प्. १) ॐ नमः स्वस्पन्दात्मसंविन्मूर्तये शंभवे | अथ स्पन्दकारिकाः श्रीरामकण्ठाचार्यविरचितविवृत्युपेताः | प्रथमो निष्यन्दः | दशादिक्कालाद्यैरकलितचिदालोकवपुषः सदा तादृक्स्वात्मानुभवितृतया विस्फुरति यः | निजो धर्मः शम्भोरनुपमचमत्कारसरसः परं शाक्तं तत्त्वं जगति जयति स्पन्द इति तत् [दिगादिवृत्तयः शक्तावनुद्भिन्नप्रसरत्या तन्मया एव स्वालक्षण्येन भातुमप्रभविष्णवः शक्तिरपि शक्तिमदौन्मुख्येन तन्मात्रावशेषा केवलमनुभवितृरूपविस्फुरणमाश्लिष्टा | अत एव दिगादिकलनया अकलितं चिन्मात्रं वपुः इति प्रथमपादेन शक्तिमान् परामृष्टः | शेषेण स्पन्दशब्दस्य सार्थकतां प्रकटयितुं शक्तिमदभिव्यञ्जिका तत्समवायिनी ब्रह्माह्रादादिपर्याया शाक्तविजृम्भणा परामृश्यते | जयति-पदाभिधेयं सर्वौत्कर्ष्यशालित्वं शाक्ततत्त्वस्य अवगम्यते | ततश्च तत्समावेशरसपरिभोगविगाहनवतां भक्तिभाजां भुक्तिमुक्तिसंपत्तिपात्रता विश्वाभिलषणीयता च ध्वन्यते |] || १ || प्. २) तज्ज्ञैरदर्शितदिशः स्वयमाविशन्तः केचिन्निसर्गगहनं विषमं भ्रमन्तु | तेनैव यत्पुनरमी हतवर्त्मनान्यान् आकारयन्ति गमनाय महान्भ्रमोऽयम् [विज्ञजनोपदिष्टसत्संप्रदायमन्तरेण निसर्गगम्भीरं शैवागमाब्धिमवगाहमानानां वामाख्यशक्तिसंवृतसंविदां स्वोपज्ञतया संभावनावतां वस्तुतो विना पारतीरलाभं मध्ये निमग्नप्रायतैव | तदीयदुष्पथे तु भ्रमिमनुभवतां तदनुगानां या पारदर्शनाय तच्चोदना हन्त तत् चक्षुरुन्मेषमन्धकूपनिपतनम् | अतः तादृशजनान् पारं लङ्घयितुमयं मदीयो यत्रः इति |] || २ || नानावादानिलौघाननवसरकृतान्योन्यसंघट्टघोरोद्घातानापादयद्भिः श्रवणविदलनोद्दामशब्दप्रबन्धान् | शास्त्राब्धिः क्षोभ्यते यैर्विवरणरभसादुद्यदावर्तभीमभ्रान्तिभ्रष्टागमार्थप्लवविधुरमति -स्तारितोऽर्थी जनस्तैः || ३ ||

कश्चिद्भिन्नरुचिर्विदन्नपि परं तत्त्वं विपर्यस्यति द्वेषध्वान्तविरुद्धबुद्धिरितरो जात्यैव चान्यो जडः | इत्थं दुर्लभ एव सर्वहृदयग्राही गिरां संग्रहः किंत्वेतेऽद्य विवेकिनः कतिपये सन्त्यत्र पात्रं सताम् || ४ || प्. ३) केनापि ग्रथितां प्रसारणधिया कैश्चिद्द्विसूत्रीकृतामेकीकृत्य यथागमं विरचितां स्पन्दार्थसूत्रावलीम् | ईशानुग्रहशक्तिवज्रशिखया विद्धेषु विद्वन्मनोमाणिक्येषु निवेशयाम्यहमिमां कर्तुं कृतार्थां द्वयीम् [प्रथमं श्रीवसुगुप्तपादैः सूत्रावलिः द्.ब्धा | तदनु भट्टश्रीकल्लटादिभिः सिद्धैः संवृतार्थविवृत्या प्रगुणीकृता | अधुना तु सूत्रसंदर्भण- spandārthasūtrāvalī ekīkṛtya saṃyojya vṛttisaṃvāditārthavivaraṇaṃ kroḍīkṛtya ca āgamāmnātaparamārthanirṇītyā viśiṣṭaracanayā upetā parāśaktipātākhyacubhyakamaṇiśikhayā anuviddhāsu sahṛdayānāṃ vimalamanoratnajātiṣu nigumpayate | yatparimalasaubhāgyādicacanayā sudhāmayasvāmiprāsādamadhyāruhya niratiśayasukhānubhūtiranargalavikacitavṛttyā surasyate iti |] || 5 || yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau | taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ || 1 || taṃ śaṃkaraṃ - śreyasaḥ kartāraṃ stumaḥ - praśaṃsāmaḥ | taṃ kaṃ yasya unmeṣa-nimeṣābhyāṃ - śaktiprasarapralayābhyāṃ jagato - viśvasya pralayodayau - vināśaprādurbhāvau | atra yathāsaṃkhyaṃ na vivakṣitamiti vakṣyāmaḥ | taṃ kīdṛśaṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ p. 4)

शक्तीनां वक्ष्यमाणस्वरूपाणां चक्रं - समूहः स एव विभव- vastusaṃgatistu kathaṃ (?) - iti vicāryam | śaṃkarastāvat nityam avyabhicaradekasvabhāva eka eva padārthaḥ paramārthasan - iti prakaraṇasya asya tātparyaṃ tathānirvāhāt tasya parasparaviruddhau anityau nimeṣonmeṣātmakau avasthāviśeṣau saṃbandhitvena kathaṃ pratipāditau (?) kartṛprathayā hi anayā evaṃ pratipādyate - śaṃkara unmiṣati nimiṣati iti | evaṃ ca anityāvasthāyogitvaṃ nitye bhagavati anupapannam tat kathamuktaṃ yasyonmeṣanimeṣābhyām iti (?) atrocyate - unmeṣa-nimeṣaśabdābhyāṃ tadupacaritavṛttibhyām icchāmātramekaṃ śaṃkarasaṃbandhi pratipādyate sa ca tasya nityo dharmaḥ svabhāvabhūtaḥ tasya unmeṣa-nimeṣaśabdavācyatvaṃ dvitvaṃ ca p. 5) upacārāt yato jagata eva parameśvaramāyāśaktyudbhāvitakāryarūpatvāt anityasya pralayodayasaṃbhave sati nimeṣonmeṣau vastutaḥ saṃbhavataḥ | tau ca īśvarecchāmātranimittakau iti udayātmakonmeṣahetutvāt īśvarecchaiva unmeṣaśabdena pralayātmakanimeṣahetutvāt nimeṣaśabdena ca upacaryate | yathā āyuṣkāraṇatvāt āyuḥśabdena ghṛtam | sā ca avyatiriktā śaṃkarasya śaktiḥ tadavagama eva ca ātmaiśvaryapratyabhijñālakṣaṇasiddherhetuḥ | sā ca didṛkṣyeva sarvārthān (3 ni. 11 kā.) ityatra vakṣyamāṇanyāyena sāṃsārikapuruṣaprasiddhecchāsādṛśyāt tadavagamopāyatayā icchāśabdena vyapadiśyate | yathā hi puruṣasya icchāvasthāyām iṣyamāṇaḥ padārthaḥ svarūpāvyatirekeṇaiva avatiṣṭhate tathā bhagavataḥ śaktau anantāvabhāsaviśeṣacitraṃ jagat manāgapi anupajātaviśeṣāt svarūpāt avyatirekeṇaiva avatiṣṭahte | seyaṃ paramārthasatī śivadaśā yā evaṃ tadvidvadbhiḥ stūyate p. 6) sadā sṛṣṭivinodāya sadā sthitisukhāsine | sadā tribhuvanāhāratṛptāya svāmine namaḥ || iti | tathā īśvarapratyabhijñāyām yā caiṣā pratibhā tattatpadārthakramarūpitā | akramānantacidrūpaḥ pramātā sa maheśvaraḥ ||

इति | इत्थम् एकस्या एव पारमेश्वर्याः शक्तेः इच्छा-ज्ञान-क्रियाव्यपदेशः इदन्तोन्मिषन्मायाशक्तिजनित एव यतः शिवदशामेकां मुक्त्वा मायाशक्तिः सर्वत्र कृतपदा यद्वशात् एकस्मिन् शिवतत्त्वे परमार्थसति सदाशिवादि- ni0 14 kā0) ityādiślokavyākhyānāvasare pratipādayiṣyate | sā evaṃlakṣaṇā pārameśvarī śaktiḥ svalīlollāsitasya jagato'vasthādvayahetutvāt dvitvenāpi ca upacaritā | tena idamatra prathamaślokapūrvārdhe tātparyam - yasya icchāmātreṇa jagataḥ pralayodayau taṃ stumaḥ | tacca yathāsaṃkhyam atra mukhyayā p. 7) vṛttyā nāpekṣaṇīyam unmeṣeṇa udayo nimeṣeṇa pralayaḥ - iti tu arthasaṃkhyā samavaiti | etacca icchāmātram unmeṣanimeṣau - ityetāvattātparyaṃ pratipādayituṃ svayaṃ vṛttikṛtā bhaṭṭakallaṭena vyākhyātam saṃkalpamātreṇa iti | ye tu yathāsaṃkhyasamarthanānurodhāt yasya unmeṣe kriyāśaktipratisaṃhārāt svarūpavikāse jagataḥ pralayo vināśaḥ nimeṣe prasṛtakriyāśaktitvāt svarūpasaṃkocarūpe jagataḥ udaya udbhavaḥ iti vyācakṣāṇāḥ śaṃkarasyaiva pāramārthikau unmeṣanimeṣau dharmatvena pratipādayanti te ca kālpanikameva arthaṃ paramārthatvena pratipadyamānāḥ tathā darśanasya asya antaraṃ nanu praviṣṭāḥ (?) - iti namastebhyaḥ | nanu nityāvyabhicaradekasvabhāvasya bhagavataḥ śaktirapi tādṛgeva pratipāditā tayorabhedābhyupagamāt | tat kathaṃ vyākhyātaṃ śaktīnāṃ cakramiti (?) atra brūmaḥ | nanu idameva tat niratiśayam p. 8) aiśvaryam īśvarasya iha vivakṣitaṃ yat sarvatra aham - iti svarūpaparāmarśamātrāvyabhicāre'pi niravadhivijṛmbhamāṇavicitrāvabhāsakhacitaṃ trailokyālekhyam idam ullikhatiḥ ittham ullikhyamānamapi etat paramārthataḥ parāmṛśyamānaṃ tatsvabhāvāt manāgapi ca yat na bhidyate | yathoktam parameśvaratā jayatyapūrvā tava sarveśa yadīśitavyaśūnyā | aparāpi tathaiva te yayedaṃ jagadābhāti yathā tathā na bhāti || iti | anyatrāpi

लिखते जगत्त्रितयचित्रमद्भुतप्रतिभापरिस्फुरितशंसि ते नमः | सुसितैकसूक्ष्मनिजशक्तिवर्तिकारचितावभासशतशोभि शंभवे || इति | एतच्च एवंविधं शांकरमैश्वर्यं तदनुग्रहग्रस्तसमस्तमायातमस्त्वप्रकाशितपरमार्थानां स्वसंवेद्यमेव सुप्रबुद्धानां महात्मनाम् | ईश्वरशक्तिपातप्रबोधितानां तु सम्यक् उपनतसद्गुरूपदेशक्रमेण प्. ९) अभ्यस्यतां प्रत्यासन्नस्वानुभवम् | अप्रबुद्धाः पुनः अनुपदेश्या एव इति | एतदेव इह पुरस्तात् प्रतिपादयिष्यमाणम् | तत् एवंविधे स्थिते शंकरस्य पारमैश्वर्ये या इमाः परमाद्भुतमायाशक्तिवशात् चिदचिद्भेदेन द्विविधा अपि अवान्तरभेदात् अपर्यन्ता भावव्यक्तयः सा परमेश्वरस्य स्वरूपात् अभिन्ना शक्तिरेकैव तात्त्विकी इदमिति परामर्शभेदमात्रजन्मना तु नानानामरूपविभक्तभावभेदेन अवभासमाना सती बहुत्वेन व्यपदिष्टा शक्तीनां चक्रम् - इति | शक्तिशब्देन च भावव्यक्तीनां व्यपदेशे परमेश्वरात् शक्तिमतो भेदाभावप्रतिपादनमेव प्रयोजयम् | एता एव विभवः ऐश्वर्यमईश्वरस्य ताभिरेव तस्य इत्थं विभवनशीलत्वात् | यथोक्तं पारमेश्वरे सक्तिश्च शक्तिमांश्चैव पदार्थद्वयमुच्यते | शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं शक्तिमांश्च महेश्वरः || प्. १०) इति | एवं च स्वशक्तिभूतस्य अस्य विभवस्य असौ प्रभवः - उत्पत्तिकारणं न तु स्वरूपव्यतिरिक्तस्य अन्यतः कुतश्चित् लब्धात्मनः अतश्च यस्य इत्यादिना प्रथमश्लोकपूर्वार्धेन शंकरस्य जगत्कारणत्वे प्रतिपादितेऽपि शक्तिचक्रात्मकस्वैश्वर्यभूतजगत्प्रभवत्वलक्षणविशेषप्रत्यायनपरम् क्दम् तम् इत्यादिना श्लोकापरार्धेन विशेषणं न पुनरुक्तम् | एतदेव वृत्तिकृता व्याख्यातम् विज्ञानदेहात्मकस्य शक्तिचक्रैश्वर्यस्य उत्पत्तिहेतुत्वम् * * * * * * * * (?) |

इत्यादिना | विज्ञानदेहो - विशुद्धसंविन्मात्रमूर्तिः महेश्वरः स आत्मा - स्वभावो यस्य शक्तिचक्रात्मन ऐश्वर्यस्य - इति हि तस्य अर्थोऽभिमतः | किं च यस्य एवंविधधर्माव्यभिचारः स परमेश्वरो व्याख्यास्यमानार्थेन शंकरशब्देन इह प्रतिपादितः | प्. ११) स च आत्मैव नान्यः - इति यत्तच्छब्दोपलक्षितवाक्योपनिबन्धः सूचयति यतः श्लोकपञ्चाशत्प्रपञ्चितप्रकरणार्थपर्यालोचनया तस्यैव प्रोक्तविशेषणाव्यभिचारः पर्यवस्यति | एतदेव वृत्तिकृता दर्शितम् अनेन स्वस्वभावस्यैव शिवात्मकस्य इति व्याचक्षणेन स्वस्य - आत्मनः स्व - आत्मीयो भावः - स्वरूपं स्वस्वभावः - इति हि तस्य विग्रहोऽभिप्रेतः | तत् अस्य आद्यश्लोकस्य अयं तात्पर्यार्थः प्रकरणनिर्वाह्यवस्तुप्रतिज्ञाबन्धरूपः यत् - परमेश्वरः इच्छामात्रेण जगतः प्रलयोदयौ विदधाति लब्धस्थितिकमपि जगत् तच्छक्तिविभूतिरेकैव मायावशात् तु नानात्वेन अवभासते - इति | इदमेव अर्थद्वयम् अत्र प्रकरणे विस्तार्यते उपपत्त्युपलब्धिप्रदर्शनक्रमेण | तथा च - प्रथमत एव मायावशात् स्वरूपप्रत्यवमर्शस्य अनुल्लासात् वेद्यात् देहादेरव्यतिरेकेण प्रतिभासमानस्यैव प्. १२) आत्मनो व्यतिरेकः प्रदर्श्यते | ततो वेद्यस्यैव जगतो वेदकात् तस्मात् उपलब्धतात्त्विकस्वभावात् शक्तिभावेन अव्यतिरिक्तत्वम् - इति अस्मिन्नेव अर्थद्वये उपपत्त्युपलब्धी - इति चतुर्निष्यन्दः स्पन्दसिद्धान्तोऽनेन श्लोकेन आसूत्रितः | सिद्धान्तता च अस्य सिद्धस्यैव - न साध्यस्य - ईश्वरतत्त्वस्य अन्तो - निष्ठा निश्चयः इति कृत्वा यदि वा नानासिद्धान्तोदितस्य ज्ञान-क्रिया- ityasyaiva siddhāntatā | kiṃ ca prārabdhaprakaraṇāvighnaparisamāptiprayojanenāpi anena ādiślokena saṃbandhādayo'pi sūcyante - ityādiśanti guravaḥ | tacca sarvaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ ityata eva vākyāt labhyate | yataḥ upāyalakṣaṇaṃ śreyaḥśāstrarūpaṃ mukhyatayā upeyalakṣaṇaṃ ca ātmaiśvaryapratyabhijñārūpaṃ tadubhayamapi p. 13)

शम् इत्यनेन पदेन उक्तम् | तस्य कर्ता शंकरः इत्यन्वर्था इयं संज्ञा परमेश्वरस्य | अत एतच्छास्त्रात्मकश्रेयसः साक्षात् कर्ता परमेश्वर एव | तत्संप्रदायमिमं निबध्नद्भिः कर्तृव्यपदेशोऽधिगतः | एवम् ईश्वरशास्त्रयोः कर्तृकार्यलक्षणः संबन्धः | अभिधेयमिह शंकरस्वरूपमिति स्तुमः इति पदात् प्रतीयते | उपादेयवस्तुस्वरूपप्रतिपादनमेव स्तुत्यर्थः - इति हि निश्चितं विपश्चिद्भिः | अतः शास्त्राभिधेययोः प्रतिपाद्य-प्रतिपादकभावलक्षणः संबन्धः | प्रयोजनं च आत्मैश्वर्यप्रत्यभिज्ञात्मकं शंकरपदादेव अवसीयते | परस्यापि हि श्रेयसः कर्तृत्वेन ईश्वर एव व्याख्यातः - इति अभिधेय-प्रयोजनयोः उपायोपेयभावलक्षणः | संबन्धः | इति व्याख्याताः संबन्धादयस्त्रयः |अभिधानमस्य शास्त्रस्य स्पन्द इति | यतः स्पन्दतत्त्वविविक्तये | (१ नि० २१ का० २ पा०) इत्यादौ इहैव व्यवहारः | स्पन्द-शब्दश्च अयं स्वस्वभावपरामर्शमात्रस्य प्. १४) नित्यस्य शून्यताव्यतिरेचनकारणभूतस्य तावन्मात्रसंरम्भात्मनः शक्त्यपराभिधानस्य पारमेश्वरस्य धर्मस्य किंचिच्चलनात् स्पन्द इति अर्थानुगमात् वाचकत्व्न व्यपदिष्टः | तत्प्रतिपादनहेतुत्वात् शास्त्रमपि इदं स्पन्दशब्देन अभिधीयते | विषयश्च [अग्र विषयशब्देन उपदेशविषयः अधिकारी निर्दिश्यते शास्त्रान्तरेषु विषयशब्देनाभिधेयं विवक्षितम् इह तु अभिधेयं व्याख्यातपूर्वम् |] अस्य विशुद्धश्रद्धाभक्तिप्रकर्षपिशुनितपरमेश्वरपरशक्तिपातप्रोन्मील्यमान- samyagupanatadīkṣādisaṃskāro guruvacanacodanāmātrāvaśeṣasvātmaiśvaryopalabdhiḥ tādṛśasyaiva iha upadeśyatvena purastāt parigṛhītatvāt | iti abhidhāna-viṣayāvapi avagantavyau | vyākhyātaśca ayamādiślokaḥ samastaprakaraṇārthopakṣepagarbhaḥ || 1 || nannu sura-nara-tiryagādibhedena pravibhaktatanu-karaṇa- प्. १५)

प्राणभृत्प्रपञ्चस्य सुख-दुःख-क्षुत्तृष्णा- parasparadūrabhinno yaḥ svabhāvaḥ sa kathaṃ samanantarapratipāditādbhutaiśvaryaśaṃkarābhedena pratijñātaḥ yena evaṃ vyākhyātam (?) yasya evaṃpratipāditaviśeṣaṇāvyabhicāraḥ sa kathaṃ śaṃkaro mamaiva ātmā (?) - iti ata āha yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam | tasyānāvṛtarūpatvānna nirodhosti kutracit || 2 || tasya - asya vakṣyamāṇasya tattvasya na kvacit - kasmiṃścit deśe kāle ākāre avasthāviśeṣe vā nirodhaḥ - avacchedaḥ idanteyattāvyapadeśahetuḥ vedyavastudharmaḥ asti - vidyate kuto hetoḥ (?) anāvṛtarūpatvāt - jātyādyabhimānarūpeṇa p. 16) malena anāvṛtam anācchādita. rūpaṃ yasya tat tathā tasya bhāvaḥ tattvaṃ tasmāt | tasya anāvṛtatvopapattipratipādanāya viśeṣaṇamāha yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmācca nirgatam - iti | idam iti vedyatayāvasthitaṃ sarvam iti yatra yatra darśane yathā yathā parikalpitaṃ tat aśeṣaṃ kāryaṃ kartradhīnasadbhāvaṃ yatra - yasmin vedakatvena kartṛtvena ca avasthite ādheyasamastapadārthasārthasāmānyādhārabhūte ekasmin sthita. - tena tena pṛthivyādinā ghaṭapaṭa-gavādinā vā rūpeṇa labdhapratiṣṭhaṃ yadantargatasya sarvasya vastunaḥ prakāśamānatvāt svarūpasattāsādanamityarthaḥ | nanu sūryādiprakāśāntargataṃ ghaṭapaṭādidravyaṃ tena tena rūpeṇa prakāśamānatvāt sattām āsādayati tathaiva sarvamidaṃ kāryaṃ yatra sthitam ityuktam uta anyena prakāreṇa (?) ityāha - yasmācca nirgatam iti - pradhānādikāraṇāntaraparihāreṇa yasmāt p. 17)

एककर्तृभूतात् एकस्मात् कारणात् निर्गतम् उद्भूतम् | तत् अयमत्रार्थः - यः पदार्थः सर्वस्य इदन्तापन्नतया प्रमेयभूतस्य शास्त्रेषु नानाविभागेन संगृहीतस्य तत्त्वव्रातस्य एकः प्रकाशकत्वेन स्थितिहेतुत्वात् आधारभूतः कर्तृत्वात् च प्रभवः कारणं स्वयं च वेद्यत्वसंस्पर्शासहिष्णुत्वात् मायीयप्रमात्रन्तराविषयभूतोऽनवच्छिन्नमहिमा निर्मलचिन्मात्रैकरूपः स इह स्वस्वभावशब्देनाभिमतः न तु जात्याद्यवच्छिन्नाभिमानसंकोचितात्मनो मायाशक्त्यपह्नुतस्वैश्वर्यसंविदः कार्यवर्गान्तःपातिनः प्राणिप्रबन्धस्य स्वरूपं स्वस्वभावः | इति युक्तम् उक्तम् आत्मैव शंकर इति | तत् एतत् वृत्तिकृता कथं पुनः स्वस्वभावस्यैव संसारिणः शिवत्वेन व्यपदेशः इति आक्षिप्य यत्र स्थितम् इदं जगत् यस्मात् च उत्पन्नम् प्. १८) इति विवृण्वता प्रतिसमाहितम् | तस्य संसार्यवस्थायाम् इति | वृत्तिरेवं बोद्धव्या - संसारिणां तन्मायावभासितजात्याद्यभिमाना मायीयावस्था तस्यामपि तस्य स्वस्वभावस्य तत्त्वतो निरोधो नास्ति इति || २ || ननु योऽयं स्वभावाख्य एवंप्रतिपादितः पदार्थः स किं केवलात् आगमाज्ञामात्रात् ओम् इति अभ्युपगन्तव्यः उत प्रगुणाभ्याम् उपपत्त्युपलब्धिभ्यां व्युत्पाद्याभ्यां प्रतिपत्तिगोचरतां नेतुं शक्यः (?) - इति संशयच्छेदाय श्लोकान्तरेण उपपत्तिं यां प्रतिपादयिष्यति तदवतारणार्थम् इदं तावत् उच्यते - सकलप्रकरणप्रतिपाद्यार्थतत्त्वलब्धप्रतिष्ठया परया प्रज्ञया स्वस्वभावस्य परामर्शावसरे रविकिरणस्पृष्टनीहारनिकरनिःसारनश्यत्स्वरूपया संप्रति तु द्वैतमहामोहतिमिरात्मना विजृम्भमाणया मायाशक्त्या प्. १९)

आविष्टानां सर्वप्रमातॄणां पारमार्थिकात् वेदकात् स्वभावात् प्रच्युत्येव वेद्य एव देहादौ वेदकभावेन अहमिति प्रत्ययः परमदुर्भेदस्य भेदग्रन्थेर्मूलम् | ततस्तेभ्यो देहादिभ्यः तस्य अहंप्रत्ययात्मनः स्वस्वभावस्य व्यतिरेचनाय समनन्तरप्रतिज्ञातस्य सर्वथा निरोधाभावस्य उपलब्धये स्वानुभवप्रमाणाम् उपपत्तिं प्रस्तावयन् आह जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति | निवर्तते निजान्नैव स्वभावादुपलब्धृतः || ३ || अतः तस्य स्वभावस्य न क्वचित् निरोधः अस्ति यतः असौ निजात् आत्मीयात् अनुपाधेः स्वभावात् स्वरूपात् न निवर्तते नान्यथा भवति न च्यवते इति संबन्धः | कीदृशात् स्वभावात् (?) उपलब्धृतः उपलम्भकात् ज्ञातुः अनुभवितुः इत्यर्थः | कदा च न निवर्तते (?) जाग्रदादिविभेदे प्रसर्पति अपि जाग्रदादिना प्. २०) यो विभेदो व्यतिरेकः अवस्थानाम् अन्योन्यवैलक्षण्यं तस्मिन् प्रसर्पति विजृम्भमाणे आदिग्रहणात् स्वप्न-सुषुप्तावस्थे गृह्येते स्मृत्याद्यवस्थाः स्वप्नेनैव संगृहीताः तुल्यरूपत्वात् मदमूर्छाद्यवस्थाश सुषुप्तेन | तत्र जाग्रत् इति जागरावस्थैव शास्त्रेषु प्रसिद्धा यस्यां श्रोत्रादिभिः इन्द्रियैः शब्दादीन् इन्द्रियार्थान् गृह्णन् प्रसृतशक्तिः पुरुषः परिस्पन्दते | स्वप्नः स्वापावस्था यस्यां स्वव्यापारपरिश्रान्तः श्रोत्रादिविहारविरतावपि मनसैव असौ विषयान् परिगृह्णाति | सुषुप्तं गाढनिद्रारूपा सुखस्वापावस्था मनोव्यापारस्यापि व्युपरमे सति यत्र व्यतिरिक्तवेद्यसंवेदनं तात्कालिकं नास्ति | स्मृत्यवस्था अनुभूतविषयासंप्रमोषात्मिका स्वप्नसदृशी मनसैव विषयग्रहणसाम्यात् | मदः पानातिशयजः चित्तेन्द्रियवृत्तिप्रमोषरूपो विकारः | मूर्छा विषादविषादिभोजनादिजनितमोहात्मा | एवमादिवेद्यग्रहणाभावसाम्यात् सुषुप्ततुल्या प्. २१)

