Pआशुपतसूत्र, १

अथातः पशुपतेः पाशुपतं योगविधिं व्याख्यास्यामः || PS_१.१ ||

* हितार्थम् अखिलं येन सृष्टं ब्रह्मादिकं जगत् / प्रणम्य तं पशुपतिं शिरसा सदसस्पतिम् / अर्थातिशयसम्पन्नं ज्ञानातिशयम् उत्तमम् / पञ्चार्थं क्रियते भाष्यं कौण्डिन्येनानुपूर्वशः // PSBह्_१.१:१ * आह वक्ष्यति भगवान् पञ्चार्थम् // PSBह्_१.१:२ * अथास्यादिसूत्रं किम् इति // PSBह्_१.१:३ * अत्रोच्यते अथातः पशुपतेः पाशुपतं योगविधिं व्याख्यास्यामः इति // PSBह्_१.१:४ * एतत् प्रथमसूत्रं शास्त्रादाव् उच्चार्यते // PSBह्_१.१:५ * तदनन्तरं पदविग्रहः क्रियते // PSBह्_१.१:६ * तदुपयोगिनं योगविधिं व्याख्यास्याम इति // PSBह्_१.१:७ * अष्टपदं सूत्रम् // PSBह्_१.१:८ * तत्र अथ अतः इति द्वे पदे नैपातिके // PSBह्_१.१:९ * पशुपतेर् इत्य् एतत् पदं परिग्रहार्थेनोच्चार्यते // PSBह्_१.१:१० * पाशुपतम् इति तद्धितम् // PSBह्_१.१:११ * योगविधिम् इति सामासिकम् // PSBह्_१.१:१२ * वि आङ् इति द्वे पदे / ख्यास्याम इत्य् आख्यातिकम् // PSBह्_१.१:१३ * आह किं प्रयोजनं पदविग्रहः क्रियते // PSBह्_१.१:१४ * तद् उच्यते अर्थप्रसिद्ध्यर्थम् // PSBह्_१.१:१५ * कस्माद् अर्थाप्रसिद्धिः पदानाम् // PSBह्_१.१:१६ * यस्मात् पृथगर्थानीह पदानि भवन्ति // PSBह्_१.१:१७ * यस्माद् एवं ह्य् आह // PSBह्_१.१:१८ * यथा विवृतगात्रोऽ पि शिरसि प्रावृतो नरः / नाभिव्यक्तिं व्रजत्य् एवं सूत्रं विग्रहवर्जितम् // PSBह्_१.१:१९ * एवम् अर्थप्रसिद्ध्यर्थं पदविग्रहः क्रियते // PSBह्_१.१:२० * आह उक्तः पदविग्रहः प्रयोजनं च // PSBह्_१.१:२१ * इदं तु वाच्यम् अथ शास्त्रादिः कः इति // PSBह्_१.१:२२ * अत्रोच्यते अथातः पशुपतेर् इत्य् एष तावच् छास्त्रादिः // PSBह्_१.१:२३ * तत्र शास्त्रं तन्त्रं ग्रन्थो विद्या च // PSBह्_१.१:२४ * ग्रन्थार्थयोस् तदधिगमोपायत्वात् // PSBह्_१.१:२५ * पारिमाण्यम् अथशब्दादिशिवान्तं प्रवचनम् // PSBह्_१.१:२६ * संख्या पञ्चाध्यायाः पञ्च ब्रह्माणि अधिकरणं च // PSBह्_१.१:२७ * अथशब्दातःशब्दव्याख्यानवचनस्नानशयनाद्युपदेशाच् च शिष्याचार्ययोः प्रसिद्धिः // PSBह्_१.१:२८ * कैवल्यगतानाम् अपि दुःखित्वदर्शनात् कार्यकारणप्रत्यक्षदर्शी विप्रत्वाद् उपायोपेयप्रत्यक्षदर्शित्वाच् च प्रश्नप्रतिवक्ता ऐश्वर्यावस्थश् चैव मुक्तत्वान् मनोऽमनःसंस्थश् च कामित्वाद् अतः सर्वाचार्यविशिष्टो ऽयम् आचार्य इति // PSBह्_१.१:२९ * तथा ब्राह्मणग्रहणात् स्त्रीप्रतिषेधाद् इन्द्रियजयोपदेशाच् च उक्तं हि / बाधिर्यम् आन्ध्यम् अघ्रत्वं मूकता जडता तथा / उन्मादः कौण्यं कुष्ठित्वं क्लैब्यं गुदावर्तपङ्गुता // PSBह्_१.१:३० * आदिरहितः पट्विन्द्रियो ब्राह्मणः शिष्यः // PSBह्_१.१:३१ * स चान्यविशिष्टो ऽयं शिष्य इति // PSBह्_१.१:३२ * तथा देवादिभ्यश् च क्रीडाधर्मित्वात् क्रीडानिमित्ता ईश्वरप्रवृत्तिः // PSBह्_१.१:३३ * अनुग्रहार्था चाचार्यस्य प्रवचनवक्तृत्वे प्रवृत्तिः // PSBह्_१.१:३४ * तथा भजनचोदनप्रसादशिवत्वलिप्सोपदेशाद् दुःखान्तार्थिनः शिष्यस्येहोपसदनप्रवृत्तिः // PSBह्_१.१:३५ * न तु धर्मार्थकामकैवल्यार्थात्रेति // PSBह्_१.१:३६ * तथा कामित्वाद् इन्द्रकौशिकादिभ्यश् चाचार्यो दिव्यो निरतिशयक्रीडैश्वर्यस्वाभाव्याद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१:३७ * चोदनोपसदनसंस्कारवश्यादिदुःखैर् अभिभूतत्वाच् चादिव्या इन्द्रकौशिकाद्याः शिष्या इति // PSBह्_१.१:३८ * तथा शिष्टप्रामाण्यात् कामित्वाद् अजातत्वाच् च मनुष्यरूपी भगवान् ब्राह्मणकायम् आस्थाय कायावतरणे अवतीर्ण इति // PSBह्_१.१:३९ * तथा पद्भ्याम् उज्जयिनीं प्राप्तः / कस्मात् / शिष्टप्रामाणत् चिह्नदर्शनश्रवणाच् च / अत्याश्रमप्रसिद्धं लिङ्गमास्थाय प्रवचनम् उक्तवान् भस्मस्नानशयनानुस्नाननिर्माल्यैकवासोग्रहणाद् अधिकरणप्रसिद्ध्यर्थं च स्वशास्त्रोक्ते आयतने शिष्यसम्बन्धार्थं शुचौ देशे भस्मवेद्यामुषितः / अतो रुद्रप्रचोदितः कुशिकभगवान् अभ्यागत्याचार्ये परिपूर्णपरितृप्त्याद्युत्कर्षलक्षणानि विपरीतानि चात्मनि दृष्ट्वा पादाव् उपसंगृह्य न्यायेन जातिं गोत्रं श्रुतम् अनृणत्वं च निवेदयित्वा कृतक्षणम् आचार्यं काले वैद्यवद् अवस्थितम् आतुरवद् अवस्थितः शिष्यः पृष्टवान् भगवन् किम् एतेषाम् आध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां सर्वदुःखानाम् ऐकान्तिको ऽत्यन्तिको व्यपोहो ऽस्त्य् उत नेति / अथोक्तपरिग्रहाधिकारलिप्सासु परापदेशेनोपदेशे सच्छिष्यसाधकपाठप्रसिद्ध्यर्थं कारणपदार्थाधिगमार्थं चात्मनि परापदेशं कृत्वा भगवान् एवोक्तवान् अथेति / अत्र पूर्वप्रकृतापेक्षायाम् अथशब्दः / कथम् / शिष्येणोदीरितं पूर्वं प्रश्नम् अपेक्ष्योक्तवान् अथेति / एवम् अयम् अथशब्दः पृष्टप्रतिवचनार्थो ऽस्ति / स दुःखान्त इत्य् अर्थः / आह किं परीक्षिताय शिष्याय दुःखान्तः प्रतिज्ञातः उतापरीक्षितायेति / उच्यते परीक्षिताय / यस्माद् आह इति / अत्र अतःशब्दः शिष्यगुणवचने / यस्माद् अयं ब्रह्मावर्तदेशजः कुलजः पट्विन्द्रियो विविदिषादिसम्पन्नः शिष्यः / पूर्वं चात्रार्थतो ऽतः शब्दो द्रष्टव्यः / अथ स दुःखान्तः कुतः प्राप्यते केन वाभ्युपायेनेति / तद् उच्यते पशुपतेः / प्रसादाद् इति वाक्यशेषः / अत्र पशूनां पतिः // PSBह्_१.१:४० * पशुपतिः / अत्र पशवो नाम सिद्धेश्वरवर्जं सर्वे चेतनावन्तः / कार्यकरणाञ्जना निरञ्जनाश् च पशवः / आह किं तेषां पशुत्वम् / उच्यते अनैश्वर्यं बन्धः / कारणशक्तिसन्निरोधलक्षणम् अस्वातन्त्र्यम् अनैश्वर्यं बन्धो ऽनाडिः / बन्धगुण इत्य् उपचर्यते / तत् कथंलक्षणम् इति चेत् / तद् उच्यते पश्यनात् पाशनाच् च पशवः / तत्र पाशा नाम कार्यकरणाख्याः कलाः / ताश् च कला उपरिष्टाद् वक्ष्यामः / ताभिः पाशिताः बद्धाः संनिरुद्धाः शब्दादिविषयपरवशाश् च भूत्वावतिष्ठन्ते इत्य् अतो ऽवगम्यते ऽस्वातन्त्र्यम् अनैश्वर्यं बन्धः / कार्यकरणरहितस्य पशुत्वं निवर्तत इति चेत् / तद् उच्यते संहृतानाम् अपि पुनः पुनः संबन्धग्रहणाच् छास्त्रे / किं चान्यत् / पश्यनाच् च पशवः / यस्माद् विभुत्वे ऽपि चित्समवेतत्वे ऽपि च शरीरमात्रम् एव पश्यन्त्य् उपलभन्ति च न बहिर्द्धानि / कार्यकरणरहिताश् च न कार्यकरणं प्रतिपद्यते त्यजन्ति वा / धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनाद्यपेक्षितत्वाच् च / अतः सुष्ठूक्तं पश्यनात् पाशनाच् च पशवः / यस्माद् उक्तं सांख्ययोगेन ये मुक्ताः सांख्ययोगेश्वराश् च ये / ब्रह्मादयस् तिर्यगन्ताः सर्वे ते पशवः स्मृताः // PSBह्_१.१:४१ * पतिः कस्मात् / आप्ति पाति च तान् पशून् इत्य् अतः पतिर् भवति / तान् केनाप्नोति केन रक्षति / ततो विभुशक्त्या / यस्मात् तत्रापि शक्तिम् अस्यानन्तां नातिवर्तन्ते / विप्रत्वाच् चास्यानन्ता ज्ञानशक्तिः अपरिमिता / तया अपरिमितया अपरिमितान् एव प्रत्यक्षान् पशून् आप्नोतीति पतिः / तथा पालयतीति प्रभुशक्तिः / कस्मात् / तच्छन्दात् तेषां प्रवृत्तिनिवृत्तिः स्थितिर् इष्टानिष्टस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिप्राप्तिर् भवति / तत्परिदृष्टानां तत्प्रचोदितानां चेत्य् अर्थः / एवं // PSBह्_१.१:४२ * पशुपतेर् इति कार्यकारणयोः प्रसादस्य चोद्देशः / तस्मात् प्रसादात् स दुःखान्तः प्राप्यते / न तु ज्ञानवैराग्यधर्मैश्वार्यत्यागमात्राद् इत्य् अर्थः / आह कुत्रस्थस्य कदा कीदृशस्य वा स भगवान् प्रसीदतीति / उच्यते यदानेन तु तत् प्राप्तं भवति / आह किं तद् इति / उच्यते पाशुपतम् अत्र पशुपतिनोक्तं परिगृहीतं पशुपतिम् अधिकृत्य चारभ्यत इति पाशुपतम् / यथा वैष्णवं मानसम् इति / किं तद् इति / उच्यते योगम् / अत्रात्मेश्वरसंयोगो योगः / स पुनः पुरुषस्याध्ययनादिनैमित्तिकत्वाद् अन्यतरकर्मजः स्थाणुश्येनवत् / चोदनाध्ययनादिवचनाद् मेषवद् उभयकर्मजः / यस्मात् सति विभुत्वे अनधिकारकृतत्वाद् वियोगस्य / वियुक्तस्यैव च संयोग उपदिश्यते / विषयरक्तविरक्तवत् क्रियायोगे / इह तु समाधिलक्षणे योगे संनियम इति / आह किं परिज्ञानमात्राद् एव तद्योगः प्राप्यते / उच्यते / यस्माद् आह तत्प्राप्तौ विधिं व्याख्यास्यामः / अत्र योगस्य विधिः योगविधिर् इति षष्ठीतत्पुरुषसमासः / अत्र सूक्ष्मस्थूलसबाह्याभ्यन्तरसलक्षणविलक्षणक्रियासु विधिसंज्ञा यज्ञविधिवत् / न तु सेनावनादिवत् / कस्मात् / क्रियाणां क्षणिकानां समुदायासम्भवात् / यद्य् एवं विधिः कस्मात् / विधायकत्वाद् विधिः / उपायोपेयभावाच् च / विधिम् इति कर्म / एव सदुःखान्तः कार्यं कारणं योगो विधिर् इति पञ्चैव पदार्थाः समासत उद्दिष्टाः / ते व्याख्येयाः / व्याख्यानम् एतेषां विस्तरविभागविशेषोपसंहारनिगमनानि / तस्माद् अन्यद् व्याख्येयम् अन्यद् व्याख्यानम् / यस्माद् आह व्याख्यास्यामः / अत्र विः विस्तरे विभागे विशेषे च भवति / तत्र विस्तर इति प्रत्यक्षानु // PSBह्_१.१:४३ * मानाप्तवचनम् इति प्रमाणान्य् अभिधीयन्ते / तत्र प्रत्यक्षं द्विविधम् इन्द्रियप्रत्यक्षम् आत्मप्रत्यक्षं च / इन्द्रियप्रत्यक्षम् इन्द्रियार्थाः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धघटाहाः व्याख्यानतापमूत्रपुरीषमांसलवणप्राणायामैः सिद्धम् / आत्मप्रत्यक्षं तदुपहारकृत्स्नतपोदुःखान्तादि वचनात् सिद्धम् / यथा प्रस्थेन मितो व्रीहिः प्रस्थः / परमार्थतस् त्व् इन्द्रियार्थसम्बन्धव्यञ्जकसामग्र्यं धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनाद्यनुगृहीतं सत् प्रमाणम् उत्पद्यते / आत्मप्रत्यक्षं तु चित्तान्तःकरणसम्बन्धसामग्र्यम् / अनुमानम् अपि प्रत्यक्षपूर्वकं चित्तात्मान्तःकरणसम्बन्धसामग्र्यं च धर्माधर्मप्रकाशदेशकालचोदनादिस्मृतिहेतुकम् उत्पत्त्यनुग्रहतिरोभावकालादि / तैश् चोत्तरसृष्टिकर्तृत्वम् अनुमीयते कारणस्य / अतो नोत्सूत्रम् / तच् च द्विविधं दृष्टं सामान्यतोदृष्टं च / तत्र दृष्टम् अपि द्विविधं पूर्ववच्छेषवच् च / तत्र पूर्वदृष्टो ऽयं षडङ्गुलीयकः स एवेति पूर्ववत् / विषाणादिमात्रदर्शनाद् गौर् इति शेषवत् / सामान्यतोदृष्टम् अपीह गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिं दृष्ट्वा चास्यादित्यादिगतिप्रसिद्धिः / त्रैकाल्ये ऽप्य् अर्थाधिगमे निमित्तं प्रमाणम् / आगमो नाम आ महेश्वराद् गुरुपारम्पर्यागतं शास्त्रम् / आगमो ऽलौकिकादिव्यवहारहेतुर् आचक्षितः स्मृतः / रुद्रः प्रोवाच वचनात् सिद्धिः / एष्व् एवोपमानार्थापत्तिसम्भवाभावैतिह्यप्रतिभादीनां व्याख्यायमानानाम् अन्तर्भावः / एवम् एतानि त्रीणि प्रमाणानि / प्रमापयिता भगवांश् चोदकः / प्रमाता पुरुषः / प्रमेयाः कार्यकारणादयः पञ्च पदार्थाः / प्रमितिः संवित् / संवित् संचिन्तनं सम्बोधो विद्याभिव्यक्तिर् इत्य् अर्थः / उद्देशनिर्देशाधिगमाच् च विर् विस्तरे भवति / विभागो नाम पदपदार्थसूत्रप्रकरणाध्यायाद्यसंकरः / विशेषो // PSBह्_१.१:४४ * नाम साध्यसाधनव्यतिरेकः / आङ् इति व्याख्यामर्यादायां भवति / पदात् पदं सूत्रात् सूत्रं प्रकरणात् प्रकरणम् अध्यायाद् अध्यायम् आ बोधाद् आ परिसमाप्तेर् इति मर्यादावस्थस्यैव च वक्ष्यामः / ख्या प्रकथने / प्रतीताप्रतीताभिः संज्ञाभिः वेदादिविहिताभिव्यतिरेकेण च व्याख्यास्यामः / स्या इत्य् एष्ये काले / यावद् अयम् आचार्यो गृहस्थादिभ्यो ऽभ्यागतं पूर्वम् अतःशब्दात् परीक्षितं ब्राह्मणं व्रतोपवासाद्यं महादेवस्य दक्षिणस्यां मूर्तै सद्योजातादिसंस्कृतेन भस्मना संस्करोति उत्पत्तिलिङ्गव्यावृत्तिं कृत्वा मन्त्रश्रावणं च करोति तावद् एष्यः कालः क्रियते / म इति प्रतिज्ञायां भवति / उत्थानादिगणे सम्यग्व्वावस्थितस्य व्याख्येयव्याख्यानयोर् भगवान् एव क्रमशो वक्ता / स्थूलोपायपूर्वकत्वात् सूक्ष्मविधेयाधिगमस्य पूर्वाश्रमनियमप्रतिषेधार्थम् अत्याश्रमयमनियमप्रसिद्ध्यर्थं च विधिः प्रथमं व्याख्यायते / इत्य् अत्रायं पदार्थोपन्यासः परिसमाप्त इति // PSBह्_१.१:४५ * अत्राह प्रतिपन्नांशो यथाविधि प्रथमं व्याख्यायते / इदम् इदानीं चिन्त्यम् / अथास्य कश् चादिः किं मध्यं को ऽन्तः कत्यङ्गो वा विधिर् इति / तद् उच्यते भस्मनाद्यो निन्दामध्यो मूढान्तश् च विधिः / स च त्र्यङ्गो दानयजनतपोङ्ग इति / तत् कथम् अवगम्यते यस्माद् इदम् आरभ्यते // PSBह्_१.१:४६

भस्मना त्रिषवणं स्नायीत || PS_१.२ ||

* अत्र भस्म वामद्रव्यं यद् अग्नीन्धनसंयोगान् निष्पन्नम् // PSBह्_१.२:१

* तत् परकृतं पार्थिवं भुक्तं दीप्तिमत् // PSBह्_१.२:२

* ग्रामादिभ्यो भैक्ष्यवद् भस्मार्जनं कर्तव्यम् // PSBह्_१.२:३

* स्नानशयनानुस्नानकृत्यबन्धुत्वान् निष्परिग्रहत्वाद् अहिंसकत्वाद् उत्कृष्टम् एव शुचि प्रभूतं ग्राह्यं साधनत्वात् // PSBह्_१.२:४

* अलाभे स्वल्पम् अपि ग्राह्यम् // PSBह्_१.२:५

* आधारो ऽप्य् अलाबुचर्मवस्त्रादिर् अत्र प्रसिद्धः // PSBह्_१.२:६

* आह किं तेन भस्मना कर्तव्यम् // PSBह्_१.२:७

* तद् उच्यते भस्मनेति तृतीया करणार्थे कर्तुः क्रियाम् आदिशति यथा वाश्या तक्षणं बुद्ध्या पिधानम् // PSBह्_१.२:८

* आह अथ कस्मिन् काले सा क्रिया कर्तव्येति // PSBह्_१.२:९

* त्रिषवणम् इति // PSBह्_१.२:१०

* द्विगुः समासः // PSBह्_१.२:११

* त्रीणीति संख्या // PSBह्_१.२:१२

* सवनम् इति कालनिर्देशः // PSBह्_१.२:१३

* पूर्वसंध्या मध्याह्नसंध्या अपरसंध्येति संध्यात्रयम् // PSBह्_१.२:१४

* त्रिषवणं त्रिसंध्यं त्रिकालम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२:१५

* आह त्रिषवणं किम् अनेन कर्तव्यम् // PSBह्_१.२:१६

* तद् उच्यते स्नायीत // PSBह्_१.२:१७

* अत्र स्नानं शौचकार्येण शरीरेष्व् आगन्तुकानां स्नेहत्वग्लेपमलगन्धादीनां भस्मनापकर्षणं कर्तव्यम् // PSBह्_१.२:१८

