताग्न्याद्युपाधिमद्देवतासंज्ञं भवति / तथा विशेषशरीरोपाधिष्वपि ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तेषु तत्तन्नामरूपलाभो ब्रह्मणः / तदेवैकं सर्वोपाधिभेदभिन्नं सर्वैः प्राणिभिस्तार्किकैश्च सर्वप्रकारेण ज्ञायते विकल्प्यते चानेकधा / ᳚एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् / इन्द्रमेके ऽपरे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम्᳚(मनु.१२ / १२३) इत्याद्या स्मृतिः

START ३.४

स एतेन प्रज्ञेनात्मनास्माल् लोकाद् उत्क्रम्यामुष्मिन् स्वर्गे लोके सर्वान् कामान् आप्त्वामृतः समभवत् समभवत् || Aइत्Uप्_३.४ ||

Aइत्Uप्Bह्_३.४

स वामदेवो ऽन्यो वैवं यथोक्तं ब्रह्म वेद प्रज्ञेनात्मना येनैव प्रज्ञेनात्मना पूर्वे विद्वांसो ऽमृता अभूवंस्तथायमपि विद्वानेतेनैव प्रज्ञेनात्मनास्माल्लोकादुत्क्रम्य इत्यादि व्याख्यातम् / अस्माल्लोकादुत्क्रम्यामुष्मिन्स्वर्गे लोके सर्वान्कामानाप्त्वा अमृतः समभवत्समभवदित्योमिति

इति तृतीये ऽध्याये प्रथमः खण्डः समाप्तः /

उपनिषद् समाप्तः /

ॐ तत्सत्