अन्या अपि याः काश्चनापि अवस्थाः संभवन्ति ता एतासु एव अनर्भवन्ति | एतन्निमित्तके विभेदे प्रवर्तमानेऽपि निजात् उपलब्धुः स्वभावात् असौ न निवर्तते | यदि अवस्थात्मक एव अयम् उपलब्धा स्यात् तत् अवस्थावत् सोऽपि विभिद्येत | यावता तासां विभेदे प्रसर्पति अयं स्वभावात् अवस्थाव्यतिरिक्तात् न निवर्तते | इति अपिशब्दस्य अर्थः | कथम् एतत् प्रतिपद्यामहे - यत् अवस्थातापि सन् अवस्थासु भिन्नरूपासु प्रसरन्तीष्वपि स एकस्मात् स्वभावात् न निवर्तते इति (?) अत्र हेतुगर्भं विशेषणम् आह - कीदृशि तस्मिन् प्रसर्पति (?) तदभिन्ने अभिन्न एकरूपो निर्विशेषोपलब्धृत्वमात्रेण लक्षणेन युक्तः स्वस्वभावो व्यापकत्वेन स्वयम् अनुभूयमानो यत्र स तथा तस्मिन् | अवस्थाभेदेऽपि उपलब्धृलक्षणस्य अवस्थातुः अभेदः - प्. २२) इति सर्वस्य अत्र स्वानुभवः प्रमाणम् | तथाहि - योऽहम् अस्वाप्सं स जागर्मि इति एकानुसंधातृसूत्रनिबद्धत्वेन स्वयम् अनुभूयमाना जागरादयोऽवस्थाः प्रसर्पन्ति | एताभ्यश्च अन्यदवस्थान्तरम् आनन्त्येऽपि संसारिणां जन्तूनां न संभवति | अतो यथा एकस्मिन् देहे अवस्थाव्यतिरिक्तरूप उपलब्धा व्यापक एकः तथा सर्वदेहेष्वपि स एव एको व्यापकः सिद्धः देहभेदेऽपि तस्य उपलब्धृमात्रव्यतिरिक्तलक्षणान्तराभावात् | प्रतिपाणि पृथक्त्वेन अहमिति तु प्रत्ययो मायीयो न तत्त्विकः | तद्व्युदासार्थमेव प्रकरणारम्भः | सोऽपि च उपलब्धृत्वमात्रम् एकं स्वलक्षणं न व्यभिचरत्येव | इति स्वस्वभाव एव शंकर - इति सम्यक् उपपादितं स्वानुभवानपह्नविनः प्रबुद्धान् प्रति | एताभिरेव अवस्थाभिः योगशास्त्रप्रसिद्धास्वपि जागराद्यवस्थासु तस्य अभेदः प्रतिपादितो वेदितव्यः | प्. २३)

तास्वपि तस्य उपलब्धृत्वेन व्यापकतया अवस्थानात् | ताश्च संक्षेपतो लक्ष्यन्ते | तत्र ध्येये अर्थे चेतसा झगिति प्रवृत्तिमात्रं जागरावस्था धारणा इति क्वचित्प्रसिद्धा | तत्रैव विसदृशप्रत्ययपरिहारेण समानप्रत्ययप्रवाहैकतानतानुसंधानं स्वप्नावस्था ध्यानम् इति याम् आहुः | क्रमेण ऐकाग्र्यातिशयात् प्रत्ययान्तरासंकीर्णसूक्ष्मध्येयाभासमात्रविशेषता चित्तस्य सवेद्यसुषुप्तावस्था यां वितर्कविचारानन्दास्मितानुरूपानुगमलक्षणस्य संप्रज्ञातस्य समाधेः आनन्दास्मितामात्रानुगतम् अवस्थाविशेषम् आचक्षते | यस्तु विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः (पा० १ सू० १७ पातञ्जले) इति कृतलक्षणः असंप्रज्ञातः समाधिः तत् अपवेद्यसुषुप्तम् | सर्वासु एतासु च अनुभवितृरूपस्य व्यापकस्य एकस्य स्वभावस्य सत्ता स्थितैव | प्. २४) यतः सालम्बने तावत् समाधौ व्यतिरिक्तवेद्यसद्भावात् लौकिकावस्थावत् वेदकस्य उपलब्धुः सत्त्वं स्फुटम् एव | यत्र तु निरालम्बनत्वात् अभावरूपत्वं तत्र तत्कालमेव वेद्यासंवेदनमात्रं न तु वेदकस्य वेदकत्वाभावः सुषुप्तादिवत् ततो निःसृतस्य सा अवस्था स्मर्तव्यतया वेद्यत्वम् आपन्ना व्यापकस्य सद्भावम् अभिव्यञ्जयत्येव | ये पुनः वेद्यसंवेदनसामर्थ्याभावमात्रव्यामोहिता उपलब्धारमात्मानमेव असत्यं मन्यन्ते तान् पुरस्तात् प्रतिबोधयिष्यति | एतत् सर्वं वृत्तिकृता जाग्रदादिनापि भेदे प्रवर्तमाने न तस्य स्वरूपमाव्रियते इत्यादिना ग्रन्थेन सूचयित्वा विषशक्तिदृष्टान्तेन प्रमाणीकृतम् || ३ || ननु जागरादिषु अवस्थाविशेषेषु स्वभावात् उपलब्धुः [उपलब्धृरूपात् इत्यर्थः |] असौ न निवर्तते स्वरय आत्मन प्. २५)

उपलब्धुर्ज्ञानस्य भावात् स्वानुभवरूपात् एकरूपतया अवस्थानात् - इति यत् प्रतिपादितम् तत् कथम् (?) यतः तासु अवस्थासु अनुभवितुः एवंविधाः प्रत्ययाः प्रादुर्भवन्ति तत् यथा - मनुष्योऽहं ब्राह्मणोऽहं देवदत्तोऽहं युवाहं वृद्धोऽहं कृशोऽहं स्थूलोऽहम् - इत्यादयो देहालम्बनाः सुखितोऽहं दुःखितोऽहम् - इत्यादयो बुद्ध्यालम्बनाः क्षुधितोऽहं तृषितोऽहम् - - iti pratyavamarśapratyeyaḥ suṣuptādyavasthātaḥ pratibuddhasya śūnyālambanaḥ prādurbhavati | ta ete dehādayaḥ sarva eva anityāḥ tadālambanaśca ahaṃpratyayo'pi anitya eva | iti kathamuktam upalabdhuḥ [upalabdhṛtāviṣayasya ityarthaḥ |] svabhāvāt asau na nivartate (?) ityata āha p. 26) ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ | sukhādyavasthānusyūte vartante'nyatra tāḥ sphuṭam || 4 || ahaṃ sukhī ityādayo yāḥ saṃvidaḥ tā anyatra vartante tataḥ asau svabhāvāt ekasmāt na nivartate - iti saṃbandhaḥ | antaraṅgatvāt mukhyā buddhyālambanāḥ saṃvido'tra nirdiṣṭāḥ | ādigrahaṇāt tu dehādyālambanāḥ saṃgṛhītāḥ | tāśca pūrvaṃ pratipāditāḥ | tena sarvā etāḥ saṃvidaḥ anyatra yathāpratipāditābhyaḥ sukhādibhyaḥ avasthābhyo vyatirikte sukhādyupalabdhari vartante saritaḥ sāgare iva tatra vigalitānyonyabhedā aikyena avatiṣṭhante tādātmyam āpadyante ityarthaḥ | etat ca sphuṭaṃ svānubhavasaṃvedyatvāt suprakaṭameva | ataśca ekaiva saṃvit upalabdhṛrūpā ahamiti sphurantī pāramārthikī māyāśaktijanitatathāvidhasvabhāvaparāmarśābhāvabalāt sukhādyanityavastuvedakatvena p. 27)

अहं सुखी दुःखी च - इत्यादिना बुद्ध्याद्यवस्थासामानाधिकरण्यम् उपगता सती संविद इति बहुवचनेन निर्दिष्टा | यदि पुनः सुखादिवेद्यवस्तुसंबन्धात् सुखादिवत् संविदोऽपि अहं प्रत्ययरूपाः परमार्थत एव बह्वयः स्युः तदा स्मृतिप्रत्यभिज्ञाद्यनुसंधानं न स्यात् असति च तस्मिन् सर्वव्यवहारोच्छेदः प्रसक्तः स च नेष्टः ततः अन्यत्र इति निर्दिष्टस्य अर्थस्य विशेषणम् आह - एताः संविदः कीदृशि अन्यत्र वर्तन्ते (?) सुखाद्यवस्थानुस्यूते सर्वेषु सुखादिषु सुखदुःखमोहरूपेषु अवस्थाविशेषेषु उत्पादविनाशधर्मकत्वात् अनित्येषु वेद्यत्वसामान्यात् शब्दादिविषयसमानवृत्तिषु अहमिति उपलब्धात्मकेन एकेन रूपेण व्यापकतया स्थिते | यतः अहं सुखी दुःखी च इत्येवमादिषु प्रत्ययेषु उल्लसत्सु द्वौ अर्थौ स्फुरतः | एकः सुखाद्यात्मा प्. २८) वेद्यरूपः - स वेद्यत्वादेव घटादिवत् अनित्यत्वेन नानात्वेन च प्रतिपद्यते अहमिति अपरो वेदकरूपः - स च पूर्वापरावस्थाव्यापकत्वेन समस्तप्रमातृप्रसिद्धः सकलव्यवहारहेतोः अनुसंधानस्य कर्ता नित्य उपलब्धृमात्ररूपत्वात् एक एव प्रकाशते | तत् एवम् - यथा जाग्रदादिना हेतुना विभेदे प्रसर्पत्यपि अयम् अभिन्नस्वलक्षण एक एव तथा जाग्रदाद्यवस्थान्तर्गतसुखित्वादिप्रत्ययासंतानेन हेतुना विभेदे प्रवर्तमानेऽपि अभिन्नस्वलक्षण एक एव यतः इहापि योऽहं सुखी जातः स इदानीं दुःखी रक्तो वा स्थित - इति एकानुसंधातृनिबद्धा एव अवस्थाः प्रतीयन्ते | तस्मात् अनन्तजन्तुसंतानवर्तिभिः अशेषैः अवस्थाविशेषैः ईषदपि अनुपजनितोपलब्धृमात्रस्वभावान्यथाभावः स्वयंसिद्धो नित्यनिरावरणरूपत्वात् प्. २९) सर्वत्र अनिरुद्धः तात्त्विकः स्वस्वभाव एव शंकर इति | तत् एतत् स च अनुस्यूत एव सर्वासु अवस्थासु इत्यादिना व्याख्याय स स्वभावः परः स्मृतः || इति सिद्धान्तीकृतं वृत्तिकृता || ४ ||

एवं स्वस्वभावस्य शिवत्वेन व्यपदेशो युक्त इति उपपाद्य इदानीं तस्य संग्रहेण लक्षणम् अनुवदन् परमार्थसत्तां प्रतिपादयितुम् आह न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहको न च | न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः || ५ || तत् वक्ष्यमाणविशेषणं वस्तु स्वस्वभावशब्दवाच्यं परमार्थतः तत्त्वतः अस्ति तद्व्यतिरिक्तं सर्वम् असत्यसद्भावम् इत्यर्थः | किं तत् (?) यत्र न दुःखं न सुखं न च ग्राह्यं न ग्राहको न मूढभावोऽपि अस्ति | अनेन सुखादिरूपताप्रतिषेधेन वेद्यत्वम् अस्य प्रतिषिध्यते | द्विविधं प्. ३०) हि वेद्यम् - बाह्यम् आभ्यन्तरं च | तत्र आभ्यन्तरं सुखादि अन्तःकरणवेद्यत्वात् तत् यत्र नास्ति प्रतिपादितविविक्तवेदकैकस्वभावत्वात् तस्य | बाह्यं तु शब्दादि वेद्यं तत् ग्राह्यशब्देन निर्दिष्टं श्रोत्रादिबाह्येन्द्रियगृहीतं हि तत् अन्तःकरणेन सुखाद्यात्मकं वेद्यते तदपि यत्र नास्ति | न हि तस्य रूपं शब्दादिविषयात्मकत्वेन ग्राह्यताम् आपद्यते | ग्राहकोऽपि मायीयः प्रमाता अत्र विवक्षितः न तु तात्त्विक उपलब्धृमात्रस्वरूपः तस्य एवं नित्यसत्त्वेन प्रतिपाद्यमानत्वात् | एवं मायीयो देहाद्यहंकारमयो ग्राहकोऽपि यत्र नास्ति | ग्राहकमिति तु पाठे ग्राहकम् इन्द्रियम् इति व्याचक्षते तदपि यत्र नास्ति | एवं ग्राह्यग्रहणस्वरूपव्यतिरिक्तं ग्रहीतृमात्रस्वभावं यत् तत्त्वं तत् अस्ति इति | ननु च एवं सति मूढावस्थैव असौ - प्. ३१)

इति प्रतिपादितं भवति तस्यां हि सुखादिरूपताभावः | एतत् निराकर्तुम् आह - न चास्ति मूढभावोऽपि इति - मूढस्य भावो मूढत्वं वेद्यवेदनसामर्थ्याभावः सोऽपि यत्र नास्ति न विद्यते यतः तस्यापि अवस्थान्तरे मूढोऽहमासम् - इति प्रत्यवमृश्यमानत्वात् वेद्यत्वं स्थितमेव केवलं तत्कालमनुपलम्भः | वेद्यत्वसद्भावे च मूढावस्थायाः कथं वेदकैकस्वभाववस्तुरूपत्वं स्यात् (?) यद्येवं मूढभावोऽपि तत्र नास्थि तत्प्रतिपत्तिगोचरसमस्तवेद्यवस्तुरूपताप्रतिषेधात् अभावमात्रं तत् - इति प्रतिपादितं स्यात् | तत्प्रतिक्षेपार्थम् आह - तदस्ति परमार्थतः इति - यत् एवंविशिष्टतया व्याख्यातं तत् वस्तु परमार्थतः अस्ति सततम् अविलुप्तोपलब्धृमात्रलक्षणस्वभावत्वात् | यत् पुनः सुखादि तत् कल्पनामात्रलब्धात्मकं क्षणभङ्गुरं सर्वदा वेद्यमेव वेदकैकस्वभावात् आत्मनो प्. ३२) दूरभिन्नम् | अतो यत् यत् वेद्यभूमिकायां वर्तते तत् सर्वम् असत् अनित्यत्वात् | यस्तु वेदकः स एक एव परमार्थसन् इत्यर्थः | तत् इदं तस्य चायं स्वभाव इत्यादिना ग्रन्थेन वृत्तिकृता व्याख्यातम् || ५ || इदानीम् अस्य परमार्थसत आत्मन एव शिवस्य समस्तवस्तुसंपादनस्वतन्त्रशक्तित्वप्रतिपादनपूर्वम् उपादेयतमत्वम् उपदेष्टुं युगलकमाह इदानीम् अस्य परमार्थसत आत्मन एव शिवस्य समस्तवस्तुसंपादनस्वतन्त्रशक्तित्वप्रतिपादनपूर्वम् उपादेयतमत्वम् उपदेष्टुं युगलकमाह यतः करणवर्गोऽयं विमूढोऽमूढवत्स्वयम् | सहान्तरेण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः || लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् | यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयमकृत्रिमा || ६ || ७ || तत् तत्त्वं स्वस्वभावाख्यं वस्तु परमार्थसत्त्वेन अवस्थितं प्रयत्नेन प्रकृष्टेन यत्नेन सततम् अविलुप्तेन उद्योगेन आदरात् श्रद्धातिशयात् प्. ३३)

परीक्ष्यं सर्वासु अनुभवदशासु वक्ष्यमाणोपदेशानुसारेण क्रमेण वेद्यवेदकलक्षणराशिद्वयविभजनपरतया वेदकस्वरूपपरामर्शात् आत्मत्वेन स्फुटीकार्यम् | यतः तस्य इयम् अधुनैव प्रस्तुतव्याख्याना स्वतन्त्रता स्वेच्छामात्रादीनसकलकार्यकर्तृत्वरूपा सर्वत्र सर्वस्मिन् देहे दशाविशेषे वा अवस्थितस्यापि अकृत्रिमा सहजैव न तु उपादानसहकार्यादिकारणान्तरापेक्षिणी - यतः संसारिणामपि तत्स्वातन्त्र्यमहिम्नैव समस्तव्यवहारसंपत्तिः मायाव्यामोहवशात् तु सत्यस्वभावपरामर्शाभावात् सर्वः संसारी परतन्त्र इव व्यवहरति सर्वक्रियासु व्यतिरिक्तकारणापेक्षसर्वार्थसिद्धिकत्वात् - तस्मात् स्वाभाविकस्वातन्त्र्यप्राप्तये तत् तत्त्वं परीक्ष्यम् न तु सुखदुःखमोहग्राह्यग्राहकरूपप्रतिषेधात् तत् अवस्तुभूतम् अवगन्तव्यम् इति उपदिष्टम् | इदानीम् प्. ३४) इयम् इति निर्दिष्टां स्वतन्त्रतां प्रतिपादयितुं यच्छब्दविशिष्टं विशेषणं व्याख्यायते | किं तत् तत्त्वं परीक्ष्यं (?) यतो यस्मात् अयं करणवर्गं करणानां श्रोत्रादीनां बाह्यानां मनःप्रभृतीनाम् आभ्यन्तराणाम् इन्द्रियाणां वर्गः त्रयोदशकरणसमूहः प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः लभते प्रवृत्तिः जिघृक्षितार्थोन्मुखतासमुन्मिषदवस्था स्थितिः गृहीतार्थविश्रान्त्यवस्था संहृतिः कृतकृत्यत्वात् बाह्यार्थपरित्यागे स्वव्यापारोपरमः प्रत्यस्तमयावस्था एताः लभते प्राप्नोति | कीदृशः करणवर्गः (?) विमूढः प्रायशो जडतयैव प्रसिद्धः | कथं लभते (? bāhyābhyantaram indriyacakraṃ pravṛttyādicetanavyāpārasamarthaṃ yatsaṃsparśabalāt bhavati tat tattvam ātmatvena sphuṭīkṛtaṃ sat indriyacaitanyāpādanasvātantryavat sarvaviṣayasvātantryalābhāya p. 35) kalpate eva ataḥ parīkṣyaṃ yena abhyāsadaśāyāmeva abhivyajyamāne svātantrye paraśarīrāveśādikrīḍā upapadyate | tat idam na ca sukhādirūpo yadā nāsau ityādinā tasmāttattattvaṃ yatnena parīkṣitavyam ityādinā ca pṛthak vyākhyātaṃ vṛttau || 7 ||

ननु किमिदम् उच्यते - तत् किंचित् तत्त्वं परीक्ष्यं यद्वशात् इन्द्रियाणि चेतनीभवन्तीति किल एवं व्यवहारो व्यवस्थितः - सर्वः कश्चित् चेतनः प्रमाता धर्माधर्मसंबन्धात् इच्छाख्येन गुणेन संयुज्यमानो हेये उपादेये वा विषयभूते प्रयत्नवान् भूत्वा तेनैव इच्छाख्येन गुणेन करणवर्गं जडमेव तत्तद्विषयहानोपादानादौ प्रेरयति स च तत्प्रेरितो जड एव दात्रादिवत् स्वकार्यं करोति | तत् कथमुक्तम् - यतः कारणभूतात् अमूढवत् प्. ३६) प्रवृत्त्यादि लभते इति व्याख्यातं च - यत्संस्पर्शबलात् एव हेतोः प्रवृत्त्यादिचेतनव्यापारसंपादनसमर्थो भवै (?) इत्याशङ्क्य यथा एष करणवर्गः चेतनीभवति तथा संसारिपुरुषस्य व्यवहारप्रदर्शनेन स्फुटीकर्तुमाह नहीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते | अपि त्वात्मबलस्पर्शात्पुरुषस्तत्समो भवेत् || ८ || नहि न खलु इच्छानोदनस्य इच्छैव नोदनं नुद्यते अनेन इति प्रतोदादि करणं तस्य प्रेरकत्वेन इन्द्रियवर्गं प्रति चोदकत्वेन असौ पुरुषः संसारी प्रमाता वर्तते अवतिष्ठते | यथा कश्चित् देवदत्तादिः केनचित् करणभूतेन हस्तादिना जडं प्रतोदादि प्रेरयति न एवम् अयम् आन्तरः पुरुषः इच्छया जडं करणवर्गं स्वविषये प्रवर्तयति अपि तु आत्मबलस्पर्शात् आत्मनः परस्य प्रमातुः सर्वकर्तुः ईश्वरस्यैव प्. ३७)

स्वभावस्यैव यत् बलं सामर्थ्यं कारणान्तरनैरपेक्ष्येण अखिलवस्तुसंपादनशक्तता तत्स्पर्शात् तत्संपर्कात् तत्समो भवेत् तेन आत्मशब्दोक्तेन परेण कर्त्रा तुल्यः संपद्यते | इदमत्र तात्पर्यम् - यत्रैव स्वस्वभावे स्थित्वा आत्मशब्दप्रतिपादितः परमेश्वरो जगदिदं प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः यथेष्टं लम्भयितुं स्वतन्त्रः तत्रैव स्थित्वा पुरुषोऽपि अयं संसारी करणवर्गं स्वविषये प्रवृत्त्यादि लम्भयितुं स्वतन्त्रः तेन तत्समो भवेत् इति उक्तम् | ततो यथा ईश्वरः सर्वव्यापिकाभ्यां ज्ञानक्रियाख्याभ्यां शक्तिभ्यां विश्वं प्रवृत्त्यादि प्रापयन् सर्वं जानाति च करोति च तथा पुरुषः तद्बलस्पर्शादेव उपजातज्ञत्वकर्तृत्वसामर्थ्यो मायावशात् नियतविषयाभ्यां ज्ञानक्रियाशक्तिभ्यां अन्तर्बहीरूपकरणवर्गतया प्रसृताभ्यां स्वविषयं जानाति च करोति च - इति तत्साम्यम् अस्य उक्तम् न च इच्छाप्रेरणेन करणानि प्रेरयति प्. ३८) इत्यादि विवृतमेतत् वृत्तौ || ८ || ननु स्वव्यापारे करणवर्गं प्रवर्तयन् पुरुषः ईश्वरभूमिकासादनात् तद्वत् स्वातन्त्र्यम् आप्नोति - इति तयोः ईश्वरपुरुषयोः अभेदः एव प्रतिपादितः स्यात् कथं भेदनिबन्धनम् ईश्वरसाम्यं पुरुषस्य प्रतिपादितं तस्यां दशायाम् (? nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ | yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam || 9 || satyam asti abhedaḥ tasyām avasthāyām anayoḥ | kintu ayaṃ puruṣo nijayā sahajayā dehādyātmapratipattimūlarāgādirūpayā aśuddhyā malena hetunā abhilāṣī kṣaṇikasukhalavalubdhaḥ tayaiva ca tatsādhanabhūtaviṣayāvāptihetuṣu kartavyeṣu kriyāsu asamarthaḥ śaktidaridro - yataḥ icchan api abhimataṃ na āpnoti - evaṃvidhasya asya yadā yasmin p. 39)

काले क्षोभः प्रत्नियतशरीराद्यालम्बनाहंप्रत्ययात्मा मायीय उपप्लवः प्रलीयेत कृत्रिमालम्बनोत्तीर्णस्वाभाविकाहंप्रत्ययप्रभाकर्प्रकाशसंपर्कात् प्रालेयपटलवत् विगलेत् विनश्येत् तदा परमं निरुत्तरं पदं स्थानं स्यात् सद्भावेन प्रकाशेत - अभेदः आत्मपुरुषशब्दप्रतिपादितयोः परापरयोः संविदोः तस्यामेव दशायाम् उपलभ्यतया प्रथेत इत्यर्थः | तदेतत् - स्वस्वभावे प्रतिष्ठानम् इदम् (इति) अनेन श्लोकेन प्रतिपादितम् | उपपाद्यतां नाम दर्शनान्तरेषु तैस्तैः प्रकारैः अशुद्धिः अस्य पुंसः इह तु एतावत्येव असौ - ahaṃpratyayaḥ pravartate tāvanmātranibandhanā hi sarvāḥ saṃsāritvapratipattayaḥ tasminneva vigalite svasvabhāvābhivyaktilakṣaṇā parā p. 40) śuddhiriti | yaduktam jāte dehapratyayadvīpabhaṅge prāptaikadhye nirmale bodhasindhau | avyāvartyaivendriyagrāmamantarviśvātmā tvaṃ nityameko'vabhāsi || tathā nātmādhīnatve'p viśvaṃ niyoktuṃ sarvo hastādīniveṣṭe yatheṣṭam | bālo rājevātmaśaktyaprabodhāt tvayyantaḥsthe sarvaśaktistu sarvaḥ || iti | tadetat tāvat sa cāsya ityādinā vṛttau vyākhyātam || 9 || nanu pralīnadehādyahaṃpratyayalakṣaṇakṣobho nivātaniścalajaladhivat supraśāntasthitiḥ ātmaiva paramapadaśabdapratipāditaḥ tat kathaṃ tadbalasparśāt puruṣaḥ tadvilakṣaṇaṃ kṣobhātmakameva dharmam āsādayet yena yukta indriyavargaṃ pravṛttyādi lambhayan ahaṃ karomi ahaṃ jānāmi p. 41) iti svaviṣayaṃ pratipadyamānaḥ kṣubhita eva bhavati (?) - iti anātmajñānāṃ mativibhramabhaṅgāyāha tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ | yatastadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca || 10 ||