* स्नानं तु भस्मद्रव्यगात्रसंयोजनम् // PSBह्_१.२:१९

* परमार्थतस् तु स्नानादि पुण्यफलसंयोगधर्मात्मवचनाद् आत्मशौचम् एवैतत् // PSBह्_१.२:२०

* केवलं स्नानाद्यकलुषापहतपाप्मादिवचनात् कार्यकरणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायते // PSBह्_१.२:२१

* इत इत्य् एतद् आज्ञायां नियोगे च // PSBह्_१.२:२२

* नियोगत्वान् निगतं नियतत्वान् निगम इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२:२३

* कस्मात् // PSBह्_१.२:२४

* प्रतितन्त्रसिद्धत्वाद् अहिंसकत्वान् निःश्रेयसहेतुत्वाच् च // PSBह्_१.२:२५

* भस्मना स्नेयं न चाद्भिर् विपरीतत्वाद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२:२६

* किं स्नानम् एवैवं भस्मना कर्तव्यम् // PSBह्_१.२:२७

* उच्यते // PSBह्_१.२:२८

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२:२९

भस्मनि शयीत || PS_१.३ ||

* अत्र भस्म तद् एव // PSBह्_१.३:१

* निरुक्तम् अस्य पूर्वोक्तम् // PSBह्_१.३:२

* भस्मनि इत्य् औपश्लेषिकं संनिधानम् // PSBह्_१.३:३

* शय इत्य् उपशमस्य विश्रामस्याख्या // PSBह्_१.३:४

* इत इत्य् एतद् आज्ञायां नियोगे च // PSBह्_१.३:५

* भस्मन्य् एव रात्रौ स्वप्तव्यं नान्यत्रेत्य् अर्थः // PSBह्_१.३:६

* उक्तं हि / यथा मृगा मृत्युभयस्य भीता उद्विग्नवासा न लभन्ति निद्राम् / एवं यतिर् ध्यानपरो महात्मा संसारभीतो न लभेत निद्राम् // PSBह्_१.३:७ * किं च विशेषार्थित्वात् // PSBह्_१.३:८ * विशेषार्थी चायं ब्राह्मणः // PSBह्_१.३:९ * उक्तं हि / न विशेषार्थिनां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्ठति / हयानाम् इव जात्यानाम् अर्धरात्रार्धशायिनाम् // PSBह्_१.३:१० * तस्मात् परिवृष्टे भूप्रदेशे दिवा परिग्रहं कृत्वा भस्मास्तीर्याध्ययनाध्यापनध्यानाभिनिविष्टेन प्रवचनचिन्तनाभिनिवेशैश् च श्रान्तेन बाहूपधानेन सद्योजातादिसंस्कृते भस्मनि रात्रौ स्वप्तव्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.३:११ * किम् अर्थम् इति चेत् // PSBह्_१.३:१२ * उच्यते तपोऽर्थं भूप्रदेशे शौचार्थं विश्रामार्थं वा // PSBह्_१.३:१३ * समविषमनिम्नोन्नतायां भूमौ यामं यामद्वयं वा स्वप्तव्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.३:१४ * आह किं स्नानं शयनं च भस्मना प्रयोजनद्वयम् एवात्र कर्तव्यम् उतान्यद् अपि // PSBह्_१.३:१५ * सवनान्तस्थस्यास्याशौचकं प्राप्तस्य निर्घातकं किम् इति // PSBह्_१.३:१६ * तद् उच्यते // PSBह्_१.३:१७

अनुस्नानम् || PS_१.४ ||

* मन्त्रादिस्नानवत् // PSBह्_१.४:१

* अत्र अनु इति पृष्ठकर्मक्रियायां भवति // PSBह्_१.४:२

* अनुपानानुगमनवत् // PSBह्_१.४:३

* स्नानं तु भस्मद्रव्यसंयोजनम् एव // PSBह्_१.४:४

* सवनत्रये स्नानस्यान्तरेषु भुक्तोच्छिष्टक्षुतनिष्ठीवितमूत्रपुरीषोत्सर्गादिनिमित्तकम् अशौचकम् अभिसमीक्ष्य तद् अनुस्नानं कर्तव्यम् // PSBह्_१.४:५

* किम् अर्थम् इति चेत् शौचार्थं लिङ्गाभिव्यक्त्यर्थं च // PSBह्_१.४:६

* स्नेयम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.४:७

* आह किं भस्मैवैकं लिङ्गाभिव्यक्तिकारणम् // PSBह्_१.४:८

* भक्तिविवृद्धौ वा अप्रतिषिद्धस्य साधनं किम् इति // PSBह्_१.४:९

* तद् उच्यते // PSBह्_१.४:१०

निर्माल्यम् || PS_१.५ ||

* अत्र भस्मवल् लोकादिप्रसिद्धं निर्माल्यम् // PSBह्_१.५:१

* निर् इति निर्मुक्तस्याख्या // PSBह्_१.५:२

* माल्यम् इति पुष्पसमूहपर्यायः // PSBह्_१.५:३

* तत् परकृतं कारणमूर्त्यारोपितावतारितं निष्परिग्रहं पद्मोत्पलाद्यम् // PSBह्_१.५:४

* भक्तिविवृद्ध्यर्थं लिङ्गाभिव्यक्त्यर्थं च तद् धार्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.५:५

* आह भस्मनिर्माल्येन तस्य लिङ्गं व्यक्तं भवतीति क्व सिद्धम् // PSBह्_१.५:६

* तद् उच्यते इह // PSBह्_१.५:७

* यस्माद् आह // PSBह्_१.५:८

लिङ्गधारी || PS_१.६ ||

* अत्र यथान्येषाम् अपि वर्णाश्रमिणाम् आश्रमप्रतिविभागकराणि लिङ्गानि भवन्ति // PSBह्_१.६:१

* तत्र गृहस्थस्य तावद् वासस् त्रयं वैणवी यष्टिः सोदकं च कमण्डलु सोत्तरोष्ठवपनं यज्ञोपवीतादि लिङ्गम् // PSBह्_१.६:२

* तथा ब्रह्मचारिणो ऽपि दण्डकमण्डलुमौञ्जीमेखलायज्ञोपवीतकृष्णाजिनादि लिङ्गम् // PSBह्_१.६:३

* तथा वानप्रस्थस्यापि करीरचीरवल्कलकूर्चजटाधारणादि लिङ्गम् // PSBह्_१.६:४

* तथा भिक्षोस् त्रिदण्डमुण्डकमण्डलुकाषायवासोजलपवित्रस्थलपवित्रादि लिङ्गम् // PSBह्_१.६:५

* एवम् इहापि यद् एतत् पाशुपतयोगाधिकरणं लिङ्गम् इत्य् आश्रमप्रतिविभागकरं भस्मस्नानशयनानुस्नाननिर्माल्यैकवासादिनिष्पन्नं स्वशरीरलीनं पाशुपतम् इति लौकिकादिज्ञानजनकं तत् // PSBह्_१.६:६

* लीयनाल् लिङ्गनाच् च लिङ्गम् // PSBह्_१.६:७

* तद् धारयन् लिङ्गधारी भवति // PSBह्_१.६:८

* दण्डधारिवद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.६:९

* आह अथैते स्नानशयनानुस्नानादयो ऽर्थाः क्व कर्तव्याः // PSBह्_१.६:१०

* कुतो वा निर्माल्यस्यार्जनं कर्तव्यम् // PSBह्_१.६:११

* कुत्रस्थेन वा तद् धार्यम् // PSBह्_१.६:१२

* कृतलिङ्गेन वा क्व वस्तव्यम् // PSBह्_१.६:१३

* तद् उच्यते आयतने // PSBह्_१.६:१४

* यस्माद् आह // PSBह्_१.६:१५

आयतनवासी || PS_१.७ ||

* अथ भस्मनिर्माल्यवल् लोकादिप्रसिद्धम् आयतनम् // PSBह्_१.७:१

* आङ् इति मर्यादायां भवति // PSBह्_१.७:२

* यस्माद् एते गृहस्थादयः प्रयतनियतशुचिसाध्वाचाराः स्वस्वमर्यादयोपतिष्ठन्ते यजन्ति च शान्तिकपौष्टिकादिभिः क्रियाभिर् इति // PSBह्_१.७:३

* यजनाच् चायतनम् // PSBह्_१.७:४

* तस्मिन् परकृत आयतने वस्तव्यम् इति वासी इत्य् आयतनं च परिगृह्णाति // PSBह्_१.७:५

* भूप्रदेशे आकाशे वृक्षमूले बहिः प्रादक्षिण्येन वा यत्र क्वचित् प्रतिवसन् शिष्टमर्यादया आयतनवासी भवति // PSBह्_१.७:६

* पुलिनवासवद् वसेद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.७:७

* पुण्यफलावाप्तिश् चास्याशु भवति // PSBह्_१.७:८

* उक्तं हि / ग्रामे वा यदि वारण्ये पुण्यस्थानं हि शूलिनः // PSBह्_१.७:९ * आवासो धर्मतृप्तानां सिद्धिक्षेत्रं हि तत् परम् // PSBह्_१.७:१० * आह तस्मिन्न् आयतने प्रतिवसता काः क्रियाः कर्तव्याः // PSBह्_१.७:११ * किं स्नानाद्या उपलेपनाद्या वा // PSBह्_१.७:१२ * आहोस्विद् दृष्टा अस्यान्या वैशेषिक्यः क्रियाः कर्तव्याः // PSBह्_१.७:१३ * यथा चान्या वैशेषिक्यः क्रियाः कर्तव्याः प्रयोजनं च वक्ष्यामः - // PSBह्_१.७:१४

हसितगीतनृत्तडुंडुंकारनमस्कारजप्योपहारेणोपतिष्ठेत् || PS_१.८ ||

* अथ त्रिषु स्नानकालेषु सद्योजातादिसंस्कृतेन भस्मना जपता स्नात्वा जपतैवायतनम् अभिगन्तव्यम् // PSBह्_१.८:१

* अभिगम्य च यत् पूर्वं जपति तत् प्रत्याहारार्थं जप्यम् ॐ ॐ ॐ // PSBह्_१.८:२

* हसितादीनि तु कृत्वा यत् पश्चाज् जपति तन्नियमार्थं जप्यम् // PSBह्_१.८:३

* तद् अत्र हसितं नाम यद् एतत् कण्ठौष्ठपुटविस्फूर्जनम् अट्टहासः क्रियते तद्धसितम् // PSBह्_१.८:४

* गीतम् अपि गान्धर्वशास्त्रसमयानभिष्वङ्गेण यत्र भगवतो महेश्वरस्य सभायां गौणद्रव्यजकर्मजानि नामानि चिन्त्यन्ते तत् // PSBह्_१.८:५

* संस्कृतं प्राकृतं परकृतम् आत्मकृतं वा यद् गीयते तद् गेयम् // PSBह्_१.८:६

* नृत्तम् अपि नाट्यशास्त्रसमयानभिष्वङ्गेण हस्तपादादीनाम् उत्क्षेपणम् अवक्षेपणम् आकुञ्चनं प्रसारणं चलनम् अनवस्थानम् // PSBह्_१.८:७

* निगमकाले नियमार्थं गेयसहकृतं नृत्तं प्रयोक्तव्यम् // PSBह्_१.८:८

* डुंडुंकारो नाम य एष जिह्वाग्रतालुसंयोगान् निष्पद्यते पुण्यो वृषनादसदृशः सः // PSBह्_१.८:९

* डुंडुंकरणं डुंडुंकारः // PSBह्_१.८:१०

* कारशब्दो डुंडुंकारस्योपहाराङ्गावधारणार्थः // PSBह्_१.८:११

* नम इति // PSBह्_१.८:१२

* नाप्य् ओष्ठीयं कर्तव्यं नोपांशु // PSBह्_१.८:१३

* मानसं तु नमस्करणं नमस्कारः // PSBह्_१.८:१४

* कारशब्दो वाचिकोपांशुप्रतिषेधार्थं मानसोपहाराङ्गावधारणार्थं चेत्य् अर्थः // PSBह्_१.८:१५

* जप्यं नाम सद्योजातादिष्व् अक्षरपङ्क्त्यां मनसा भावस्य संचारविचारः // PSBह्_१.८:१६

* तज् जप्यम् // PSBह्_१.८:१७

* उपेति विशेषणे क्रियोपसंहारे समस्तत्वे च // PSBह्_१.८:१८

* उपहरणाद् उपहारो व्रतं नियम इत्य् अर्थः // PSBह्_१.८:१९

* उपह्रियते निवेद्यते नियोगमात्रकर्तृत्वात् साधकेनेत्य् उपहारः // PSBह्_१.८:२०

* उपतिष्ठेत् // PSBह्_१.८:२१

* अत्रोपेत्य् अभ्युपगमे // PSBह्_१.८:२२

* अभ्युपगतेन विधिस्थेन प्रणतविनतेनेत्य् अर्थः // PSBह्_१.८:२३

* तिष्ठेद् इत्य् ऐकाग्र्यं प्रत्याहाराभावस्थितिम् एवाधिकुरुते // PSBह्_१.८:२४

* सर्वकरणानां वृत्तौ प्रत्याहारं कृत्वा कायिकवाचिकमानसिकाभिः क्रियाभिर् उपहारं कृत्वा भृत्यवद् उपहारेण स्थेयम् // PSBह्_१.८:२५

* अपसव्यं च प्रदक्षिणम् उपरिष्टाद् वक्ष्यामः // PSBह्_१.८:२६

* आह कस्य निर्माल्यं धार्यम् // PSBह्_१.८:२७

* कस्य वा आयतने वस्तव्यम् // PSBह्_१.८:२८

* क्व चोपस्थेयम् इति // PSBह्_१.८:२९

* तद् उच्यते // PSBह्_१.८:३०

महादेवस्य दक्षिणामूर्तेः || PS_१.९ ||

* अत्र महान् इत्य् अभ्यधिकत्वे // PSBह्_१.९:१

* सर्वक्षेत्रज्ञानाम् अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् च भवतीत्य् अभ्यधिकः // PSBह्_१.९:२

* ऋषिर् विप्रः अधिपतिः // PSBह्_१.९:३

* सदाशिवत्वम् अभ्यधिकत्वं च प्रवक्ष्यामः // PSBह्_१.९:४

* अत्र देव इति दिवु क्रीडायाम् // PSBह्_१.९:५

* क्रीडाधर्मित्वात् // PSBह्_१.९:६

* अग्न्युष्णत्ववत् // PSBह्_१.९:७

* क्रीडावान् एव भगवान् विद्याकलापशुसंज्ञकं त्रिविधम् अपि कार्यम् उत्पादयति अनुगृह्णाति तिरोभावयति च // PSBह्_१.९:८

* उक्तं हि / अप्रचोद्यः प्रचोद्यैस् तु कामकारकरः प्रभुः / क्रीडते भगवान् लोकैर् बालः क्रीडनकैर् इव // PSBह्_१.९:९ * देवस्य इति षष्ठी // PSBह्_१.९:१० * स्वस्वामिभावः सम्बन्धः // PSBह्_१.९:११ * परिग्रहार्थम् एवाधिकुरुते // PSBह्_१.९:१२ * अत्र दक्षिणेति दिक्प्रतिविभागे भवति // PSBह्_१.९:१३ * आदित्यो दिशो विभजति // PSBह्_१.९:१४ * दिशश् च मूर्तिं विभजन्ति // PSBह्_१.९:१५ * मूर्तिनाम यद् एतद् देवस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थितेनोदङ्मुखेनोपान्ते यद् रूपम् उपलभ्यते वृषध्वजशूलपाणिनन्दिमहाकालोर्ध्वलिङ्गादिलक्षणं यद् वा लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते महादेवस्यायतनम् इति तत्रोपस्थेयम् // PSBह्_१.९:१६ * दक्षिणामूर्तिग्रहणात् पूर्वोत्तरपश्चिमानां मूर्तीनां प्रतिषेधः // PSBह्_१.९:१७ * मूर्तिनियोगाच् च मूर्त्यभावे नियमलोपः // PSBह्_१.९:१८ * भैक्ष्यानुपयोगान् निर्घातानाम् उक्तत्वाच् चेत्य् अर्थः // PSBह्_१.९:१९ * विधिर् इत्य् उपदिष्टानाम् अर्थानां भस्मस्नानोपदेशाद् अप्सु स्नानादीनां प्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२० * भस्मशयनोपदेशाद् विषयशयनादीनां प्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२१ * आयतने वसत्य् अर्थोपदेशाच् छेषवसत्य् अर्थप्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२२ * हसिताद्युपदेशाच् छेषोपहारप्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२३ * निर्माल्योपदेशात् प्रत्यग्राणां माल्यानां प्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२४ * भस्मनिर्माल्यलिङ्गोपदेशाच् छेषलिङ्गप्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२५ * महादेवग्रहणाद् अन्यदेवताभक्तिप्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२६ * दक्षिणामूर्तिग्रहणात् पूर्वपश्चिमानां मूर्तीनां प्रतिषेधः // PSBह्_१.९:२७ * एवं दक्षिणामूर्तिर् इत्य् उक्ते अस्य ब्राह्मणस्य पूर्वप्रसिद्धा नियमा नियमैः प्रतिषिध्यन्ते // PSBह्_१.९:२८ * कीलकप्रतिकीलकवत् पुराणोदकनवोदकवच् चेति // PSBह्_१.९:२९ * अत्रेदं भस्मप्रकरणं समाप्तम् // PSBह्_१.९:३० * आह नियमाभिधानाद् एव हि संशयः // PSBह्_१.९:३१ * यत्र यमास् तत्र नियमाः // PSBह्_१.९:३२ * मिथुनम् एवैतद् यस्मात् // PSBह्_१.९:३३ * अतो न संशयः // PSBह्_१.९:३४ * यमा अस्मिन् तन्त्रे के चिन्त्यन्ते // PSBह्_१.९:३५ * उच्यते प्रसिद्धा यमाः अहिंसादय इति // PSBह्_१.९:३६ * अत्र त्व् अन्येषाम् // PSBह्_१.९:३७ * अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यासंव्यवहारकौ / अस्तेयम् इति पञ्चैते यमा वै संप्रकीर्तिताः // PSBह्_१.९:३८ * अक्रोधो गुरुशुश्रूषा शौचम् आहारलाघवम् / अप्रमादश् च पञ्चैते नियमाः संप्रकीर्तिताः // PSBह्_१.९:३९ * तद्वद् अस्माकं न भवति // PSBह्_१.९:४० * कस्मात् // PSBह्_१.९:४१ * नियमनिवृत्तिदर्शनात् // PSBह्_१.९:४२ * अस्मिन् हि तन्त्रे कालान्तरिता नियमा निवर्तन्ते // PSBह्_१.९:४३ * कथम् आ देहपाताद् यमानां न निवृत्तिर् अस्ति // PSBह्_१.९:४४ * कस्मात् // PSBह्_१.९:४५ * हिंसादिदोषात् // PSBह्_१.९:४६ * तस्माद् अहिंसाद्या दश सर्वे ते यमाः प्रत्यवगन्तव्यः // PSBह्_१.९:४७ * आह यद्य् एवं निगमनिवृत्तौ भ्रष्टनियमस्य पतनप्रसङ्गः // PSBह्_१.९:४८ * उच्यते अवसितप्रयोजनत्वान् न पतनप्रसङ्गः // PSBह्_१.९:४९ * किं च यमानां प्राधान्यात् // PSBह्_१.९:५० * उक्तं हि पतति नियमवान् यमेष्व् असक्तो न तु यमवान् नियमालसो ऽवसीदेत् // PSBह्_१.९:५१ * इति यमनियमौ समीक्ष्य बुद्ध्या यमबहुलेष्व् अतिसंदधीत बुद्धिम् // PSBह्_१.९:५२ * तस्मान् न पतनप्रसङ्गः // PSBह्_१.९:५३ * अतः प्रसिद्धा यमा अहिंसादयः // PSBह्_१.९:५४ * आह किं प्रसिद्धा इति कृत्वा गृह्यन्ते आहोस्विच् छक्यम् एतेषां यमानां सर्वज्ञोक्तशास्त्रतः सद्भावो वक्तुम् // PSBह्_१.९:५५ * उच्यते यद्य् अन्यत्र प्रसिद्धा इति क्व // PSBह्_१.९:५६ * तत्र चिन्त्यते // PSBह्_१.९:५७ * कस्मात् // PSBह्_१.९:५८ * कृतोपदेशात् // PSBह्_१.९:५९ * यस्मादुक्तं सूत्रतःकृतम् इत्यत्र // PSBह्_१.९:६० * कृताप्रतिषेधा कृत्स्ना हिंसा तन्त्रे प्रतिषिद्धा द्रष्टव्येत्यर्थः // PSBह्_१.९:६१ * सा च हिंसा त्रिविधा भवति // PSBह्_१.९:६२ * दुःखोत्पादनम् अण्डभेदः प्राणनिर्मोचनमिति // PSBह्_१.९:६३ * तत्र दुःखोत्पादनं नाम क्रोशनतर्जनताडननिर्भर्त्सनादिबहुभेदोऽपि चतुर्विधस्यापि भूतग्रामस्य मनोवाक्कायकर्मभिर् अभिद्रोहो न कर्तव्यः // PSBह्_१.९:६४ * एवम् अहिंसा भवत्येतेषां जन्तूनाम् // PSBह्_१.९:६५ * अण्डभेदो नाम दाहतापधूमोपरोधपरिहारार्थम् अग्निकरणादानसम्प्रदानप्रतिनिधानसंधुक्षणादीनि न कुर्यात् नैव कारयेत् // PSBह्_१.९:६६ * तथा प्राणनिर्मोचनं नाम वस्त्रशिक्यभस्माधारभैक्ष्यभाजनादीनि मुहुर्मुहुर् विवेचयितव्यानि // PSBह्_१.९:६७ * कस्मात् // PSBह्_१.९:६८ * प्राणिनो हि सूक्ष्मचारिणः क्षिप्रमेव विलयं प्रयान्ति // PSBह्_१.९:६९ * तस्मात् सूक्ष्मैर् अङ्गपवित्रैः पक्ष्मचामरतालवृन्तैर् वस्त्रान्तरैर् वा मुहुर्मुहुर् विग्रन्थोदकेन वा // PSBह्_१.९:७० * हरितेषु तृणेषु न संसिक्ते भूप्रदेशे भवति // PSBह्_१.९:७१ * वसन्तग्रीष्महैमान्तिकान् अष्टौ मासान् भिक्षुर् विचक्रमेत् // PSBह्_१.९:७२ * दयार्थं सर्वभूतानाम् एकत्र वर्षासु वसेत् // PSBह्_१.९:७३ * वर्षाभेदं तु यः कुर्याद् ब्राह्मणो योगदीक्षितः / प्राजापत्येन कृच्छ्रेण ततः पापात् प्रमुच्यते // PSBह्_१.९:७४ * शारीरं दृश्यते यत्र भयं कस्यांचिद् आपदि / दुर्दिने राष्ट्रभङ्गे वा वर्षास्वपि व्यतिक्रमेत् // PSBह्_१.९:७५ * नासूर्यं च व्रजेन्मार्गं नादृष्टां भूमिम् आक्रमेत् / परिपूनाभिरद्भिश्च नित्यं कुर्यात् प्रयोजनम् // PSBह्_१.९:७६ * संवत्सरकृतं पापं मत्स्यबन्धस्य यद् भवेत् / एकाहात् तदवाप्नोति अपूतजलसंग्रही // PSBह्_१.९:७७ * दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत् / सत्यपूतां वदेद् वाचं मनःपूतं समाचरेत् // PSBह्_१.९:७८ * हिंसकास्तु निवर्तन्ते ब्रह्मत्वमपि ये गताः / तस्मादपूतमुदकं नोपयुञ्जीत योगवित् // PSBह्_१.९:७९ * अथ नष्टे पवित्रे च गृह्णीयात् त्रिषु वै सकृत् / नदीप्रस्रवणे चैव गृहस्थेषु च साधुषु // PSBह्_१.९:८० * काण्डानि यानि गृह्यन्ते कन्दाश्चैव प्ररोहिणः / बीजानि चैव पक्वानि सर्वाण्येतानि वर्जयेत् // PSBह्_१.९:८१ * यदा न कुर्याद् द्रोहं च सर्वभूतेषु दारुणम् / कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा // PSBह्_१.९:८२ * यो न हिंसति भूतानि स्थावराणि चराणि च / आत्मानमिव सर्वाणि सो ऽमृतत्वाय कल्पते // PSBह्_१.९:८३ * न यज्ञदानैर्न तपोऽग्निहोत्रैर्न ब्रह्मचर्यैर् न च सत्यवाक्यैः / न वेदविद्याध्ययनैर् व्रतैर्वा प्राप्यं फलं यद्य् अहिंसकस्य // PSBह्_१.९:८४ * यो दद्यात् काञ्चनं मेरुं कृत्स्नां चैव वसुंधराम् / समुद्रं रत्नपूर्णं वा न तुल्यं स्यादहिंसया // PSBह्_१.९:८५ * इत्येवम् अहिंसा तन्त्रे सिद्धा // PSBह्_१.९:८६ * तथा ब्रह्मचर्यं च तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:८७ * कस्मात् // PSBह्_१.९:८८ * स्त्रीप्रतिषेधात् इन्द्रियजयोपदेशाच् च त्रयोदशकस्य करणस्यानुत्सर्गो ब्रह्मचर्यमित्युक्तम् // PSBह्_१.९:८९ * विशेषेण तु जिह्वोपस्थयोरिति // PSBह्_१.९:९० * अत्राह विशेषग्रहणं किंप्रयोजनम् // PSBह्_१.९:९१ * त्रयोदशकस्य करणस्यानुत्सर्गो ब्रह्मचर्यमित्युक्त्वा जिह्वोपस्थयोर् विशेषग्रहणं किंप्रयोजनं क्रियते // PSBह्_१.९:९२ * उच्यते प्रधानत्वात् // PSBह्_१.९:९३ * तन्मूलत्वादितरप्रवृत्तेः // PSBह्_१.९:९४ * तन्मूला हीतरेषां प्रवृत्तिर्भवति // PSBह्_१.९:९५ * कथम् // PSBह्_१.९:९६ * जिह्वेन्द्रियविषये उपस्थेन्द्रियविषये वा सक्तः त्रयोदशभिः प्रवर्तते // PSBह्_१.९:९७ * अत एतदुक्तं विशेषेण जिह्वोपस्थयोरिति // PSBह्_१.९:९८ * जिह्वोपस्थनिमित्तं हि पतनं सर्वदेहिनाम् / तस्माद् अमित्रवत् पश्येज् जिह्वोपस्थं हि मानवः // PSBह्_१.९:९९ * अथवा मनःपूर्वकत्वात् सर्ववृत्तीनां तन्निग्रहात् सर्ववृत्तीनां निग्रहः कृतो भवति // PSBह्_१.९:१०० * उक्तं हि / मनो हि मूलं सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने / शुभाशुभास्ववस्थासु तच् च मे सुव्यवस्थितम् // PSBह्_१.९:१०१ * पुनरप्युक्तम् / इन्द्रियैः प्रसृतैर् दुःखमिन्द्रियैर् निभृतैः सुखम् / तस्माद् इन्द्रियरूपेभ्यो यच् छेदात्मानमात्मना // PSBह्_१.९:१०२ * इन्द्रियाणि हि तत् सर्वं यत् स्वर्गनरकाव् उभौ / निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च // PSBह्_१.९:१०३ * अतो जन्म अतो दुःखमतो मृत्युभयं तथा / इन्द्रियाणां प्रसङ्गाद् वै तस्मादेतान् जयामहे // PSBह्_१.९:१०४ * इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोषम् ऋच्छत्यसंशयम् / संनियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं नियच्छति // PSBह्_१.९:१०५ * रज्जुरेषा निबन्धाय या स्त्रीषु रमते मतिः / छित्त्वैनां कृतिनो यान्ति नैनां त्यजति दुष्कृती // PSBह्_१.९:१०६ * स्त्रीहेतोर्निर्गमो ग्रामात् स्त्रीकृते क्रयविक्रयः / स्त्रियो मूलमनर्थानां नैनां प्राज्ञः परिष्वजेत् // PSBह्_१.९:१०७ * विषमग्निरसिर्बाणः स्फुटं कृत्वा विभीषिका / माया रूपवती ह्य् एषा यां स्त्रियं मन्यते जनः // PSBह्_१.९:१०८ * अमेध्यपूर्णे कृमिजन्तुसंकुले स्वभावदुर्गन्ध अशौच अध्रुवे / कडेबरे मूत्रपुरीषभाजने रमन्ति मूर्खा न रमन्ति पण्डिताः // PSBह्_१.९:१०९ * माद्यतीति स्त्रियं दृष्ट्वा सुरां पीत्वा न माद्यति / तस्माद् दृष्टिमदां नारीं दूरतः परिवर्जयेत् // PSBह्_१.९:११० * अधोमुखेनादंष्ट्रेण जघनान्तरचारिणा / सर्वशास्त्राचिकित्स्येन जगद् दष्टं भगाहिना // PSBह्_१.९:१११ * लोमशेन कुरूपेण दुर्गन्धेन कुचर्मणा / हरिणीपदमात्रेण सर्वम् अन्धीकृतं जगत् // PSBह्_१.९:११२ * दीप्ताङ्गारसमा नारी घृतकुम्भसमः पुमान् / ये प्रसक्ता विलीनास्ते ये स्थितास्ते दिवं गताः // PSBह्_१.९:११३ * यथाग्निरेधःसंवृद्धो महाज्योतिः प्रकाशते / तथेन्द्रियनिरोधेन स्वात्मज्योतिः प्रकाशते // PSBह्_१.९:११४ * ब्रह्मचर्ये स्थितं धैर्यं ब्रह्मचर्ये स्थितं तपः / ये स्थिता ब्रह्मचर्येण ब्राह्मणा दिवि ते स्थिताः // PSBह्_१.९:११५ * क्षीरं पिबन्ति मधु ते पिबन्ति सोमं पिबन्त्यमृतेन सार्धम् / मृत्योः पुरस्तादमरा भवन्ति ये ब्राह्मणा ब्रह्मचर्यं चरन्ति // PSBह्_१.९:११६ * इत्येवं ब्रह्मचर्यं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:११७ * तथा सत्यं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:११८ * तच् च द्विविधम् // PSBह्_१.९:११९ * तद्यथा परिदृष्टार्थभूतार्थं वचनं वाक्सत्यं चेति // PSBह्_१.९:१२० * तत्र परिदृष्टार्थभूतार्थं वचनं सत्यं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:१२१ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१२२ * व्याख्यानोपदेशात् विद्वदुपदेशाच् च // PSBह्_१.९:१२३ * तथा वाक्सत्यमपि तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:१२४ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१२५ * वाग्विशुद्ध्युपदेशात् // PSBह्_१.९:१२६ * इह स्वशास्त्रोक्तं भाषतोऽनृतमपि सत्यमापद्यते // PSBह्_१.९:१२७ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१२८ * शुद्धिवृद्धिकरत्वात् // PSBह्_१.९:१२९ * यस्मादाह / स्वर्गमनृतेन गच्छति दयार्थमुक्तेन सर्वभूतानाम् / सत्येनापि न गच्छति सतां विनाशार्थमुक्तेन // PSBह्_१.९:१३० * पुनस्त्वाह / गोब्राह्मणार्थे ऽवचनं हिमस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले / प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि // PSBह्_१.९:१३१ * सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् / प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः // PSBह्_१.९:१३२ * यथा हि तेषामेव भूतानां हितमनृतमपि सत्यमापद्यते एवमिहाप्यस्माकं स्वशास्त्रोक्तं भाषतामनृतमपि सत्यमापद्यते // PSBह्_१.९:१३३ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१३४ * विधिविहितत्वात् // PSBह्_१.९:१३५ * इत्येतदपि तत्र सिद्धम् // PSBह्_१.९:१३६ * तथा असंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:१३७ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१३८ * अव्यक्तप्रेतोन्मत्तमूढोपदेशात् // PSBह्_१.९:१३९ * नेह लोके अव्यक्तप्रेतोन्मत्तमूढाः संव्यवहारं कुर्वन्ति यस्माद् अतोऽत्रासंव्यवहारस्तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:१४० * संव्यवहारश्च पुनर्द्विविधः // PSBह्_१.९:१४१ * तद्यथा क्रयावक्रयसंव्यवहारा राजकुलसंव्यवहारश्चेति // PSBह्_१.९:१४२ * अत एकतरेणाप्यत्राधिकृतस्यात्मपीडा परपीडा चावर्जनीये भवतः // PSBह्_१.९:१४३ * तत्र यद्यात्मानं पीडयति तेनेहैव लोके दुःखी भवति // PSBह्_१.९:१४४ * स्यात् परं पीडयति तत्राप्यस्याधर्मो दुःखादिफलः प्रचीयते // PSBह्_१.९:१४५ * तेनामुष्मिन् लोके तीव्रं दुःखमनुभवति // PSBह्_१.९:१४६ * तस्मादुभयथापि संव्यवहारो वर्जनीयः // PSBह्_१.९:१४७ * भवति ह्य् अपि / यश्च पापं प्रकुरुते यश्च पापं प्रशंसति / सहायश्चोपभोक्ता च सर्वे ते समकर्मिणः // PSBह्_१.९:१४८ * उक्तं हि / विक्रये तु महान् दोषो विक्रयात् पतते यतः / एष एव क्रये दोषस्तस्मात् तं परिवर्जयेत् // PSBह्_१.९:१४९ * प्रच्छन्नं कुरुते पापं न मे जानाति कश्चन / मुच्यते जनवादेभ्यस्तस्मात् पापान् न मुच्यते // PSBह्_१.९:१५० * पुनरप्युक्तम् / आदित्यचन्द्राव् अनिलोऽनलश्च द्यौर् भूमिर् आपो हृदयं यमश्च / अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम् // PSBह्_१.९:१५१ * नारम्भशीलो न च दम्भशीलः शास्त्रोपदिष्टानि करोत्यदीनः / यमेषु युक्तो नियमेषु चैव मुनिर् भवत्य् एष्व् अजरोऽमरश्च // PSBह्_१.९:१५२ * तथा अस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:१५३ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१५४ * अवासोपदेशात् अनुत्सृष्टान्नप्रतिषेधाच् च // PSBह्_१.९:१५५ * इह विद्यमानस्याप्येकस्य वाससो मलवद् अवस्थितस्यावासोपदेशात् परिग्रहपरित्याग उपदिश्यते // PSBह्_१.९:१५६ * किंचान्यदपि // PSBह्_१.९:१५७ * परित्यक्तानाम् अन्नपानादीनामुपयोगो दृष्टो यस्मात् // PSBह्_१.९:१५८ * अतोऽत्रास्तेयं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:१५९ * स्तेयं च पुनः षड्विधम् // PSBह्_१.९:१६० * तत्र अदत्तादानम् अनतिसृष्टग्रहणम् अनभिमतग्रहणम् अनधिकारप्रतिग्रहः अनुपालम्भः अनिवेदितोपयोगश्चेति // PSBह्_१.९:१६१ * अदत्तस्य ग्रहणमदत्तादानम् // PSBह्_१.९:१६२ * अनतिसृष्टग्रहणं नाम बालोन्मत्तप्रमत्तवृद्धदुर्बलानां वित्तापहरणम् // PSBह्_१.९:१६३ * अनभिमतग्रहणं नाम कीटभ्रमरपक्षिपतंगादीनाम् अनभिप्रेतद्रव्यापहरणम् // PSBह्_१.९:१६४ * अनधिकारप्रतिग्रहो नाम इह शास्त्रे अनभ्यनुज्ञातानाम् अर्थानां गोभूहिरण्यद्विपदचतुष्पदादीनां ग्रहणम् // PSBह्_१.९:१६५ * अनुपालम्भो नाम कुहककल्कनडम्भविस्मापनवर्धापनादिभिर् उपायैः परेभ्यो हिरण्याच् छादनोपयोगः // PSBह्_१.९:१६६ * अनिवेदितोपयोगो नाम भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्यादीनाम् अन्यतमं यत्किंचिद् गुरवे ऽनिवेदितम् उपयुङ्क्ते स उच्यते अनिवेदितोपयोग इति // PSBह्_१.९:१६७ * एवं षड्विधं स्तेयम् // PSBह्_१.९:१६८ * अस्य षड्विधस्यापि स्तेयस्य परिवर्जनम् अस्तेयमाहुराचार्याः // PSBह्_१.९:१६९ * भवति ह्य् अपि / यदेतद् धनमित्याहुः प्राणा ह्य् एते बहिश्चराः / स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरते धनम् // PSBह्_१.९:१७० * उक्तं हि / सर्वस्वपरिमोष्टा च जीवितान्तकरश्च यः / द्वाव् एतौ समकर्माणौ तस्मात् स्तेयं विवर्जयेत् // PSBह्_१.९:१७१ * न स्तेनस्य परो लोको नायं लोको दुरात्मनः / शङ्कितः सर्वभूतानां द्रोहात्मा पाप एव सः // PSBह्_१.९:१७२ * मृदमापस्तथा यानं पत्त्रं पुष्पं फलान्यपि / असंवृतानि गृह्णीयात् पवित्रार्थीह कार्यवान् // PSBह्_१.९:१७३ * नद्यश्च वाप्यः कूपाश्च तटाकानि सरांसि च / असंवृतानि गृह्णीयात् प्राजापत्येन कर्मणा // PSBह्_१.९:१७४ * इत्य् एवमस्तेयं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:१७५ * अक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:१७६ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१७७ * शूद्रप्रतिषेधात् अतितापोपदेशाच् च // PSBह्_१.९:१७८ * इहाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानां सर्वद्वंद्वानां मनसि शरीरे च उपनिपतितानां सहिष्णुत्वम् अप्रतीकारश्चेति यस्मात् कृतो ऽत्राक्रोधस् तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:१७९ * क्रोधश्च पुनश्चतुर्विधः // PSBह्_१.९:१८० * तद्यथा भावलक्षणः कर्मलक्षणः वैकल्यकरः उद्वेगकरश्चेति // PSBह्_१.९:१८१ * तत्र भावलक्षणो नाम सः यत्रासूयाद्वेषमदमानमात्सर्यादयो भावाः प्रवर्तन्ते // PSBह्_१.९:१८२ * कर्मलक्षणो नाम यत्र कलहवैरसंप्रहरणाद्या भावाः प्रवर्तन्ते // PSBह्_१.९:१८३ * वैकल्यकरो नाम यत्र पाणिपादनासाक्ष्यङ्गुलिप्रहरणादयो भावाः प्रवर्तन्ते // PSBह्_१.९:१८४ * उद्वेगकरो नाम यत्र स्वात्मानं परात्मानं वा प्राणैर् वियोजयति // PSBह्_१.९:१८५ * इत्येवं चतुर्विधः क्रोधः // PSBह्_१.९:१८६ * अस्य चतुर्विधस्यापि क्रोधस्य परिवर्जनम् अक्रोधमाहुराचार्याः // PSBह्_१.९:१८७ * तस्माद् देशजातिकुलकर्मसम्बन्धनिन्दायां करणक्रियायां कार्यनिन्दायाम् आहारनिन्दायां वाधिकृतेन क्रोधो न कर्तव्यः // PSBह्_१.९:१८८ * तत्र देशनिन्दा तावद् भवति // PSBह्_१.९:१८९ * तद्यथा यत्र भवान् जातस्तत्र देशे ब्राह्मणा एव न सन्तीति यदि कश्चिदधिक्षेपं कुर्यात् तत्र क्रोधो न कर्तव्यः // PSBह्_१.९:१९० * तत्रैतत् स्याद् एवमभिहिते तीव्रदुःखं मानसमभिव्यज्यते // PSBह्_१.९:१९१ * कथमत्र क्रोधो न भविष्यतीति // PSBह्_१.९:१९२ * उच्यते न भविष्यति // PSBह्_१.९:१९३ * कस्मात् // PSBह्_१.९:१९४ * परिसंख्यानसामर्थ्यात् // PSBह्_१.९:१९५ * इह मनुष्यलोके देशोऽयं नाम मातापितृहेतुकः औपचयिकः कार्यपिण्डः शरीराख्यः // PSBह्_१.९:१९६ * स तस्माद् भवः // PSBह्_१.९:१९७ * क्षेत्रज्ञस्तु चेतनः सर्वगतः शुचिः // PSBह्_१.९:१९८ * अस्य चास्माकं चान्तरमविदितम् // PSBह्_१.९:१९९ * अपरिदृष्टार्थे भवानेतद् वा ब्रूयात् // PSBह्_१.९:२०० * अतः क्रोधनिमित्तासंभवात् परिसंख्यानसामर्थ्येन क्रोधो न कार्यः // PSBह्_१.९:२०१ * एवं शेषेष्वपि द्रष्टव्यम् // PSBह्_१.९:२०२ * भवति ह्य् अपि / शृङ्गवान् नखवान् दंष्ट्री विकृतो रुधिराशनः / राक्षसो वा पिशाचो वा क्रोधिष्णुर् जायते नरः // PSBह्_१.९:२०३ * पुनश्चाह / कङ्कगृध्रसृगालेषु दंशेषु मशकेषु च / पन्नगेषु च जायन्ते नराः क्रोधपरायणाः // PSBह्_१.९:२०४ * विद्विष्टः सर्वभूतानां बह्वमित्रो ऽल्पबान्धवः / क्रूरधर्मा दुराचारः क्रोधिष्णुर् जायते नरः // PSBह्_१.९:२०५ * क्रुद्धः करोति पापानि क्रुद्धः पापानि भाषते / क्रुद्धो भवति निर्लज्जस्तस्मात् क्रोधं विवर्जयेत् // PSBह्_१.९:२०६ * तथा चोक्तम् / यत् क्रोधनो जपति यच् च जुहोति यद्वा यद्वा तपस्तप्यति यद् ददाति तत्सर्वम् / वैवस्वतो हरति पूर्तममुष्य सर्वं मिथ्या श्रुतं भवति तस्य शमोऽपि तस्य // PSBह्_१.९:२०७ * धन्यास्ते पुरुषव्याघ्रा ये बुद्ध्या क्रोधमुत्थितम् / शमयन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा // PSBह्_१.९:२०८ * यतो रूपं ततो ज्ञानं यतो ज्ञानं ततस्तपः / यतस्तपस्ततः सिद्धिर्यतः सिद्धिस्ततः क्षमा // PSBह्_१.९:२०९ * क्षमा सर्वपरं मित्रं क्रोधः सर्वपरो रिपुः / क्षमावतामयं लोकः परो लोकः क्षमावताम् // PSBह्_१.९:२१० * एतस्मात् कारणात् क्षन्तव्यम् इत्य् एवमक्रोधस्तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:२११ * तथा गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा // PSBह्_१.९:२१२ * कस्मात् // PSBह्_१.९:२१३ * व्याख्यानोपदेशाद् विद्वदुपदेशाच् च // PSBह्_१.९:२१४ * इह चोक्तं विधिं व्याख्यास्यामः इति // PSBह्_१.९:२१५ * अत्राण् इति मर्यादायाम् // PSBह्_१.९:२१६ * म इति प्रतिज्ञायां भवति // PSBह्_१.९:२१७ * मयि वर्तते // PSBह्_१.९:२१८ * मयि तिष्ठतीति // PSBह्_१.९:२१९ * यदि चेष्टे वत्स्यसि यदि चेष्टे स्थास्यसि ततस्ते वक्ष्यामः // PSBह्_१.९:२२० * तत्रेष्टमित्यष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यं मर्यादामधिकुरुते // PSBह्_१.९:२२१ * तद्यथा उत्थानप्रत्युत्थानाभिवादनगुरुकार्यहितकारी अनुत्तरोत्तरवादी पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी प्रेषिताप्रेषितसर्वकार्यकृतज्ञः सर्वनिवेदितात्मा दक्षो दाक्षिण्यानुरक्तः स्नानोद्वर्तनसंवाहनादिभिः क्रियाविशेषैः छायेवानुगतो नित्यमिदं कृतम् इदं करिष्ये किं करवाणीति भूत्वा गुरवे ऽहरहर् वर्तितव्यम् // PSBह्_१.९:२२२ * यस्तु विद्यां गुरोरधिकृत्य बहुभ्यः सम्प्रयच्छति अनेनास्य विद्याया दानेन गुरवः शुश्रूषिता भवन्ति // PSBह्_१.९:२२३ * क्षीणे च ब्रह्मचर्ये नियतं गुरुषु यद् गौरवं तद् ब्रह्मचर्यम् // PSBह्_१.९:२२४ * भवति ह्य् अपि / गुरुर्देवो गुरुः स्वामी गुरुर्माता गुरुः पिता / यस्यैवं निश्चितो भावः श्रेयस्तस्य न दूरतः // PSBह्_१.९:२२५ * अग्निसूर्येन्दुताराभिश्चाक्षुषो ऽर्थः प्रकाशते / भूतं भव्यं भविष्यं च गुरुवाक्यैः प्रकाशते // PSBह्_१.९:२२६ * देशकैर्गम्यतेऽध्वानं देशकैर्गम्यतेऽर्णवः / देशकैर्गम्यते स्वर्गो गुरुर्मोक्षस्य देशकः // PSBह्_१.९:२२७ * अमृतस्य प्रदातारं यो गुरुं ह्य् अवमन्यते / षष्टिवर्षसहस्राणि नरकं पर्युपासते // PSBह्_१.९:२२८ * गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा यत्र प्रवर्तते / कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः // PSBह्_१.९:२२९ * आचार्यं पूजयेद् यस्तु सर्वावस्थं हि नित्यशः / पूजितस्तेन भवति शिवो वै नात्र संशयः // PSBह्_१.९:२३० * आचार्यमूर्तिमास्थाय शिवो ज्ञानं प्रयच्छति / तस्माद् वै नावमन्तव्य आचार्यः श्रेय इच्छता // PSBह्_१.९:२३१ * ग्रन्थार्थविदुषे नित्यं योगमार्गानुदर्शिने / सर्वार्थेनापि कर्तव्यः परितोषो विजानता // PSBह्_१.९:२३२ * ऋचं वा यदि वार्धर्चं पादं वा यदि वाक्षरम् / सकाशाद् यस्य गृह्णीयान् नियतं तत्र गौरवम् // PSBह्_१.९:२३३ * लिङ्गकर्त्री यथा माता शास्त्रकर्ता यथा पिता / प्रबोधकृद् गुरुस्तेषां तदेवायतनं महत् // PSBह्_१.९:२३४ * इत्येवं गुरुशुश्रूषा तन्त्रे सिद्धा // PSBह्_१.९:२३५ * तथा शौचं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२३६ * कस्मात् // PSBह्_१.९:२३७ * भस्मस्नानोपदेशात् // PSBह्_१.९:२३८ * तच् च शौचं त्रिविधम् // PSBह्_१.९:२३९ * तद् यथा गात्रशौचं भावशौचम् आत्मशौचं चेति // PSBह्_१.९:२४० * तत्र भस्मस्नानोपदेशात् प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम् // PSBह्_१.९:२४१ * आह यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमिति एतदेवायुक्तम् // PSBह्_१.९:२४२ * कस्मात् // PSBह्_१.९:२४३ * पूर्वोत्तरव्याघातात् // PSBह्_१.९:२४४ * इह पुरस्तादुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयो भवन्ति // PSBह्_१.९:२४५ * यदिह भूयोऽपि अप्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमित्यभिधीयते // PSBह्_१.९:२४६ * तस्मादिदं पूर्वोत्तरं न संगच्छति // PSBह्_१.९:२४७ * व्याहतं च भवति // PSBह्_१.९:२४८ * एष दोष इत्यतः पूर्वोत्तरव्याघातात् // PSBह्_१.९:२४९ * तत्र यदुक्तं प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमित्येतदयुक्तम् // PSBह्_१.९:२५० * उच्यते नायं दोषः // PSBह्_१.९:२५१ * कस्मात् // PSBह्_१.९:२५२ * प्रसिद्धिदर्शनात् // PSBह्_१.९:२५३ * इहान्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचमिति // PSBह्_१.९:२५४ * एवं ह्य् आह / संसर्गजाश्च ये दोषा ये चान्ये पितृमातृजाः / अन्नपानकृताश्चैव संकरा देहमाश्रिताः / सर्वांस्तान् दहते भस्म अस्थिमज्जागतानपि // PSBह्_१.९:२५५ * पुनश्चाह / केशकीटोपपन्नानि दुष्टान्नानि च यानि वै / भस्मना स्पृष्टमात्राणि भोज्यान्य् आहुर् मनीषिणः // PSBह्_१.९:२५६ * पुनरप्युक्तम् / मद्यं पीत्वा गुरुदारांश्च गत्वा स्तेयं कृत्वा ब्रह्महत्यां च कृत्वा / भस्मोद्ध्वस्तो भस्मराशौ शयानो रुद्राध्यायी मुच्यते पातकेभ्यः // PSBह्_१.९:२५७ * यः स्नानम् आचरेन् नित्यमाग्नेयं संयतेन्द्रियः / कुलैकविंशमुद्धृत्य स गच्छेत् परमां गतिम् // PSBह्_१.९:२५८ * एवमन्यत्रापि प्रसिद्धं भस्मना गात्रशौचम् // PSBह्_१.९:२५९ * तस्माद् युक्तं वक्तुं प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति // PSBह्_१.९:२६० * तथोपस्पर्शनप्राणायामजप्यैः अकलुषमतिर्भवतीति भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२६१ * भावमन्तर्गतं दुष्टं न स्नानमपकर्षति / भावशुद्धिः परा शुद्धिः शेषं शृङ्गारमार्जनम् // PSBह्_१.९:२६२ * मृत्तिकानां सहस्रेण जलकुम्भशतेन च / न शुध्यन्ति दुरात्मानः पापोपहतचेतसः // PSBह्_१.९:२६३ * सत्यं शौचं तपः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः / सर्वभूतदया शौचम् अद्भिः शौचं तु पञ्चमम् // PSBह्_१.९:२६४ * शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा / प्रतिग्रहे तथारम्भे इन्द्रियाणां च गोचरे // PSBह्_१.९:२६५ * यस्मादाह / सर्वस्वमपि यो दद्यात् कलुषेणान्तरात्मना / न तेन धर्मभाग् भवति भाव एवात्र कारणम् // PSBह्_१.९:२६६ * यथा यथा हि पुरुषः कल्याणीं कुरुते मतिम् / तथा तथास्य सिध्यन्ति सर्वार्था नात्र संशयः // PSBह्_१.९:२६७ * इत्येवं भावशौचं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२६८ * तथात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२६९ * कस्मात् // PSBह्_१.९:२७० * यस्माद् अवमानपरिभवपरिवादाद्यैर् अपहतपाप्मा भवति इत्यात्मशौचं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२७१ * यस्माद् अन्यैर् अप्युक्तं / कृत्स्नां महीं पर्यटतः सशैलवनकाननाम् / अपमानात् परं नास्ति साधनं मनुरब्रवीत् // PSBह्_१.९:२७२ * इत्येवं शौचं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२७३ * तथा आहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२७४ * कस्मात् / भैक्षोत्सृष्टयथालब्धोपदेशात् // PSBह्_१.९:२७५ * स्वल्पमपि अनुपायतोऽर्जितमलघु प्रभूतमपि उपायतोऽर्जितं लघ्वेव द्रष्टव्यम् // PSBह्_१.९:२७६ * उक्तं हि / चरेन्माधुकरीं वृत्तिं वल्मीकनिचयोपमाम् / अक्रुद्धश् चाप्रहृष्टश् च तपस्तद्धि सनातनम् // PSBह्_१.९:२७७ * यश्चरेत् सर्वभोज्येषु भैक्ष्यं च व्यवहारतः / भुञ्जीत प्रतिगृह्णीयात् प्रशस्तानां स्वकर्मसु // PSBह्_१.९:२७८ * चातुर्वर्ण्यं चरेद् भैक्ष्यं पतितांस्तु विवर्जयेत् / पयश्चापश्च भैक्ष्यं च सममेतन् न संशयः // PSBह्_१.९:२७९ * भैक्ष्यशेषं तु यो भिक्षुर्यदि किंचित् समुत्सृजेत् / ग्रासे ग्रासे तु कर्तव्याः प्राणायामास्त्रयस्त्रयः // PSBह्_१.९:२८० * संनिधानं न कुर्वीत सर्वावस्थोऽपि योगवित् / संनिधानकृतैर्दोषैर्यतिः संजायते कृमिः // PSBह्_१.९:२८१ * माधुकरम् असंकल्पं प्राक्प्रवृत्तमयाचितम् / तत्तत्कालोपपन्नं च भैक्ष्यं पञ्चविधं स्मृतम् // PSBह्_१.९:२८२ * गृहाद् गृहं पर्यटंस्तु न गृहं परिवर्जयेत् / परस्य वचनं श्रुत्वा दुष्टवेश्म विवर्जयेत् // PSBह्_१.९:२८३ * अदुष्टापतितं साधुं भिक्षुको यो व्यतिक्रमेत् / स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते // PSBह्_१.९:२८४ * तथैव च गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको व्रजेत् / स तस्येष्टं च पूर्तं च भिक्षुरादाय गच्छति // PSBह्_१.९:२८५ * अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षुके गृहमागते / उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षुकं तु विसर्जयेत् // PSBह्_१.९:२८६ * वैश्वदेवकृतान् दोषान् शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् / नहि भिक्षुकृतान् दोषान् वैश्वदेवो व्यपोहति // PSBह्_१.९:२८७ * दशाहं द्वादशाहं वा यत्र भिक्षा न लभ्यते / तद् गृहं वर्जयेद् भिक्षुरूषराणीव कर्षकः // PSBह्_१.९:२८८ * चतुरक्षरसंयुक्तां भिक्षां तु समुदाहरेत् / एष प्रव्रजिनां धर्मः शेषस्तु क्रयविक्रयः // PSBह्_१.९:२८९ * न हसेन् न चाभिप्रेक्षेत् भिक्षामिच्छंस्तु भिक्षुकः / गोदोहमात्रं संतिष्ठेन् नोपतिष्ठेत् कदाचन // PSBह्_१.९:२९० * जरामरणगर्भेभ्यो भीतस्य नरकादपि / भयात् क्षपयते यस्मात् तस्माद् भैक्ष्यमिति स्मृतम् // PSBह्_१.९:२९१ * दधिभक्षाः पयोभक्षा ये ऽन्ये यावकभक्षिणः / सर्वे ते भैक्ष्यभक्षस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् // PSBह्_१.९:२९२ * तप्तकाञ्चनवर्णेन गवां मूत्रेण यावकम् / पिबेद् द्वादश वर्षाणि न तद् भैक्ष्यसमं भवेत् // PSBह्_१.९:२९३ * मासि मासि कुशाग्रेण यः पिबेत् सोममग्रजः / भैक्ष्यं चाव्यवहारेण तुल्यं भवति वा न वा // PSBह्_१.९:२९४ * भैक्ष्यमन्नं परं श्रेयो भैक्ष्यमन्नं परं शुचि / भैक्ष्यं हि व्रतिनां श्रेष्ठं भैक्ष्यमेव परा गतिः // PSBह्_१.९:२९५ * यद्यज् जलं निर्धमनेष्व् अपेयं नदीगतं तत् पुनरेव पेयम् / तथान्नपानं विधिपूर्वमागतं द्विजातिपात्रान्तरितं न दुष्यति // PSBह्_१.९:२९६ * लवणमलवणं वा स्निग्धम् अस्नेहिकं वा सहरसविरसं वा शुष्कमन्नं द्रवं वा / यदि इह निरवद्यं भुञ्जते भैक्ष्यमन्नं स खलु भवति भिक्षुर्भिक्षुधर्मादलुप्तः // PSBह्_१.९:२९७ * तथोत्सृष्टं यथालब्धं च तत्रैवावसरप्राप्तत्वात् प्रतितन्त्रसिद्धान्तसिद्धं सूत्रतो ऽर्थनिर्देशं करिष्यामः // PSBह्_१.९:२९८ * इत्येवमाहारलाघवं तन्त्रे सिद्धम् // PSBह्_१.९:२९९ * तथा अप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:३०० * कस्मात् // PSBह्_१.९:३०१ * अप्रमादोपदेशात् जप्योपदेशाच् च // PSBह्_१.९:३०२ * इह नित्यं यमेष्व् अप्रमत्तेनोपस्थितस्मृतिना भवितव्यम् // PSBह्_१.९:३०३ * उक्तं हि / अप्रमादो दमस्त्यागो ब्राह्मणस्य हयाः स्मृताः / शीलरश्मिसमायुक्तैर् धेयात्मा मानसे रथे // PSBह्_१.९:३०४ * तं ब्रह्मरथमारुह्य गर्भजन्मजरायुतान् / छिन्दन् मृत्युभयान् पाशान् ब्रह्मभूतोऽवतिष्ठते // PSBह्_१.९:३०५ * इत्येवमप्रमादस्तन्त्रे सिद्धः // PSBह्_१.९:३०६ * एवं प्रसिद्धा यमा अहिंसादयः // PSBह्_१.९:३०७ * आह अविशेषदोषान् न प्रसिद्धा यमाः // PSBह्_१.९:३०८ * इहान्येषामप्यहिंसादीनि धर्मसाधनानि // PSBह्_१.९:३०९ * इहापि च शास्त्रे तान्येव // PSBह्_१.९:३१० * तस्मात् साध्यसाधननिष्ठास्व् अप्यविशेषः // PSBह्_१.९:३११ * उच्यते न // PSBह्_१.९:३१२ * अतिप्रसङ्गादनेकान्ताच् च // PSBह्_१.९:३१३ * यदि धर्मसाधनास्तित्वमात्रसाधर्म्याद् अहिंसादीनां त्यागः क्रियते तस्मात् कार्यकारणक्षेत्रज्ञधर्माधर्मसुखदुःखसंसारपदार्थादयो ऽपि त्याज्याः // PSBह्_१.९:३१४ * अथ नैवम् अनेकान्तः // PSBह्_१.९:३१५ * किंच त्यागे कृतिहिंसादीनां धर्मसाधनत्वप्रसङ्गः // PSBह्_१.९:३१६ * किंच अतिदानातियजनातितपोऽतिगत्यनावृत्त्यादिभिः यमनियमगर्भत्वाद् विधेः सिद्धम् // PSBह्_१.९:३१७ * नियमविशेषणाच् च नाविशेषः // PSBह्_१.९:३१८ * तस्माद् युक्तमुक्तं प्रसिद्धा यमा अहिंसादय इति // PSBह्_१.९:३१९ * अत एतदुक्तंमहादेवस्य दक्षिणामूर्तेः इति // PSBह्_१.९:३२० * अत्रेदं यमप्रकरणं समाप्तम् // PSBह्_१.९:३२१ * आह तस्मिन्न् आयतने प्रतिवसतः का मात्रा // PSBह्_१.९:३२२ * सा वाच्या गृहस्थादिवत् // PSBह्_१.९:३२३ * तदुच्यते न // PSBह्_१.९:३२४ * यस्माद् आह // PSBह्_१.९:३२५