तदा तस्मिन् यथोक्तक्षोभपरिक्षयोपलक्षिते काले आत्मनः अस्य अकृत्रिमः सहजसिद्धः सततमव्यतिरिक्तो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणो धर्मः गुणोऽस्त्येवेति शेषः यतो यस्मात् अव्यभिचारिणो गुणात् कारणभूतात् सर्वम् अखिलम् ईप्सितं ज्ञेयतया कार्यतया अवाप्तुमिष्टं वस्तु स पुरुषः तदा तस्यां दशायां सत्यस्वभावसंबन्धलक्षणयोगात्मिकायां न तु अन्यदा - देहाद्यालम्बनाहंप्रतीतिसारसंसारिपुरुषदशायां जानाति च करोति च | किम् उक्तं भवति (?) - ज्ञत्वमुपलब्धृत्वं नाम अस्यात्मनोऽव्यतिरिक्तो गुणः स च इदन्तावसेयस्य प्. ४२) वस्तुनो ज्ञेयतया कार्यतया च द्वैविध्यात् द्वित्वेन उपचर्यते | वस्तुत एकैव ईश्वरस्य स्वभावप्रत्यवमर्शरूपा उच्यते तावन्मात्रसंरम्भरूपत्वात् क्रियाशब्देन च उद्घोष्यते | स च एवंविधो धर्मः अस्य वेद्यत्वप्रतीत्युपप्लवासंस्पृष्टे वेदकैकलक्षणे स्वभावे स्थितस्य सर्वज्ञतया सर्वकर्तृतया च विजृम्भते | यत् पुनः तादृक्स्वभावप्रत्यवमर्शाभावात् वेद्य एव देहादौ वेदकप्रत्ययनिबन्धनं ज्ञत्वं कर्तृत्वं च तत् कृत्रिमं परिमितविषयं च | तस्मात् आत्मनो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणाव्यतिरिक्तधर्मता स्वभाव एव न तु क्षोभावस्था | तादृशं च आत्मबलं स्पृशन् संसारिपुरुषः करणवर्गप्रवर्तनादिना स्वविषये ज्ञत्वकर्तृत्वाभ्यां युज्यमानस्तत्समो भवेत् - इति यत् उक्तं तदेव उपपन्नम् | तदेतत् यतस्तस्मिन्प्रलीनक्षोभात्मके काले इत्यादिना वृत्तिकृत् व्याचष्ट || १० || प्. ४३) इत्थम् आत्मस्वरूपम् उपपत्त्या व्यवस्थाप्य तत्प्रतिपत्तिफलं प्रदर्शयितुम् आह तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् | स्मयमान इवास्ते यस्तस्येयं कुसृतिः कुतः || ११ ||

तम् इति सर्वनाम्ना श्लोकदशकप्रतिपादितमात्मतत्त्वं प्रत्यवमृश्यते | तम् एवंलक्षणं स्वभावम् आत्मानम् अधिष्ठातृभावेन सर्वशरीरेषु सर्वावस्थासु सर्वदा सर्वत्र अनुभवितृमात्रेण सर्वम् आक्रम्य अवस्थितत्वात् अनन्याधिष्ठेयः अहमेव एकः स्वतन्त्रः परमेश्वरः अधिष्ठाता इत्येवंरूपतया अवलोकन् उक्तया उपपत्तिदृशा वक्ष्यमाणया च उपलब्ध्युपदेशदृशा पश्यन् प्रत्यभिजानन् स्मयमान इव विस्मृतपरप्रमातृरूपात्मतत्त्वप्रत्यभिज्ञानात् मायीयप्रमातृस्वरूपम् असत्यमपि इत्थं प्रथमानं विमृशन् विस्मयमिव आपन्नो य आस्ते निर्विप्लवां स्थितिम् अनुभवति तस्य एवंलक्षणस्य प्. ४४) योगिनः इयं सुप्रसिद्धा देहाद्यहंप्रतीतिमात्रमूला कुसृतिः जन्मजरामरणादिद्वन्द्वयोगात् कुत्सिता गर्हिता सृतिः सरणं नानायोन्यन्तरभ्रमणं कुतः (?) - प्रतिपादितक्षोभरूपाया अशुद्धेः हेतुभूताया अभावात् असीनस्य गतिरिव नास्त्येव इत्यर्थः | वृत्तिकृता च एवं यतः सर्वानुस्यूत एव अयमात्मा इत्यादिना व्याख्यातमेतत् || ११ || इदानीं समस्तवेद्यधर्मविरहितस्वरूपस्यात्मतत्त्वस्योपादेयतया प्रतिपादनादभाव एव प्राप्यतयोपदिष्टो भवति - इति मन्यमानान् प्रतिबोधयितुमाह नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्यमूढता | यतोऽभियोगसंस्पर्शात्तदासीदिति निश्चयः || १२ || अभावो वस्तुशून्यता भाव्यतां भावनीयत्वं समाधावालम्बनभावं नैति न गच्छति अभावभावभावनयोः परस्परविरोधात् भावो प्. ४५) हि संविद्विषयतायोग्यः पदार्थो ध्येयतया आलम्बनीभवितुमर्हति न पुनः न किंचित् | यथा क्वचित् उपदिष्टम् अभावं भावयेत्तावद्यावत्तन्मयतां व्रजेत् ||

इति | भवतु वासौ ध्यातृ-ध्यान-ध्येयविकल्पोच्छेदरूपा समाध्यवस्था यामभाव इति मन्यन्ते विस्मृतात्मानः | न च तत्र तस्मिन्नवस्थाविशेषे अमूढता मूढत्वाभावो विद्यते यतोऽभियोगसंस्पर्शात् व्युत्थानावसरे तादृग्दशान्तरानुसंधानविषयेणाभियोगेन तत्कालप्रत्युदितेनाभिलापेन संस्पर्शात् संपर्कात् तत् दशान्तरम् आसीत् अभूदतीतम् इति निश्चयः अध्यवसायः स्यात् | किम् उक्तं भवति (?) - अभावसमाधिलब्धप्रतिष्ठो योगी ततो व्युत्थितः सन् यदि तामवस्थां नानुसंदध्यात् तत् कथं लब्धप्रतिष्ठोऽस्मि - इति प्रत्ययोऽस्य स्यात् (?) असति च तस्मिन् समाधिव्युत्थानयोः प्. ४६) व्यतिरेकाग्रहणम् | तस्मात् तदानीं तादृशीं दशाम् अहम् अन्वभवम् - इति अवश्यं स्मर्यते | तच्च अतीतत्वेन स्मर्यमाणत्वादेव अनित्यं सुखादिवत् आत्मनः स्वरूपं न भवति तस्य चिद्रूपस्य अनुभवितृत्वेन सर्वदा वर्तमानत्वात् स्मर्त्रन्तरेण स्मर्यमाणत्वं न संभवति | व्याख्यातम् एतत् वृत्तौ न त्वभावो भावनीयः इत्यादिना || १२ || तत् स्फुटीकर्तुम् आह अतस्तत्कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत्सदा | न त्वेवं स्मर्यमाणत्वं तत्तत्त्वं प्रतिपद्यते || १३ || अत आसीत् तत् इति भूतत्वेन अभियुज्यमानत्वात् तत् अभावसमाधिसंज्ञितं वस्तु कृत्रिमं ज्ञेयं भावाभावदशायोगित्वात् कल्पनाकृतम् प्. ४७)

अनित्यं बोद्धव्यं सदा न काचिदसौ कालकला विद्यते यस्यां सा तादृशी समाध्यवस्था नित्यत्वेन अवतिष्ठते | कथं कृत्रिमं ज्ञेयं (?) - saṃvidadhikaraṇaṃ tena tulyam | kimuktaṃ bhavati (?) - yathā laukikī suṣuptāvasthā niviḍamohātmakatvāt sato'pi vedyavedakavibhāgasya tatkālam agrahaṇe sati abhāvarūpā iva satī prabodhakālapratyuditānusaṃdhānaviṣayatām āpādyamānā atītatvena smaryamāṇatvāt anityā tadvat abhāvasamādhyavasthāpi anityā vyutthānasamaye bhūtatvena smaryamāṇatvasāmyāt | etena sarve evaṃprāyāḥ samādhayaḥ suṣuptāvasthāyāmeva antarbhavanti - iti pratipāditam na tu punaḥ tat tattvam iha upādeyatamatayā upadiṣṭaṃ svasvabhāvalakṣaṇaṃ vastu evam anena uktaprakāreṇa smaryamāṇatvaṃ pratipadyate tasya hi nityoditatvāt sadā vartamānatvameva | tadetat p. 48) ato'bhāvabhāvanayā samādhilabdhabhūmikasyāpi ityādinā vṛttau vivṛtam || 13 || athaivaṃ nityoditatvāt sadā prakāśamānamapi tat tattvam apratyabhijñāyamānatvāt bandhahetuḥ ato labdhopadeśena sarvāvasthāsu vedyavedakarūpatattvadvayasaṃgṛhītaviśvaprapañcavibhajanaparatayā vedakāṃśam ahamiti sarvavedyasvarūpottīrṇameva pratyavamṛśatām ātmīkāryam | - iti upadeṣṭuṃ tasya tattvasya svamāyāvaibhavodbhāsitaṃ dvairūpyaṃ pratipādayitumāha avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam | kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam || 14 || atra asmin iha pratipādite ātmākhye parasmin tattve avasthāyugalaṃ dve avasthe saṃbhavataḥ | p. 49)

अनेन विविधदर्शनप्रक्रियाप्रबन्धव्यवस्थापिततत्त्वादिभेदात् अपर्यन्तमपि हेयोपादेयरूपं वस्तु लक्षणद्वययोगात् द्वित्वेनैव संगृह्य प्रतिपादितम् आनन्त्येऽपि विश्ववैचित्र्यस्य द्वे एव तत्त्वे इत्यर्थः | एक एव तु परमार्थसन् परमेश्वर आत्मा निरुपम-निष्प्रतीघात - निरुपादाननिजैश्वर्यशक्तिबलाद् द्वित्वेन आत्मानम् अवभासयन् क्रीडति - इति प्रतिपादयितुम् अवस्थाशब्देन निर्देशः कृतः एकमेव तत् तत्त्वं द्वित्वेन अवतिष्ठते इत्यर्थः | कीदृशम् अवस्थायुगलं (? aham iti ekā avasthā svatantrā dvitīyā tu tadviparītā kāryarūpā bhogyā vedyā jaḍā paratantrā tābhyāṃ śabditaṃ kathitam | śabditaśabdena anayoḥ saṃjñāmātrabhedo na vāstavaḥ - iti pratipāditam | tataḥ kāryarūpā p. 50) yā iyam avasthā sā prakāśamānatvamātralabdhatmakatvāt ātmanaḥ paramakāraṇāt kartṛśabdena vyapadiṣṭāt prakāśaikasvabhāvāt na bhidyate yataḥ śakticakrātmakasya svavibhavasya prabhavatvena etat tattvaṃ prāgeva pratipāditam | tatra tasmin itthaṃbhūte avasthāyugale kāryatā kṣayiṇī kāryarūpāvasthā kṣaṇabhaṅginī yat yat idaṃ mukulitatattvaparāmarśatayā kāryarūpatvenaiva avasīyate tat sarvam udayavyayasaṃbandhāt pratikṣaṇavinaśvaram kartṛtvaṃ punarakṣayaṃ kartṛrūpāvasthā nityā nityoditasarvāvasthāvyāpakatvopalabdhṛtvamātradharmakatvāt avināśi | tadevam ekameva kartāraṃ jñātāraṃ sarvādhiṣṭhātāraṃ satatam ātmatvena anusaṃdadhāno yastiṣṭhati tasya bandhānupapattiḥ - iti pūrvaślokena saṃbandhaḥ | tadetat avasthādvayameva ityādinā vṛttau vyākhyātam || 14 || p. 51) nanu yat upalabdhṛrūpaṃ tattvaṃ tat akṣayamityuktaṃ tacca nopapadyata eva abhāvasamādhyavasthāsu upalabhyasvarūpābhāvāt kathaṃ tasyākṣayatvam (? कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सोऽत्र लुप्यते | तस्मिंल्लुप्ते विलुप्तोऽस्मीत्यबुधः प्रतिपद्यते || १५ ||

कार्ये निर्मेये वेद्ये वा वस्तुनि उन्मुखः तस्य तथासंपादने प्रवणो यः प्रयत्नः कर्तृत्वं (त्वे) सहज उत्साहः स केवलं स एव परं कारणं व्यापारहेतुः तस्यां दशायां कार्यस्य स्थूलरूपस्य अभावात् लुप्यते अनभिव्यक्ततया आत्मन्येवं न्यग्भूयेव अवतिष्ठते | तस्मिन् प्रयत्ने तत्कालमेव लुप्ते सति अबुधः तत्त्वावबोधशून्यो विलुप्तोऽस्मि - इति प्रतिपद्यते नाहमस्मीति भावविलक्षणतया वस्तु परिछिन्दत एवंविधः प्रत्यय उपपन्नः प्. ५२) परिच्छिनत्ति चेत् कर्तृत्वेन प्रथमतरं सन्नेव असौ सिद्धः कथं निषेधस्य विषयः स्यात् (?) तत् इदम् आयातम् - यथा कश्चित् देवदत्तो गृहाद्यवस्थितः केनापि आहूतो - भो देवदत्त (?) - इति स आत्मानम् अपह्नोतुकामः प्रत्याह - नाहमस्मीति एवमुक्ते प्रत्युत स्थितोऽहमस्मि - इति प्रतिपादितं भवति न त्वसंनिधानम् | तस्मात् अभावसमाध्यवस्थासु कार्याभावात् करणव्यापारविरतिमात्रेणात्माभावप्रत्ययो भ्रान्तिरेवेति | व्याख्यातमेतत् वृत्तौ कार्यसंपादनसामर्थ्यम् इत्यादिना || १५ || एनमेवार्थं विशेषयितुम् आह | न तु योऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् | तस्य लोपः कदाचित्स्यादन्यस्यानुपलम्भनात् || १६ || न तु पुनः तस्य परमार्थसतः परस्य तत्त्वस्य प्. ५३)

कदाचित् कस्याचिदपि समाध्याद्युपलक्षितायां कालकलायां लोपः स्वरूपोच्छेदः स्यात् उपपद्येत अन्यस्य तद्व्यतिरिक्तस्य वेद्यरूपस्य अनित्यस्य वस्तुनः अनुपलम्भनात् अनुभवाभावात् न हि वेद्यं नास्ति वेदकोऽपि नास्ति - इति वक्तुं शक्यम् | कस्य तस्य लोपो न स्यात् (?) यः अन्तर्मुखोव्यतिरिक्तबाह्यवेद्याभावात् अन्तः स्वात्मन्येव मुखं ज्ञशक्तिर्यस्य स तादृशो भाव आत्माख्यं तत्त्वं यतः सर्वज्ञत्वगुणास्पदं सकलवेद्यवर्गवेदकतारूपस्य गुणस्य धर्मस्यास्पदम् अनन्यसाधारणम् अधिकरणम् | इदमत्र तात्पर्यम् - आत्मनो ज्ञानक्रियाभेदेन द्विविधा या शक्तिः सा पुरुषावस्थायाम् अन्तःकरणबहिष्करणव्यापारोपरमे सति केवलस्वात्ममात्राभिमुखज्ञशक्तिमात्रत्वेनावशिष्यते तेन अन्तर्मुखो भाव इत्युक्तम् | मुखशब्देन च शक्तेः व्यवहारो दृष्टो यथा पारमेश्वरे प्. ५४) शैवीमुखमिहोच्यते || इत्यादौ | एवं च व्युत्थानावसरे तादृग्दशान्यथानुपपत्तिसद्भावः | स भावो बाह्यविषयाग्रहणमात्रव्यामोहैः अभाव इति तैः योगिभिः प्रतिपद्यते न तु सततम् अविलुप्तज्ञशकेः तस्य भावस्य आत्मविलक्षणवस्त्वनुपलम्भात् कथंचित् लोप उपपद्यते तदा हि असौ स्वभावमेव अभलगगनतलवत् सर्वतो व्यतिरिक्तं सर्वव्यापकं चित्मात्ररूपतया अनुभवति केवलं मोहपरवशतया विस्मृतानुसंधायकस्वात्मरूपः तथा न प्रतिपद्यते | प्रबुद्धस्तु यथा प्रतिपद्यते तथा उपायं पुरस्तात् उपदेक्ष्यति | व्याख्यातमेतत् न तु योऽन्तर्मुखोऽन्तश्चक्रारूढ इत्यादिना वृत्तौ || १६ || इति श्रीराजानकरामकृतायां विवृत्याख्यायां स्पन्दकारिकाटीकायां व्यतिरेकोपपत्तिनिर्देशो नाम प्रथमो निःष्यन्दः || १ || प्. ५५) अथ व्यतिरिक्तस्वभावोपलब्धिर्नाम द्वितीयो निष्यन्दः ||

एवं यथाप्रतिज्ञातं देहादिव्यतिरिक्तमात्मतत्त्वं स्वानुभवसिद्धयोपपत्त्या व्यवस्थाप्य इदानीं तदुपलब्ध्युपायोपदेशावसरे सुप्रबुद्धप्रबुद्धाप्रबुद्धभेदेन त्रिविधे लोकतन्त्रे कस्तावत् प्रस्तुतोपदेशपात्रम् (?) - इति विषयव्यवस्थापनाय आह तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी | नित्यं स्यात्सुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्तेऽपरस्य तु || १ || तस्य यथाप्रतिपादितस्य स्वात्मन एव परमेश्वरस्य उपलब्धिः अनुभवो निर्विकल्पा प्रतिपत्तिः नित्यं सर्वदा सर्वासु अनुभव्दशासु सुप्रबुद्धस्य सुष्टु प्रबुद्धस्य देहाद्यहंप्रत्ययदीर्घदुःस्वप्नमय्या प्. ५६) मोहमहानिद्रया मनागपि अनावृतसंविदः सिद्धसाध्यस्य सम्यग्दर्शिनः स्यात् उपपद्यते | कीदृशी (?) सततम् अव्यवधानेन त्रिपदाव्यभिचारिणी त्रिषु जागरस्वप्नसुषुप्तेषु पदेषु संवेदनभूमिकासु अव्यभिचारिणी अविसंवादिनी कयाचिदपि अवस्थया अनभिभूतत्वात् अव्यवहितसंनिधिः | एवम् एतस्य सुप्रबुद्धस्य स्वीकृतस्वात्मैश्वर्यलक्षणपरसिद्धेरिहोपदेशविषयत्वं नास्त्येव कृतकृत्यत्वात् | अपरस्य तत्समनन्तरस्य द्वितीयस्य प्रबुद्धस्य परशक्तिपातप्रभातालोकविलुप्यमानमायातमिस्रतया समुन्मिषद्विशदविवेकचक्षुषः क्षीयमाणमोहवशात् अविजृम्भमाणमोहोत्साहसंपदः तदाद्यन्ते तेषां जागरादीनां त्रयाणां पदानाम् आदिभूतं यत् पदं जाग्रदवस्थात्मकं तस्य अन्तभूतं यत्पदद्वयं स्वप्नसुषुप्ताख्यं तत्र तस्य प्. ५७) आत्मतत्त्वस्य उपलब्धिः स्यात् | वृत्तिकृदभिप्रायानुसारेण तदाद्यन्तपदस्य एवं विग्रहः कृतः यतः स्वप्नसुषुप्तादौ

इति तेन एतत्पदं व्याख्यातम् | अत्र च आदिशब्देन स्वप्नसुषुप्तावस्थासंगृहीतस्मृतिमोहाद्यवस्थापरिग्रहः तस्याभिप्रेतः | एवं च व्याख्यानस्य अयमाशयः -इह द्विविध आत्मतत्त्वस्य उपलब्ध्युपदेशाः उपक्रान्तो निर्वाह्यश्च एकः सर्वव्यतिरिक्तचिन्मात्रस्वस्वरूपविषयः अपरो विश्वात्मकतच्छक्तिचक्रविषयः | उभयरूपोपि अयमुपदेशः अस्मिन् सुषुप्तस्वप्नरूपपदद्वयेऽपि प्रबुद्धस्य प्रायशो नोपयुज्यते पदत्रय इव सुप्रबुद्धस्य तत्त्वोपलब्धेरप्रयत्नसिद्धत्वात् यत एतत्पदद्वयवर्तिसंवित्प्रत्यवमर्शमात्रादेव यथाप्रतिपादितपरतत्त्वोपलब्धिः स्वयमेव तस्य उपपद्यते प्. ५८) तथाहि - यदा विगलितसकलवेद्यविकल्पत्वात् निष्केवलां सुषुप्तावस्थां प्रबोधदशायाम् आत्मनः परामृशति तदा सर्वोपरागरहितस्वरूपमात्रविशान्तनित्याविलुप्तचेतयितृमात्रस्वभावम् आत्मतत्त्वं स्वयमेव उपलभते | यदा च तत्तद्विभिन्नस्वकारणविरहेऽपि स्फुटतरावभासचेतनाचेतनविचित्रभावचक्रनिर्माणमयीं विनिद्रः सन् आत्मनः स्वप्नावस्थां परामृशति तदा तेनैव दृष्टान्तेन प्रबोधबलात् परमकारणस्य स्वभावस्यैव परमेश्वरस्य स्वेच्छामात्रव्यतिरिक्तकारणान्तरनिरपेक्षसर्वकर्तृतारूपं तत्त्वमुपलभते | अप्रबुद्धस्य पुनरेतत् प्रयत्नशतैरपि समर्प्यमाणं तुम्बकतोयद्रववत् नान्तः स्पर्शं करोति | तदेवम् अस्मिन् पदद्वये प्रबुद्धस्य उपलब्धिः स्यात् - इति प्रतिपाद्यते | परिशिष्टे जाग्रत्तुर्याख्ये पदद्वये प्. ५९) सा अस्य नास्ति - इति अर्थात् उक्तं भवति | अतो जागरावस्थायां शब्दादिविषयग्रहणव्यग्रेन्द्रियव्यापारव्यवहितं तुर्यावस्थायां च लोकोत्तरत्वात् अत्यन्तापरिचितं स्वयं दुर्लक्षं परं तत्त्वम् इति तदुपलब्धौ तत्र प्रबुद्धोऽपि उपदेशमपेक्षत एव | यत आह वृत्तिकारः जाग्रत्तुर्यौ त्वागममात्रगम्यौ इति | तस्य चिद्रूपस्य सर्वगतस्य इत्यादिना व्याख्यातवान् वृत्तिकृत् एतत् || १ ||

एवमुपदेशविषयं व्यवस्थाप्य इदानीं पारमेश्वरस्य तत्त्वस्य सर्वव्यतिरिक्तत्वेन सार्वरूप्येण च द्विप्रकारस्य जागरादिषु चतुर्ष्वपि पदेषु प्रविभागप्रतिपादनायाह ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः | पदद्वये विभुर्भाति तदन्यत्र तु चिन्मयः || २ || प्. ६०) विभुः व्यापक ईश्वरश्चिन्मात्रमूर्तिरात्मा पदद्वये जागरस्वप्नाभिधाने परमया अत्यद्भुतरूपत्वात् सर्वातिशायिन्या शक्त्या निजेन सामर्थ्येन युतः सहितो भाति चकास्ति प्रकाशते | कीदृश्या शक्त्या (?) ज्ञानेज्ञेयस्वरूपिण्या ज्ञायतेऽनेन इति ज्ञानं बाह्याभ्यन्तरं करणचक्रं ग्रहणात्मकं ज्ञप्तिमात्रं वा ज्ञेयं ग्राह्यं शब्दादि सुखादि च विषयजातमनन्तविशेषं तदेव रूपं विद्यते यस्याः सा तथा तया | किमुक्तं भवति (?) - परमेश्वर एव स्वमायावशात् नानाक्षेत्रज्ञरूपतयावभासमानः स्वामेव अव्यतिरिक्तां परां शक्तिं ज्ञानज्ञेयभावेन अवभासयन् जागरस्वप्नदशाव्यवहारमुद्भावयति एतदेव च अस्याः शक्तेः पारम्यम् - यत् स्वस्य वैभवस्वरूपस्य प्रकाशमानतामतिरोदधती ज्ञानज्ञेयमयानन्तरूपतया स्फुरति | भिन्ने तु अभेदाप्रथनमात्रप्राणे प्. ६१) मायातमसि विगलितज्ञातृज्ञानज्ञेयविभागविभ्रमम् एकमेव परमार्थसत् चित्प्रकाशैकरूपं तादृक्स्वभावानुभवितृतामात्रधर्मलक्षणशक्तिकं तत्त्वमिष्यते यत आह तदन्यत्र तु चिन्मय इति | तस्मात् उक्तरूपात् पदद्वयात् अन्यत्र अपरत्र सुषुप्ततुर्याभिधाने पदद्वये चिन्मयो विभुर्भाति चेतयत इति चित् उपलब्धृस्वभाव आत्मा ईश्वरः तन्मात्रप्रकृतिः तयोः पदयोर्व्यतिरिक्तवेदनीयाभावात् निष्कलस्वात्ममात्रविश्रान्तशक्तिरीश्वर एव प्रकाशत इत्यर्थः | ननु जागरस्वप्नयोर्ज्ञानज्ञेयमयत्वेन सुषुप्ततुर्ययोश्चिन्मयत्वेनैव प्रकाशनाभेदात् पदद्वयमेव तत्कथं पदचतुष्टयम् इति (?) अत्र उच्यते जागरस्वप्नपदार्थानां स्थैर्यास्थैर्यप्रतिपत्तिविकल्पकृतोऽस्ति भेद इति तत्पदद्वयम् यतः ईश्वरपरिकल्पितः सर्गो जागरावस्थाया दृढत्वेन प्. ६२)

प्रतिपद्यते स्वप्ने तु अदृढत्वेन क्षेत्रज्ञपरिकल्पित इत्यनयोः पदयोर्भेदकारणम् | सुषुप्तावस्थायां तु सदपि चिन्मात्ररूपं तत्त्वं मोहवशादहमित्युपलब्धृचमत्कारविरहात् असदिवाभाति तस्यैव तु तत्त्वस्य परमार्थसत्तया आत्मत्वेनोपलब्धिस्तुर्यपदे - इत्ययं सुषुप्ततुर्ययोर्भेदः | तेन चत्वार्येव पदानि विश्व-तैजस-प्राज्ञ-तुर्यादिसंज्ञाभिः शास्त्रान्तरेष्वपि प्रसिद्धानि | ज्ञानज्ञेयभेदेन द्विरूपम् इत्यादिना व्याख्यातमेतद्वृत्तौ || २ || इदानीमुक्तेन प्रकरेङ् प्रबुद्धस्यैव उपदेश्यत्वमुपक्रान्तं दृढयितुम् अप्रबुद्धानां च तत्प्रतिषेद्धुं श्लोकत्रयमाह गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् | लब्धात्मलाभाः सततं स्युर्ज्ञस्यापरिपन्थिनः || १३ || प्. ६३) अप्रबुद्धधियस्त्वेते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः | पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवर्त्मनि || ४ || अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये | जाग्रदेव निजं भावमचिरेणाधिगच्छति || ५ || अतः प्रस्तुतव्याख्यानश्लोकत्रयनिर्दिष्टात् हेतोः जाग्रदेव प्रबुद्ध एव निजं भावम् आत्मीयां पारमार्थिकीं सत्ताम् अचिरेण अल्पीयसा कालेन अधिगच्छति सम्यग् उपलब्ध्या स्वीकरोति | एवकारेणाप्रबुद्धं व्यवच्छिनत्ति | कीदृशः सन्नधिगच्छति (? upacaritasāmānyaviśeṣātmakatayā dviprakāratvena vyākhyāsyamānasya yattattvaṃ paramārthaḥ yathākramamupādeyatayā heyatayā ca niścitaṃ rūpaṃ tasya viviktaye vivekāya pṛthakkaraṇāya eṣa upādeyatamaḥ p. 64)