एकवासाः || PS_१.१० ||

* अत्र एकम् इति संख्या // PSBह्_१.१०:१

* वास इत्य् आच्छादने भवति // PSBह्_१.१०:२

* तस्य वासः पञ्चविधम् अण्डजं वोडजं वालजं वल्कलजं चर्मजं वा // PSBह्_१.१०:३

* यत् कुशलेनाभ्युपायेनोपपद्यते तद् एकपटलम् अनेकपटलं वा ग्राम्यादिभ्यो निष्परिग्रहं कौपीनप्रच्छादनमात्रं लज्जाप्रतीकारार्थं चैकं वासो ग्राह्यम् // PSBह्_१.१०:४

* अस्यैव च सूत्रस्य सामर्थ्यात् सर्वद्रव्यपरित्यागे कृते एकवासोमात्रपरिग्रहः संस्कर्तव्यः शिष्यः / आह लज्जाविनिवृत्तिर् अस्य कदा भवतीति / उच्यते ज्ञानाकलुषाभ्याम् / अत्र यदा प्राप्तज्ञानः क्षीणकलुषश् च भवति तदा तस्य लज्जानिवृत्तिः // PSBह्_१.१०:५ * आह किं विनिवृत्तायाम् अपि लज्जायां नियतम् एवैकं वासो ग्राह्यम् आहोस्विद् अनियतम् इति / उच्यते अनियतम् यस्माद् आह // PSBह्_१.१०:६

अवासा वा || PS_१.११ ||

* अत्र अकारो वासःप्रतिषेधे वर्तते / अवाससा नग्नेन यथा जातेन निष्परिग्रहेण भवितव्यम् / आह अवासस्त्वे किं ते प्रयोजनम् / तद् वाच्यम् एकवासस्त्ववत् / तद् उच्यते निष्परिग्रहार्थम् अमङ्गलख्यापनार्थं चेति प्रयोजनद्वयं द्रष्टव्यम् / वाशब्दः शक्त्यशक्त्योर् विचारणे / यद्य् अशक्तस् तदा अनग्नेनैकवाससा भाव्यम् / यदि शक्तस् तदा अवाससा नग्नेन यथाजातेन निष्परिग्रहेण भवितव्यम् इत्य् अर्थः / न तु वा विकल्पे / विकल्पार्थासंभवाद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.११:१ * आह तस्मिन्न् आयतने प्रतिवसता किम् आ देहपाताद् अनिर्गच्छतैव स्थेयं ध्यानैकनिष्ठेन शिलावद् आहोस्विद् दृष्टो ऽस्यायतनान् निर्गमः भस्मभैक्ष्योदकार्जनादिनिमित्तं ग्रामादिप्रवेशो वा / उच्यते दृष्टः / यस्मात् // PSBह्_१.११:२

मूत्रपुरीषं नावेक्षेत् || PS_१.१२ ||

* अत्र मूत्रं च पुरीषं च मूत्रपुरीषम् / चार्थे द्वंद्वसमासः अत्र मूत्रं नाम यद् एतद् उदरपर्युषितं निःसरति बहिः स्रवति तन् मूत्रम् // PSBह्_१.१२:१ * मोचनान् मूत्रम् // PSBह्_१.१२:२ * मूत्रत्वाभिसम्बन्धाद्धि मूत्रं लोकादिप्रसिद्धम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१२:३ * पुरीषं नाम यद् एतत् पीतखादितावलीढानाम् आहारविशेषाणाम् आध्यात्मिकेन अग्निना परिपक्वम् अपानेन स्खलति तत् पुरीषम् // PSBह्_१.१२:४ * पुरान् निर्गतत्वात् पुरीषत्वाभिसम्बन्धाद् वा पुरीषं लोकादिप्रसिद्धम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१२:५ * नकारो दर्शनप्रतिषेधे // PSBह्_१.१२:६ * न द्रष्टव्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१२:७ * अव इति अपवर्जनं नाम प्रतिषेधे जातिग्रहणेन्द्रियान्तरप्रतिषेधे चेत्य् अर्थः // PSBह्_१.१२:८ * ईक्ष दर्शने // PSBह्_१.१२:९ * यद् एतन् निजं बुद्धीन्द्रियं चक्षुर् अनेन चक्षुषा अनया बुद्ध्या मनुष्यादीनां मूत्रपुरीषं न द्रष्टव्यम् // PSBह्_१.१२:१० * न तु गवादीनाम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१२:११ * आह किं मूत्रपुरीषसंदर्शनमात्रम् एवास्य प्रतिषिध्यते // PSBह्_१.१२:१२ * उच्यते न // PSBह्_१.१२:१३ * यस्माद् आह // PSBह्_१.१२:१४