परमकारणभूतस्य सत्यस्य आत्मस्वरूपस्य - अयमहमस्मि अतः सर्वं प्रभवति अत्रैव च प्रलीयते - इति प्रत्यवमर्शात्मओ निजो धर्मः सामान्यस्पन्दः तथैते अत्यन्तहेया विशेषस्पन्दा अनात्मभूतेषु देहादिषु आत्माभिमानमुद्भावयन्तः परस्परभिन्नमायीयप्रमातृविषयाः - सुखितोऽहं दुःखितोऽहम् - इत्यादयो गुणमयाः प्रत्ययप्रवाहाः संसारहेतवः - इति विभागाय सततं सर्वासु अवस्थासु अव्यवधानेन उद्युक्तः उक्तवक्ष्यमाणोपपत्त्युपलब्ध्युपायप्रतिपत्त्यभिव्यज्यमानस्वबलवृंहणत्वात् अव्याहतोत्साहमध्यवसितः | एतेन प्रबुद्ध एव उपायपरिशीलनैकतानः सन् अचिरेण स्वरूपमुपलभते नान्यः - इति प्रतिपादितम् | कुतो हेतोः स एवाधिगच्छति नान्यः (?) इत्याह - गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दा इत्यादि यतो गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दा ज्ञस्यापरिपन्थिनः स्युः इति संबन्धः | स्पन्दानां क्षेत्रज्ञज्ञानादिशक्तीनां प्. ६५) निःष्यन्दा नानार्थौन्मुख्येन प्रसृताः प्रवाहा भिन्नाः प्रत्ययाः स्पन्दनिःष्यन्दाः गुणा आदयः प्रथमे प्रधानं येषां ते गुणादयः सुखाद्यात्मकत्वेन सत्त्वादिमयाः गुणादयश्च ते स्पन्दनिःष्यन्दा - अहं सुखी दुःखी मूढः - इत्यादयो ज्ञानभेदाः | किंरूपाः (?) सामान्यस्पन्दसंश्रयात् लब्धात्मलाभाः सामान्यस्य सर्वव्यापकस्यान्तर्लीनानन्तविशेषस्पन्दस्य परस्य शक्तिस्फुरितस्य संश्रयात् सम्यक् अनन्यशरणतया श्रयणाद् भजनाद्धेतोः लब्धात्मलाभाः लब्ध आसादितः तेन तेन भिन्नेनाकारेण आत्मनः स्वस्वरूपस्य लाभ उदयो यैस्ते तथाविधा गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः ज्ञस्य परमेश्वरानुग्रहोदितहेयोपादेयप्रत्ययप्रमातृभावस्य सामान्यस्पन्द एव परमेश्वरमुख्यशक्तित्वेन प्. ६६)

प्रतिष्ठितनिर्विकपप्रतिपत्तेः सुखाद्युपाध्युपरागजनितान्योन्यभिन्नरूपेभ्यो विशेषस्पन्देभ्यो व्यावृत्तस्वशक्त्यभिमानस्य उक्तवक्ष्यमाणयुक्त्यभ्यासनित्योद्योगेन विजिगीषमाणस्य अपरिपन्थिनः स्युः स्वबलाविर्भावात् प्रतिहतस्वभावावरणसामर्थ्याः सन्तः अप्रतिद्वन्द्विनः संपद्येरन् परतत्त्वोपलब्ध्युत्साहं निहन्तुं न प्रभवेयुरिति यावत् | इदमत्र तात्पर्यम् - ये केचन यस्य कस्यचिन्मायीयस्य प्रमातुः सुखाद्यात्मकत्वात् गुणमयाः स्पन्दनिःष्यन्दाः प्रत्ययसंधानाः प्रसरन्ति ते सर्वे एकमेव सामान्यस्पन्दमाश्रित्य तं तमात्मानं प्रतिलभन्ते प्रबुद्ध एव तु तदुदयाभिज्ञप्रज्ञापात्रम् अतस्तस्य नित्योद्योगिनः सतः एते प्रयोगिनो भवितुं न प्रभवन्ति | ये प्. ६७) त्वप्रबुद्धाः तैरेते दुर्निवारप्रसराः इत्याह - अप्रबुद्धधियस्तु इत्यादि - अप्रबुद्धा पारमेश्वरपरानुग्रहविरहादविगलितगाढाज्ञाननिद्रा धीः प्रज्ञा येषां ते तथा तान् पुनरमी यथाव्याख्याता गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दा घोरे विभीषिकाशतसंकुलत्वाद् दारुणे अत एव दुरुत्तारे दुर्लङ्घ्ये संसारवर्त्मनि जन्मादि प्रबन्धमार्गे पातयन्ति तत्रानवरतं भ्रामयन्ति | कीदृशाः सन्तः (? sthitirnirvikalpapratipattiprabhavā susthirā pratiṣṭhā tasyāḥ sthagane sadya eva ācchādane udyatā gṛhītodyogāḥ pratipakṣabhūtasya prabodhasyābhāvāt labdhaprasaratvādevamupacaritāḥ | kim uktaṃ bhavati (?) - yathā kāṃścit rājādīn p. 68)

प्रमादित्वाद्यवस्थासत्त्वात् सदपि सैन्यादिस्वसामर्थ्यं सत्त्वेनाप्रतिपद्यमानान् अन्तरप्रेक्षिणो विपक्षाः स्वपदव्यपरोपणबद्धाभियोगा महति व्यसने पातयन्ति आ स्वसामर्थ्यसद्भावप्रतिपत्तेः | एवमप्रबुद्धस्य सर्वकर्तृत्वादिलक्षणं निजं महिमानं सामान्यस्पन्दरूपं विद्यमानमपि अप्रतिबुद्ध्यमानस्य सर्वकार्यपरतन्त्रं देहादिसर्गमेवात्मत्वेनावगच्छत एते लब्धप्रसराः सुखितोऽहम् इत्यादयो गुणप्रधानाः प्रत्ययप्रवाहाः सत्ये स्वात्मनि स्थितिं व्यवधाय संसारमेवासादयन्ति आ प्रबोधप्राप्तेः - इति प्रबुद्धा एवास्योपदेशस्य विषया नाप्रबुद्धाः | तेषां हि कथंचिद् गृहीतमप्युपदेशवचनं निश्चायकप्रतिपत्तिशिथिलप्रज्ञत्वान्नान्तर्विश्राम्यति | यथोक्तं केनापि ज्ञेयत्वमप्युपगता हृदये न रोढुं शक्ताः प्रमूढमनसामुपदेशवाचः | आर्द्रत्वमादधति किं नलिनीदलानां श्लिष्टा निरन्तरतयापि नभोऽम्बुधाराः || प्. ६९) इति | तत्र जाग्रदवस्थायामेव इति वृत्तिग्रन्थः प्रकृतानुसारेण प्रबुद्धावस्थायाम् - इति बोद्धव्यम् | यदि वा सततोद्युक्तपदेन प्रबुद्धस्वीकारे सति सततोद्युक्तः प्रबुद्धो वक्ष्यमाणोपदेशक्रमेण जाग्रदवस्थायां व्यवहारदशायामेव निजं भावमधिगच्छति - इति व्याख्येयम् | व्याख्यातमेतत् श्लोकत्रयं वृत्तौ विभागेन अतः सततं सर्वकालं यः करोति इत्यादिना | तथा गुणस्पन्दस्य सत्त्वरजस्तमोरूपस्य इत्यादिना | तथा स्वल्पबोधांस्तु इत्यादिना ग्रन्थेन || ३ || ४ || ५ || एवं प्रबुद्धस्यैव जागरतुर्यपदयोरुपदेश्यत्वे व्यवस्थापिते सर्वशरीरिसाधारणजाग्रद्वृत्त्यन्तरलीनामेव तावत्परतत्त्वोपलब्धिमुपदेष्टुमाह अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् | धावन्वा यत्पदं गच्छेत्तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः || ६ || प्. ७०)

सामान्यविशेषभेदेन प्रतिष्ठिताप्रतिष्ठितरूपत्वात् स्पन्दस्य द्वैविध्ये स्थिते उपादेयः प्रतिष्ठितः स्पन्दः तत्र पदे उपलभ्यते इति संबन्धः | यः प्रतिष्ठितश्चलत्वव्यपदेशहेतुः सुखित्वाद्यनित्यविशेषस्पन्दाविषयत्वादप्रकम्पस्थितिः स्वभावमात्राधारः सामान्यरूपो मुख्यः स्पन्दः प्रत्यस्तमितसमस्तविशेषशक्तिचक्रपरमात्मधर्मः स तत्र तस्मिन् अधुनैव निर्दिश्यमाने पदे उपलक्षणीयः | कस्मिन् (?) यत्पदम् अतिक्रुद्धो गच्छेत् प्रत्यग्रक्षत-दारुणोपद्रव-द्विषद्दर्शनादिना तीव्रतरकोपाविष्टः तज्जन्यविकारावस्थायाः प्रागेव झटिति जातमात्रक्रोधो यत्पदं यां भूमिकां गच्छेत् मनसा आसादयेत् तथा अतिप्रहृष्टो यत्पदं गच्छेत् मृतप्रत्युत्थितप्राणसमप्रमदादिदर्शनादिना प्रहृष्टः प्रकृष्टेन परमेणातिशयेन हृष्टः प्रमुदित आनन्दनिर्भरः तथैव उत्पन्नमात्रहर्षो यत्पदं गच्छेत् तथा किं करोमि इति प्. ७१) मृशन् यत् पदं गच्छेत् क्रुद्धेन राज्ञा रिपुणा वा बलवताभियुक्तस्तत्प्रतीकाराय कर्तव्यनिश्चयमलभमानः केवलं किं करोमि किमुपायमत्रावलम्बेय - इति प्रतिपत्तिमूढ एव मृशन् विकल्पयन् निरालम्बनचित्तवृत्तिर्यां भूमिकामधितिष्ठेत् तत्र प्रतिष्ठितस्पन्दोपलब्धिरित्यर्थः एतेन प्रकारत्रयेण दुःख-सुख- evaṃvidhāni prakārāntarāṇi saṃgṛhītāni veditavyāni | tena atikruddhavat aśaṅkiteṣṭajanavināśaśravaṇādinā kāraṇena atiśokāviṣṭo'piśokavyañjakāsrupralayādivikṛteḥ prāgeva samunmiṣitamātraśoko yatpadaṃ gacchet tathā akasmāt kupitakṛṣṇoragavyāghrādigrāsagocaragamanādinā nimittena atibhītaḥ tathaiva sadyaḥ samudbhūtamātrabhayo yatpadaṃ gacchet tathātyantajugupsāspadapadārthadarśanādihetunā p. 72)

जातमात्रजुगुप्सो यत्पदं गच्छेत् तत्रापि प्रतिष्ठितस्पन्दोपलब्धिः - इत्युपदिष्टं भवति क्रोध-शोक-भय-जुगुप्साभेदेन चतुर्विधस्य दुःखराशेः अतिक्रुद्धशब्देन उपलक्षितत्वात् | तथा प्रहृष्टवन्निजवीर्यबलसंपत्तिसंभावनादिहेतुना सुदुष्करमपि कार्यं निर्वर्तयितुं निर्विकल्पमेव उत्सहमानो झटिति यत्पदं गच्छेत् तथैव अदृष्टपूर्वपरमरमणीयादिपदार्थदर्शनादिना सपदि अतिविस्मयाविष्टो यत्पदं गच्छेत् तथा कुहनादिना कारणेन उत्पन्नमात्रातिहासो यत्पदं गच्छेत् तत्रापि प्रतिष्ठितस्पन्दोपलब्धिः - इत्युपदिष्टं भवति हर्षोत्साह - विस्मय- kiṃkartavyatāmūḍhavat dūratvādinā dṛṣṭārthaniścayāvadhāraṇābhāvāt saṃśayāviṣṭo yatpadaṃ gacchet tatrāpi pūrvavadupalabdhiḥ - ityupadiṣṭaṃ bhavati vismaraṇādidaśāsu tattvāpratipattilakṣaṇasya p. 73) bahuvidhasya moharāśeḥ kiṃkartavyatāmūḍhabhāvena upalakṣaṇāt | evamantaḥkaraṇavyāpārarūpajāgradavasthāśrayaṃ paratattvopalabdhyupāyamabhidhāya buddhīndriyavyāpārarūpajāgradavasthāśrayasya asya yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ (4 ni0 6 ka0) ityatra prasaṅgādvakṣyamāṇatvāt saṃprati karmendriyavyāpārarūpajāgradavasthāśrayaṃ taṃ padaṃ pratipādayitumāha - dhāvanvā yatpadaṃ gacchet tatra iti tatra tasminnapi pade pratiṣṭhitaspandopalabdhiḥ | tatra hi icchāprayatnajñānakriyādivṛttīnāṃ vibhāgāgrahaṇād advayeśvararūpābhivyaktiḥ | tathā hi - dhāvataḥ pratipadaṃ padojjihīrṣoddhāraprayatnadeśāvadhāraṇapadavinyāsakriyādiṣu vṛttiviśeṣeṣu satsveva anavadhāryamāṇavibhāgatvāt asatsviva saṃvit avibhāgaparasvabhāvamātrapratiṣṭhitā bhavati tadā paravaśa eva pumānaiśvaraṃ rūpamāviśati | etadapi vāgādikarmendriyavyāpāropalakṣaṇārthaṃ veditavyam | tena dhāvadvad p. 74)

अतिचतुरवर्णस्वरोच्चारव्यग्रवाग्वृत्तिरपि यत्पदं गच्छेत् तथा वीणावेणुवादनादित्वरिततरव्यापार्यमाणकराङ्गुलिकलापो यत्पदं यच्छेत् तत्रापि प्रतिष्ठितस्पन्दोपलब्धिः - इत्युपदिष्टं भवति सर्वकर्मेन्द्रियव्यापाराणां धावत्पदेन उपलक्षणात् | यथा ह्यर्थोऽस्फुटो दृ.ष्त इत्यादिश्लोके बुद्धीन्द्रियव्यापारगताम् एतामुपलब्धिं दर्शयिष्यति | यद्यपि च सर्वस्य प्राणभृतः सर्वासु अवस्थासु सर्वेन्द्रियवृत्तयो न अन्तरेण नित्योदितप्रतिष्ठितस्पन्दप्रकाशपरिस्फुरितसमापत्तिम् उन्मिषितुमेव प्रभवन्ति तथापि मायाशक्त्युद्भावितभेदावभासबलात् नानात्वेन उल्लसद्भिः अनन्तैः ज्ञानक्रियाविशेषैः व्यवधीयमान इवासौ प्रतिष्ठितः स्पन्दः प्रबुद्धस्यापि उपलब्धिगोचरत्वं गमयितुमशक्य - इति तदुपलब्धियोग्याः काश्चिदेव अतिक्रुद्धत्वादयो दशा उपायत्वेन संगृह्य उपदिष्टाः | एताश्च प्रबुद्धस्य प्रत्यवमृश्यमानाः सद्यः प्रतिष्ठितस्पन्दोपलब्ध्युपायतां प्. ७५) भजन्ते न तु अनुभूयमानाः सा हि अवस्था दुःखादिमय्येव | ततो निष्क्रान्तस्तु प्रबुद्ध उपदेशबलाद् उपजाततादृशात्मस्वरूपविवेचनक्षमप्रज्ञातिशयः स्पन्दतत्त्वमनुभवति यदनुशीलनैकाग्र्यात् क्रमेण सुप्रबुद्धपदवीमधिरूढः सर्वत्र अनुभविष्यति - इति | विवृतमेतत् तस्य च स्पन्दतत्त्वस्य इत्यादिना वृत्तौ || ६ || अथ जाग्रद्वृत्त्यन्तर्लीनतुर्यदशागतस्वभावोपलब्धये श्लोकत्रयमुपायोपदेशमाह तत्र युगलकं तावत् यामवस्थां समालम्ब्य यदयं मम वक्ष्यति | तदवश्यं करिष्येऽहमिति संकल्प्य तिष्ठति || तामाश्रित्योर्ध्वमार्गेण चन्द्रसूर्यावुभावपि | सौषुम्नेऽध्वन्यस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम् || ७ || ८ || तां यच्छब्दोपलक्षितवाक्यनिर्दिष्टाम् अवस्थां प्. ७६)

दशाम् आश्रित्य आसाद्य पुरुषस्य चन्द्रसूर्यौ मनःप्राणौ द्वावपि युगपदेव अस्तमितः प्रलीयेते | किं कृत्वा (?) तादृग्दशाश्रयणसामर्थ्यादेव ब्रह्माण्डगोचरं हित्वा यदन्तस्तद्बहिः - इति ब्रह्माण्ड. शरीरं स एव गोचरः स्वप्रसराधिकरणं तं हित्वा त्यक्त्वा संवेद्यताभावादतिक्रम्येत्यर्थः | केन पथा अस्तमितः (?) ऊर्ध्वमार्गेण सर्वातिरिक्तेन अलौकिकेन वर्त्मना | तथा च- - iti dvidhā saṃsāragocaraiva ālambanīyaṃ nijaṃ viṣayamatītya tasyāṃ daśāyāṃ madhyasthatāṃ prāpya svakāraṇa eva astameti tathā sūryaśabdoditā prāṇaprasararūpā kriyāśaktiḥ nānānāḍīsaṃcāralakṣaṇāṃ kusṛtimakhilāṃ khilīkṛtya sāmānyaprāṇarūpatāmāpannā lokātiriktena pathā svapada eva śāmyati | tataḥ sauṣumne'dhvanyastamita ityāha - suṣumnābhidhā śarīramadhyamadhyāsitā yā nāḍī p. 77) tadīye adhvani parasyāḥ pārameśvaryāḥ śakteḥ pravahaṇamārge praśāmyataḥ jñeyakāryoparāgaparityāgāt paraśaktirūpatāmāpadyete - iti yāvat | kāṃ tāṃ daśāmāśritya (?) ityāha - yāmavasthāṃ samālambya samyaktyaktasamastavastuvyāpṛtistimitasarvaśaktitayā avalambya avaṣṭabhya kasmiṃścidavasare puruṣastiṣṭhati | kiṃ kṛtvā (?) samālambyeti samālambanakriyāpūrvabhāvikriyāntaraniṣṭhaṃ vākyamāha - iti saṃkalpya iti ityevaṃ saṃkalpaṃ kṛtvā | kathaṃ (?) yadayaṃ mama vakṣyati tadavaśyaṃ kariṣye'ham iti yasya ājñātikramāt sadya eva prāṇātyayādiranarthaḥ samāpatati so'tra rājādiḥ ayam iti nirdiṣṭaḥ ayaṃ yad vastu mama kartavyataṃyā vakṣyati jalpiṣyati tadavaśyaṃ sarvātmanā parihṛtasamastānyakaraṇīyo'haṃ kariṣye saṃpādayāmi - iti yugalakasya vākyārthasaṃgatiḥ | idaṃ tu tātparyam - kenacitkāraṇena avaśyakaraṇīyavacasā prabhaviṣṇunā kārayitavyavastuvivakṣayā p. 78)

आक्षिप्तस्य पुंसः तद्वचनशुश्रूषामात्रनिविडावधानत्वात् समस्तवृत्तिप्रत्यस्तमये सति संवित् तुरीयां दशाम् अवश्यमेवाविशति तत्प्रत्यवमर्शाभ्यासात् परतत्त्वोपलब्धिः - इति | अत्र ब्रह्माण्डगोचरशब्देन शरीराकाशस्य चन्द्रसूर्यशब्दाभ्यां मनःप्राणप्रसरयोश्च प्रतिपादनम् | प्रयोजनम् अनेन उपदेशेन प्रत्यभिज्ञापिततुरीयदशाप्रत्यवमर्शाभ्यासकाष्ठाधिरोहिणः प्रबुद्धस्य निखिलबाह्याभ्यन्तराध्वातिक्रान्तपरमपदविश्रान्तिलाभः - इति | व्याख्यातमेतत् पृथक् वृत्तिकृता यां स्पन्दरूपामवस्थाम् इत्यादिना तस्य तामवस्थाम् इत्यादिना च ग्रन्थेन || ८ || ननु एवंविधा दशा सर्वस्य कस्यचित्कथंचित् उपजायत एव तत्किमुपदेशेन - इत्याह तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे | सौषुप्तपदवन्मूढः प्रबुद्धः स्यादनावृतः || ९ || प्. ७९) तदा तत्र तादृशदशाविशिष्टे काले सौषुम्नाध्वशब्दप्रतिपादिते महाव्योम्नि परमाकाशे समस्तवेद्यव्यतिरिक्तस्वरूपत्वात् शब्दगुणात्मकभूताकाशस्वरूपवैलक्षण्याच्च महाव्योमशब्दप्रतिपादिते स्वस्वभाव एव कीदृशे (?) प्रलीनशशिभास्करे प्रत्यस्तमितसमस्तज्ञानक्रियाप्रसरप्रपञ्चे मूढः परमेशतिग्मरश्मिपरमशक्त्यंशुस्पर्शाभावाद् अनिद्राणपशुप्रत्ययनिद्रावसादः सौषुप्तपदवत्स्यात् सुषुप्तावस्थायामिव भवेत् | यथा सुषुप्तावस्था प्रलीनाखिलवेद्यप्रपञ्चरूपापि अप्रबुद्धस्य तत्कालम् अनुभवसामर्थ्याभावात् मोहमय्येव तथा एषा तुर्यदशापि मोहात्मिकैव | प्रबुद्धः पुनरीश्वरशक्तिपातप्रभावात् प्रकर्षेण लोकातिरिक्तातिशयेन बुद्धः प्रत्युदितसम्यग्ज्ञानदृष्टिः तादृग्दशाप्रत्यवमर्शावसरानुभूततुर्याभोगः अनावृतो देहाद्यवच्छिन्नाहंप्रत्ययरूपेण प्. ८०) आवरणेन वियुक्तः स्यात् संपद्येत | तदेतत् तस्मिन्महाव्योम्नि इत्यादिना ग्रन्थेन व्याख्यातं वृत्तौ || ९ ||

एवं देहादिवेद्यवर्गव्यतिरिक्तत्वेन सर्वदशानुस्यूतोपलब्धृमात्रलक्षणैकस्वभावत्वेन च उपपादितस्य प्रतिपादितोपलब्ध्युपायस्य स्वात्मन एव शंकरस्य यत्सामर्थ्यं तदेव अवश्यकरणीयशास्त्रचोदितक्रियासाधनभूतानां मन्त्राणां वीर्यम् - इति प्रबुद्धमेव उपलब्धतादृगात्मस्वभावं प्रति उपदेष्टुं युगलकमाह तदाक्रम्य बलं मन्त्राः सर्वज्ञबलशालिनः | प्रवर्तन्तेऽधिकाराय करणानीव देहिनाम् || तत्रैव संप्रलीयन्ते शान्तरूपा निरञ्जनाः | सहाराधकचित्तेन तेनैते शिवधर्मिणः || १० || ११ || तेन प्रस्तुतव्याख्यानेन हेतुना एते मन्त्रा आराध्यदेवतावाचका वर्णादिसंनिवेशाः शिवधर्मिणः शिवस्य परमेश्वरस्यानन्यसाधारणः सर्वज्ञत्वादिर्गुणो प्. ८१) धर्मः स विद्यते येषां ते तथा शिवादभिन्नस्वरूपा इत्यर्थः | केन हेतुना (? sāmarthyaṃ śaktim ākramya uccicārayiṣāvasthāyāṃ tadabhedopapattyā svīkṛtya sarvajñabalaśālinaḥ sarvajñasya śivasya balena śaktyā ślāghamānā santaḥ adhikārāya pravartante yathāsvaṃ pratiniyatakāryasaṃpādanasvāmyārthyaṃ prasaranti | ete hi anāsāditaparameśvarābhedadaśā utpādavināśadharmakavarṇamātrātmakāḥ tṛṇamapi kubjayitumaśaktāḥ uktabalākramaṇena tu niyatetikartavyatāsahāyā dīkṣādivṛścikaviṣākarṣaṇāntaparāparasvakāryasaṃpādanādhikārāpratihataśaktayo bhavanti | yadyevaṃ sarvamantrāṇāmuktabalākramaṇalakṣaṇavīryasāmyaṃ tat kathameṣāṃ bhinnādhikāritvaṃ sarve sarvārthasādhanādhikṛtāḥ kathaṃ na bhaveyuḥ (?) - ityatra parameśvaraparikalpitaniyatiniyantritatvameva p. 82)

हेतुं प्रतिपादयितुमुपमानमाह - कथमेते मन्त्रा नियताधिकाराय प्रवर्तन्ते साधकानां (?) - देहिनां करणनीव यथा हि देहादिमात्रानित्यवस्तुव्यवस्थितात्माभिमानानां सर्वशरीरभृतां करणानि इन्द्रियाणि यतः करणवर्गोऽयम् इत्यत्र प्रतिपादितयुक्त्या परमेश्वरादेव चेतनत्वापादनहेतुप्रवृत्त्यादिलाभसाम्ये सत्यपि करणानि तत्परिकल्पितनियतिशक्तिबलात् शब्दादिविषयप्रकाशनमात्रपर्यवसितसामर्थ्यानि यथास्वं पृथक्पृथगधिकाराय प्रवर्तन्ते न सर्वाणि सर्वस्मै तथैवैते मन्त्राः साधकानां स्वीकृतपरस्वभावाहंभावप्रतिपत्तीनां यथानियमिताधिकाराय प्रवर्तन्ते तस्मात् करणवत् सर्वज्ञबलशालिनोऽपि मन्त्रा नियताधिकारा एव | ततश्च शिवधर्मिणो मन्त्रा यत्कृताधिकाराः सन्तो निरञ्जना अञ्जनात् वाच्योपरागरूपात् मलात् वर्णादिरूपभावनात्मकाद्वा निष्क्रान्ताः अत एव शान्तरूपाः शान्तं शुद्धं संविन्मात्रावशेषत्वात् प्. ८३) निर्विकारं रूपमात्मा येषां ते तादृशाः सन्तः तत्रैव शिवे परमकारणे स्वस्वभावे संप्रलीयन्ते तदैक्यमुपगच्छन्ति | केन साकम् (?) आराधकचित्तेन सह साधकमनसा साकं | तस्यां हि दशायामभिसम्ध्युपाधिविरहात् स्वाभाविकमात्रावशेषं यत् साधकचित्तं तेन साकम् | किमनेन तात्त्विकमन्त्रवीर्यं पतिपादितं भवति (?) तदिदं भवति - मन्त्रचेतसोः उदयास्तमयदशयोः परमकारणात् शिवादभेदः - इति मन्त्रात्मकतया साधकचित्तात्मकतया च शिवशक्तिरेव वर्णसंकल्पादिरूपधारिणी उदिता सती संप्रति अनासादितस्वस्वभावबलस्पर्शप्रतिपत्तीनां साधकानां भेदविभ्रममुत्पादयन्ती नियतार्थसाधनाधिकाराय पर्यवस्यति | यस्तु यथाप्रतिपादिते स्वस्वभावे एव सुदृढात्मप्रतिपत्तिः तस्य उदयास्तमयज्ञस्य सर्वमन्त्राः प्. ८४)

सर्वार्थसाधनाधिकारिणो भवन्ति तत्तदितिकर्तव्यतासाहित्यनियमाद्यपेक्षां विना आ सतां वा मन्त्राः यद्यद्वचनं येन येनाभिसंधिना उच्चारयति तत् तस्यामोघमन्त्रतामापद्यते - इति स्वभावबलाक्रमणमेव सिद्धं स्वतो मन्त्राणां वीर्यं प्रत्यवम्रष्टव्यं योगिना - इति तात्पर्यार्थः | उपलक्षणार्थं मन्तव्यं चैतत् | उक्तोपपत्त्या न केवलं मन्त्रा एव शिवधर्मिणो यावन्न काचित्क्रिया ज्ञानं कार्यं ज्ञेयं वा वस्तु संभवति यत् परतत्त्वाभेदापत्तिलब्धात्मकं सत् शिवात्मकमेव न भवति - इति समनन्तरमेव वक्ष्यति | व्याख्यातम् एतत् वृत्तौ यद्बलं निरावरणाचिद्रूपम् इत्यादिना || ११ || इति राजानकश्रीरामविरचितायां स्पन्दविवृतौ व्यतिरिक्तस्वभावोपलब्धिर्नाम द्वितीयो निष्यन्दः || २ || प्. ८५) अथ विश्वस्वभावशक्त्युपपत्तिर्नाम तृतीयो निःष्यन्दः || इदानीं पक्षान्तरोपन्यासभङ्ग्या प्रकरणारम्भश्लोकापरार्धप्रतिज्ञातं स्वस्वभावस्यैव शिवस्य विश्वव्यक्तिमयशक्तिचक्रविभवनशीलत्वमवसरप्रप्तम् उपपत्त्युपलब्धिभ्यां निर्वाहयितुं श्लोकत्रयमाह यस्मात्सर्वमयो जीवः सर्वभावसमुद्भवात् | तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः || १ || तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न या शिवः | भोक्तैव भोग्यभावेन सदा सर्वत्र संस्थितः || २ || इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् | स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः || ३ || प्. ८६)

यस्य इति वा संवित्तिः स जीवन्मुक्त इति संबन्धः इत्येवम् इदानीमेव प्रतिपाद्यप्रकारेण यस्य वा साधकोत्तमस्य संवित्तिः सम्यक् ज्ञानं स सततम् अव्यवधानेन सर्वावस्थासु युक्तः समाहितः उक्तवक्ष्यमाणोपदेशदृशा स्वभावबलपरिशीलनाप्रमत्तैकाग्रमानसः स जीवन् नियतदेहाधिकरणान् प्राणान् धारयन् एव मुक्तः सर्वव्यापकसर्वात्मकसर्वेश्वरस्वतन्त्रस्वस्वभावाहंकारप्रतिपत्तिदार्ढ्येन जन्मादिविरोधात् निष्क्रान्तः परमेश्वर एव संवृत्त - इत्यत्र न संशयो न भ्रान्तिः स्वसंवेद्योपपत्त्युपलब्धिनिष्प्रकम्पत्वात् अस्य अर्थस्य | किं कुर्वन् जीवन्मुक्तः (?) अखिलम् अशेषमनन्तवस्तुव्यक्तिविचित्रं जगत् विश्वं क्रीडात्वेन स्वनिर्मितचराचरभावक्रीडनकोपरचितलीलामात्रतया पश्यन् विभावयन् | सर्वो हि जनः अनुन्मिषितस्वस्वभावनिभालनक्षमविमलविज्ञानदृष्टिरात्मनोऽन्योन्यतश्च प्. ८७) विभिन्न इदमखिलं भावजातं कुतश्चिदन्यतः कारणात् उद्भूतम् अनिशं मन्यमानः तद्भावजन्यहर्षशोकभयादिविकारान् अनुभवन् भवाध्वनि पुनः पुनः जन्मादिबन्धनभाजनतां भजते | यस्तु प्रतिपाद्यप्रकारेण उत्पन्नपरसंविदभिव्यक्तिः स यथा कश्चित् क्रीडापरः स्वपरिकल्पितैः भयक्रोधादिकारणभूतभावप्रतिच्छन्दकैः क्रीडन् तद्याथात्म्यवेदित्वात् भयादिविकारकालुष्यं मनागपि नापद्यते तथैव भावानां स्वस्वभावशक्तिविजृम्भितमात्रतया याथात्म्यवेदी सन् सन् मनागपि विकृतिं न आपद्यते | एवं सर्वं क्रीडात्वेनैव पश्यन् जीवन्नेव मुक्तः | कथं यस्य संवित्तिः (?) इति - तेनेत्यादिश्लोकेन प्रतिपादयति तेन वक्ष्यमाणेन हेतुना शब्दार्थचिन्तासु सा अवस्थैव नास्ति या न शिवः - इति यस्य संवित्तिः स जीवन्मुक्तः इति | शब्दोऽर्थप्रत्यायकः पदसमुदायः अर्थोजात्यादिभेदात् बहुविधम् प्. ८८)

अभिधेयं वस्तुजातं तयोः चिन्ता तथा तथा विकल्पनाः अनन्तचिन्तनीयवस्तूपरागात् विचित्राणि ज्ञानानि यन्मयो व्यवहारः एतासु शब्दार्थचिन्तासु सा अवस्था दशा न काचित् शब्दचिन्तारूपा अर्थचिन्तारूपा वा संभवति या शिव एव साक्षात् न भवति | यत एवं तदा भोक्ता अनुभवितैव ईश्वरः सदा नित्यं सर्वत्र सर्वासु अवस्थासु भोग्यभावेन अनुभवनीयवस्त्वात्मना स्थितो न पृथक् किंचित् भोग्यं नामास्ति तत्त्वानवमर्शमात्रविजृम्भितम् एतत् भोक्तृभोग्यविभागरूपम् | केन हेतुना न सावस्था न या शिवः (?) इत्याह - यस्मात् जीवः आत्मा सर्वमयो विश्वरूपः परस्परव्यतिरिक्तप्रतिपत्तिः जीवस्यापि यो व्यवहारः सोऽपि वेद्यवेदकाभेदपूर्वकतयैव उपपन्न - इत्यर्थः कुत एतत् (?) तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः सर्वभावसमुद्भवात् प्. ८९) सर्वमयो जीवः तस्य कस्यचित् संवेद्यस्य घटसुखादेः यत् संवेदनं ज्ञानं तस्य यत् स्वभावः तेन हेतुना या तादात्म्यप्रतिपत्तिः तदभेदसंवित् ततो हेतोः निर्वर्तमानो यः सर्वभावसमुद्भवः सर्वेषां भावानां उत्पत्तिः तस्मात् सर्वमयो जीवः | किमुक्तं भवति - जीवस्यैव व्यवहारो विचार्यमाणोऽयं वस्तुयाथात्म्यमुपपादयति | तथाहि - अयं स्वविषयं संविदन्नेव समुद्भावयति सृजति संवेद्यमानमेव हि वस्तु स्वरूपं लभते न तु असंवेद्यमानं संवेद्यमानता च तेन तेन रूपेण प्रकाशमानता प्रकाशमानत्वं च प्रकाशादव्यतिरिक्तं नान्यत् किंचित् | यदाह न्यायवादी चेतनाच्चापि वेद्यत्वादतद्रूपाप्रवेदनात् | इति | एवं च यत् यत् अयं जीवः संवेत्ति तत्तदस्य शरीरमेव संपद्यते न तु नियतशिरपाण्याद्यवयवसम्निवेश प्. ९०)

एव सोऽपि हि अस्य संवेद्यमानतावस्थायामेव शरीरीभवति अन्यदा तु व्यतिरिक्तो विषय एव | तथा च - संवेद्यमानत्वसामान्यात् द्विविधं शरीरमस्याम्नातं तत्त्वविद्भिः भूतात्मकं भावात्मकं च तत्र मायाशक्तिवैभवविस्मारिततात्त्विकस्वभावतया वस्तुसंवेदनावसरे स्वरूपापरामर्शत्वमुकुलितसामर्थ्योऽयं जीवः अवच्छिन्नाहंकारास्पदतया शिरःपाण्यादिमच्छरीरत्वेन यत् परामृशति तत् अस्य सृष्ट्यादिमयत्वात् भूतात्मकम् - इत्युक्तम् | यत्तु व्यतिरिक्तं शब्दादिविषयत्वेन परामृशति तद्भावात्मकं | परमार्थे तु विचार्यमाणे द्वयमप्यस्य शरीरं संवेद्यमानत्वाविशेषात् | एवं संवेद्यमानतालक्षणभावसंसर्गावस्थायां जीवः संवेद्यवस्त्वव्यतिरेकात् सर्वमयो विश्वरूपः स्थितोऽपि सन् तथावस्तुसंवेदनतत्त्वपरामर्शानुन्मेषात् सर्वमिदम् आत्मव्यतिरिक्तकारणान्तरलब्धात्मकत्वेन आत्मनः परस्परतश्च पृथक्त्वेन व्यवच्छिन्दन् प्. ९१) आत्मानं च देहाद्यनित्यभावाहंभावेन अध्यवस्यन् जन्मादिबन्धभाक् संसारी जीव इति व्यपदिश्यते | यदा तु शिवदिवाकरशक्त्यंशुपातजनितप्रबोधोन्मिषितविशददृष्टिस्फुटतर- yathāvasthitavastusaṃvedanaparāmarśaśaktibhirvyaktibhāk bhavati tadā sa eva saṃkalpamātravilikhitāvicitraviśvavyaktimayaśakticakraḥ śivaḥ saṃpadyate | tena uktam - tattadvastusaṃvedanasvabhāvabalena yā tādātmyapratipattiḥ saṃvedyamānavastvabhedasaṃvittitaḥ sarvabhāvasamudbhavaḥ tasmāt jīvaḥ tāvat sarvamayaḥ tena ca tasya sarvamayatvapratipattilakṣaṇena hetunā sā avasthā nāsti yā śivamayī na bhavati tataśca bhoktaiva īśvaro bhogyabhāvena īśitavyavasturūpatayā sadā sarvatra saṃsthitaḥ | evaṃ yasya vā saṃvittiḥ sa jīvanmukta - iti vākyasamanvayasaṃkalanārthametat p. 92) punaruktam - ityanena ślokatrayeṇa ātmana eva viśvarūpatvena sthitiḥ pratipāditā viśvaprapañcasya nimittāntarānupapatteḥ | yathoktaṃ brahmavidā

कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देवः स्वमायया | स एव बुद्ध्यते भेदादिति वेदान्तनिश्चयः || इति | तथा अन्येनापि स्तुतिद्वारेणोक्तम् विविधैरुपाधिभिरवस्थितैर्बहिः स्फटिकादिवत्तव विचित्रतोच्यताम् | यदि ते कदाचन कथंचन क्वचिद्भवितुं क्षमास्त्वदवभासतः पृथक् || परमाणुपाकपरिणामविभ्रमाद्युत वा विवर्त इति विश्वमिष्यताम् | विबुधोत्तमैर्यदिह तद्विकल्पनास्तव शक्तिरेव न तथोपपादयेत् || तदिहापि च प्रतिनिमेषमुन्मिषन्निमिषद्विकल्पविविधांशुमण्डलः | अथ चातिशुद्धवपुरद्भुतैकभूः स्फुरसि त्वमेव शिव चिन्मयो मणिः || प्. ९३) व्याख्यातमेतत् वृत्तौ पृथक् पृथक् सर्वात्मक एवायमात्मा इत्यादिना तेन तथाविधेन इत्यादिना एवं स्वभावे यस्य इत्यादिना च ग्रन्थेन || १ || २ || ३ || इति श्रीराजानकश्रीरामविरचितायां स्पन्दविवृतौ विश्वस्य स्वस्वभावशक्तिमात्रत्वोपपत्तिर्नाम तृतीयो निःष्यन्दः || ३ || प्. ९४) अथ अभेदोपलब्धिर्नाम चतुर्थो निःष्यन्दः || इदानीमियमेव उपपत्तिः सुगृहीता सती अभेदोपलब्ध्युपायः - इति प्रदर्शयितुं मन्त्रन्यासादिसमस्तविधिसंस्कारकत्वमस्याः प्रतिपादयितुमाह अयमेवोदयस्तस्य ध्येयस्य ध्यायिचेतसिः | तदात्मतासमापत्तिरिच्छतः साधकस्य या || १ || तस्य कस्यचित् ध्येयस्य तेन तेनाकारेण स्मर्तव्यस्य मन्त्रवाच्यस्य देवताविशेषस्य उदयः तत्तदर्थक्रियासंपादिना अमोघशक्तिना तेन तेनोपास्येनाकारेण प्रथनम् क्व अधिकरणे (?) - ध्यायिचेतसि ध्यायिनः स्मर्तुः संबन्धिनि चेतसि संकल्पे कोऽसावुदयः (?) - इच्छतः इच्छावस्थायां प्. ९५)

वर्तमानस्य मन्त्रमुच्चिचारयिषोः साधकस्य अभियुक्तस्य वस्तुसामर्थ्यसिद्धा या तदात्मतासमापत्तिः तस्य ध्येयस्य य आत्मा स्वरूपं तस्य भावस्तदात्मता तया समापत्तिरेकीभावः | इदमत्र तात्पर्यम् - न्यासादिहेतोर्मन्त्रोच्चारणेच्छावस्थायां मन्त्ररुद्धान्यदेवताकारायां साधकचेतसः स्वयमप्रयत्नेन संपाद्यमानं यदभिन्नरूपत्वं स एव परामर्शक्षमसंविदो ध्यातुर्मुख्य आराध्यदेवतायाः प्रत्यक्षदर्शनरूप उदयो न तु व्यतिरेकविभाव्यमानाकारता - इति अनयैव संविदा शिवरूपतापत्तेः | शिवो भूत्वा शिवं यजेत् | इत्यस्य विधेः चरितार्थत्वम् | अयमेव तत्संवेदनद्वारेण इत्यादिना व्याख्यातमेतत् वृत्तौ || १ || अस्या एव संविदो विध्यन्तरसंस्कारकत्वमाह इयमेवामृतप्राप्तिरयमेवात्मनो ग्रहः | इयं निर्वाणदीक्षा च शिवसद्भावदायिनी || २ || प्. ९६) इयमेव यथाप्रतिपादिता शरीरादिविनश्वरवस्त्वालम्बनाहंप्रत्ययरूपस्य स्वप्रकाशव्यतिरिक्तवेद्यभावप्रतीतिमयस्य मिथ्याज्ञानस्य उच्छेदात् अनवच्छिन्नस्वच्छस्वच्छन्दस्वभावमात्रैकतत्त्वोपलब्धिरूपा संवित् सम्यग् ज्ञानम् अमृतप्राप्तिः अमृतस्य अविनाशिनः शिवात्मकस्यात्मनः प्राप्तिरुपलब्धिः किल अर्थानुगतामृतप्राप्तिर्भवति न तु द्रव्यविशेषात्मकस्य जडस्यानित्यस्य वस्तुनः कस्यचित् प्राप्तिरमृतप्राप्तिः सा हि जीवस्य कालान्तरस्थायिशरीरत्वकारणभावात् एतदुपचारेण एवमुच्यते | तथा अयमेवात्मनो ग्रहः या एवंविधा मन्त्रोच्चारणेच्छाक्षणभाविनी संवित् सोऽयमेवात्मनो जीवस्य ग्रहो ग्रहणं तेषु तेषु हि दीक्षादिषु विधिविशेषेषु आत्मनः शिष्यसंबन्धिनः स्वस्य वा ग्रहणं शास्त्रेषु उपदिश्यते | यथा उदाहृतं वृत्तौ आत्मओ ग्रहणं कुर्याद्दीक्षाकाले गुरुर्धिया | प्. ९७)

इति | तेन तादृग्विधिसंपत्तये परिकल्पितरूपविशेषस्यात्मनो या परमकारणभूतस्वभावाभेदसमापत्तिरुपजायते सा परामृश्यमाना आत्मग्रहणात्मकविधिसंपदिका भवति न तु अन्यथा तस्यामूर्तस्य ग्रहणं संभवति ग्रहीतुः परमात्मनः सर्वव्यापकसंविद्रूपात् तस्याभिन्नत्वात् | तथा इयमेव निर्वाणदीक्षा निर्वाणं निर्वृतिर्द्वैतप्रत्ययलक्षणक्षोभपरिक्षयात् आत्यन्तिकी प्रशान्तिः संविदः स्वस्वभावव्यवस्थितिः तदर्था दीक्षा स्वरूपसंबोधदानात्मको भेदमयबन्धक्षपणलक्षणश्च संस्कारविशेषः सा चैवंरूपा निर्वाणदीक्षा इयमेव प्रतिपादिता संवित् एतत्कारणत्वात् तस्याः | यत एषा संवित् शिवसद्भावदायिनी शिवस्य स्वस्वभावस्यैव परमेश्वरस्य यः सद्भावः सत्ता येन रूपेण अहमेवास्मि प्. ९८) इति प्रतिपत्तिरबाधिता सिद्ध्यवस्थायामुपपद्यते तस्य दायिनी प्रतिपादिका स हि निरुत्तरः संस्कारः सुप्रबुद्धगुरोर्गोचरः परमशिवात्मकस्वरूपप्राप्तिमात्रो न तु बाह्यसाधनसाध्यविधिविशेषात्मक इति | व्याख्यातमेतत् इयमेव सा मिथ्याज्ञानशून्यस्य इत्यादिना वृत्तौ || २ || एवमुत्तमविधिसंस्कारकारणत्वमस्याः संविदः प्रतिपाद्य इदानीं सिद्ध्यन्तरकारणत्वं संसारिव्यवहारनिदर्शनेन प्रतिपादयितुं श्लोकद्वयमाह यथेच्छाभ्यर्थितो धाता जाग्रतोऽर्थान् हृदि स्थितान् | सोमसूर्योदयं कृत्वा संपादयति देहिनः || ३ || तथा स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थान्प्रणयस्यानतिक्रमात् | नित्यं स्फुटतरं मध्ये स्थितोऽवश्यं प्रकाशयेत् || ४ || प्. ९९)

यथा देहिनो देहमात्रमेव आत्मत्वेन प्रतिपन्नस्य सर्वस्य संसारिणो जाग्रतो यथास्वं विषयग्रहणव्यग्रेन्द्रियवृत्तिलक्षणां जागरावस्थाम् अनुभवतो हृदि स्थितान् आशयनिविष्टान् द्रष्टुम् अभीष्टान् भावान् इच्छाभ्यर्थितः इच्छया दिदृक्षारूपया अभ्यर्थितः तदवस्थास्वभावबलात् तादात्म्यसमापत्त्या तदर्थसंपत्तेः याचित इव धाता सर्वकर्ता परमेश्वरः परमात्म संपादयति यथाभिप्रायं चक्षुषोः उदयम् अभिप्रेतार्थावधारणमात्रावधानरूपस्वरूपप्रथनं विधाय - इत्युपमानवाक्यम् | इदमत्र तात्पर्यम् - यो यः कश्चित् संसारी यमेवार्थं द्रष्टुमुत्पन्नेच्छो भवति स तद्दिदृक्षावस्थायां झगित्यवश एव परमात्मानं धातारमभेदेन आविशति सा अवस्था अस्य प्रार्थना - इत्युपचरिता तत्पूर्वकतया अभीष्टार्थप्राप्तेः | प्. १००) स तया अभ्यर्थितो धाता तावन्मात्रार्थप्रथनाय अवधानात्मना चक्षुषोः स्वरूपव्यक्तिलक्षणमुदयं कृत्वा संनिहितेष्वपि अन्येषु बहुषु दृश्येषु यद्दिदृक्षयैव अभ्यर्थितः तमेवार्थं प्रदर्शयति नान्यत् | चक्षुषोरुदयं कृत्वा - इति उपलक्षणमात्रमेतत् मन्तव्यम् | तेन शुश्रूषाभ्यर्थितः श्रवणयोरुदयं कृत्वा श्रव्यान्तरसंनिधावपि शुश्रूषितमेव अर्थं श्रावयति धाता देहिनः - इति सर्वेन्द्रियेष्वपि योज्यम् | चक्षुषोश्च सोमसूर्यशब्देन प्रतिपादनेन विश्वरूपात् धातुर्जीवस्य वास्तवाभेदप्रतिपादनप्रयोजनम् | उपलक्षणार्थं च वृत्तिकृतैव व्याख्यातम् चक्षुरादिष्ववधानेन इत्यत्रादिग्रहणात् | इत्थं सर्वजीवानां सर्वार्थप्रथनमिच्छापूर्वकं भवत् सा च इच्छावस्था संसारिणः परमकारणाभेदरूपा - इति परमेश्वर एव स्वतन्त्रो यथेष्टमिदमखिलं प्रकाशयति - प्. १०१)

इति परमार्थं तदीयमायाशक्तिजनितदेहादिव्यवच्छेदाः संसारिणो न प्रपद्यन्ते | यस्तु प्रबुद्ध उक्तोपदेशाभ्यासप्रकर्षकषणपाषाणनिशितीकृतप्रज्ञाकृपाणीनिकृत्तकल्प- saṃsmaryamāṇaḥ taṃ pratyabhijñātumalam - iti siddhāvyatirekasamādhiyoginaṃ prati idamupameyavākyenopadiśyate | yathā vā taireva pratipāditayuktyā icchābhyarthitaḥ san sarvārthān prathayati tathaiva tena prakāreṇa nityaṃ sarvadā sarvāsu jñātṛjñeyasaṃbandhadaśāsu praṇayasya icchāvasthāyāṃ tādātmyapratipattirūpāyāḥ prārthanāyāḥ anatikramāt anullaṅghanāt pratyavamarśāvahitatvena anupekṣaṇāt svapne'pi svavyāpāroparatacakṣurādau manomātragrāhyasvasṛṣṭiviṣayāyāṃ svāpāvasthāyāṃ yāvad abhīṣṭān sādhakābhimatāneva arthān sphuṭataram p. 102) atiprakaṭaṃ kṛtvā madhye sthito hṛdaye sadāsīno'vaśyaṃ niyamena asau dhātā prakāśayet prathayet - iti tathetyāderupameyavākyasyārthaḥ | tātparyaṃ punaridaṃ - yaḥ sarvadā sarvānubhaveṣu dhātuḥ sarveśvarasya svasvabhāvasya tallīnatvalakṣaṇaṃ praṇayaṃ svasāmarthyasiddhaṃ pratikṣaṇapratyavamarśāvahitatvāt nātikrāmati tasyāsau dhātā jāgaravat svapne'pi abhimatānevārthān prakāśayati na tasya svapnapadārthāḥ svātantryeṇa pravartamānāḥ sarvakartṛtvalakṣaṇasvaśaktipratibandhamudbhāvayanti asaṃsāritvāt kiṃtu svatantraḥ svaśaktyā yatheṣṭaṃ tān sṛjati | yathāha bhartṛhariḥ pravibhajyātmanātmānaṃ sṛṣṭvā bhāvān pṛthagvidhān | sarveśvaraḥ sarvaśaktiḥ svapne bhoktā prapadyate || iti | ata eva svapnasvātantryametat - ityuktam | tasya svapnajāgarayorviśeṣo nāsti - iti tamovaraṇanirbhedaḥ sa evoktaḥ | dehādyahantājanito'navacchinnasvamāhātmyanirodhaḥ p. 103) tamaḥ tena varaṇaṃ sthaganaṃ svabhāvatirodhānaṃ tasya nirbhedo'nantanijavaibhavābhivyaktivaśāt vināśaḥ sa hi tasyāmavasthāyāmāvirbhavati | vyākhyātametat vṛttau pṛthak pṛthak yathā asya anabhivyaktasvasvarūpasya ityādinā | tathā

स्वप्नेऽप्यभीष्टार्थानेव पश्यति इत्यादिना ग्रन्थेन || ३ || ४ || अथ एवंविधसमाधिव्युत्थानमात्रात् संसारिसमानतां योगिनः प्रतिपादयन् नित्ययुक्ततां द्रढयितुमाह अन्यथा तु स्वतन्त्रा स्यात्सृष्टिस्तद्धर्मकत्वतः | सततं लौकिकस्येव जाग्रत्स्वप्नपदद्वये || ५ || अन्यथा तु उक्तात्प्रकारात् अन्येन प्रकारेण सर्वकर्तुः स्वतन्त्रस्य परमेश्वरस्य एकस्य ममैवेदं प्. १०४) जगत्कार्यम् - इति प्रतिपत्त्यभावरूपेण वर्तमानस्य योगिनो जाग्रत्स्वप्नपदद्वये जागरस्वापदशयोः तद्धर्मकत्वतः सर्गगुणात्मकत्वात् सृष्टिः नानाभावनिर्मितिः सततम् आत्मतत्त्वसंविदुदयात् स्वतन्त्रा स्यात् वास्तवेन स्वतन्त्रस्वात्ममात्रकर्तृत्वेन अपरामृश्यमाना सती विचित्रविभ्रमदानस्वच्छन्दा दुर्निवारतादृक्सामर्थ्यप्रसरा भवेत् | कस्येव (?) - लौकिकस्येव संसारिणो लोकस्य यथा | इदमत्र तात्पर्यम् - जागरास्वप्नलक्षणं पदद्वयं सर्गस्वभावं तत्र हि ज्ञानज्ञेयभावेन पारमेश्वर्याः शक्तेः स्थितिः प्रतिपादिता तादृशि अस्मिन् द्वयात्मके पदद्वये यो योगी यथोक्तसंवित्तिसमाधानापरित्यागात् अप्युत्थितः स्यात् तस्य सर्वथा स्वतन्त्रे सर्वकर्तरि स्वात्मनि सुव्यवस्थितस्य प्. १०५) सृष्टिस्वभावं तत्पदद्वयं शक्तिप्रतिबन्धाय न प्रभवति यस्तु अतोऽन्यथा स्यात् स लोकवन्निजयैव भावसृष्ट्या परवशीक्रियते - इति नित्ययुक्तेन योगिना भाव्यमित्यर्थः | तदेतत् अन्यथा स्वरूपस्थित्यभावे इत्यादिना व्याख्यातमेतद्वृत्तौ || ५ || इदानीमतीतानागतव्यवहितविप्रकृष्टादिवस्तुविज्ञानमनयैव संविदा सुलभम् - yathā hyartho'sphuṭo dṛṣṭaḥ sāvadhāne'pi cetasi | bhūyaḥ sphuṭataro bhāti svabalodyogabhāvitaḥ || 6 || evaṃ yatparamārthena yatra yena yathā sthitam | tattathā balamākramya na cirātsaṃpravartate || 7 || p. 106)