स्त्रीशूद्रं नाभिभाषेत् || PS_१.१३ ||

* अत्र स्त्री च शूद्रश् च स्त्रीशूद्रम् // PSBह्_१.१३:१

* चार्थे द्वंद्वसमासः // PSBह्_१.१३:२

* अत्र स्त्री नाम सेयं लोकप्रसिद्धा स्तनजघनकेशवती हावभावविलासयुक्ता पुरुषभावस्वभाविका दिव्या मानुषा अतिरतिरसा विषयमूर्तिर् इति कृत्वा प्रतिषिध्यते // PSBह्_१.१३:३

* अनुभाषणपूर्विका चास्याः प्राप्तिर् भविष्यतीत्यतः स्त्री नाभिभाषितव्येत्य् अर्थः // PSBह्_१.१३:४

* शूद्रो नामायं लोकादिप्रसिद्धस् त्रिवर्णपरिचारकः // PSBह्_१.१३:५

* शोचनाद् द्रोहणाच् च शूद्रः // PSBह्_१.१३:६

* स खल्व् अदयालुर् इति कृत्वा प्रतिषिध्यते // PSBह्_१.१३:७

* किम् अर्थम् // PSBह्_१.१३:८

* तेनाक्रुष्टश् चाभिहतश् च वा क्रुद्धस् तद्वधार्थं प्रवर्तते अतो जातिज्ञानतपःश्रुतहानिर् भवति // PSBह्_१.१३:९

* सूचिते चावमानाद्यभावे ऽवमानाद्यभावात् सूचिवृद्धयोर् अभावः // PSBह्_१.१३:१०

* अकलुषसूत्रे चास्य दोषनिर्देशं करिष्यामः // PSBह्_१.१३:११

* नकारो भाषणप्रतिषेधे // PSBह्_१.१३:१२

* नाभिभाषितव्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१३:१३

* अभिशब्दः प्रसङ्ग इति // PSBह्_१.१३:१४

* प्रतिषेधे जातिग्रहणे चेतरप्रतिषेधे चेत्य् अर्थः // PSBह्_१.१३:१५

* भाष व्यक्तायां वाचि // PSBह्_१.१३:१६

* यद् एतत् कर्मेन्द्रियं वाग् अनया वाण्या इति // PSBह्_१.१३:१७

* अतः स्त्रीशूद्रं नाभिभाषितव्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१३:१८

* आह नावेक्षेन् नाभिभाषेद् इत्य् उक्ते ऽथ किम् अनेन साधकेनान्धमूकवद् अवस्थातव्यम् इति // PSBह्_१.१३:१९

* उच्यते न // PSBह्_१.१३:२०

* यस्माद् आह // PSBह्_१.१३:२१

यद्य् अवेक्षेद् यद्य् अभिभाषेत् || PS_१.१४ ||

* अत्र यदि यदि इत्य् आशङ्कायाम् // PSBह्_१.१४:१

* नाभिभाषेद् इति वचनान् निषिद्धे ऽप्य् अर्थे गुर्वर्थम् आत्मार्थं वा भस्मभैक्ष्योदकार्जनादिनिमित्तं ग्रामादीन् प्रविष्टस्य विण्मूत्रयोः स्त्रीशूद्रयोश् च दर्शनम् अभिभाषणं च भविष्यतीति कृत्वा // PSBह्_१.१४:२

* अत एतद् उक्तं सर्वज्ञेन भगवता यद्य् अवेक्षेद् यद्य् अभिभाषेद् इति // PSBह्_१.१४:३

* अवश्यं भवेद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१४:४

* आह दृष्टे चाभिभाषिते चोपहतेन निर्घातनं किं कर्तव्यम् // PSBह्_१.१४:५

* तद् उच्यते उपस्पर्शनम् // PSBह्_१.१४:६

* यस्मात् // PSBह्_१.१४:७

उपस्पृश्य || PS_१.१५ ||

* अत्र उप इत्य् अभ्युपगमे // PSBह्_१.१५:१

* अभ्युपगमनेन कलुषमतिनेत्य् अर्थः // PSBह्_१.१५:२

* स्पृश्य इति भस्मद्रव्यगात्रसंयोजनम् एव // PSBह्_१.१५:३

* उपस्पृश्येति स्नानपर्यायः // PSBह्_१.१५:४

* सचैलोदकस्पर्शनवत् // PSBह्_१.१५:५

* स च भस्मना कर्तव्यः नाद्भिः // PSBह्_१.१५:६

* कस्मात् // PSBह्_१.१५:७

* पूर्वोत्तरव्याघातात् // PSBह्_१.१५:८

* स्नानस्याप्रसङ्गाच् च // PSBह्_१.१५:९

* उपस्पृश्येति निष्ठा // PSBह्_१.१५:१०

* आह उपस्पृश्य यदि कलुषं न क्षीणं स्यात् ततो निर्घातनं किं कर्तव्यम् // PSBह्_१.१५:११

* तद् उच्यते साकाङ्क्षत्वान् निष्ठाशब्दस्य प्राणायामः कर्तव्यः // PSBह्_१.१५:१२

* यस्माद् आह // PSBह्_१.१५:१३

प्राणायामं कृत्वा || PS_१.१६ ||

* अत्र प्राणो नाम य एष मुखनासिकाभ्यां निःसरति वायुर् एष प्राणः // PSBह्_१.१६:१

* तस्य आयामो निग्रहो निरोधः स प्राणायामः // PSBह्_१.१६:२

* स च पुरुषवृत्तिर् द्रष्टव्यः // PSBह्_१.१६:३

* कस्मात् // PSBह्_१.१६:४

* ज्ञानेच्छाप्रयत्नपूर्वकत्वात् प्राणायामस्य च // PSBह्_१.१६:५

* एकोद्धातो द्विर् उद्धातो वा // PSBह्_१.१६:६

* तथा विंशतिमात्रश् चतुर्विंशतिमात्रस् त्रिंशन्मात्रो वा // PSBह्_१.१६:७

* मात्रा त्व् अक्षिनिमेषकालः // PSBह्_१.१६:८

* स यथाशक्ति यथाबलं कर्तव्यः // PSBह्_१.१६:९

* तस्माद् उपस्पृश्य पद्मकस्वस्तिकोपस्थाञ्जलिकार्धचन्द्रपीठकदण्डायतसर्वतोभद्रादीनाम् अन्यतमेनासनबन्धेन प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा उपविश्यैतान्य् अङ्गानि कृत्वा ग्रीवाम् उन्नाम्य पूरणपूर्वको वा रेचकपूर्वको वा तावत् कर्तव्यो यावन् निगृहीता वायवो ध्यानीभूतश् च भवति // PSBह्_१.१६:१०

* तत्र ध्यानीभूतो नाम यदा दन्तिवद् अन्तःशरीरं पूर्णं भवति // PSBह्_१.१६:११

* निगृहीतानां तु लक्षणं यदा कूर्मवद् अन्तःशरीरे उच्छ्वासप्रत्युच्छ्वासा वर्तन्ते स्वच्छेन्द्रियश् च भवति तदा मन्तव्या निगृहीता वायव इति // PSBह्_१.१६:१२

* ततः शनैः शनैर् मोक्तव्या नासिकया यथोत्पलपत्त्रम् अपि नासापुटस्थं न कम्पयति // PSBह्_१.१६:१३

* तद् अत्र प्रश्नाक्रान्तौ क्रमेणाक्रमितव्यः अन्तर्भावे ऽन्तरे वायवो भावयितव्याः // PSBह्_१.१६:१४

* अन प्राणने // PSBह्_१.१६:१५

* आङ् इति आसनबन्धनिभृतनिगृहीतकलुषक्षपणविसर्गादिमर्यादाम् अधिकुरुते // PSBह्_१.१६:१६

* यम् उ बन्धने // PSBह्_१.१६:१७

* बन्धयितव्याः // PSBह्_१.१६:१८

* डुकृञ् करणे द्रष्टव्यः // PSBह्_१.१६:१९

* त्वा इति कर्मनिष्ठायाम् // PSBह्_१.१६:२०

* विच्छेदवद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१६:२१

* आह अथ कृते प्राणायामे यदि कलुषं न क्षीणं स्यात् ततो ऽनेन किं कर्तव्यम् // PSBह्_१.१६:२२

* तद् उच्यते जप्यम् // PSBह्_१.१६:२३

* यस्माद् आह // PSBह्_१.१६:२४

रौद्रीं गायत्रीं बहुरूपीं वा जपेत् || PS_१.१७ ||

* अत्र त्वाशब्दसामर्थ्याद् गम्यते प्राणसंयमेन समं जप्यं कर्तव्यम् // PSBह्_१.१७:१

* उपस्पर्शनवत् // PSBह्_१.१७:२

* तस्माद् अत्र रौद्री नाम तत्पुरुषा // PSBह्_१.१७:३

* रौद्री च कस्मात् // PSBह्_१.१७:४

* रुद्रस्योपस्थापकत्वाद् रौद्री // PSBह्_१.१७:५

* रुद्रो वास्यां चिन्त्यते रुद्रप्रापकत्वाद् वा रौद्री // PSBह्_१.१७:६

* आह सद्योजातादिबहुप्रकारा तत्र का सा रौद्री // PSBह्_१.१७:७

* तद् उच्यते गायत्री // PSBह्_१.१७:८

* अत्र या रौद्री सा गायत्री // PSBह्_१.१७:९

* गायत्री च कस्मात् // PSBह्_१.१७:१०

* गीता गातारं त्रायत इति // PSBह्_१.१७:११

* गायत्रे वा छन्दसि वर्तत इति गायत्री // PSBह्_१.१७:१२

* अत्र रौद्रीग्रहणाद् वैदिक्यादिगायत्रीप्रतिषेधः // PSBह्_१.१७:१३

* इह तु गायत्रीग्रहणात् सद्योजातादीनां प्रतिषेधः // PSBह्_१.१७:१४

* गायत्रीम् इति कर्म // PSBह्_१.१७:१५

* बहुरूपी नामाघोरा // PSBह्_१.१७:१६

* बहुरूपी च कस्मात् // PSBह्_१.१७:१७

* बहुरूपस्योक्तपरिग्रहेष्व् आकारेषु वर्तत इति बहुरूपी // PSBह्_१.१७:१८

* बहुरूपो वा अस्यां चिन्त्यत इति बहुरूपप्रापकत्वाद् बहुरूपी // PSBह्_१.१७:१९

* बहुरूपीम् इति कर्म // PSBह्_१.१७:२०

* वा इति विकल्पे // PSBह्_१.१७:२१

* उभयोर् अपि ब्रह्मत्वम् उभयोर् अपि तुल्यार्थसाधकत्वम् उभे अपि महेश्वरपरिगृहीते इत्य् अत एकाम् अनेकां वा उपस्पृश्य जपेद् इति मानसी क्रियेत्य् अर्थः // PSBह्_१.१७:२२

* आह उपस्पर्शनप्राणायामजप्याधिकृतस्य का कार्यनिष्पत्तिः // PSBह्_१.१७:२३

* तद् उच्यते अकलुषत्वम् // PSBह्_१.१७:२४

* यस्माद् आह // PSBह्_१.१७:२५

अकलुषमतेः || PS_१.१८ ||

* इति // PSBह्_१.१८:१

* अत्र अकलुषा यस्य मतिः सो ऽयम् अकलुषमतिः // PSBह्_१.१८:२

* बहुव्रीहिसमासः // PSBह्_१.१८:३

* अत्राकारः कलुषप्रतिषेधे // PSBह्_१.१८:४

* भावकालुष्यम् एवात्र कालुष्यम् // PSBह्_१.१८:५

* कथं गम्यते // PSBह्_१.१८:६

* प्राक्सिद्धत्वात् // PSBह्_१.१८:७

* इह च पुरस्ताद् उक्तम् // PSBह्_१.१८:८

* नावेक्षेन् नाभिभाषेद् इत्य् उक्ते अर्थापन्नं दृष्टे चाभिभाषिते च द्वेषेच्छाक्रोधा उत्पद्यन्ते // PSBह्_१.१८:९

* ते चोत्पन्ना मताव् अभिव्यज्यन्ते // PSBह्_१.१८:१०

* कालतिलकादिदर्शनवत् // PSBह्_१.१८:११

* अभिव्यक्तेश् चोच्यते कलुषितो ऽहं व्याहतो ऽहं मलिनीकृतो ऽहम् इति // PSBह्_१.१८:१२

* अतो द्वेषेच्छाक्रोधनिमित्तत्वान् मूत्रपुरीषस्त्रीशूद्रप्रतिषेधः क्रियते // PSBह्_१.१८:१३

* यदा त्व् एते द्वेषादयो भावा बीजक्षये सति नोत्पद्यन्ते तदा परं भावशौचं प्रत्यवगन्तव्यम् // PSBह्_१.१८:१४

* कलुषमतेर् इति // PSBह्_१.१८:१५

* नैमित्तिकं च कलुषम् // PSBह्_१.१८:१६

* न च निमित्तानित्यत्वान् नैमित्तिकं नित्यं भवति // PSBह्_१.१८:१७

* बीजक्षये ऽङ्कुरवत् // PSBह्_१.१८:१८

* न च यत्रैव कलुषम् उत्पद्यते तत्रैवोपस्पर्शनादीनि कर्तव्यानि // PSBह्_१.१८:१९

* आयतने तु कर्तव्यानि // PSBह्_१.१८:२०

* अथापि कलुषम् उत्पन्नं प्रध्वस्तं स्यात् तथापि तदर्थं न कर्तव्यानि // PSBह्_१.१८:२१

* यदा तु तद् अवस्थितं सम्भवति शिरोरोगादिवत् तदा कर्तव्यानि // PSBह्_१.१८:२२

* अत्र मतिर् इति बुद्धिर् इत्य् अनर्थान्तरम् // PSBह्_१.१८:२३

* अत्रापि करणव्यपदेशेनात्मशौचं व्याख्यायत इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१८:२४

* आह अकलुषमतिना साधकेन किं कर्तव्यम् // PSBह्_१.१८:२५

* तद् उच्यते चरितव्यम् // PSBह्_१.१८:२६

* यस्माद् आह // PSBह्_१.१८:२७

चरतः || PS_१.१९ ||

* अत्र चरतः इति धर्मार्जनम् अधिकुरुते // PSBह्_१.१९:१

* भैक्ष्यचरणवत् तपश् चरितव्यं विहर्तव्यं तपसो ऽर्जनं कर्तव्यं न स्थेयम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.१९:२

* चरत इति वर्तमानकालः // PSBह्_१.१९:३

* अकलुषमतेश् चरतो वा अस्य का कार्यनिष्पत्तिः // PSBह्_१.१९:४

* तद् उच्यते // PSBह्_१.१९:५

ततो ऽस्य योगः प्रवर्तते || PS_१.२० ||

* अत्र ततः इति चर्यापदेशे // PSBह्_१.२०:१

* ततः चर्याभिनिवेशाद् अनन्तरं तज्जन्यधर्माद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२०:२

* अस्य इति साधकापदेशे // PSBह्_१.२०:३

* यो ऽयम् अकलुषमतिश् चरति तस्येत्य् अर्थः // PSBह्_१.२०:४

* आह किं भवतीति // PSBह्_१.२०:५

* तद् उच्यते योगः प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:६

* अध्ययनध्यानादिलक्षणः क्रियायोगश् चरतः प्रवर्तत इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२०:७

* अत्रात्मेश्वरसंयोगो योगः प्रत्येतव्यः // PSBह्_१.२०:८

* प्र इति आदिकर्मणि आरम्भे भवति // PSBह्_१.२०:९

* यदा अकलुषमतिश् चरति तदा प्रवर्तत इत्य् अर्थात् // PSBह्_१.२०:१०

* तत्र यतः प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:११

* विषयेभ्यः // PSBह्_१.२०:१२

* प्रत्याहृतचित्तस्य यत् प्रवर्तते तद्योगः // PSBह्_१.२०:१३

* यथा प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:१४

* क्रमशः // PSBह्_१.२०:१५

* येन प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:१६

* तपसा प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:१७

* यस्य प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:१८

* आत्मनः साधकस्य // PSBह्_१.२०:१९

* यस्मिन् प्रवर्तते // PSBह्_१.२०:२०

* यो ऽयम् आत्मन्य् आत्मभावः स महेश्वरे प्रवर्तत इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२०:२१

* एवं यस्माद् द्रव्यावस्थानकालदेशक्रियाप्रयोगोच्चावचप्रयोजनयमनियमवृत्तिवसत्यर्थप्राणायामप्रत्याहारनिमित्तप्रतिषेधसंशयनिर्घातनशौचनियोगफलोपायाश् च व्याख्याताः अतो ऽत्रायतनप्रकरणं समाप्तम् // PSBह्_१.२०:२२

* अत्राह किं प्रयोजननिष्ठं तन्त्रम् // PSBह्_१.२०:२३

* उच्यते न // PSBह्_१.२०:२४

* योगनिष्ठम् // PSBह्_१.२०:२५

* यस्माद् आह युक्तोत्तरे सत्य् अपि पदार्थवैलक्षण्ये रङ्गपताकादिवच्छिष्यप्रलोभनार्थम् इदम् आरभ्यते // PSBह्_१.२०:२६

दर्शनश्रवणमननविज्ञानानि चास्य प्रवर्तन्ते || PS_१.२१ ||

* अत्र दूरं नाम यद् एतद् दर्शनाद्यं विकरणान्तं माहेश्वरम् ऐश्वर्यम् अनेन कदाचित् प्राप्तपूर्वकं तस्मिंस् तत्प्राप्तौ च // PSBह्_१.२१:१

* दर्शनादिष्व् आधिकारिको ऽत्र दूरशब्दो द्रष्टव्यः // PSBह्_१.२१:२

* तत्प्राप्तिश् च योगप्रवृत्तितः // PSBह्_१.२१:३

* आह यद्य् एवं सूत्रतो ऽभिधीयन्तां दर्शनादयः // PSBह्_१.२१:४

* तद् उच्यन्ते // PSBह्_१.२१:५

* दर्शनम् इत्य् अत्रापि च नस्त्रिकं चिन्त्यते // PSBह्_१.२१:६

* द्रष्टा दर्शनं दृश्यम् इति // PSBह्_१.२१:७

* अत्र द्रष्टा सिद्धः // PSBह्_१.२१:८

* दर्शनम् अस्य सिद्धिः ज्ञानम् // PSBह्_१.२१:९

* द्रष्टव्यानि रूपाणि // PSBह्_१.२१:१०

* तत् कृत्स्नेषु विषयेषु समासविस्तरविभागविशेषतश् च दर्शनं प्रवर्तत इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२१:११

* तथा श्रवणम् इत्य् अत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यन्ते // PSBह्_१.२१:१२

* श्रोता श्रवणं श्रव्यम् इति // PSBह्_१.२१:१३

* तत्र श्रोता सिद्धः // PSBह्_१.२१:१४

* श्रवणम् अस्य सिद्धिर् ज्ञानम् // PSBह्_१.२१:१५

* श्रव्याः शब्दाः // PSBह्_१.२१:१६

* तद् अस्य सिद्धस्य श्राव्येष्व् अर्थेषु समासविस्तरविभागविशेषतश् च श्रवणं प्रवर्तत इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२१:१७

* तथा मननम् इत्य् अत्रापि च नस्त्रिकं चिन्त्यते // PSBह्_१.२१:१८

* मन्ता मननं मन्तव्यम् इति // PSBह्_१.२१:१९

* अत्र मन्ता सिद्धः // PSBह्_१.२१:२०

* मननम् अस्य सिद्धिर् ज्ञानम् // PSBह्_१.२१:२१

* मन्तव्यानि परचित्तानि // PSBह्_१.२१:२२

* देवमनुष्यतिर्यग्योनीनां धर्मार्थकाममोक्षचित्तानां मन्ता भवतीत्य् अर्थः // PSBह्_१.२१:२३

* तथा विज्ञानम् इत्य् अत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यन्ते // PSBह्_१.२१:२४

* विज्ञाता विज्ञानं विज्ञेयम् इति // PSBह्_१.२१:२५

* तत्र विज्ञाता सिद्धः // PSBह्_१.२१:२६

* विज्ञानम् अस्य सिद्धिर् ज्ञानम् // PSBह्_१.२१:२७

* विज्ञेया वृत्तयः // PSBह्_१.२१:२८

* अस्य सिद्धस्य प्रवर्तन्ते स्वतः प्रादुर्भवन्तीत्य् अर्थः // PSBह्_१.२१:२९

* अस्य ज्ञानम् अस्ति नेति // PSBह्_१.२१:३०

* उच्यते अस्ति // PSBह्_१.२१:३१

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२१:३२

सर्वज्ञता || PS_१.२२ ||

* अत्रोक्तेषु दृश्यश्रव्यादिषु च अशेषेषु सिद्धेश्वरपश्वादिषु निर्विशेषवाची सर्वशब्दो द्रष्टव्यः // PSBह्_१.२२:१