यथा हि कस्यचित् सावधाने तदर्थदिदृक्षानिविडप्रयत्नेऽपि चेतसि सति झगिति दृष्टमात्रोऽर्थः अस्फुटः अप्रकटो भाति प्रथते भूयोऽनन्तरं स्वबलोद्योगभावितः स्वस्यात्मनः सर्वज्ञस्य बलं सामर्थ्यं ज्ञत्वादिलक्षणा शक्तिः तया उद्योगः उद्यमो निविडतरावधानतया दर्शनोत्साहः तेन भावितो लक्षितः सन् स्फुटतरो भाति प्रत्यभिज्ञायमाननिरवशेषविशेषः सोऽयम् इति प्रथते - इत्युपमानवाक्यम् | अस्येदं तात्पर्यं - यस्य कस्यचित् द्रष्टुमभीष्टोऽर्थो झगिति विस्फारितमात्रचक्षुषो न सम्यक् दृश्यतामापद्यते पुनः क्षणान्तरे तद्देशगतस्यैव तथैव न्यक्षनिक्षिप्ताक्षस्य स्फुटतरः प्रकाशते तत्र को हेतुः (?) - न हि तेन द्रष्ट्टव्यतिरिक्तं विशेषदर्शनसाधनं किंचिदाह्रियते तेन तात्त्विकस्वभावानुप्रवेश प्. १०७) एव तस्य संजायते यद्बलस्पर्शात् तस्य सोऽर्थो याथात्म्येन प्रथते - ततः स्वबलोद्योगमात्रं सर्वार्थप्रकाशनसाधनं सर्वदेहिनां नान्यत्किंचित् | एवंविधार्थप्रकाशनं सर्वप्राणिसाधारणमपि प्रबुद्धस्य योगिन एव प्रत्यवमृश्यमानं सत् तथा प्रकाशते नान्यस्य मायातिमिरतिरस्कृतसम्यग्दर्शनस्य इति योगी एव अनेन उपदेशेन स्मार्यते एवम् इत्याद्युपमेयवाक्योक्तेन | यथा हि अस्फुटदृष्टोऽर्थः स्वबलमेवाक्रम्य स्फुटतरं प्रकाशते एवम् अनेनैव उपमानवाक्योक्तेन प्रकारेण बलं स्वस्वभावसामर्थ्यम् आक्रम्य दिदृक्षाक्षणे तत् अभेदेन अधिष्ठाय वर्तमानस्य योगिनः तथा तेनैव तत्तदवस्थाकारदेशकालाद्यविसंवादिना प्रकारेण संप्रवर्तते सम्यगभिव्यक्तिमेति सम्यक् प्. १०८)

ज्ञेयतया अभिमुखीभवति | किं तद्वस्तु (?) - परमार्थेन तत्त्वतो यत् वस्तु गवादि यथा येन अवस्थात्मना प्रकारेण येन यादृशेन विशिष्टसास्नादिमता आकारेण यत्र यस्मिन् व्यवहितविप्रकृष्टादौ देशे भूतादौ वा काले स्थितं तत्तथा संप्रवर्तत - इति | अयमत्र भावार्थः - अस्फुटेऽर्थे दृष्टे तस्य स्फुटतरावभासाय सर्वज्ञस्वस्वभावाभेदो यः सर्वस्य कस्यचित् अप्रयत्नेन उत्पद्यते प्रबुद्धः तत्परामर्शाभ्यासात् देशकालादिव्यवहितानपि यथाभिमतानर्थान् तत्त्वतो जानाति - इत्यबाधितायां युक्तौ स्थितायां सर्वज्ञत्वादिगुणाभिव्यक्तौ अयमेव हेतुः | अत एवोक्तम् परिमितविषयमतीतानागतज्ञानं न किंचिदाश्चर्यं निरावरणस्वस्वभावत्वात् इति | तस्यां हि दशायां देशकालाद्यनिरुद्धं स्वस्वभावबलमभिव्यज्यते | प्. १०९) अस्फुटोऽर्थो दृष्टः इत्युपलक्षणार्थमेतन्मन्तव्यम् तेन श्रुतादिष्वेवमेव योज्यम् | एतेन च दृश्यादेरर्थस्य स्फुटतरदर्शनाद्यर्थं प्रयत्नविशेषावस्थायां संपाद्यमानेन प्रतिष्ठितस्पन्दानुप्रवेशेन सर्वबुद्ध्यक्षव्यापारात्मकजाग्रदवस्थाश्रयः परतत्त्वोपलब्ध्युपायः प्रसङ्गात् प्रतिपादितो वेदितव्यः व्याख्यातमेतद्वृत्तिकृता श्लोकद्वयं पृथक् पृथक् यथा किल दूरस्थित इत्यादिना तथा तेनैव प्रयत्नविशेषेण इत्यादिना ग्रन्थेन || ६ || ७ || अथैतयैव युक्त्या क्षुत्तृष्णादिजयं प्रतिपादयितुमाह दुर्बलोऽपि तदाक्रम्य यतः कार्ये प्रवर्तते | आच्छादयेद्बुभुक्षां च तथा योऽतिबुभुक्षितः || ८ || यतो यस्माद्धेतोर्बलं सर्वकर्तृत्वस्वातन्त्र्यलक्षणं प्. ११०)

सामर्थ्यमात्मीयमाक्रम्य पूर्वोक्तया युक्त्या तत्राव्यतिरेकेण स्थित्वा दुर्बलोऽपि अपचितदेहधातुत्वात् असमर्थोऽपि सन् कश्चित् कार्ये भारोद्वहनादिव्यापारे प्रवर्तते क्रियाप्रधानो भवति - एतत् दृष्टान्तवाक्यम् | अस्येदं तात्पर्यम् - यः परिकृशकायत्वात् अशक्त एव संध्यादिव्यापारमारभमाणः अभ्यासबलात् विषयान्तरे बलवत्तरेणाप्यशक्यं व्यायामादिकर्म कर्तुं प्रभवति तस्य तथा सामर्थ्योत्पत्तौ प्राक्प्रतिपादितयुक्त्या स्वस्वभावबलाक्रमणमेकं वर्जयित्वा नान्यत्किंचिन्निमित्तम् | तत्तु यथेष्टसर्वकर्तृत्वलक्षणं बलमात्मतत्त्वस्य मायीयः कर्ता मायाप्रतिबद्धशक्तित्वात् नियतकारणान्तरापेक्षनियतकार्यसंपादनसामर्थ्यं मन्यते | सोऽपीदमहं कर्तुं शक्नोमि - इत्यविकलोत्साहदशायां तदेव बलमवलम्बमानः तत्कार्यसंपादनक्षमो भवति - इति युक्तिर्योगिन एव प्रतिपत्तिगोचरी भवति - इति तामेतां दृष्टान्तीकृत्य प्. १११) तं प्रत्येव इदं दार्ष्टान्तिकवाक्येन उपदिश्यते - यथा दुर्बलोऽपि बलवत्संपाद्यकार्यसपादनसमर्थः स्वस्वभावबलाक्रमणादेव भवति तथा तेनैव प्रकारेण सर्वकार्यसंपादनस्वतन्त्रं स्वबलमाक्रम्य तत् स्वशक्तितया अधिष्ठाय योऽतिबुभुक्षितः अत्यर्थं भोजनेच्छाविष्टः स तां बुभुक्षाम् आच्छादयेत् स्थगयेत् न्यक्कुर्यात् नित्यतृप्ताकृतकस्वरूपसामर्थ्यप्रथनात् अन्नाद्यभ्यवहारकारणमेव क्षुन्निवृत्त्यादिकार्यम् - इति नियतिशक्तिप्रतिबन्धविदलने सति अत्यन्तं तां तिरोभावयेत् नित्यतृप्त एव स्यादित्यर्थः | दुर्बलः क्षीणधातुरपि इत्यादिना व्याख्यातमेतद्वृत्तौ || ८ || एवं पृथक् सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिगुणव्यक्त्युपायोपपत्तीः प्रतिपाद्य पुनरेकोपपत्तिनिदर्शनेन प्. ११२) ताः प्रतिपादयितुमाह अनेनाधिष्ठिते देहे यथा सर्वज्ञतादयः | तथा स्वात्मन्यधिष्ठानात्सर्वत्रैवं भविष्यति || ९ ||

अनेन आत्मना चेतयित्रा अधिष्ठिते अहमिति प्रतिपत्त्या अध्यासिते देहे शरीरे सर्वज्ञतादयः शरीराश्रयाणि सर्वाणि ज्ञेयानि कार्याणि च तेषु ज्ञता ज्ञातृत्वमादिर्येषां तान्येव कर्तृत्वादयो धर्माः यथा सर्वस्य स्थिता - इति दृष्टान्तवाक्यम् | अस्येदं तात्पर्यम् - यद्यदयमात्मा अहमिति-प्रतिपत्त्या अधितिष्ठति तत्तदस्य शरीरम् तदाश्रयं च सर्वमयं स्थूलं सूक्ष्मं वा ज्ञेयं कार्यं च जानाति च करोति च - इत्यनेन निदर्शनेन तथैव तेनैव प्रकारेण अहंतया देहाधिष्ठानवत् स्वात्मनि स्वस्वभावे न दुःखं न सुखं यत्र इत्यादिनोक्तलक्षणे देहादिव्यतिरिक्तविशुद्धाद्वयचिन्मात्रवपुषि अधिष्ठानात् अहंतया अध्यासनात् एवं शरीराश्रयसमस्तज्ञेयकार्यवस्तु प्. ११३) ज्ञातृत्वादिवत् सर्वत्र सकलेष्वपि भुवनेषु योगिनः सर्वज्ञतादयो भविष्यन्ति अवश्यमभिव्यक्तिं यास्यन्ति परस्परव्यतिरिक्त-देहमात्राहंभावलक्षण- sarvajñatādayaḥ sarvatra abhivyajyanta eva ityarthaḥ | anena ātmasvabhāvena ityādinā vyākhyātametat vṛttau || 9 || evaṃ vyādhivalīpalitādyucchedāya upapattimāha glānirviluṇṭhikā dehe tasyāścājñāntaḥ sṛtiḥ | tadunmeṣaviluptaṃ cetkutaḥ sā syādahetukā || 10 || glāniḥ māndyādijanitā harṣahāniḥ sā dehe śarīre viluṇṭhikā dhātubalavarṇatejaḥśaktyādīnāṃ haṭhena hartrī tasyāścājñānataḥ pratipāditatattvāvagamābhāvāt p. 114) sṛtiḥ saraṇaṃ pravṛttiḥ tat ajñānam unmeṣaviluptaṃ cet unmeṣeṇa vakṣyamāṇena svabhāvālokavikāsena viluptaṃ vicchinnaṃ nirmūlatāṃ nītaṃ yadi tadā asau glāniḥ ahetukā kāraṇarahitā kuto bhavet na bhavedeva nirnimittasya utpādābhāvāt ajñānaṃ nāma janma-pariṇāma-vivṛddhi-kṣaya- जन्मादिविकाराधिकरणे कलेवरादौ आत्माभिमानः यस्मिंश्च सति अप्रबुद्धो जनः तद्विकारान् जन्मादीन् आत्मनि आरोपयन् ग्लान्या विलुण्ठ्यते | यस्तु वक्ष्यमाणोन्मेषपरिशीलनाद् आविर्भूतसत्यात्मप्रत्ययः तस्य कुतः ग्लानिः - इति मुख्यं फलं सहजानन्दहानिरूपाया प्. ११५)

ग्लानेरभावः गौणस्तु वलीपलिताद्यभावः यतः तदा कुतः सा ग्लानिः कारणरहिता भवेत् - इति व्याख्याय पुनर्वृत्तिकृता व्याख्यातम् अनेनैव कारणेन वलीपलिताभावः शरीरदार्ढ्यं च योगिनाम् इति || १० || अथ उन्मेषस्य ग्लानिकारणभूताज्ञानविनाशहेतोः स्वरूपप्रतिपादनाय आह एकचिन्ताप्रसक्तस्य यतः स्यादपरोदयः | उन्मेषः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् || ११ || स तु स पुनरुन्मेषः स्वस्वभावाभासविकासो विज्ञेयो बोद्धव्यो लक्षणीयः | कोऽसौ (?) - एकचिन्ताप्रसक्तस्य एकस्यां चिन्तायां दृश्यमान- cintyābhāsānuparaktajñānātmanaḥ svasvabhāvaprakāśāt kāraṇabhūtāt p. 116) aparasyāḥ cintāyāḥ grāhyālambino jñānāntarasya udayaḥ utpattiḥ syāt | taṃ ca yogī svayaṃ ātmanaiva upalakṣayet - paramārthaparameśvaraḥ sarvato viviktaḥ paramakāraṇaṃ paramātmā ayamahamasmi - iti pratipadyeta | nahi tasya śabdādivat idantayā svarūpamupalakṣayituṃ śakyaṃ - svasaṃvedanasaṃviditasvabhāvatvāt | tasyaivaṃvidhasya nityoditasyāpi upadeśyaṃ prati tadānīmeva abhivyajyamānatvāt unmeṣaśabdena vyapadeśaḥ kṛtaḥ | yastvevaṃ manyate - yasyāṃ cintāyāṃ satyām aparacintodayaḥ sā cintaiva cintāntarakāraṇaṃ nāntarālavarti vastvantaraṃ vidyate yaccintādvayasvarūpavyatirekeṇa upalakṣaṇīyātmakaṃ dvitīyacintākāraṇaṃ syāt - iti taṃ pratikāraṇabhāvena kāryabhāvena ca abhimatasya pūrvāparībhūtasya cintādvayasya eṣa saṃbandho na siddhyati anusaṃdhātāraṃ tṛtīyaṃ vinā | pūrvaṃ kāraṇam p. 117) aparā ca kāryabhūtā cintā - iti yo'nusaṃdhatte yaścāsau anapahnavanīyo'nusaṃdhātā so'nusaṃdheyacintādvayavyāpakaviśuddhacinmātrasvarūpaḥ sarvakāraṇamātmaivonmeṣa ityuktaḥ | ata eva vṛttikṛtā vyākhyātam cintādvayānte vyāpakatayā anubhūyamānaḥ ityādinā || 11 ||

इदानीं तत्तत्साधनविशेषाभिनिविष्टानां योगिनां प्रायेण याः प्राप्यफलतया अभीष्टाः सिद्धयः ता एतदुपासायोगिनो विघ्नपरम्परा एव इत्युन्मेषाभ्यासप्रभावं प्रतिपादयितुमाह अतो बिन्दुरतो नादो रूपमस्मादतो रसः | प्रवर्तन्तेऽचिरेणैव क्षोभकत्वेन देहिनः || १२ || अतः अस्मात् प्रतिपादितस्वरूपात् उन्मेषात् जागराद्यवस्थागतसुखदुःखाद्यनुभवदशासु अविलुप्तेन अवधाएनन प्रतिक्षणविनश्वरविचित्रपरतन्त्रतुच्छरूपात् प्. ११८) वेद्यवस्तुनो वैधर्म्येण भाव्यमानात् सर्वकारणभूतात् अचिरेण अल्पेन कालेन एतानि सिद्धचिह्नानि क्षोभकत्वेन संतोष-स्मयाभिमानादिभिः चित्तव्युत्थापकत्वेन देहिनो नितरामनुन्मूलितदेहाद्यहंप्रत्ययस्य योगिनः प्रवर्तन्ते प्रादुर्भवन्ति | कानि तानि (?) - बिन्दुः भ्रूमध्यादौ प्रदेशे ध्यानाभ्यासप्रकर्षप्रवर्धमानोत्तरोत्तरप्रसादस्तेजोविशेषो यो बिन्दुभेदाभ्यासात् धरातत्त्वध्यायिनामभिव्यज्यते | तथा - नादो वेगवन्नद्योघनिर्घोषघनोपक्रमः क्रमसूक्ष्मीभावाभिव्यज्यमानमधुमत्तमधुकरध्वनितानुकारी स्वोच्चरितो ध्वनिविशेषो यं व्योमतत्त्वाभ्यासिनः शृण्वन्ति | तथा - रूपं सन्तमसाद्यावरणेऽपि सति तत्तद्दृश्यवस्त्वाकारदर्शनं यत् तेजस्तत्त्वन्यक्षनिक्षिप्तमतयो [न्येक्षेण कार्त्स्न्येनेत्यर्थः |] प्. ११९) निरीक्षन्ते | तथा - रसो रसवद्वस्तुविरहेऽपि अमृतास्वादो मुखे लोलाग्रलम्बिकादिधारणानिरतैः [लोलाग्रं जिह्वामूलम् | ; लम्बिका तालुरन्ध्रम् | ] अप्तत्त्वध्यायिभिर्य उपलभ्यते पवनतत्त्वध्यायिनां स्पर्शविशेषोऽपि योऽभिव्यज्यते सोऽपि अस्मात् प्रवर्तत - इति अत्र द्रष्टव्यम् | इदमत्र तात्पर्यम् - उन्मेषाभ्यासयोगिना तत्तद्धारणाद्यभ्यासचिरलभ्यास्वपि अचिरप्राप्यासु एतासु उपलब्धिषु संतिषिणा न भाव्यम् - निरुत्तरपदारोहप्रत्यूहभूतत्वादासाम् | एताश्चेतरयोगिनां क्रमभाविन्योऽपि उन्मेषाभ्यासयोगिनां तदभिसंधिविरहात् अक्रमेणापि प्रवर्तन्ते इति तथैव निर्दिष्टाः | व्याख्यातमेतत् अतोऽस्मात् उन्मेषात् इत्यादिना वृत्तौ || १२ ||

प्. १२०) एवम् उन्मेषोपदेशेन आत्मनो देहादिवेद्यव्यतिरिक्तस्वरूपतां प्राक् बहुभिः प्रकारैः प्रतिपादितां संग्रहेण प्रतिपाद्य इदानीं तथैव तस्य सकललोकस्वानुभवसिद्धं व्यवहारं प्रदर्शनीकृत्य विश्वरूपतां संक्षेपतः प्रतिपादयन् समस्तप्रकरणार्थतात्पर्यमाह दिदृक्षयेव सर्वार्थान्यदा व्याप्यावतिष्ठते | तदा किं बहुनोक्तेन स्वयमेवावभोत्स्यते || १३ || यदा यस्मिन् काले साधको दिदृक्षयेव द्रष्टुमिच्छया यथा सर्वार्थान् अखिलान् प्रमेयपदवीजुषो भावान् व्याप्य स्वसंवित्प्रकाशेन आच्छाद्य तदन्तर्लीनान् कृत्वा अवतिष्ठते नानात्वदर्शनभ्रान्तिनिवृत्तेरेकत्र तत्त्वे विश्राम्यति तदा तस्यां दशायां यत्फलमनुभूयते तत्र बहुना भूयसा उक्तेन फलाभिधानेन किं (?) प्. १२१) तत्प्रतिपादनेच्छया ग्रन्थसहस्राण्यपि उक्तानि निरर्थकानि भवन्ति तस्य वचनगोचरातीतत्वात् अत आह स्वयं तदवभोत्स्यते इति तत् तादृशं फलं स्वयमात्मनैव व्यतिरिक्तसाधननिरपेक्षेण प्रतिपत्स्यते अभियुक्तः स्वसंवेद्यत्वात् तस्य | इदमत्र तात्पर्यम् - योगिना सर्वभावानां स्वस्वभावाव्यतिरेकजिज्ञासुना स्वानुभूता दिदृक्षावस्था निदर्शनीकार्या तथा हि - द्रष्टुमभीष्टा भावाः स्वस्वभावाभेदेन व्यवतिष्ठन्ते भावभेदहेतोरिदन्ताप्रत्ययस्य अनुन्मेषात् तदा यथा दिदृक्षावस्थायां क्षेत्रज्ञस्वभावादभेदः तद्दिदृक्षितानां भावानां तथा परमात्मस्वभावात् अखिलजगद्भावानामभेद एव - इति पूर्वोपदिष्टव्यतिरिक्तात्मस्वरूपोपलब्धिपरामर्शाभ्यासात् उन्मिषितदिदृक्षाक्षणोपलक्षणक्षमविज्ञानचक्षुषं योगिनं प्रत्येव अयमुपदेशः मायाशक्तिजनितेन हि विकल्पतिमिरेण तिरस्कृतसम्यग्ज्ञानदृश एकमेव निर्विभागचिन्मात्रस्वरूपमात्मतत्त्वं प्. १२२)

प्रमातृभेदेन प्रमेयभेदेन च नानारूपं पश्यन्तो दिदृक्षितदृश्यमानदृष्टाद्यवस्थाविभागं भावानां परिकल्प्य दिदृक्षितानामपि तेषां जीवस्वभावादभेदं वस्तुसन्तमेव पराम्रष्टुमशक्ताः कुतो जगद्भावानां परमात्मस्वभावानाम् अभेदं प्रतिपद्येरन् तदा योगिनैव दृष्टान्तीकृतस्वदिदृक्षाक्षणपरामर्शदिशा स्वस्वभावाभेदमखिलभुवनभावाभासानां भावयता भेदध्वान्तनिर्भेदभास्करेण भवितव्यम् | व्याख्यातमेतत् दिदृक्षा द्रष्टुमिच्छा तदवस्थास्थ इव इत्यादिना वृत्तौ || १३ || एनमेव उपदेशं द्रढयितुमाह प्. १२३) प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेज्ज्ञानेनालोच्य गोचरम् | एकत्रारोपयेत्सर्वं ततोऽन्येन न पीड्यते || १४ || सर्वदा सर्वासु अनुभवदशासु प्रबुद्धस्तिष्ठेत् प्रतिपादितोपदेशाभ्यासपरत्वात् अनिमीलितसम्यग्ज्ञानदृष्टिः जाग्रदेव आसीत | कथं (?) - ज्ञानेन संवेदनेन गोचरं विषयम् आलोच्य परिच्छेद्य तथारूपतया निश्चित्य एकत्र ज्ञातरि स्वात्मनि सर्वं परिच्छेद्यम् आरोपयेत् अर्पयेत् तदभिन्नतया प्रतिपद्येत इत्यर्थः | ततश्च सर्वभावानामेकप्रमातृस्वरूपाभेदप्रतिपत्तिरूपात् आरोपणात् अन्येन व्यतिरिक्ततया अवभासमानेन प्रमेयेण वक्ष्यमाणेन कलाद्यात्मकेन भावजातेन न पीड्यते विनश्वरभावाहंभावप्रतिपत्त्यादिना पाशेन संसारचक्रे निबध्य न कदर्थ्यते | इदमत्र तात्पर्यम् - यं प्. १२४)

यमर्थं रूपादिकं चक्षुरादिज्ञानेन प्रमाता आलोचयति निश्चिनोति स स निश्चयावस्थायां प्रमातृरूपात् अभिन्न एव भवति निश्चितत्वं हि नाम वस्तुनः प्रकाशमानत्वं तच्च प्रकाशमानत्वादभिन्नमेव नान्यद्भवितुमर्हति प्रकाशव्यतिरिक्तरूपत्वे तस्य प्रकाशमानतानुपपत्तेः | एवं निश्चयावस्थायां प्रकाशमात्रस्वरूपप्रमात्रभेदः सर्वभावानां स्वभावसिद्धः तत एवंविधो ग्राह्यग्रहीतृग्रहणसंबन्धः स्थितोऽपि अपरामृश्यमानो नानात्वमोहजालेन बध्नाति सर्वजन्तून् अतः सर्वावस्थासु अविरतपरामर्शो भवेत् येनैकप्रमातृपरमार्थत्वं जगद्भावानां प्रतिपन्नः सन् पुनः संसारी न स्यात् | तदेवं प्रबुद्धः सर्वदा तिष्ठेत् इत्युक्तम् | प्रबुद्धोऽसंकुचितशक्तिः इत्यादिना व्याख्यातमेतत् वृत्तौ || १४ || प्. १२५) इदानीमेवं स्वयं संव्यवस्थितः स्वात्मैव परमेश्वरः एकः पदार्थः सन् निजयैव मायाशक्त्या प्रतिपशु भेदेन आत्मानमवभासयन् क्रीडति - इति तत्त्वतो द्वितीयपदार्थाभावमेव समर्थयमानः पशुस्वरूपप्रतिपादनद्वारेण शक्तिप्रसरक्रीडामेव अस्य प्रतिपादयितुमाह शब्दराशिसमुत्थस्य शक्तिवर्गस्य भोग्यताम् | कलाविलुप्तविभवो गतः सन् स पशुः स्मृतः || १५ || स इयता प्रबन्धेन प्रतिपादयितव्यस्वरूप आत्मैव ईश्वरो वक्ष्यमाणेन हेतुना पराधीनसर्ववृत्तित्वेन अनवबासितात्मा पशुः तिर्यक्प्रायः स्मृतः अनादित्वात् संसारक्रीडाव्यवहारस्य सदा स्मर्यमाणत्वेन स्थितः | कीदृशः सन् (? p. 126) kalāviluptavibhavo bhogyatāṃ gataḥ san pārameśvaryāḥ śakteḥ vakṣyamāṇavāgrūpaprasarābhiprāyeṇa ādi-kṣāntavarṇasamudāyātmikāyā stadviparītaṃ [viparītam ityato'nantaramasya ślokasyāvaśiṣṭavyākhyābhāgo yāvatsamasamūlādarśapustakeṣu vinaṣṭasattayā truṭito'sti | ataḥ idaṃ vyākhyānaṃ padyārthabhijñānāya spandapradīpikāgranthāt prakṣipyopanyasyate -

शब्दानां राशिः शब्दराशिः वर्णसमूहः मातृका अकारादि क्षकारान्ता शब्दजननी वर्णात्मकत्वात् शब्दानाम् तत्समुत्थस्य कादिवर्गात्मकस्य ब्राह्मयादिशक्तिचक्रस्य कलाभिः ककाराद्यक्षरैः विलुप्तविभवः दृतमहा व्याप्तिः स्वस्वभावात्प्रच्यावितः अत एवास्य भोग्यतां गतः सन् पुरुषः पशुः उच्यते अज्ञत्वात् | उक्तं च ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् स्वाङ्गरूपेषु भावेषु प्रमाता कथ्यते पतिः | मायातो भेदिषु क्लेशकर्मादिकलुषः पशुः || इति | अन्यत्रापि भेदग्रन्थिविभङ्गे हि कर्मात्मैक्यं प्रपद्यते | सोऽविज्ञातः पशुः प्रोक्तो विज्ञातः पतिरेव सः | इति || १५ ||] परामृतरसापायस्तस्य यः प्रत्ययोद्भवः | तेनास्वतन्त्रतामेति स च तन्मात्रगोचरः || १६ || प्. १२७) आद्यव्याख्याभागः समस्तमूलादर्शपुस्तकेषु पूर्वपद्यव्याख्याभागवद्विनष्टसत्तया त्रुटितोऽस्ति | अतोऽस्य पद्यस्याप्यर्थज्ञापकं व्याख्यानं स्पन्दप्रदीपिकाग्रन्थादेव प्रक्षिप्य उपन्यस्यते - तस्य च पशोर्यः प्रत्ययोद्भवः श्रोत्रादिद्वारेण विषयदर्शने स्मरणादिज्ञानोत्पत्तिः स एव परामृतरसात् स्वरूपोदयात् अपायः प्रच्युतिः यतः स पुमान् तेनास्वतन्त्रतां पारतन्त्र्यम् असर्वगतादिम् एति प्राप्नोति स च प्रत्ययोद्भवः तन्मात्रगोचरः शब्दादिविषयविषयः तदभिलाषात्मक इत्यर्थः || १६ || अस्वतन्त्रो व्यतिरिक्तसाधनसामग्र्यपेक्षसकलसमीहितार्थः पुमान् तद्भावमापद्यते जागरस्वप्नसुषुप्तावस्थोपमेयसकल-विज्ञानाकल- yatastasya pratyayodbhava eva parāmṛtarasāpāyaḥ param anuttaram amṛtamavināśi advayacinmayaṃ śivākhyaṃ svarūpaṃ tasya rasaḥ tathāpratyavamarśātmaka āsvādaḥ tasmāt apāyaḥ pṛthagbhāvo'nyathāvṛttiḥ idamityādivikalparūpaḥ | p. 128)

इदमत्र वाक्ये गर्भीकृतम् - एकस्यैव परस्य तत्त्वस्य स्वेच्छापरिकल्पितानुग्राह्यानुग्राहकभावविविक्तात्मनोऽनुग्राह्योपायार्थं तथैव स्वेच्छया परिकल्पितशिवशक्तिसदाशिवेश्वराविद्यात्मकविभागाभासस्य प्रक्रियाशास्त्रेषु यत् पञ्च्रूपत्वं व्यवस्थितं तत् परामृतशब्देन रसशब्देन च संग्रहेण उक्तम् | तथा च - अहमित्येव अत्यन्तभेदसंस्पर्शशून्यपरमशिवाख्यस्वभाववाचकत्वेन परामृतशब्दः तत्परामर्शरूपशक्तितत्त्ववाचकत्वेन च रसशब्दः अत्यन्तप्रशान्न्तनिष्परामर्शशून्यप्रायशिवतत्त्ववादिमतनिरासार्थं यः प्रयुक्तः स पूर्वं व्याख्यात एव तदेवं तत्त्वद्वयं शिवशक्त्याख्यं यदभिन्नमपि स्वरूपप्रतिपादनान्यथानुपपत्त्या विभज्य तत्त्वविद्भिः प्. १२९) प्रकाशय्ते | तथा च तत्त्वगर्भस्तोत्रे गुरुभिः सततमविलुप्तोपलब्धृत्वलक्षणस्वधर्मरूपायाः शक्तेः प्राधान्यप्रतिपादनाभिप्रायेण शिवतत्त्वमेवमस्तूयत | यस्या निरुपधिज्योतीरूपायाः शिवसंज्ञया | व्यपदेशः परां तां त्वामम्बां नित्यमुपास्महे || इति | शक्तितत्त्वं च विदितपरमार्थैः स्वरूपप्रत्यवमर्शसामान्यस्पन्दादिसंज्ञाभिः व्यवह्रियमाणं तत्पर्यायभूतोन्मेषादिपदाभिधेयतया प्रतिपादितम् | यदुक्तम् किंचिदुच्छूनतापत्तेरुन्मेषादिपदाभिधाः | प्रवर्तन्ते त्वयि शिवे शक्तिता ते यदाम्बिके || इति | न च यदाशब्दश्रुतिभ्रमात् कदाचिदेषा शक्त्यवस्था भवति कदाचिन्न भवति इति मन्तव्यम् यतः स्वभावसंवेदनात्मको नित्यः सामान्यस्पन्दरूप एव धर्मः किंचिदुच्छूनता इत्युक्तम् | प्. १३०)

ततः परं सदाशिवेश्वरविद्याख्यं तत्त्वत्रयमपि परामृतशब्दवाच्यमेव यतः परमेश्वरस्य परमार्थतः एकत्वेऽपि अत्यद्भुतस्वैश्वर्यवीर्येण विशुद्धचिन्मात्ररूपतया विश्वात्मकत्वेन च अन्तर्बहीरूपं द्वैविध्यं यदवस्थितम् तत्र विश्वात्मकस्य बाह्यस्य रूपस्य ज्ञेयकार्यभावेन लब्धस्वरूपत्वात् एकापि तच्छक्तिः ज्ञानक्रियारूपतया द्वित्वेन उपचर्यते | तच्च ज्ञानक्रियात्मकत्वं यत्र बहिरगृहीतोन्मेषमन्तः साम्येनैवावतिष्ठते त्रैगुण्यमिव अव्यक्तावस्थायां सा परमेश्वरभोगात्मकज्ञानक्रियारूपत्वेऽपि अन्तर्मुखत्वात् निमेषात्मिका सदाशिवदशा | यत्र पुनः शक्तेः क्रियाप्राधान्येन बहिर्गृहीतोन्मेषायाः पराहंभावविश्रान्तिः सा ईश्वरदशा | यस्यां पुनर्ज्ञानशक्त्युद्रेकेण अस्या बहिर्मुखत्वं बाह्याभ्यन्तररूपसामानाधिकरण्यपर्यवसायित्वात् स्वरूपविश्रान्तिनिष्ठत्वमेव प्. १३१) सा विद्यादशा इति | तिसृष्वपि एतासु दशासु भेदप्रतिपत्तिमूलत्वात् लब्धात्मिकापि मायाशक्तिः परस्याः संविदः सर्वापूरकपरिपूर्णाहंकारलक्षणे स्वभावे एव विश्रान्तत्वात् प्रत्यस्तमिता सती परमानन्दनिर्भरशिवरूपं तिरोधातुं नालम् इति पदत्रयमेतत्परामृतमेव | यदुक्तं तत्त्वगर्भ एव ज्ञानक्रियास्वरूपेण प्रवृत्तायास्तु ते शिवे | सदाशिवत्वं जगदुर्भोगाह्वं तत्त्ववेदिनः || गुणीभूतज्ञशक्तिस्त्वं व्यक्तीभूतक्रियात्मिका | यदा तदैश्वरं तत्त्वं व्यक्ततामेति वृत्तिमत् || प्रवृत्तावुन्मुखीभूता भवेस्त्वं परमे यदा | ज्ञानशक्तिस्तदोदारा विद्या त्वं परिगीयसे || इति | तथा ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् एवमन्तर्बहिर्वृत्तिः क्रिया कालक्रमानुगा | मातुरेव तदन्योन्यावियुक्ते ज्ञानकर्मणी || प्. १३२) किं त्वान्तरदशोद्रेकात्सादाख्यं तत्त्वमादितः | बहिर्भावपरत्वे तु परतः पारमेश्वरम् || ईश्वरो बहिरुन्मेषो निमेषोऽन्तः सदाशिवः | सामानाधिकरण्यं च सद्विद्याहमिदंधियोः || इदंभावोपपन्नानां वेद्यभूमिमुपेयुषाम् | भावानां बोधसारत्वाद्यथावस्त्ववलोकनात् ||

इति | ततः परं तु परस्परपरिहारावस्थिताहंप्रतीतिलक्षणभिन्नविषयापेषिणि नानाभेदनियतात्माभिमानत्वात् तात्त्विकस्वैश्वर्यानभिज्ञे क्षेत्रज्ञत्त्वे मायाशक्तिरेव केवला प्रभोर्विश्वरूपैश्वर्यप्रथास्पदभूता विजृम्भते | यथोक्तं तत्त्वगर्भे एव यदा त्वेवंविधादत्र निजा भोगाज्ञता पशोः | तदा मायास्वरूपेति गीयसे वैभवाश्रयः || इति | प्रत्यभिज्ञायामपि प्. १३३) भेदे त्वेकरसे भातेऽहंतयानात्मनीक्षिते | शून्ये बुद्धौ शरीरे वा मायाशक्तिर्विजृम्भते || इति | सा इह प्रत्ययोद्भवशब्देन प्रतिपादिता यतोऽहमित्येव शिवात्मकस्य स्वभावस्य परामर्शात्मकं सम्यक् ज्ञानं तस्यैव च स्वभावस्य विश्वरूपतया अवभासमानस्य इदन्तोल्लेखने भेदोद्भावनसामर्थ्यं मायाख्या शक्तिराख्याता न तु वस्त्वन्तरं किंचित् | इदमिति च परामृश्यमानोऽर्थः प्रकाशमानत्वमतिक्रम्य अन्यथाभवितुं यतो न शक्नोति ततो भेदरूपाणि असौ माया प्रकाशात्मकपारमेश्वरधर्मत्वानतिक्रमात् भगवतः शक्तिरेव इयमत्यद्भुता यत् स्वरूपं स एव एवं प्रत्यपादयत् | दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया | मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते || इति | तथाहि अत्रायमर्थः - एषा मम दैवीमाया देवस्य इत्थंक्रीडनैकरसस्य ईश्वरस्य प्. १३४) सतः शक्तित्वेन संबन्धिनी किंस्वरूपा (?) - गुनभयी गुणाः सुखाद्यात्मानः सत्त्वाद्यभिधानाः तत्प्रकृतिका सा हि भेदावभासस्वभावा भिन्नश्चार्थः शब्दादिविषयात्मकः विषयश्च सुखादिसंवेदनपर्यवसितात्मा - duḥkhena atyetuṃ śakyā tadatikramaṇe kṛtotsāhaiḥ prabuddhairapi sapadi sakalasaṃsāryavasthocchedānupapatteḥ bhedavyavahārasya durlaṅghyatvāt | kiṃ tu māmeva ye prapadyante chinnadvaitadaśāpratiṣṭhitasaṃvidaḥ suprabuddhāḥ santo māmevaikaṃ tattvamabhedenātmatayā pratyabhijānate te madbhāvamāpannā enāmatitaranti | tasyāṃ hi daśāyāṃ divasadyutāviva dyotamānāyām iyaṃ yāminīva nirmūlanaṣṭasvarūpā tairevātikrāntā p. 135)

भवति | यदुक्तं स्तोत्रे समाधिवज्रेणाप्यन्यैरभेद्यो भेदभूधरः | परामृष्टश्च नष्टश्च त्वद्भक्तिबलशालिभिः || एवंप्रत्ययोद्भवमात्रं माया तन्मूलं च क्षेत्रज्ञतत्त्वं पशुपर्यायेण अस्वतन्त्रशब्देनात्र प्रतिपादितम् | प्रत्ययोद्भवरूपया हि अनया मायया स्वभावात् प्रच्यावितस्य अस्य तद्धर्मविपरीतेन कालादिरूपेण सुप्रसवेन पाशपञ्चकेन ग्रथितस्य पारतन्त्र्यं पशुत्वमुद्भाव्यते | तथा च - अयम् अनया व्यामोहितः अनवच्छिन्नत्वादिरूपं स्वधर्मम् अपरामृशन् तद्विपरीतेन अवच्छेदकेन कलनात्मना भूतभविष्यदादिविकल्पविभक्तेन कालाख्येन तथा सर्वात्मकत्वधर्मविस्मृतेः सर्वत्र नियतकार्यकारणभावाख्यात्मकेन नियतिनाम्ना तथा सर्वकर्तृत्वसर्वज्ञत्वलक्षणधर्मद्वयौदासीन्यात् किंचित्कर्तृत्व-किंचिज्ज्ञत्वरूपाभ्यां प्. १३६) कलाविद्याभिधानाभ्यां तथा प्रेप्सितार्थविरहात् नित्यनिरभिलाषत्वलक्षणस्वदह्र्मापरामर्शात् विषयाभिलाषितारूपेण रागाख्येन च पाशेन बध्यमानः पराधीनवृत्तिः पशुः संबध्यते | एष च मायाशक्तेः पञ्चभेदः प्रसवः समस्तस्य पशुप्रबन्धस्य अविशेषेण स्वरूपमावृत्य व्यवस्थितः | यस्तु प्रतिप्राणि विचित्रबुद्ध्यादिरूपतया परिणमन् तमावृणोति तस्य प्रधानाख्यस्य प्रसवस्य प्रपञ्चं प्रत्ययोद्भवविषयप्रतिपादनद्वारेणाह स च तन्मात्रगोचरः इति स च पशुत्वकारणं प्रत्ययोद्भवः तन्मात्रगोचरः तन्मात्राणि शब्दादिसामान्यानि गोचरो विषयो यस्य स तथा प्रत्ययो हि अयं प्रत्येयं भिन्नं विषयमपेक्ष्य प्रादुर्भवति विषयविषयिभावश्च ग्रहीतृग्रहणग्राह्यरूपे त्रितये सति उपपद्यते | तदपि त्रितयं साधारणं प्रवृत्तिकारणं विना न प्. १३७)

स्यात् इति | तच्चतुष्टयमनेन वाक्येनाक्षिप्तम् | तत्र ग्रहीता प्रत्ययवान् पशुः ग्राह्याः प्राधान्येन शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाः आकाशादिस्थूलभूताश्रया विशेषात्मका गुणाः तदात्मना समस्तविषयोपलब्धेः | तेषां चात्रोपादाने उपपन्ने सामान्ये सर्वविशेषाणामन्तर्भावः - इति सामान्यवाचिना तन्मात्रशब्द्देन उपात्ताः | तैः शब्दादिभिराश्रयभूतानि स्थूलानि आकाशादिभूतानि आक्षिप्तानि निराश्रयाणां तेषामनुपपत्तेः | तदेतत् दशविधम् कार्यम् | स च प्रत्ययवान् परवशः पशुः विषयित्वे सति इष्टानिष्टविषये हानादानक्रियायां करणमपेक्षते | तत्र येन विषयं निश्चिनोति तत्प्रकाशप्रधानं बुद्ध्याख्यं करणं | येन च अनात्मभूतं देहादिकमर्थम् आत्मतया अभिमन्यते तद्विपर्ययात्मकं नियमप्रधानमहंकाराख्यं येन च प्रवृत्तिप्रधाने न विषयं विकल्पयति तत्संशयात्मकं मनोऽभिधानम् - प्. १३८) इति त्रिविधमन्तःकरणं यथोत्तरं कार्यत्वेनोक्तम् | येन तु शब्दादीन् गृह्णाति तच्छ्रोत्रादिबुद्धीन्द्रियपञ्चकम् | येन वचनादिक्रियां करोति तद्वागादिकर्मेन्द्रियपञ्चकम् - इति दशविधं बहिष्करणम् | तच्च अहंकारकार्तयैव उक्तम् | तदेतदाभ्यन्तरं बाह्यं च करणम् | एवं त्रयोविंशतिविधः कार्यकरणवर्गो विषयित्वान्यथानुपपत्त्या अत्राक्षिप्तः | तथा प्रवर्तकं हेतुमन्तरेण विषयप्रवृत्तेरभावादपि विषयत्वं उपपद्यते - इति स हेतुरत्र सुखाद्यात्मा प्रधानाभिधान आक्षिप्तः | तथाहि - सुखं प्रतिप्राणि स्ववासनानुगुणेष्टविषयप्राप्तेस्तृप्तिरनित्य आनन्दः तेन प्रयुक्तः सन् इष्टविषयादानाय प्रवर्तते तद्विपर्ययो दुःखम् अनिर्वृतिः ततोऽनिष्टविषयहानायः उभयन्यग्भावस्तु मोहः तस्मिन् सति व्यवतिष्ठते - इति सुखदुःखमोहात्मकं प्रकाशप्रवृतितिनियमार्थं सत्त्वाद्यभिधानगुणत्रयमयं विकारावस्थायामपि अन्योन्याविनाभूतत्वात् प्. १३९)

एकमेव प्रधानाख्यं सर्वप्राणभृतां विविधवासनानुगुणनानारूपकार्यकरणात्मकस्वपरिणामप्रपञ्चानुगत- anenaivābhiprāyeṇa vṛttikṛtā sa ca tanmātragocaraḥ ityasya padasya rūpādyabhilāṣātmakaḥ iti paryāyaḥ prayuktaḥ | rūpādiṣu yo'bhilāṣo rāgaḥ tannimittakatvāt tadātmakaḥ pratyayodbhavaḥ tataśca abhilāṣaprapañca eva sukhādyātmakaṃ pradhānaṃ kāraṇaṃ ityeṣā prādhānikī tattvacaturviṃśatiḥ sa ca tanmātragocaraḥ ityanenākṣiptā | prāk ca dvādaśa tattvāni nirṇītāni tadyathā - śivādividyāntāni pañca māyā kālādipañcakaṃ paśutattvaṃ ca - iti ṣaṭtriṃśattattvarūpatayā pārameśvarī ekaiva śaktirvijṛmbhate | vyākhyātaprāyametat vṛttau p. 140) parāmṛtarasāt svarūpāt apāyaḥ pracyutiḥ ityādinā || 16 || evaṃ pratyayodbhavasya paśutvakāraṇabhāve pratipādite śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ san paśuḥ smṛtaḥ - iti pūrvoktavirodhaparihārārthamāha svarūpāvaraṇe cāsya śaktayaḥ satatotthitāḥ | yataḥ śabdānuvedhena na vinā pratyayodbhavaḥ || 17 || asya evaṃpratyayāpāditapaśutvasya ātmanaḥ svarūpāvaraṇe svarūpasya śivātmakasya svabhāvasya āvaraṇe tathāpratyavamarśābhāvamātreṇa hetunā vyavadhāne sthagane tannimittaṃ śakayaḥ prāguktāḥ satatotthitāḥ patipaśuvyavahārasya na kadācit uparamāt satataṃ nityam utthitāḥ uditāḥ yataḥ asvatantratāpādanātmanā amṛtarasāpāyahetutvena pratipādito yaḥ pratyayodbhavaḥ p. 141) sa śabdānuvedhena śabdasaṃbhedena vinā na saṃbhavati - iti śeṣaḥ | etadeva kutaḥ (?) iti cet taducyate - śabdaḥ khalu pratyavamarśātmā avabhāsātmano'rthasya anyataḥ khaḍgodakādarśāderantaḥkroḍīkṛtatattatpadārthasārthāt jaḍāt bhedataḥ svabhāvabhūta eva | tathā ca pratyabhijñā svabhāvamavabhāsasya vimarśaṃ viduranyathā | prakāśo'rthoparakto'pi sphaṭikādijaḍopamaḥ || iti | anyatrāpi uktam na so'sti pratyayo loke yaḥ śabdānugamaṃ vinā | anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena bhāsate ||

इति | स च सर्वावच्छेदविरहितविशुद्धचित्प्रकाशात्मकमुख्यार्थनिष्ठः सन् प्रत्यवमर्श इत्युच्यते | जातिगुणक्रियाभिधानादिविविधविशेषावच्छिन्नभिन्नरूपविश्वात्मकार्थाव- rūpaṃ tatsaṃketatvena vyavasthitaḥ p. 142) śrotragrāhyo dhvaniviśeṣātmako'rtha eva prāyeṇa śabda iti vyavahriyate | tasmācchabdarūpatāmāpannāḥ pratyayodbhavaprāṇabhūtāḥ śaktaya evāsya svarūpāvaraṇe sadodyuktā - iti śaktivargasya bhogyatāṃ gataḥ san paśuḥ smṛtaḥ - iti pūrvoktenāvirodhaḥ pratipāditaḥ | svarūpasyasvasvabhāvasyācchādane ityādinā vṛttau vyākhyātametat || 17 || athāsya śabdaparyantasya prasarasya parasyāśca śakterabhedapratipādanapūrvaṃ tatsvarūpāpratyabhijñāmātranibandhanau bandhamokṣau pratipādayitumāha seyaṃ kriyātmikā śaktiḥ śivasya paśuvartinī | bandhayitrī svamārgasthā jñātā siddhyupapādikā || 18 || sā śivasya svasvabhāvasyaiva parameśvarasya kriyātmikā tatsvarūpapratyavamarśalakṣaṇavyāpāraśarīrā p. 143) śaktiḥ avyabhicārī dharmaḥ samarthatārūpaḥ iyaṃ pratipāditaprasararūpā śaktiḥ yaiva advayacinmātrasvabhāvapratyavamarśinī parā śaktiḥ parameśvarasya saiva iyam itthaṃ-prasṛtya avabhāsate tattvato nāsti asyāḥ tato bheda ityarthaḥ | yathoktaṃ vṛttau na sā jīvakalā kācitsaṃtānadvayavartinī | vyāptrī śivakalā yasyāmadhiṣṭhātrī na vidyate || iti | asya hi ślokasyāyamarthaḥ - jīvasya puṃsaḥ paśoḥ kalānāṃ dvividhaḥ saṃtāno - jñānarūpaḥ kriyārūpaśca tatra jñānarūpo'ntaḥkaraṇātmakaḥ trividhaḥ kriyārūpo bahiṣkaraṇātmakaḥ svabhāvasthaprāṇaśaktisahita ekādaśavidhaḥ - iti caturdaśavidho jīvakalāsaṃtānaḥ saṃgrahāt dvividha eva saṃtānadvayavartinī jīvasyātmanaḥ kalā sā na kācit saṃbhavati iti śeṣaḥ yasyāṃ vyāptrī deśakālādyanavacchinnavaibhavādhiṣṭhātrī vedyatvādinā sarvamadhiṣṭhāya ātmaparatantraṃ kṛtvā vartamānā p. 144)

शिवकला शिवस्य परमात्मनः कला परा शक्तिः उक्तरूपा न विद्यते सत्तां व्यभिचरति सैव इत्थमवभासते इत्यर्थः | वैश्वरूप्येऽपि अवभासलक्षणस्य सामान्यरूपस्य शिवधर्मस्य व्यापकस्य अतिरोभावात् सैव परा शक्तिरियम् अपरा स्थूलक्रियारूपा - इति परापरयोः शक्त्योरभेद एव पारमार्थिकः प्रत्यभिज्ञापितः | तदेतत् ज्ञानगर्भस्तोत्रेऽप्युक्तम् बहिष्करणबुद्ध्यहंकृतिमनःसुषुम्नाश्रयाच्चतुर्दशसु चण्डिके पथिषु येन येन व्रजेत् | कला शिवनिकेतनं जननि तत्र स्म ते दशोदयाति दुर्लभा जगति या सुरैरप्यहो || अस्यापि श्लोकस्यायं तात्पर्यार्थः - श्रोत्रादिपञ्चकं वागादिपञ्चकं दशविधं बहिष्करणं बुद्ध्यहंकारमनांसि त्रिविधमन्तःकरणं मध्यमप्राणश्च - इति कलायाः चिदात्मिकायाः शक्तेः चतुर्दश भेदाः | तेषां ये तावन्त एव पन्थानः प्. १४५) प्रसरमार्गास्तेषु मध्ये येन येन केनचिदेकतमेन पथा एषा कला शिवनिकेतनं व्रजेत् शिवः परमात्मा स एव निकेतनमालयस्तद् गच्छेत् तत्र दशा उदयति - इति संबन्धः | शिवनिकेतनं व्रजेत् - इति मायीयभेदप्रत्ययव्यतिरेकेण शिवाख्यस्वपदाश्रयणरूपः पारमार्थिकः कलाया व्यापारः सिद्धवत् व्यवहृतः | इयं हि कला शिवात्मकात् निजास्पदात् न दुःखं न सुखम् इत्यादिना कृतलक्षणात् उदेति कृतकृत्या च तत्रैवान्ते(न्तः)प्रविश्य समरसीभवति सरिदिव सागरे मध्येऽपि बुद्ध्याद्यन्योन्यभिन्नप्रसररूपतया नानात्वेन अवभासमानापि जलरूपत्वमिव सामान्यं चिदात्मकत्वं न व्यभिचरति - इति न कदाचित् शिवस्वभावात् अपैति किंतु मायाशक्तिव्यामोहितैः न तथा प्रत्यभिज्ञायते - इति | एवमेषा कला येन येन पथा शिवनिकेतनं व्रजेत् प्. १४६)