* ज्ञता इत्य् अत्रापि च नस् त्रिकं चिन्त्यते // PSBह्_१.२२:२

* ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयम् इति // PSBह्_१.२२:३

* तत्र ज्ञाता सिद्धः ज्ञानम् अस्य सिद्धिर् ज्ञानम् // PSBह्_१.२२:४

* ज्ञेयं कार्यं कारणं सिद्धाश् चेति // PSBह्_१.२२:५

* तस्माद् एका ज्ञानशक्तिर् अपरिमितेन ज्ञेयेनानेकेनानेकधोपचर्यते // PSBह्_१.२२:६

* स्फटिकादित्यवच् चास्य सर्वतः प्रवर्तत इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२२:७

* आह किम् अयं सिद्धो ज्ञानमात्रसंतुष्टः पङ्गुवद् उत क्रियाशक्तिर् अप्य् अस्ति नेति // PSBह्_१.२२:८

* उच्यते अस्ति // PSBह्_१.२२:९

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२२:१०

मनोजवित्वम् || PS_१.२३ ||

* अत्रागन्तुकत्वात् सर्वज्ञानशक्तिर् उक्ता // PSBह्_१.२३:१

* न तु ऋषित्वविप्रत्ववद् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२३:२

* यस्मात् अत्र मनोजववद् इत्य् एवं प्राप्ते समानोपमानत्वान् मनोजवित्वम् इत्य् उक्तम् // PSBह्_१.२३:३

* मनोजववत् // PSBह्_१.२३:४

* आह // PSBह्_१.२३:५

* को ऽर्थः सूत्रस्य // PSBह्_१.२३:६

* उच्यते यादृङ् मनसो जवित्वम् आशुकारित्वम् ईदृशम् अस्य सिद्धस्य कर्तृत्वे शीघ्रत्वम् // PSBह्_१.२३:७

* न चास्य प्रजापतिवत् तपोनिमित्तत्वाद् भावोत्तरा प्रवृत्तिः // PSBह्_१.२३:८

* किंतु भावस्य बलीयस्त्वात् प्रवृत्तेर् उत्पन्नस्वभावः करोमीति कृतम् एव भवति // PSBह्_१.२३:९

* विनाशयामीति विनष्टं वा // PSBह्_१.२३:१०

* कस्मात् // PSBह्_१.२३:११

* दृक्क्रिययोर् अप्रतीघातत्वात् // PSBह्_१.२३:१२

* त्वम् इति भावनिर्देशाद् गम्यते वित्तम् अस्य शक्तिः सामर्थ्यम् // PSBह्_१.२३:१३

* ऐश्वर्यम् ईदृशम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२३:१४

* आह किम् अस्य सिद्धस्य कर्तव्यं करणं कुतो वा करोति // PSBह्_१.२३:१५

* तद् उच्यते // PSBह्_१.२३:१६

कामरूपित्वम् || PS_१.२४ ||

* कामरूपी इत्य् अत्रापि च नस् त्रिकं चिन्त्यते // PSBह्_१.२४:१

* कामी कामः काम्यम् इति // PSBह्_१.२४:२

* तत्र कामी सिद्धः // PSBह्_१.२४:३

* कामो ऽस्येच्छा // PSBह्_१.२४:४

* काम्यानि रूपाणि // PSBह्_१.२४:५

* कथम् // PSBह्_१.२४:६

* कमु इच्छायां भवति // PSBह्_१.२४:७

* रूपाणि यावन्ति यादृशानि चेच्छति तावन्ति तादृशानि च करोति // PSBह्_१.२४:८

* आत्मायत्तानि चास्य रूपकरणानि पृथिव्यादीनि // PSBह्_१.२४:९

* विभुत्वाच् च करणानां यत्र यत्र रूपाण्य् अभिनिर्वर्तयति तत्र तत्र चास्य बुद्ध्यादीनां करणानां वृत्तिलाभो भवति // PSBह्_१.२४:१०

* चक्षुरादिवद् दृष्टान्तात् // PSBह्_१.२४:११

* नाधिष्ठाता इति चेत् // PSBह्_१.२४:१२

* तच् च न // PSBह्_१.२४:१३

* कस्मात् // PSBह्_१.२४:१४

* यस्माद् आह रूपीति // PSBह्_१.२४:१५

* अत्र रूपाण्य् अधितिष्ठतीति रूपी // PSBह्_१.२४:१६

* दण्डिवत् // PSBह्_१.२४:१७

* रूपिवचनाच् च सर्वेषाम् एव रूपाणां युगपद् एवाधिष्ठाता भवति // PSBह्_१.२४:१८

* विभुत्वाद् अभिन्नो महेश्वरात् // PSBह्_१.२४:१९

* इदं च रुद्रसायुज्यनिर्देशाद् गम्यते // PSBह्_१.२४:२०

* त्वम् इति भावनिर्देशाद् गम्यते वित्तम् अस्य शक्तिः सामर्थ्यम् // PSBह्_१.२४:२१

* ऐश्वर्यम् ईदृशम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२४:२२

* आह परिमितेषु कृत्येषु अशक्तिदर्शनात् संदेहः // PSBह्_१.२४:२३

* अथ किम् अयं सिद्धस् तेषां स्वकृतानां रूपाणां संहारे शक्तः उत विश्वामित्रवद् अशक्तः इति // PSBह्_१.२४:२४

* उच्यते // PSBह्_१.२४:२५

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२४:२६

विकरणः || PS_१.२५ ||

* अत्र विः विनाशे विनाकरणे // PSBह्_१.२५:१

* विकरणो भवति // PSBह्_१.२५:२

* विशिखविरथवत् // PSBह्_१.२५:३

* करणप्रतिषेधात् कार्यप्रतिषेधः कृतो भवति // PSBह्_१.२५:४

* कस्मात् // PSBह्_१.२५:५

* विशिष्टत्वाद् ग्राहकत्वात् सूक्ष्मत्वाच् च करणानाम् // PSBह्_१.२५:६

* तस्माद् विकरण इति कैवल्यम् // PSBह्_१.२५:७

* आह अविशेषाद् इह सांख्ययोगादीनाम् अपि सहैश्वर्येण कार्यकरणत्यागं कृत्वा कैवल्यनिष्ठा // PSBह्_१.२५:८

* इहापि च शास्त्रे // PSBह्_१.२५:९

* कथं तस्माद् अविशेषः // PSBह्_१.२५:१०

* अथ मतिः निरतिशये मोक्षे नास्ति वैषम्यं तथाप्य् अतिदानादिभिः साध्यसाधननिष्ठातो ऽथ विशेषः उच्यते // PSBह्_१.२५:११

* नाविशेषः // PSBह्_१.२५:१२

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२५:१३

धर्मित्वं च || PS_१.२६ ||

* अत्र गुणधर्मेणायं धर्मी भवति // PSBह्_१.२६:१

* यद् एतद् दर्शनाद्यं विकरणान्तं माहेश्वरम् ऐश्वर्यम् अस्येशप्रसादात् स्वगुणसंवृत्तं तेनायं गुणधर्मेण धर्मी भवति // PSBह्_१.२६:२

* कुतः // PSBह्_१.२६:३

* त्वम् इति भावनिर्देशाद् गम्यते // PSBह्_१.२६:४

* ऋते ऽपि कार्यकरणे ज्ञाता कर्ता च भवति // PSBह्_१.२६:५

* ततश् च कैवल्याद्याः सर्वनिष्ठा विशेषिता भवन्ति // PSBह्_१.२६:६

* चशब्दो ऽत्र ज्ञानक्रियाशक्तिसमारोपणार्थः // PSBह्_१.२६:७

* एवम् अत्रास्य सिद्धस्य कामरूपिविकरणवचनात् स्वकृतेषु रूपेषु प्रभुत्वं विभुत्वं गुणधर्मित्वं च व्याख्यातम् // PSBह्_१.२६:८

* एतद् युक्तोत्तरे प्रसादाद् गुणाः प्रवर्तन्त इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२६:९

* अत्रेदम् आधिकारिकम् ऐश्वर्यप्रकरणं परिसमाप्तम् इति // PSBह्_१.२६:१०

* आह किं परकृतेष्व् अपि देवमनुष्यतिर्यग्योनिरूपेष्व् अस्य सिद्धस्य प्रभुत्वं विभुत्वं चास्ति नेति // PSBह्_१.२६:११

* उच्यते अस्ति // PSBह्_१.२६:१२

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२६:१३

सर्वे चास्य वश्या भवन्ति || PS_१.२७ ||

* अत्र सर्वे निरवशेषाः पशुधर्माण इत्य् अर्थः // PSBह्_१.२७:१

* चशब्दः स्वकृतपरकृतरूपसमुच्चयार्थः // PSBह्_१.२७:२

* परकृतेष्व् अपि देवादिरूपेषु प्रभुत्वं विभुत्वं चास्तीति // PSBह्_१.२७:३

* अस्य इति सिद्धस्येत्य् अर्थः // PSBह्_१.२७:४

* वश्याः विधेयाः // PSBह्_१.२७:५

* वशवर्तिनश् च भवन्तीत्य् अर्थः // PSBह्_१.२७:६

* भवन्ति इति भूतार्थवादो निःसंशयम् // PSBह्_१.२७:७

* आह किम् अयं सिद्धस् तेषां कदाचिद् वश्यो भवति नेति // PSBह्_१.२७:८

* उच्यते न // PSBह्_१.२७:९

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२७:१०

सर्वेषां चावश्यो भवति || PS_१.२८ ||

* अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्व् एव // PSBह्_१.२८:१

* सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे // PSBह्_१.२८:२

* चशब्दो ऽभ्यधिकत्वे // PSBह्_१.२८:३

* अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् च भवतीत्य् अर्थः // PSBह्_१.२८:४

* अवश्य इति // PSBह्_१.२८:५

* अकारो भूतपूर्वं वश्यत्वं प्रतिषेधयति // PSBह्_१.२८:६

* भवति इति भूतार्थवादो निःसंशयम् // PSBह्_१.२८:७

* यदा गुणैर् युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस् तदा सर्वेषां शक्तेर् अवश्यो भवतीत्य् अर्थः // PSBह्_१.२८:८

* आह किं स्वशक्त्याध्याक्रान्ता वश्या भवन्ति आहोस्विद् धर्ममर्यादां रक्षन्ति गुरुशिष्यवत् // PSBह्_१.२८:९

* गुरोः शक्तः शिष्यो नाध्याक्रान्तः // PSBह्_१.२८:१०

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२८:११

सर्वांश् चाविशति || PS_१.२९ ||

* अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्व् एव निरवशेषवाची द्रष्टव्यः // PSBह्_१.२९:१

* चशब्दः पूर्वोक्तसमुच्चये // PSBह्_१.२९:२

* न केवलम् अस्य ते वश्याः किं त्व् आवेश्याश् चेति // PSBह्_१.२९:३

* अत्र आङ् इति आवेशनमर्यादाम् अधिकुरुते // PSBह्_१.२९:४

* विश प्रवेशने // PSBह्_१.२९:५

* स तस्य ज्ञानक्रिययोर् विभुत्वे ऽपि शक्तिसंयोगाद् आविश्य प्रत्ययलोपं कर्तुं समर्थो भवतीत्यर्थः // PSBह्_१.२९:६

* आह किम् अयं सिद्धस् तेषां कदाचिद् आवेश्यो भवति नेति // PSBह्_१.२९:७

* उच्यते न // PSBह्_१.२९:८

* यस्माद् आह // PSBह्_१.२९:९

सर्वेषां चानावेश्यो भवति || PS_१.३० ||

* अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्व् एव // PSBह्_१.३०:१

* सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे // PSBह्_१.३०:२

* चशब्दो ऽभ्यधिकत्वे // PSBह्_१.३०:३

* अभ्यधिक उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् च भवतीत्यर्थः // PSBह्_१.३०:४

* अनावेश्य इति // PSBह्_१.३०:५

* अकारा भूतपूर्वम् आवेश्यत्वं प्रतिषेधयति // PSBह्_१.३०:६

* अनावेश्यधर्मा भवति // PSBह्_१.३०:७

* न व्याधिशेषवद् अवस्थानम् भवति इति भूतार्थवादो निःसंशयम् // PSBह्_१.३०:८

* यदा गुणैर् युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस् तदा सर्वेषां चानावेश्यो भवतीत्य् अर्थः // PSBह्_१.३०:९

* आह किम् आवेशनमात्र एव शक्तो यक्षरक्षःपिशाचादिवद् उत प्राणैर् अपि विप्रयोगं यातनाभिश् च संयोगं कर्तुं शक्तो भवतीति // PSBह्_१.३०:१०

* उच्यते शक्तः // PSBह्_१.३०:११

* यस्माद् आह // PSBह्_१.३०:१२

सर्वे चास्य वध्या भवन्ति || PS_१.३१ ||

* अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्व् एव निरवशेषवाची द्रष्टव्यः // PSBह्_१.३१:१

* चशब्दः समुच्चये // PSBह्_१.३१:२

* न केवलम् अस्य ते वश्याः आवेश्याश् च किंतु वध्याश् चेति // PSBह्_१.३१:३

* अस्य इति सिद्धापदेशे // PSBह्_१.३१:४

* वध्या इति // PSBह्_१.३१:५

* वध प्राणविप्रयोगे यातनायां च // PSBह्_१.३१:६

* प्राणैर् अपि विप्रयोगं यातनाभिश् च संयोगं कर्तुं समर्थो भवतीत्यर्थः // PSBह्_१.३१:७

* भवन्ति इति भूतार्थवादो निःसंशये // PSBह्_१.३१:८

* यदा गुणैर् युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस् तदा सर्वे चास्य वध्या भवन्तीत्यर्थः // PSBह्_१.३१:९

* आह किम् अयं सिद्धस् तेषां कदाचिद् वध्यो भवति नेति // PSBह्_१.३१:१०

* उच्यते न // PSBह्_१.३१:११

* यस्माद् आह // PSBह्_१.३१:१२

सर्वेषां चावध्यो भवति || PS_१.३२ ||

* अत्रापि सर्वशब्दः पशुष्व् एव // PSBह्_१.३२:१

* सर्वेषाम् इति न्यूनपरिग्रहे // PSBह्_१.३२:२

* चशब्दो ऽभ्यधिकत्वे // PSBह्_१.३२:३

* अभ्यधिकः उत्कृष्टो व्यतिरिक्तश् च भवतीत्यर्थः // PSBह्_१.३२:४

* अवध्य इति // PSBह्_१.३२:५

* अकारो भूतपूर्वं वध्यत्वं प्रतिषेधयति // PSBह्_१.३२:६

* यदा गुणैर् युक्तः प्राप्तैश्वर्यः सिद्धस् तदा सर्वेषां चावध्यो भवतीत्यर्थः // PSBह्_१.३२:७

* एवं परकृतेष्वपि देवादिशरीरेषु रूपेषु प्रभुत्वं विभुत्वं च व्याख्यातम् // PSBह्_१.३२:८

* अत्रेदं षट्सूत्रीप्रकरणं परिसमाप्तम् // PSBह्_१.३२:९

* आह किम् अस्य सिद्धस्यैतदैश्वर्यं नित्यम् आहोस्वित् पार्थिवाप्यतैजसवायव्यव्योममानसाहंकारिकमहदात्मकादिवद् अनित्यम् इति // PSBह्_१.३२:१०

* उच्यते नित्यम् // PSBह्_१.३२:११

* यस्माद् आह // PSBह्_१.३२:१२

अभीतः || PS_१.३३ ||

* अत्र अक्षयादिवचनविरोधाद् अधीतश् चरतीति पाठानुपपत्तिः // PSBह्_१.३३:१

* तस्माद् अतीतानागतवर्तमानकालभयं न विद्यत इत्य् अतो ऽभीतः // PSBह्_१.३३:२

* आह अभीतानाम् अपि ब्रह्मादीनां संहारे क्षयः श्रूयते // PSBह्_१.३३:३

* तस्मान् नाभीतत्वात् नित्यम् // PSBह्_१.३३:४

* अभीतस्य वा किं लक्षणम् // PSBह्_१.३३:५

* तद् उच्यते // PSBह्_१.३३:६

अक्षयः || PS_१.३४ ||

* अत्र अकारः क्षयप्रतिषेधे // PSBह्_१.३४:१

* अत्र क्षयो नाम सति पुरुषनित्यत्वे पूर्वम् अस्य ब्राह्मणस्य तैस् तैर् ऐश्वर्यैर् अपकर्षः // PSBह्_१.३४:२

* आहंकारिकमहदात्मकादिभिर् अनित्यो योगः // PSBह्_१.३४:३

* अयं तु अनेन नित्येन माहेश्वरेणैश्वर्येण योगात् पुरुषः अक्षयः इत्य् उपचर्यते // PSBह्_१.३४:४

* राजकोशवत् कुटुम्बिद्रव्यवत् // PSBह्_१.३४:५

* आह ईश्वराणाम् अपि ययातिप्रभृतीनां जराभिभवनाद् अथ किम् अयं जीर्यते नेति // PSBह्_१.३४:६

* अक्षयस्य वा किं लक्षणम् // PSBह्_१.३४:७

* तद् उच्यते // PSBह्_१.३४:८

अजरः || PS_१.३५ ||

* अत्र अकारो जरां प्रतिषेधति // PSBह्_१.३५:१

* अत्र जरा नाम पलितस्खलित्यादिलक्षणा कार्यस्य दृक्क्रियाशक्तिहानिश् च करणानाम् // PSBह्_१.३५:२

* कस्मात् // PSBह्_१.३५:३

* तत्फलभोक्तृत्वाद् अयं जीर्यत इत्य् उपचर्यते // PSBह्_१.३५:४

* इदानीं तु कामित्वाद् विकरणधर्मित्वाच् च नास्तीत्यतः अजर इत्युच्यते // PSBह्_१.३५:५

* आह अजराणाम् अपि देवादीनां संहाराद् अर्वाङ् मृत्युर् दृश्यते // PSBह्_१.३५:६

* अथ किम् अस्य मृत्युर् विद्यते नेति // PSBह्_१.३५:७

* अजरस्य वा किं लक्षणम् // PSBह्_१.३५:८

* तद् उच्यते // PSBह्_१.३५:९

अमरः || PS_१.३६ ||

* अत्र अकारो मृत्युप्रतिषेधे // PSBह्_१.३६:१

* मृङ् प्राणत्यागे // PSBह्_१.३६:२

* अत्र प्राणादिवृत्तिनिरोधो मृत्युरित्युच्यते // PSBह्_१.३६:३

* कस्मात् // PSBह्_१.३६:४

* तत्फलभोक्तृत्वात् // PSBह्_१.३६:५

* सो ऽस्य कामित्वाद् विकरणधर्मित्वाच् च नास्तीत्यतः // PSBह्_१.३६:६

* अमर इत्युच्यते // PSBह्_१.३६:७

* तस्मादभीताक्षयादिवचनान् नित्यमैश्वर्यम् इति सिद्धम् // PSBह्_१.३६:८

* आह // PSBह्_१.३६:९

सर्वत्र चाप्रतिहतगतिर् भवति || PS_१.३७ ||

* सर्वत्र अभिप्रेतार्थेषु प्रवर्तमानस्य महेश्वरेणापि अप्रतिबन्धधर्मित्वम् अप्रतीघातः // PSBह्_१.३७:१

इत्य् एतैर् गुणैर् युक्तो भगवतो महादेवस्य महागणपतिर् भवति || PS_१.३८ ||

* इत्य् एतैः पूर्वोक्तैः अवश्यत्वानावेश्यत्वावध्यत्वाभीतत्वाक्षयत्वाजरत्वामरत्वाप्रतीघातत्वाख्यैः अष्टभिर् गुणैः सिद्धिलक्षणैर् युक्तो भगवतो महादेवस्य महागणपतिर् भवति // PSBह्_१.३८:१

* सर्वपशुभ्यो ऽभ्यधिकत्वम् ऐश्वर्यातिशयान् महत्त्वम् // PSBह्_१.३८:२

* गणाः नन्दिमहाकालादयः // PSBह्_१.३८:३

* सर्वपश्वादिकार्यस्वामित्वं पतित्वम् // PSBह्_१.३८:४

* एवम् अध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम् // PSBह्_१.३८:५

अत्रेदं ब्रह्म जपेत् || PS_१.३९ ||

* बृहच् च तेभ्यः सर्वब्रह्मभ्यः स्वयं भवति // PSBह्_१.३९:१

* जपेद् इति च मानसक्रिया // PSBह्_१.३९:२

* जप्यं प्रत्यवगन्तव्यम् // PSBह्_१.३९:३

* उक्तम् आह जपयज्ञस्तु यज्ञानां विशिष्टो दशभिर्गुणैः // PSBह्_१.३९:४

* उपांशु स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः // PSBह्_१.३९:५

* अतो मनसैव जप्तव्यम् // PSBह्_१.३९:६

* किम् अर्थमिति चेत् // PSBह्_१.३९:७

* तदुच्यते अधर्मव्युच्छित्त्यर्थं धर्मस्य चाभिवृद्ध्यर्थं तस्य चाकुशलेभ्यो व्यावर्तनार्थं ब्रह्मण्यनवरतपदपङ्क्त्याम् उपनिबन्धनार्थं चेत्यर्थः // PSBह्_१.३९:८

* आह किं पुनस्तद् ब्रह्मेति // PSBह्_१.३९:९

* अत्रोच्यते सद्योजाताद्यम् // PSBह्_१.३९:१०

* अथवात्र ब्रह्माध्याययोर् दूरस्थः सम्बन्धः // PSBह्_१.३९:११

* कथम् // PSBह्_१.३९:१२

* पशुपतेर् इत्युक्ते संदेहः // PSBह्_१.३९:१३

* किंनरपतिसुरपतिप्रजापतिप्रभृतिवद् अस्यैश्वर्यं कृतम् अनित्यम् आगन्तुकं वा // PSBह्_१.३९:१४

* किं चास्य जन्म मृत्युर् वा विद्यते नेति // PSBह्_१.३९:१५

* उच्यते न // PSBह्_१.३९:१६

* यस्माद् आह // PSBह्_१.३९:१७

सद्योऽजातं प्रपद्यामि || PS_१.४० ||

* अत्र सद्यः इत्य् अस्मिन् पदे ऽर्थद्वयं चिन्त्यते // PSBह्_१.४०:१

* संश् च आद्यश् च // PSBह्_१.४०:२

* आप्तिपालनवत् // PSBह्_१.४०:३

* अत्र सद् इति नित्यत्वे // PSBह्_१.४०:४

* कस्मात् // PSBह्_१.४०:५

* विनाशहेत्वभावात् // PSBह्_१.४०:६

* नित्यं ध्रुवम् अविनाशि पत्युः पतित्वं नान्येषाम् इत्य् अतोऽभिधीयते सद् इति // PSBह्_१.४०:७

* आह किम् अयम् आदिमत्त्वे सति नित्यो मोक्षवत् // PSBह्_१.४०:८

* उच्यते न // PSBह्_१.४०:९

* यस्माद् आह आद्यः // PSBह्_१.४०:१०

* तद्व्यतिरिक्तस्य // PSBह्_१.४०:११

* हेतोर् असंभवाद् आद्यमन् आगन्तुकं पत्युः पतित्वं नान्येषाम् इत्यर्थः // PSBह्_१.४०:१२

* आह किं नित्यानादित्वे सति पुरुषवज् जायते // PSBह्_१.४०:१३

* उच्यते न // PSBह्_१.४०:१४

* यस्माद् आह अजातः // PSBह्_१.४०:१५

* अत्र अकारो जन्ममृत्युप्रतिषेधे // PSBह्_१.४०:१६

* जन्ममृत्युरहितो भगवान् निरञ्जनः // PSBह्_१.४०:१७

* कस्मात् // PSBह्_१.४०:१८

* साञ्जनवृत्त्यलाभात् // PSBह्_१.४०:१९

* निरभिमानित्वं नान्येषाम् इत्यतः // PSBह्_१.४०:२०

* अजातम् इति कर्म // PSBह्_१.४०:२१

* आह अथैतत् सत्त्वम् आद्यत्वम् अजातत्वं च गुणं कारणे ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम् // PSBह्_१.४०:२२

* तद् उच्यते प्रपत्तव्यम् // PSBह्_१.४०:२३

* यस्माद् आह प्रपद्यामि // PSBह्_१.४०:२४

* इति साधकापदेशः // PSBह्_१.४०:२५

* यथा अग्ने व्रतपते व्रतं चरिष्यामि इति // PSBह्_१.४०:२६

* अत्र प्रशब्दः कारणान्तरेषु सत्त्वाद्यत्वाजातत्वप्रतिषेधार्थो भृशार्थश् च // PSBह्_१.४०:२७

* तस्मात् सर्वभावानभिष्वङ्गेण तद् एव कारणं प्रपत्तव्यम् // PSBह्_१.४०:२८

* शरणम् अभ्युपगन्तव्यम् इत्य् अर्थः // PSBह्_१.४०:२९

* आह अत्र प्रपन्नः किं करिष्यति // PSBह्_१.४०:३०

* किं वा दास्यति // PSBह्_१.४०:३१

* तद् उच्यते पूजां करिष्यत्य् आत्मानं च दास्यति // PSBह्_१.४०:३२

* यथाह // PSBह्_१.४०:३३

सद्योऽजाताय वै नमः || PS_१.४१ ||

* आह सत्त्वम् आद्यत्वम् अजातत्वं च पूर्वोक्तम् // PSBह्_१.४१:१

* सद्योऽजाताय इति चतुर्थी // PSBह्_१.४१:२

* वैशब्दः सम्भावने // PSBह्_१.४१:३

* सत्त्वम् आद्यत्वम् अजातत्वं च धर्मान् संभाव्य ब्रवीति सद्योऽजाताय वै नमः // PSBह्_१.४१:४

* नम इत्य् आत्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_१.४१:५

* नमस्कारेणात्मानं प्रयच्छति पूजां च प्रयुङ्क्त इत्य् अर्थः // PSBह्_१.४१:६

* आह किं प्रयोजनम् आत्मानं महेश्वराय प्रयच्छति // PSBह्_१.४१:७

* किम् अस्य दुःखं वा // PSBह्_१.४१:८

* किं वा महेश्वरान् मृगयते // PSBह्_१.४१:९

* किं वा स्वयम् उत्पादितानुगृहीततिरोभावितानां पशूनां पतिः उत परैरिति // PSBह्_१.४१:१०

* उच्यते स्वयम् // PSBह्_१.४१:११

* यस्माद् आह // PSBह्_१.४१:१२

भवे भवे नातिभवे || PS_१.४२ ||

* अत्र भवे भवे इति वीप्सा // PSBह्_१.४२:१

* भव इति विद्याकलापशूनां समस्तानां ग्रहणम् // PSBह्_१.४२:२

* भवः कस्मात् // PSBह्_१.४२:३

* भवनभावनकृतत्वात् // PSBह्_१.४२:४

* यस्माद् देवमनुष्यतिर्यक्त्वेन भावयति च तानीश्वरः // PSBह्_१.४२:५

* धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याणां भवनभावनत्वाद् भवः // PSBह्_१.४२:६

* तस्य भूयोभूय उत्पत्त्यनुग्रहतिरोभावं च दृष्ट्वा // PSBह्_१.४२:७

* वीप्सायाः उत्पत्ताव् उत्पत्ताव् अनुग्रहेऽनुग्रहे तिरोभावे तिरोभावे चेत्य् अर्थः // PSBह्_१.४२:८

* नातिभवे इति // PSBह्_१.४२:९

* नकारः कार्यत्वं प्रतिषेधयति // PSBह्_१.४२:१०

* अतिशयितभवेषु मा भवामीत्यर्थः // PSBह्_१.४२:११

* आह किं भवाद् वियोगमात्रम् एवैकं मृगयते // PSBह्_१.४२:१२

* तद् उच्यते न // PSBह्_१.४२:१३

* यस्माद् आह // PSBह्_१.४२:१४

भजस्व माम् || PS_१.४३ ||

* अत्र भज इत्यनुग्रहे // PSBह्_१.४३:१

* स्व इति कारणापदेशे // PSBह्_१.४३:२

* माम् इत्यात्मापदेशे // PSBह्_१.४३:३

* भजस्व मां त्रायस्व माम् अनुगृह्णीष्व मामित्यर्थः // PSBह्_१.४३:४

* आह कम् आमन्त्रयते // PSBह्_१.४३:५

* कं प्रपद्यते // PSBह्_१.४३:६

* कस्मै नमस्कारं करोति // PSBह्_१.४३:७

* कस् तं पुरुषं भवान् मोक्षयति // PSBह्_१.४३:८

* कं वा ब्रवीति भजस्व मामिति // PSBह्_१.४३:९

* तद् उच्यते यस्माद् आह // PSBह्_१.४३:१०

भवोद्भवः || PS_१.४४ ||

* अत्र भव इति विद्याकलापशूनामेव ग्रहणम् // PSBह्_१.४४:१

* तस्योत्पत्तिकर्ता भगवान् इत्यतो भवोद्भव इति // PSBह्_१.४४:२

* अत्रोत्पादकानुग्राहकतिरोभावकधर्मि कारणम् उत्पाद्यानुग्राह्यतिरोभाव्यधर्मि कार्यम् इत्येतत् कार्यकारणयोर् लक्षणम् // PSBह्_१.४४:३

* एतस्मिन् कारणे प्रपत्त्यादि क्रमोपयोगि द्रष्टव्यम् // PSBह्_१.४४:४

* एवमत्र भगवत्कौण्डिन्यकृते पञ्चार्थभाष्ये प्रथमोऽध्यायः सह ब्रह्मणा ग्रन्थतो ऽर्थतश्च परिसमाप्त इति // PSBह्_१.४४:५

Pआशुपतसूत्र, २

वामः || PS_२.१ ||

* नामभिः श्रेष्ठ इत्यर्थः // PSBह्_२.१:१

* उक्तं हि / पुरुषध्वजशृङ्गेषु हविर्भूषणलक्ष्मसु / वामः श्रेष्ठेष्ववक्रेषु नवस्वर्थेषु कीर्तितः // PSBह्_२.१:२ * आह किंनिमित्तास्योत्पादकादिप्रवृत्तिः किंप्रयोजना वा // PSBह्_२.१:३ * तद् उच्यते // PSBह्_२.१:४

देवस्य || PS_२.२ ||

* इति // PSBह्_२.२:१

* अत्र देव इति दिवु क्रीडायाम् // PSBह्_२.२:२

* क्रीडाधर्मित्वात् क्रीडानिमित्ता // PSBह्_२.२:३

* क्रीडावानेव स भगवान् विद्याकलापशुसंज्ञकं त्रिविधमपि कार्यम् उत्पादयन् अनुगृह्णाति तिरोभावयति चेत्य् अतो देवः // PSBह्_२.२:४

* प्रवृत्तिश्चोत्पत्त्यादिफला द्रष्टव्या // PSBह्_२.२:५

* देवस्य इति तद्धर्मित्वे षष्ठी // PSBह्_२.२:६

* आह किं नामद्वयमेवात्र कारणे वितन्यते अर्थद्वयमेव वा आहोस्विद् अन्यदप्यस्ति नेति // PSBह्_२.२:७

* उच्यतेऽस्ति // PSBह्_२.२:८

* यस्माद् आह // PSBह्_२.२:९

ज्येष्ठस्य || PS_२.३ ||

* इति // PSBह्_२.३:१

* अत्र परत्वाज् ज्येष्ठः // PSBह्_२.३:२

* केषां केन वा परः // PSBह्_२.३:३

* तद् उच्यते सिद्धसाधकपशूनाम् // PSBह्_२.३:४

* तदायत्तत्वात् सिद्धसाधकभावस्य सर्वपशूनां च प्रवृत्तिनिवृत्तिस्थित्यादिफलानाम् इत्यतो ज्येष्ठः परतरः // PSBह्_२.३:५

* परतमश्चेति // PSBह्_२.३:६

* अकृतकं चास्यैश्वर्यम् // PSBह्_२.३:७

* उक्तं हि / दृक्क्रियालक्षणा शक्तिस्तत्त्वधर्मोऽस्य नित्यता / श्रेष्ठोऽतः सर्वभूतेषु तस्मादेष परः स्मृतः // PSBह्_२.३:८ * इत्येवं परत्वाज् ज्येष्ठः // PSBह्_२.३:९ * अत्रापि ज्येष्ठस्येति तद्धर्मित्वे षष्ठी // PSBह्_२.३:१० * आह किं नामत्रयम् एवात्र कारणे चिन्त्यते अर्थत्रयमेव वा आहोस्विद् अन्यदप्यस्ति नेति // PSBह्_२.३:११ * उच्यतेऽस्ति // PSBह्_२.३:१२

रुद्रस्य || PS_२.४ ||

* इति // PSBह्_२.४:१

* अत्र रुतस्य भयस्य द्रावणात् संयोजनाद् रुद्रः तत्र रुतम् अभिलाप इत्यनर्थान्तरम् // PSBह्_२.४:२

* द्रावणं नाम // PSBह्_२.४:३

* भयं विविधम् // PSBह्_२.४:४

* उक्तं हि / नानाविधैः कृतैर्यस्माद् भयैश्च विविधैस्तथा / संयोजयति भूतानि तस्माद् रुद्र इति स्मृतः // PSBह्_२.४:५ * अत्रापि तद्धर्मित्वे षष्ठी // PSBह्_२.४:६ * आह किं तत् // PSBह्_२.४:७ * कीदृशं वा तदस्येति // PSBह्_२.४:८ * उच्यते // PSBह्_२.४:९

कलितासनम् || PS_२.५ ||

* अत्र त्रिविधेन कार्येण विद्याकलापशुसंज्ञकेन तत्रैव स्थित्युत्पत्तिप्रलयान् प्राप्नुवता कलितं शोभितशब्दितं नभस्ताराभिर् इवेत्यर्थः // PSBह्_२.५:१

* आह यदेतत् पत्युः पतित्वं शक्तिः सामर्थ्यमैश्वर्यं स्वगुणः सद्भावः सतत्त्वं तत्त्वधर्मः तद् आसनम् // PSBह्_२.५:२

* नतु पद्मासनवदुपवेशनलक्षणम् इत्यर्थः आसनं कस्मात् // PSBह्_२.५:३

* आस्तेऽस्मिन् आसनम् // PSBह्_२.५:४

* कार्यमनेन वा अध्यास्त इत्यासनमित्यर्थः // PSBह्_२.५:५

* अत आसनम् // PSBह्_२.५:६

* अतोऽव्ययोऽमृतो भगवान् कामतः स्वशक्तिस्थं कार्यं स्वशक्त्या अध्यास्ते // PSBह्_२.५:७

* तस्मादासनस्थं कार्यं कारणं चेति // PSBह्_२.५:८

* आह कार्यकारणयोर्वृत्तिसंकरदोषो गोजाविमहिषीक्षीरवत् // PSBह्_२.५:९

* तदुत न // PSBह्_२.५:१०

* अङ्गुल्यग्ररूपादिवद् इत्यसंकरः // PSBह्_२.५:११

* दीपादित्यप्रकाशनयनरश्मिवच् चासंकरः // PSBह्_२.५:१२

* आह संकरे अपरिच्छेददोषः ईश्वरपुरुषविद्याकलानां माक्षिककोटद्रव्यवत् // PSBह्_२.५:१३

* तदुच्यते एकोत्तरोत्कर्षेण व्याप्यव्यापकभावेनावस्थितानां तत्त्वादीनां नापरिच्छेददोषः सूत्रत्वाद् व्यापकं महेश्वरतत्त्वं व्याप्यं पुरुषादिपञ्चविंशकम् // PSBह्_२.५:१४

* तथा आत्मत्वाद् व्यापकं पुरुषतत्त्वं व्याप्यं प्रधानादिचतुर्विंशकम् // PSBह्_२.५:१५

* तथा व्यापकं प्रधानं व्याप्यं बुद्ध्यादित्रयोविंशकम् // PSBह्_२.५:१६

* व्यापिका भवति बुद्धिः व्याप्यम् अहंकारादिद्वाविंशकम् // PSBह्_२.५:१७

* तथा व्यापको भवत्यहंकारः व्याप्यान्येकादशेन्द्रियाणि दशविधं च कार्यम् // PSBह्_२.५:१८

* व्यापकान्येकादशेन्द्रियाणि व्याप्यानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि // PSBह्_२.५:१९

* तथा व्यापकानि पञ्चभूतसूक्ष्माणि शब्दादीनि व्याप्यानि आकाशादीनि पञ्चमहाभूतानि // PSBह्_२.५:२०

* तथा व्यापकमाकाशं व्याप्यं वाय्वादिभूतचतुष्कम् // PSBह्_२.५:२१

* तथा व्यापको भवति वायुः व्याप्यं तेजःप्रभृति भूतत्रयम् // PSBह्_२.५:२२

* तथा व्यापकं भवति तेजः व्याप्यम् अबादिद्वयम् // PSBह्_२.५:२३

* तथा व्यापिका भवन्त्यापः व्याप्या पृथिवी // PSBह्_२.५:२४

* व्यापिका पृथिवी व्याप्यानि भूम्युदकरसलक्षणानि कार्याणि // PSBह्_२.५:२५

* तथा व्यापकानि भूम्युदकरसलक्षणानि कारणानि व्याप्यं देवमनुष्यतिर्यग्योनि तृणौषधिवृक्षगुल्मलतावनस्पत्यादिकार्यम् अनेकविधम् अतो नापरिच्छेददोषः // PSBह्_२.५:२६

* आह वृत्त्यसंकरग्रहणे दृष्टान्ताभावाद् अयुक्तम् तदुच्यते हरिद्रोदकवद् व्याप्यं व्यापकं च तद्यथा हरिद्रोदके स्निग्धत्वशैत्यादिधर्मैर् अपां ग्रहणं गन्धवर्णघनक्षारत्वादिभिर् हरिद्रायाः // PSBह्_२.५:२७

* तथार्णवदेवादिस्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसंनिवेशेन सुखदुःखसंनिपातेन चेश्वरस्य // PSBह्_२.५:२८

* एवं पुरुषस्यापि // PSBह्_२.५:२९

* ईश्वरस्यापि अपरिणामिधर्मित्वात् सुखदुःखदातृत्वाच् च प्रधानधर्माधर्मादीनां ग्रहणम् // PSBह्_२.५:३०

* तथा प्रधानस्य मानससंकल्पालोचनगमनादिभिः करणग्रामस्य विषयाणां च ग्रहणम् // PSBह्_२.५:३१

* तथा धृतिसंग्रहपक्तिव्यूहावकाशदानादिभिर् धर्मैः पृथिव्यादीनां ग्रहणमिति प्रधानवादिनो मन्यन्ते // PSBह्_२.५:३२

* आह अथेह तन्त्रे कथं कार्यकारणावस्थानम् // PSBह्_२.५:३३

* तद् वाच्यम् // PSBह्_२.५:३४

* तदुच्यते इह यस्माद् आह शर्वसर्वेभ्यः इति वचनाद् यथासम्भवम् // PSBह्_२.५:३५

* सति विभुत्वे स्ववृत्त्या कार्यकारणयोः सर्वगतत्वेऽपि स्ववृत्त्यसंकरः तस्माद् आसनस्थं कार्यं कारणं चेति // PSBह्_२.५:३६

* आह किं तद् आसनस्थं कार्यम् आसने नित्यम् आहोस्विद् अनित्यमिति // PSBह्_२.५:३७

* उच्यते नित्यं कार्यम् // PSBह्_२.५:३८

* कस्मात् // PSBह्_२.५:३९

* पत्युर् भवति // PSBह्_२.५:४०

* कारणेश्वरनित्यत्वात् पतिनित्यत्वम् // PSBह्_२.५:४१

* इह सद्योजातादिवचनात् पालको नित्यः // PSBह्_२.५:४२

* पालकनित्यत्वाच् च पाल्यमपि नित्यम् // PSBह्_२.५:४३

* कस्मात् // PSBह्_२.५:४४

* न ह्य् असति पाल्ये पालक इत्येव // PSBह्_२.५:४५

* सति नित्यत्वे तान्येव पश्वादीनि संयोजयति // PSBह्_२.५:४६

* मृल्लोहमयप्राकारादिवद् दृष्टान्तात् // PSBह्_२.५:४७

* वृत्तिलाभश्चोत्पत्तिरित्युच्यते // PSBह्_२.५:४८

* स्थितिस्थानशरीरेन्द्रियविषयाद्यायतनानां परस्परोपकाराच् चानुग्रहः ईश्वरचोदनानुग्रहः वियोजनं वृत्तिलोपश्च // PSBह्_२.५:४९

* लोपोऽभावः // PSBह्_२.५:५०

* तस्मात् त्रिष्वपि कालेषु आसनस्थं कार्यं द्रष्टव्यम् // PSBह्_२.५:५१

* पृथिव्यां बीजवद् इत्यर्थः // PSBह्_२.५:५२

* आह किं तत् कार्यं भगवान् युगपदुत्पादयति क्रमशो वा // PSBह्_२.५:५३

* किं वा कर्मापेक्षः अनपेक्षो वा // PSBह्_२.५:५४

* तदुच्यते यथेष्टम् // PSBह्_२.५:५५

* यस्मादाह // PSBह्_२.५:५६

सार्वकामिक इत्याचक्षते || PS_२.६ ||

* अत्र सर्वशब्दो विद्यादिकार्यनिरवशेषवाची द्रष्टव्यः // PSBह्_२.६:१

* कामिक इत्यत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यते // PSBह्_२.६:२

* कामी कामः काम्यमिति च तत्र कामी ईश्वरः // PSBह्_२.६:३

* कामोऽस्येच्छा // PSBह्_२.६:४

* काम्यं विद्यादिकार्यम् // PSBह्_२.६:५

* तदक्रमेण क्रमशो वा यथेष्टमुत्पादयति // PSBह्_२.६:६

* कस्मात् // PSBह्_२.६:७

* कामित्वात् // PSBह्_२.६:८

* अकर्मापेक्षित्वं चास्यात एव सिद्धम् // PSBह्_२.६:९

* कर्मकामिनश्च महेश्वरमपेक्षन्ते न तु भगवानीश्वरः कर्म पुरुषं वापेक्षते // PSBह्_२.६:१०