तत्र सा तादृशी स्वसंवेद्यत्वात् व्यपदेष्टुमशक्या कस्यचित् प्रबुद्धस्यैव दशा अवस्था उदयति अभिव्यज्यते या सुरैर्ब्रह्मादिभिरपि दुर्लभा ते हि प्रत्ययोद्भवजनितब्रह्मत्वाद्यवच्छिन्नपाशवाभिमानानतिक्रमात् शिवरूपां पतिदशां कथमाप्नुयुः - इति | प्रकृतमिदानीं व्याख्यायते - किंतु एवं-रूपापि असौ पारमेश्वरी क्रियात्मिका परा शक्तिः पशुवर्तिनी बन्धयित्री पशौ भेदप्रत्ययोद्भवापादितपारतन्त्र्ये पुंसि वर्तमाना बन्धस्य जन्मादिप्रबन्धपरिवर्तनात्मकस्य संसारस्य कर्त्री | - पशुः किल सर्वतो व्यवच्छिन्नस्य आत्मन एव स्वत्वेन एनाम् अध्यवस्यन् इष्टानिष्टविषयोपादानहानजनितसुखाद्यनुभवमात्रपर्यवसितनिजज्ञानक्रियापरिस्प् अन्दत्वात् अपरामृष्टतत्परमार्थो व्यवछ्हिनत्ति | सा चैवं व्यवछ्हिन्नत्वेन गृह्यमाणा तम् आ प्रबोधप्रयुदयात् प्. १४७) पशुत्वेन बध्नाति - इति पशुवर्तिनी बन्धयित्री इत्युक्तम् | ननु एवं- - jñātā viditā śivātmakasvasvabhāvapratyavamarśakriyārūpatayā pratyabhijñātā satī siddhyupapādikā siddheḥ ātmaiśvaryādhigamalakṣaṇāyāḥ parāyāḥ ānuṣaṅgikavividhavibhūtyāvirbhāvaūpāyāśca aparāyāḥ upapādikā vastusvabhāvabalāt saṃpādayitrī yata eṣā svamārgasthā svasmin ātmīye śivasvabhāvarūpe mārge adhvani sthitā tadvyatiriktaviṣayāntaranivṛttagatirityarthaḥ pratyayodbhavarūpamāyāvaibhavodgāvitabhidāpekṣayā tu paśuvartinī jīvakalā - ityucyate pratyuditaprabodhasya tu yathāvasthitatvena pratyabhijñāyamānā sarvāḥ siddhīrupapādayati | iti ślokārthaṃ vyākhyāya idānīṃ yathā eṣā svamārgasthā tathā vititya pratipādyate | eṣā p. 148) hi parameśvarasvarūpaprakāśapratyavamarśamātrarūpā paraiva śaktiḥ vāgrūpatayā prasṛtā - iti parameśvareṇa śāstreṣu bahuśaḥ pradarśayatā sarvadā svamārgasthatvamasyāḥ pratipāditam | tathā ca śrīmālinīvijaye yā sā śaktirjagaddhātuḥ kathitā samavāyinī | icchātvaṃ tasya sā devi sisṛkṣoḥ saṃprapadyate ||

सैकापि सत्यनेकत्वं यथा गच्छति तच्छृणु | एवमेतदिति ज्ञेयं नान्यथेति सुनिश्चितम् || ज्ञापयन्ती जगत्यत्र ज्ञानशक्तिर्निगद्यते | एवं भवत्विदं सर्वमिति कार्योन्मुखी यदा || जाता तदैव तत्तद्वत्कुर्वत्यत्र क्रिया मता | एवं यथा द्विरूपैव पुनर्भेदैरनेकताम् || अर्थोपाधिवशाद्याति चिन्तामणिरिवैश्वरी | तत्र तावत्समापन्ना मातृभावं विभिद्यते || द्विधा च नवधा भेदैः पञ्चाशद्धा च मालिनी | इत्यादिना प्रकाशितोऽयमर्थः | तथा शब्दाद्वयवादिभिरपि प्. १४९) विवृत्तिवाचोयुक्त्या तत्प्रसरं प्रतिपादयद्भिः स्वमार्गस्थत्वमेव अस्याः प्रदर्शितम् | यदाहुः वाग्रूपता चेदुत्क्रामेदवबोधस्य शाश्वती | न प्रकाशः प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमर्शिनी || इति | सैषा अत्यन्ताभेददशा यस्यां स्फुटमेव अस्याः स्वमार्गस्थत्वम् | यदा पुनः इदमिति नानारूपं विभक्तत्वेन क्रमिकत्वेन च अन्तः परिस्फुरितमखिलं जगत् अविमर्शात् उपसंहृत्य विभागक्रमशून्यस्वमहिम्नि स्वभावव्योम्नि निमिषन्ती स्वरूपप्रकाशमात्रपरिशेषैव भवति तदा आन्तरस्य परस्य ज्ञातुः पश्यन्त्यभिधानवाग्रूपा विवृत्तिः - इत्युक्ता | यदाहुः अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा | स्वरूपज्योतिरेवान्तः सूक्ष्मा वागनपायिनी || इति | अत्रापि स्वमर्गस्थैव एषा | यदा प्राणप्रयत्नव्यतिरेकेण प्रतिप्राणि शरीरान्तरस्वोदितानादिनिधनध्वनिविशेषात्मकतया प्. १५०) कालादिक्रमं वर्णादिविभागं भाविनमनुगच्छन्ती प्रसरं गृह्णाति तदा मध्यमाख्यवाग्रूपा विवृत्तिः - इत्यभिहिता तदापि संविन्मात्रप्रकृतिकत्वमनतिक्रान्ता स्वमार्गस्थैव एषा | यदुक्तम् केवलं बुद्ध्युपादाना क्रमरूपानुपातिनी | प्राणवृत्तिमतिक्रम्य मध्यमा वाक् प्रवर्तते ||

इति | यदा तु प्रयोक्तृपुरुषेच्छानुविधायिप्रयत्नप्रेरिते प्राणाभिधाने मरुति शरीरोद्देशेषु उरःप्रभृतिषु जाताभिघाते सैव सामान्यध्वनिरूपा स्वरव्यञ्जनादिभेदविभक्ताकारादिनियतवर्णरूपतां प्रयोक्तृभेदेऽपि अव्यभिचरन्ती प्रसरति तदा वर्णभेदादिव्यञ्जकप्राणमात्राश्रया वैखर्यभिधानवाग्रूपा विवृत्तिः - इत्युक्तम् | प्. १५१) यदुक्तम् स्थानेष्वभिहते वायौ कृतवर्णपरिग्रहा | वैखरी वाक् प्रयोक्तॄणां प्राणवृत्तिनिबन्धना || इति | तदापि असौ देशकालाधारप्रयोक्तादिवैचित्र्यैः अविकायनियतवर्णसमुदायात्मिकतां पुरुषेच्छादिसापेक्षाभिव्यक्तिकामजहती नित्यैव संविद्रूपत्वमपि अनुगतमेव मध्यमावदस्यामपि - इति स्वमार्गस्थत्वमपि अस्या न व्याहन्यते | एवमसौ वैखरीरूपतामापन्नापि मातृकावर्गवर्णपदवाक्यार्थभेदेन अपर्यन्तं प्रसरं गृह्णाति | यथा च वर्णवैखरीरूपा इयम् एवमनन्तप्रसरा तथा स्वरवैखरीरूपापि स्वरग्राममूर्च्छनातानजातरागादिभेदेनापि अनन्तप्रसरा | तदेवम् इयं पारमेश्वरी परा शक्तिः प्. १५२) स्वभावप्रत्यवमर्शक्रियादिना सांकेतिकशब्दपर्यन्तेन निरवधिना स्वमहिम्ना प्रसृतापि सर्वस्यैव पदार्थजातस्य सामान्यसंवित्प्रकाशव्यतिरेकेण अनुपपन्नस्वात्मलाभस्य प्रत्यवमर्शिनी सती सर्वदा स्वमार्गस्थत्वं न व्यभिचरति | ततश्च - जगत्क्रीडार्थम् ईश्वरोद्भावितमायाशक्तिजनितैः नानाविकल्परूपैरावरणैः संबध्यमानापि अनुग्रहशक्तिस्पर्शोन्मेषितसत्यतद्रूपग्रहणकुशलविमलविज्ञानदृशः प्रमातॄन् प्रतितैः स्थगयितुमत्यन्तं तिरोधातुमशक्यैव - यदुक्तम् सेयमाकीर्यमाणापि नित्यमागन्तुकैर्मलैः | अन्त्या कलेव सोमस्य नात्यन्तमभिभूयते || इति | तत् इत्थं परममेव कारणं यथाविभक्तशब्दरूपतयापि प्रसृतम् - इति स्थितम् | सत्यं परागतं सूक्ष्मं निरवद्यमनुत्तरम् | अथ ब्रह्म परं शान्तमादिवर्णत्वमागतम् || प्. १५३)

इत्यादि | तथा च शब्दाद्वयम्वादे सामान्येन शब्दार्थोभयरूपोऽपर्यन्तावान्तरभेदो योऽयमीश्वरस्य शक्तिप्रसरः तं विवर्तवाचोयुक्त्या व्यवहरति स्म | यदाह अथायमान्तरो ज्ञाता सूक्ष्मे वागात्मनि स्थितः | व्यक्तये स्वस्य रूपस्य शब्दत्वेन विवर्तते || अनादिनिधनं ब्रह्म शब्दतत्त्वं यदक्षरम् | विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः || इति | अत्र ब्रह्मपर्यायशब्दतत्त्वतया पारमेश्वररमेव रूपं निर्दिष्टम् | तत् - इयं परा शक्तिरेव स्वमार्गस्था ज्ञाता तथा सम्यक्प्रतिपन्नस्वभावा सती संपूर्णां सिद्धिम् उपपादयति - इत्युक्तम् | सेयमेव वैखरीरूपतामापन्ना पुरुषप्राणपरिस्पन्दाधीनाभिव्यक्तिकत्वात् स्थूला क्रियाशक्तिः - इत्यपि क्वचिदुक्ता तत्पूर्वा च मध्यमा वाक् इच्छाशक्तिः तत्पूर्वा च पश्यन्ती प्. १५४) ज्ञानशक्तिः - इति | तदेवं शक्तित्वे सति शक्तिमन्तमियम् अपेक्षते - इत्यभिन्नमातृकात्मकः शब्दराशिरूपक्रियाशक्तिप्रधान ऐश्वरो विग्रहोऽस्याः समाश्रयः यत्र इदं वर्गादिभिः वाक्यपर्यन्तैः स्वप्रसरभेदैः विजृम्भते | योऽपि वाक्यरूपः प्रसरोऽस्याः स नित्यानित्यभेदेन द्विविधः - तत्र मन्त्रात्मकः शास्त्रात्मकश्च नित्यः लोकिकव्यवहारविषयलौकिकवाक्यात्मकस्तु अनित्यः | एवं परमेश्वरशक्तित्वेन प्रत्यभिज्ञायमाना एषा वाङ्मयी विभूतिः परसिद्धिप्रदा नानापशुसंबन्धितया तु अवच्छिद्यमाना बन्धहेतुर्भवति - इति | व्याख्यातमेतद् वृत्तौ सा चेयं क्रियात्मिका क्रियास्वभावा इत्यादिना || १८ || एवं पतिस्वभावस्यैव आत्मतत्त्वस्य स्वमायावभासितं पशुत्वं प्रतिपाद्य इदानीं पशोः सतो विद्योदयात् स्वमार्गस्थत्वेन अभिज्ञायमाना एषा प्. १५५) परा शक्तिः पतित्वाभिव्यक्तिमावहन्ती संसारविच्छेदहेतुः यथा भवति तथा संसारकारणप्रतिपादनपूर्वं हेतुकथनं प्रतिजानानः श्लोकद्वयमाह तन्मात्रोदयरूपेण मनोऽहंबुद्धिवृत्तिना | पुर्यष्टकेन संरुद्धस्तदुत्थं प्रत्ययोद्भवम् || १९ ||

भुङ्क्ते परवशो भोगं तद्भावात्संसरेदतः | संसृतिप्रलयस्यास्य कारणं संप्रचक्ष्महे || २० || अतो हेतोः अस्य उक्तवक्ष्यमाणरूपस्य पशोः यः संसृतिप्रलयः संसारक्षयः तस्य कारणं हेतुं संप्रचक्ष्महे युगलकात् अस्मादुत्तरेण श्लोकेन सम्यक् प्रकर्षेण च ब्रूमहे | अत्र व्यधिकरणेन षष्ठ्यौ व्याख्येये | कुतो हेतोः (? sūkṣme śarīre tanmātrapañcakaṃ guṇatrayam - iti sthūlaśarīrakāraṇabhūtamaṣṭakam p. 156) yat saṃniviṣṭaṃ tanmukhaṃ puryaṣṭakam tatkāryatvāt sthūlamapi śarīraṃ tacchabdena iha puryaṣṭakam - ityucyate tena saṃruddhaḥ tāvanmātramātmatvenābhimanyamāno vismṛtasarvātmakatvādisvasāmarthyavaśāt baddhaḥ ata eva paravaśaḥ sarvaśaktisvabhāvavyatiriktakāraṇāntarādhīnasakalasamīhitārthasiddhatvāt asvatantraḥ san bhogaṃ māyāvabhāsitānādinijakarmopacitavāsanānuguṇasukhādisaṃvedanātmakatayā paryavasitaṃ svaviṣayamātraṃ bhuṅkte anubhavati | kīdṛśaṃ tadutthaṃ tasmāt puryaṣṭakāt utthitamudbhūtaṃ - dehabandhe hi sati bhoganirvṛttirupapadyate - | kaṃ taṃ bhogam (?) pratyayodbhavaṃ prāgvyākhyānasvarūpaniyatasvaviṣayajñānotpādarūpaṃ - svaviṣayamātrabhoktṛtvābhimānarūpasya pratyayasya utpāda eva bhogaḥ - ityarthaḥ | kīdṛśena puryaṣṭakena saṃruddhaḥ (?) - tanmātrodayarūpeṇa tanmātrāṇi p. 157)

स्थूलभूतकारणभावेन ईश्वरेच्छयैव अवभासिताः सूक्ष्माः शब्दादयः तेषामुदयः स्थूलशरीरभावपरिणताकाशाद्यात्मना अभिव्यक्तिः | तथा च - अत्र यद्यन्नाड्यादि सुषिरं तदाकाशं शब्दतन्मात्रोदयः यद्यत् सक्रियं प्राणादि स वायुः स्पर्शतन्मात्रोदयः यद्यत् उष्णप्रभास्वरादिरूपं अग्न्यादि तत्तेजो रूपतन्मात्रोदयः यद्यत् द्रवरूपं रुधिरादि ता आपः रसतन्मात्रोदयः यद्यत् कठिनं मांसास्थिस्नाय्वादि सा पृथ्वी गन्धतन्मात्रोदयः - इति तन्मात्रोदयो रूपमाकारो यस्य तत् तथा तेन | एवं तन्मात्रोदयरूपत्वं व्याख्याय गुणोदयरूपत्वं दर्शयितुं विशेषणान्तरमाह - मनोऽहंबुद्धिवृत्तिना इति | अनुभूयमानस्य अस्य आत्मलाभोऽनुभवश्च अन्तःकरणनिष्ठः - इति मनसि रजोगुणोदये अहङ्कारे तमोगुणोदये बुद्धौ च सत्त्वगुणोदयरूपायां वृत्तिर्वर्तनम् प्. १५८) अवस्थितिः यस्य तादृशेन | स च एवंविधेन पुर्यष्टकेन संरुद्धः सन् पशुः तद्भावात् तस्य पुर्यष्टकस्य स्थूलसूक्ष्मस्य भावात् विद्यमानत्वात् अप्रबोधे सति अनुच्छेदात् संसरेत् अनवरतं नानाशरीरभोगवासनाकर्मचक्रभ्रममनुभवेत् आ प्रबोधप्रयुदयात् | इदमत्र तात्पर्यम् - देहसंरुद्धस्य पुंसः प्रतिनियतसुखादिसंवेदनात्मनि भोगे यो भोक्तृत्वाभिमानः तत् संसारकारणम् अतोऽस्य निरावणस्वस्वरूपस्थितिमात्रं संसारविनाशहेतुं संप्रचक्ष्महे - इति | व्याख्यातमेतत् वृत्तिकृता तन्मात्रोदय इत्यादिना भुंक्तेऽश्नाति परवशः इत्यादिना च || १९ || २० || अधुना आत्मन एव शिवस्य यथोक्तैश्वर्यरूपं पतित्वं येन अभिव्यज्यते तत् समनन्तरं प्रतिज्ञातम् उपायान्तरम् उपदिशन् प्रकरणमुपसंहरति यदा त्वेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोद्भ्वौ | नियच्छन् भोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् || २१ ||

यदा तु यस्मिन् पुनः काले स्थूलसूक्ष्मत्वात् अनयोः पुर्यष्टकसंज्ञानिर्दिष्टयोः प्रत्ययोद्भवमात्रमूलयोः शरीरयोः मध्यात् एकत्र अन्यतरस्मिन् अथवा - प्राक्प्रतिपादितोपपत्त्या संवेद्यमानस्यैव अर्थस्य शरीरत्वे व्यवस्थिते भूतात्मकभावात्मकभेदेन स्थूलसूक्ष्मयोः शरीरयोर्मध्यादेकत्र अथवा - ध्येयतया आलम्बनीययोः स्थूलसूक्ष्मयोर्भावयोर्मध्यात् एकत्र संरूढः सम्यक् अविलम्बतया रूढः प्. १६०) एकाग्रताप्रकर्षात् अभेदेन परिणतसंवित् साधकः तदा तस्मिन् क्षणे तस्य अभेदेन प्रतिपन्नस्य यथोक्तस्य शरीरस्य लयोद्भवौ त्यागग्रहरूपौ विनाशोत्पादौ नियच्छन् भोक्तृशब्देन वक्ष्यमाणस्य सत्यस्य कर्तुः आत्मन एव कार्यतया अवधारयन् - nirvikalpatayā vyavasthāpayan bhoktṛtāmeti bhokturupalabdhṛmātrasvabhāvasya paramātmano bhāvo bhoktṛtā tāmāpnoti satīmapi tadānīmeva pratyabhijñayā svīkurute tataḥ satyātmasvarūpapratyabhijñālakṣaṇāt hetoḥ cakreśvaro bhavet cakrasya prākpratipāditasthityā carācarabhāvaparyantena prapañcena prasṛtasya śabdarāśisamutthasya svaśaktisamūhasya īśvaro'dhiṣṭhātā svaiśvaryavijṛmbhāmātratayā avagamyamānasya p. 161) yatheṣṭaviniyoktā saṃpadyeta | tadaiva svābhāvikasvātantryābhivyakteḥ paśupratyayapradhvaṃse sati śakticakrabhogyatāṃ vimucya tadbhoktṛbhāvarūpamaiśvaryaṃ pratipādyeta ataḥ tau layodbhavau tatra bhoktari ātmani niyacchet - iti vākyārthaḥ | idamatra tātparyam - yathā sarvaḥ kaścit dehī dehamātrapratiṣṭhitātmābhimāno bāhyasya ghaṭādeḥ padārthasya grāhyatayaiva pratipannasya tyāgagrahau tādṛśi svātmani niyacchan ahameva etayoḥ kartā - iti niścinvan tāvati svatantraṃ kartāraṃ śarīritāniviṣṭamātmānaṃ manyate tathaiva tasya śarīrasya vedyabhūmikāpādanena kriyamāṇau tyāgagrahau tadvilakṣaṇe sarvadā vedyatvasaṃsparśāsahiṣṇau ananyasādhāraṇakartṛtvasvabhāve satye svātmani vastusāmarthyāt niyamaṃ p. 162)

भजन्तावपि अप्रबुद्धत्वात् न प्रतिपद्यते ततः शरीरशरीरिविवेकग्रहणयोग्यप्रज्ञप्रबुद्धमेव प्रति अयमुपदेशः यतः तादृश एव अनुग्रहशक्तिशकलितसंशयग्रन्थिः परमेश्वरस्य एवंविधविशेषोपदेशपात्रम् | यदाह अयं सर्वस्य प्रभव इतः सर्वं प्रवर्तते | इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः || मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् | कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति रमयन्ति च || तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् | ददामि बुद्धियोगं तं येन मां प्रापयन्ति ते || तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः | नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता || इति | यस्मात् उपदेशात् अनुशील्यमानात् अस्य एकत्र इति प्रतिपादितस्य शरीरस्य अभेदेन प्रतिभासमानस्य सतः समनन्तरं प्. १६३) वेद्यीक्रियमाणस्य त्यागग्रहात्मकौ लयोद्भवौ तद्विधर्मिणि भोक्तरि सर्वेश्वरे स्वात्मन्येव स्वातन्त्र्येण कार्यतया नियम्यमानौ नियन्तुः परस्वभावप्रत्यभिज्ञामावहन्तौ सर्वैश्वर्याय कल्पेते ततः तौ तत्र नियच्छेत् - pralayodayau jagadapi tatsvarūpābhedāt tasya svaśakticakramayo vibhava - iti yathopakrāntārthanirvāhāt ekameva tattvaṃ svarūpaparāmarśamātrāvyabhicāradharmakaṃ paramārthasan ato vyatiriktaṃ kiṃcit na saṃbhavati - iti upapāditam | yaduktam paramārthe tu naikatvaṃ pṛthaktvādbhinnalakṣaṇam | pṛthaktvaikatvarūpeṇa tattvamekaṃ prakāśate || yatpṛthaktvamasaṃdigdhaṃ tadekatvānna bhidyate | yadekatvamasaṃdigdhaṃ tatpṛthaktvānna bhidyate || p. 164) dyauḥ kṣamā vāyurādityaḥ sāgarāḥ sarito diśaḥ | antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahiravasthitāḥ || iti | ayamevārthaḥ uktyantareṇa svastotre pratipādito'smābhiḥ citrālokavikalpakalpitanavākalpāṅkanānākṛtiṃ nṛtyantīṃ bahudhā bahiḥ svavapuṣo'pyantarna bhinnāṃ punaḥ | nityaṃ nūtanakautukaḥ priyatamāṃ svāṃ śaktimālokayan acchinnāpratimapramodamahimā śaṃbhurjayatyekakaḥ ||

इति | तत् अत्र समनन्तरव्याख्याते श्लोके प्रकरणारम्भश्लोकप्रतिज्ञातः स्वसंवेदनसंवेद्य आत्मैश्वर्याद्वयलक्षणोऽर्थो निर्वाहितः | व्याख्यातमेतत् वृत्तिकृता यदा पुनरेकत्र स्थूले सूक्ष्मे वा इत्यादिना ग्रन्थेन || २१ || इति श्रीराजानकश्रीरामविरचितायां स्पन्दविवृतौ शक्त्यात्मकविश्वाव्यतिरेकोपलब्धिः प्रकीर्णं च चतुर्थो निष्यन्दः समाप्तः || ४ || प्. १६५) इदानीम् आत्मन एव एकस्य तत्त्वस्य संशयमात्रम् अप्रथने कारणं तच्च सद्गुरूपदेशव्यतिरेकेण न शक्यमुन्मूलयितुम् परमेश्वरो हि गुरुमूर्तिमाविश्य अनुग्राह्यान् स्वप्रत्यभिज्ञापनेन प्रबोधयति - इति निजगुरुसरस्वईस्तवनद्वारेणाह अगाधसंशयाम्भोधिसमुत्तरणतारिणीम् | वन्दे विचित्रार्थपदां चित्रां तां गुरुभारतीम् || १ || ताम् अशक्यस्वरूपप्रतिपादनां हृदि स्फुरन्तीं गुरुभारतीं वन्दे गुरोः वसुगुप्ताभिधानस्य साक्षात् सिद्धमुखसंक्रान्तसमस्तरहस्योपनिषद्भूतस्पन्दतत्त्वामृतनिःष्यन्दस्य भारतीं वाचं स्तौमि | कीदृशीम् (?) - अगाध प्. १६६) इत्याद्यार्धेन विशेषणम् अविद्यमानो गाधो विश्रान्तिभूमिका यत्र तादृशो यः संशयः तत्त्वाप्रतिपत्तिरूपो विभ्रमः स एव दुर्जरविकल्पोर्मिजालसंकुलत्वादिना अम्भोधिः समुद्रः तस्य समुत्तरणे सम्यक् विलङ्घने तारिणीम् नावम् | तथा विचित्रार्थपदां विचित्रः अत्यद्भुतः अर्थोऽभिधेयं वस्तु येषां तादृशि पदानि यस्यां सा | तथा तां चित्रां घटनाविशेषशालित्वात् विस्मयाधायिनीम् | विशेषणाद्वयेन अनेन अर्थगतं शब्दगतं च अतिशयं तुष्टाव यतोऽत्र सकललोकाशयनिर्विषयः कतिपयलोकोत्तरप्रबुद्धहृदयसंवादी विचित्रोऽर्थः पदानां तादृगर्थप्रतिपादनशालिनी च चित्रा पदवाक्यरचना - इति ओम् | व्याख्यातमेतत् वृत्तौ अगाधो हि अप्रतिष्ठोऽनन्तः इत्यादिना ग्रन्थेन || १ || प्. १६७)

एष स्पन्दाभिधानो निधिरिह विवृतो वीतसंदेहसर्पत्रासः संपूर्णसिद्धिप्रदनिरतिशयज्ञानमाणिक्यगर्भः | सर्वार्थिभ्यो विलब्ध्या स्वयमपि सहजानन्दभोगोपलब्ध्या भव्यानामस्य लाभं सफलयतु परं शंकरस्य प्रसादः || १ || सद्विद्यासरसीविभूषणवरस्फारोत्पलोच्चाशयप्रोत्सर्पत्परिपक्वबोधमधुपेनेदं मयागायि यत् | रामेणानुपमप्रमोदमधुरं बद्धावधानस्य तच्छ्रोतुः कस्य न चेतनस्य तनुते विश्रान्तिमन्तः पराम् || २ || चेतस्याकुलिते क्वचित्कुविषये तूष्णीं विद्वत्य स्थितां व्यावर्त्य प्रणयात्प्रसाद्य च शनैः कान्तां निजां चेतनाम् | चुम्बन्तो विगलद्विभागनिविडाश्लेषोल्लसन्नूतनानन्दस्पन्दनिमीलिताक्षमनिशं भूयास्त भव्याशयाः || ३ || अत्युक्तं यदिहास्त्यनुक्तमपि यद्यद्वा दुरुक्तं बुधैस्तत्सूक्ष्मांशनिरूपणैकनिभृतप्रज्ञैरवज्ञायताम् | पुष्पान्तर्मकरन्दसारकणिकास्वादोत्सुकाः कानने किं विन्दन्ति कठोरकण्टकशिखास्पर्श यथां षट्पदाः || ४ || शशिज्योतिर्दीपप्रभृतिभिरशक्यं शमयितुं यदासीन्निःस्पन्दीकृतसकललोकं किल तमः | गते तत्रेदानीं क्षयममलसूर्यागमहते कृतार्थाः संकोचं विजहतु विनिद्रा जनदृशः || ५ || प्. १६८) जयति जनमरिष्टादुद्धरन्ती भवानी जयति निजविभूतिव्याप्तविश्वः स्मरारिः | जयति च गजवक्त्रः सोऽत्र यस्य प्रसादादुपरमति समस्तो विघ्नवर्गोपसर्गः || ६ || संपूर्णा इयं वृत्त्यनुसारिणी स्पन्दविवृतिः | कृतिस्तत्रभयतो महामाहेश्वराचार्यशिरोमणिराजानकश्रीमदुत्पलदेवपादपद्मानुजीविनो राजानकश्रीरामकण्ठस्य इति शिवम् ||