* अतो न कर्मापेक्ष ईश्वरः // PSBह्_२.६:११

* इतिशब्दोऽर्थानां निर्वचनत्वात् प्रकरणपरिसमाप्त्यर्थः // PSBह्_२.६:१२

* आह कामित्वं तत्त्ववैधर्म्यं कुर्यात् // PSBह्_२.६:१३

* कार्यत्वेन वा परिणामित्वम् आत्मनो बन्धमोक्षविपर्ययं वा कुर्यात् // PSBह्_२.६:१४

* तदुच्यते यस्मादाह आङ् इति // PSBह्_२.६:१५

* आङ् इति कार्यकारणत्वम् आत्मनो मुक्तानां च मर्यादा // PSBह्_२.६:१६

* तदुच्यते उत्पाद्यानुग्राह्यतिरोभाव्यकल्पकत्वाभावकत्वेनापरिणामित्वम् आत्मनो मुक्तानां च पुनर्दुःखैर् असंयोजनम् इत्येषा कारणमर्यादा // PSBह्_२.६:१७

* स्थाप्या च कार्यमर्यादा // PSBह्_२.६:१८

* तदुच्यते उत्पाद्यानुग्राह्यतिरोभाव्यकाल्प्यविकार्यमर्यादा // PSBह्_२.६:१९

* तदन्यचोद्याधिष्ठेयत्वं च // PSBह्_२.६:२०

* चक्षिङ् कथने // PSBह्_२.६:२१

* भगवता कार्येभ्यो भवता रुद्रेणाचक्षितम् // PSBह्_२.६:२२

* भगवतो महेश्वरस्य शक्तिः सनातनी // PSBह्_२.६:२३

* तद्विद्यादिकार्यं कलितम् इत्येषोऽर्थः // PSBह्_२.६:२४

* तथा चोक्तं वर्णितमित्यर्थः // PSBह्_२.६:२५

* अत्रेदमाधिकारिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्तमिति // PSBह्_२.६:२६

* किं नाम कामित्वं रुद्रकामित्वं च // PSBह्_२.६:२७

* एतदेव कारणे महाभाग्यम् आहोस्विदन्यदस्ति // PSBह्_२.६:२८

* उच्यते अस्ति // PSBह्_२.६:२९

* यस्मादाह // PSBह्_२.६:३०

अमङ्गलं चात्र मङ्गलं भवति || PS_२.७ ||

* अमङ्गलम् इति अत्र साधनजातम् अधिकुरुते तदुद्देशेन तु मङ्गलवचननिर्देशं करोति // PSBह्_२.७:१

* चशब्दः कारणगुणवचनोपक्षेपे द्रष्टव्यः // PSBह्_२.७:२

* उपक्षिप्योत्तरत्र मङ्गलं प्रदक्षिणं च वक्ष्यामः // PSBह्_२.७:३

* तस्मादुभयं रुद्रे देवाश्च पितरश्च इत्युपरिष्टाद् वक्ष्यामः // PSBह्_२.७:४

* अत्रशब्दे मूर्त्यधिष्ठातरि मनःसंज्ञे कारणे सकले उपतिष्ठता अपसव्यसम्बन्धो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.७:५

* मङ्गलम् इत्यत्रापि चामङ्गले वक्तव्ये मङ्गलमेव तद् वक्ष्यामः // PSBह्_२.७:६

* तद् उच्यते अत्र अमङ्गलं नाम नग्नत्वापसव्यत्वसम्बन्धो हसिताद्यः साधनवर्गः // PSBह्_२.७:७

* स त्किह कारणमूर्तिसामर्थ्यान्मङ्गलं भवति // PSBह्_२.७:८

* शैलोदोमावनवत् // PSBह्_२.७:९

* मङ्गलं साधनं धर्मनिष्पादकम् // PSBह्_२.७:१०

* भवति इति भूतार्थवादो निःसंशयम् // PSBह्_२.७:११

* कारणमूर्तौ क्रियमाणममङ्गलं मङ्गलं भवतीत्यर्थः // PSBह्_२.७:१२

* आह किं नग्नत्वम् अपसव्यत्वं वा साधनद्वयमेवोच्यते // PSBह्_२.७:१३

* न // PSBह्_२.७:१४

* यस्मादाह // PSBह्_२.७:१५

अपसव्यं च प्रदक्षिणम् || PS_२.८ ||

* नग्नत्वं च साधनम् एवेत्यर्थः // PSBह्_२.८:१

* अत्रामङ्गलनिर्देशार्थत्वात् प्रत्याहारवद् उपहारसामान्यमात्रख्यापनाच् च पृथगपसव्यारम्भः // PSBह्_२.८:२

* तस्मादत्र अपसव्यं नाम यत् सव्याद् विपरीतम् // PSBह्_२.८:३

* चशब्दः समुच्चये // PSBह्_२.८:४

* न केवलं कारणमूर्तिसामर्थ्याद् अमङ्गलं मङ्गलमापद्यते अपसव्यं च प्रदक्षिणमापद्यत इत्यर्थः // PSBह्_२.८:५

* प्रदक्षिणं नाम यद् अन्येषाम् अपसव्यं तदिह प्रदक्षिणं धर्मनिष्पादकं भवति // PSBह्_२.८:६

* ननु यत् तेषां प्रदक्षिणं कस्मात् // PSBह्_२.८:७

* उत्सूत्रादिदोषाद् अप्स्नानादिवद् इत्यर्थः // PSBह्_२.८:८

* आह समस्तानां कारणगुणानां तु वचनं किमस्ति नेति // PSBह्_२.८:९

* उच्यते अस्ति // PSBह्_२.८:१०

* यस्मादाह // PSBह्_२.८:११

तस्मादुभयथा यष्टव्यः || PS_२.९ ||

* इति // PSBह्_२.९:१

* अत्र तस्माच्छब्दः कारणगुणवचने // PSBह्_२.९:२

* के कारणगुणा इति // PSBह्_२.९:३

* तदुच्यते पतित्वसत्त्वाद्यत्वाजातत्वोत्पादकानुग्राहकतिरोभावकत्वतपावावेदे वामदेवज्येष्ठरुद्रकामित्वं च मङ्गलावाप्तिः प्रदक्षिणावाप्तिश्च // PSBह्_२.९:४

* एतान् कारणगुणान् ज्ञात्वा // PSBह्_२.९:५

* अतो ब्रवीति तस्मादिति // PSBह्_२.९:६

* अथैतत् कारणगुणवचनं ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम् // PSBह्_२.९:७

* तदुच्यते उभयथा यष्टव्यः // PSBह्_२.९:८

* अत्रोभयथा द्विधेत्यर्थः // PSBह्_२.९:९

* यष्टव्य इत्यत्रापि नस्त्रिकं चिन्त्यते // PSBह्_२.९:१०

* यष्टा यजनं यष्टव्यमिति // PSBह्_२.९:११

* अत्र यष्टा साधकः // PSBह्_२.९:१२

* यष्टव्यो भगवान् महेश्वरः // PSBह्_२.९:१३

* यजनं भावना // PSBह्_२.९:१४

* यजनम् अध्ययनध्यापनस्मरणाद्यम् // PSBह्_२.९:१५

* तत्फलदेवनित्यता सायुज्यम् इत्युत्तरत्र वक्ष्यामः // PSBह्_२.९:१६

* आह अनिर्देशात् संदेहः // PSBह्_२.९:१७

* कथमुभयथा // PSBह्_२.९:१८

* द्विधा निर्देशो वाच्यः // PSBह्_२.९:१९

* तदुच्यते // PSBह्_२.९:२०

देववत् पितृवच् च || PS_२.१० ||

* कथमिति // PSBह्_२.१०:१

* उच्यते पूर्वमस्य ब्राह्मणस्य देवयजने पितृयजने चाधिकारोऽधिगतः // PSBह्_२.१०:२

* तस्मात् तेभ्यो देवपितृभ्यो भक्तिव्यावर्तनं कृत्वा उभयथापि महेश्वरे भावम् अवस्थाप्य यजनं कर्तव्यं नान्यस्य // PSBह्_२.१०:३

* चशब्दः प्रतिषेधे // PSBह्_२.१०:४

* यत् तत् पूर्वं देवपितृषु कारकत्वं संभावितं तत् तेषु न विद्यते // PSBह्_२.१०:५

* अतस्तेषां यजनं न कर्तव्यम् इत्यर्थः // PSBह्_२.१०:६

* आह यद्येवं तस्माद् उच्यतां देवपित् णां को दोषः यस्मात् ते न यष्टव्याः // PSBह्_२.१०:७

* रुद्रे वा को गुणः यस्मात् स एव यष्टव्यः // PSBह्_२.१०:८

* इति निर्देशो वाच्यः // PSBह्_२.१०:९

* अप्स्नानादिवत् // PSBह्_२.१०:१०

* तदुच्यते // PSBह्_२.१०:११

उभयं तु रुद्रे देवाः पितरश्च || PS_२.११ ||

* तत्रोभयं द्वयं समस्तम् इत्यर्थः // PSBह्_२.११:१

* तुशब्दो देवपितृषु वैशेषिकं कारणत्वं व्यावर्तयति रुद्रे इति कारणापदेशम् // PSBह्_२.११:२

* रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् // PSBह्_२.११:३

* रुद्र इति वैषयिकं संनिधानम् // PSBह्_२.११:४

* अत्र शक्तिर्विषय इत्य् अनर्थान्तरम् // PSBह्_२.११:५

* ते देवपितरो रुद्रशक्त्यां हार्यधार्यकार्यत्वेन वर्तन्ते आधीयन्ते विषये वर्तन्त इत्यर्थः // PSBह्_२.११:६

* देवाः पितरश्च // PSBह्_२.११:७

* तत्र देवा इति ऋभुषु ब्रह्मादिपिशाचान्तेषु मनुष्यतिर्यग्योनिवर्जं सामान्यसंज्ञा // PSBह्_२.११:८

* विधिवत् // PSBह्_२.११:९

* पितर इति विशेषसंज्ञा भस्मस्नानादिवद् इत्यर्थः // PSBह्_२.११:१०

* ब्राह्मणदेवदत्तादिवच् च // PSBह्_२.११:११

* अत्राह सामान्यविशेषसंज्ञाभिधाने किं प्रयोजनमिति चेत् // PSBह्_२.११:१२

* तदुच्यते त्रिविधस्यापि कार्यस्य रुद्रे हार्यधार्यकार्यज्ञापनार्थं किंच कालक्रियास्वाहास्वधामन्त्रान्यत्वदर्शनाद् देवपितृयजनापहृतचित्तव्यावर्तनार्थत्वाच् च // PSBह्_२.११:१३

* तस्माद् अन्यानन्यत्वेनापि व्याख्यानम् अदुष्टम् // PSBह्_२.११:१४

* चशब्दोऽभ्यधिकत्वे // PSBह्_२.११:१५

* देवपितृवत् सत्त्वस्य त्रिविधस्यापि कार्यस्येश्वरे प्रतिष्ठाप्रसवसंयोगवियोगसुखमोहबन्धमोक्षदातृत्वेन च स एव परं कारणं समस्तत्वेनाप्यते इत्येवं चशब्दोऽभ्यधिकत्वे द्रष्टव्यः तस्माद् दुःखान्तार्थिना ते देवपितरो न यष्टव्याः // PSBह्_२.११:१६

* तदर्थे भगवान् महेश्वरो यष्टव्य इत्यर्थः // PSBह्_२.११:१७

* अत्रेदम् आनुषङ्गिकं कार्यकारणप्रकरणं परिसमाप्तम् // PSBह्_२.११:१८

* अत उत्तरस्य विधिप्रकरणस्य सत्यपि पदार्थवैलक्षण्ये साध्यसाधनभावाद् यजनेन सह सम्बन्धं करिष्यामः // PSBह्_२.११:१९

* कस्मात् // PSBह्_२.११:२०

* इह पुरस्तादुक्तम् उभयथा यष्टव्यः देववत् पितृवच् च // PSBह्_२.११:२१

* यत्र पूर्वं देवपितृभ्यो व्यावर्तितया भक्त्या महेश्वरं यजतोऽनवगमात् स्वात्मेश्वरसंयोगं योगं प्राप्स्यसि तत्फलं वक्ष्यामः // PSBह्_२.११:२२

* येन च बलेनोपबृंहितस्य तत्रैव यजने उद्योगोऽभिनिवेशश्च भविष्यति तद् बलं वक्ष्यामः // PSBह्_२.११:२३

* तद्बलप्राप्तौ चोपायं वक्ष्यामः // PSBह्_२.११:२४

* तदुच्यते // PSBह्_२.११:२५

हर्षाप्रमादी || PS_२.१२ ||

* इति // PSBह्_२.१२:१

* अथवान्यो दूरस्थः सम्बन्धः // PSBह्_२.१२:२

* यस्माद् उच्यते यस्य येनार्थसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तेन तदर्थोत्पत्तिः समाना // PSBह्_२.१२:३

* आनन्तर्येऽपि असंबन्धो ग्रहणक्षयादिवन् न त्व् अत्र अमङ्गलादिभिः // PSBह्_२.१२:४

* कस्मात् // PSBह्_२.१२:५

* शेषाभावात् // PSBह्_२.१२:६

* एवमिहापि दूरस्थः सम्बन्धः // PSBह्_२.१२:७

* कस्मात् // PSBह्_२.१२:८

* इह पुरस्तादुक्तम् अकलुषमतेः चरतः ततोऽस्य योगः प्रवर्तते // PSBह्_२.१२:९

* अत्र कलुषव्यतिरेकेण ये ऽन्ये योगव्याघातकरा हेतवः तान् वक्ष्यामः // PSBह्_२.१२:१०

* यथा चैका चरितव्या योगप्रापिका इति व्याख्यास्यामः // PSBह्_२.१२:११

* तथा चर्यान्तरेण तपसा योगप्राप्तिर्यथा भवति तद् बलं वक्ष्यामः // PSBह्_२.१२:१२

* तद्बलप्राप्तौ चोपायं वक्ष्यामः // PSBह्_२.१२:१३

* हर्षाप्रमादी इति // PSBह्_२.१२:१४

* अत्र हर्षो नाम दिव्येषु विषयेषु विधानजधर्मप्रकाशितेषु प्रीतितुष्टिप्रमोदाः // PSBह्_२.१२:१५

* ते त्व् इह प्राप्त्यादिव विश्वामित्रादिस्वरूपा द्रष्टव्याः // PSBह्_२.१२:१६

* कथंलक्षणा इति चेत् // PSBह्_२.१२:१७

* तदुच्यते कार्यकरणविशुद्धिलक्षणाः तत्र कार्यविशुद्धिस् तावद् यदैतद् देवशरीरं ज्वलन्तं भासा दीप्यन्तं दिवि भुव्यन्तरिक्षे च रुक्मदण्डवद् उच्छ्रितमात्मानं पश्यति तदा दिवि अणिमा लघिमा महिमा इति त्रयः कार्यगुणा भवन्ति // PSBह्_२.१२:१८

* अन्तरिक्षे च यस्माद्धर्मविशेषात् // PSBह्_२.१२:१९

* तथा करणविशुद्धिरपि गरिमादिभिः बाह्यैरन्तः करणेन च दूरविषयग्राहकत्वालोचनसंकल्पाध्यवसायाभिमानादयो भवन्ति // PSBह्_२.१२:२०

* कस्मात् // PSBह्_२.१२:२१

* धर्मादिवचनात् // PSBह्_२.१२:२२

* अपिच प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वं वशित्वं च यत्र कामावसायित्वमिति पञ्च करणगुणा भवन्ति // PSBह्_२.१२:२३

* इत्येवं यदन्येषाम् अणिमाद्यष्टगुणं चतुःषष्टिविकल्पं धर्मकार्यम् ऐश्वर्यं तदिह शास्त्रे हर्ष इति संज्ञितम् // PSBह्_२.१२:२४

* तेषु मदम् अकुर्वन् हर्षाप्रमादी भवति // PSBह्_२.१२:२५

* धर्मविद्याबलेनेत्य् अर्थः // PSBह्_२.१२:२६

* आह कुत्रस्थस्य ते हर्षा अभिव्यज्यन्ते कीदृशस्य वा // PSBह्_२.१२:२७

* तदुच्यते // PSBह्_२.१२:२८

चर्यायां चर्यायाम् || PS_२.१३ ||

* अत्र चर्यायां चर्यायाम् इति वीप्सा // PSBह्_२.१३:१

* आह अनिर्देशादिह वीप्सा एकवचनद्विवचनबहुवचनेषु भवति // PSBह्_२.१३:२

* तत्रैकवचने तावद् भवति // PSBह्_२.१३:३

* यस्मादुक्तम् / अद्य ते रुधिरं तीव्रं पिबामि पुरुषाधम / वदेदानीं सुसंरब्धः पुनर्गौरिति गौर् इति // PSBह्_२.१३:४ * इति // PSBह्_२.१३:५ * तथा द्विवचनेऽपि भवति / उभौ ध्वजौ वातमलौ शुशुभाते रथे रथे / संरब्धौ परमक्रुद्धौ युधि घ्नन्तौ परस्परम् // PSBह्_२.१३:६ * तथा बहुवचनेऽपि भवति // PSBह्_२.१३:७ * यस्मादुक्तम् / पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति निश्चिता / तुष्यन्ति च पृथक् सर्वे ते मनुष्यास्तथा तथा // PSBह्_२.१३:८ * इत्यतः संशयः // PSBह्_२.१३:९ * अतः किमेका चरिः उत चरिद्वयम् उत चरिबहुत्वमिति // PSBह्_२.१३:१० * उच्यते एका चरिः क्रियाबहुत्वेऽपि भवति // PSBह्_२.१३:११ * यथायतने लोके च // PSBह्_२.१३:१२ * तत्रायतने स्नानहसिताद्याः लोके च क्राथनस्पन्दनाद्याः विधिक्रियाः इत्येवं चरिक्रियातत्त्वं दृष्ट्वा वीप्सार्थेनाभिहितं चर्यायां चर्यायां क्रियायामित्यर्थः // PSBह्_२.१३:१३ * तस्मात् सकृदुच्चारिता वीप्सा बहुवचनेऽपि भवति // PSBह्_२.१३:१४ * वृक्षबलिवत् // PSBह्_२.१३:१५ * किंच माहात्म्यमिति चर्योत्तरसम्बन्धात् कथ्यते एका चरिः क्रियाबहुत्वे भवति // PSBह्_२.१३:१६ * कार्यकरणविशुद्धिलक्षणा हर्षा इत्युक्तम् // PSBह्_२.१३:१७ * न च विभा कार्यकरणैश्वर्याभिनिवेशः शक्यते कर्तुमित्यतोऽवगम्यते कार्यकरणवतश्चरतो महिमानोऽभिव्यज्यन्त इत्यर्थः // PSBह्_२.१३:१८ * आह अप्रमत्तस्याचरतः का कार्यनिष्पत्तिः // PSBह्_२.१३:१९ * तदुच्यते // PSBह्_२.१३:२०

माहात्म्यमवाप्नोति || PS_२.१४ ||

* माहात्म्यं नाम अर्यम् अप्रकाशवत् // PSBह्_२.१४:१

* तदुत यस्य सांनिध्याद् अयं ब्राह्मणः परिदृष्टार्थोऽपि भूत्वा दुष्टाश्वतररथस्थानीयैर् देहेन्द्रियादिभिर् अपनीयते अपह्रियते तद् अमाहात्म्यम् // PSBह्_२.१४:२

* विधियोगाभिनिवेशासामर्थ्यम् अधर्मबलम् // PSBह्_२.१४:३

* उक्तं हि / ह्रियते बुद्धिर्मनोऽपि नरस्य देहेन्द्रियैः / अमूढसंज्ञो दुर्दान्तैर् दुष्टाश्वैरिव सारथिः // PSBह्_२.१४:४ * माहात्म्यमतो विपरीतम् // PSBह्_२.१४:५ * यस्य सांनिध्याद् अयं ब्राह्मणः स्नानशयनानुस्नानादिक्राथनस्पन्दनाध्ययनध्यानस्मरणकरणसमर्थो भवति परया श्रद्धया युक्तस् तन्माहात्म्यम् // PSBह्_२.१४:६ * आह किं तदिति // PSBह्_२.१४:७ * उच्यते यदेतत् प्रभ्रष्टस्य तपसो वीर्यं तपोबलं तपःशक्तिस् तन्माहात्म्यम् // PSBह्_२.१४:८ * कथं गम्यते // PSBह्_२.१४:९ * चर्यानन्तरोक्तत्वात् // PSBह्_२.१४:१० * यदनन्तरं यदवाप्नोति तत एव तद् आसादयतीत्यर्थः // PSBह्_२.१४:११ * आह प्राप्नोतीति अस्तु पाठः // PSBह्_२.१४:१२ * लब्धुर् भविष्यतीत्युच्यते // PSBह्_२.१४:१३ * अवरम्य क्षणगतिप्रीतिप्राप्त्यर्थत्वात् तेन विधिचरणेन रक्षते हर्षविशेषाणाम् अभिप्रीतिविशेषणम् अतिगतिसंस्तवनावाप्तिश् च // PSBह्_२.१४:१४ * तस्मान् मन्त्रबलवद् धर्मबलमेवास्य माहात्म्यम् अवाप्नोतीत्यर्थः // PSBह्_२.१४:१५ * आह कः सो ऽभ्युपायः // PSBह्_२.१४:१६ * कानि वा तानि धर्मसाधनानि यैर् हर्षोत्पत्तिर् माहात्म्यलाभश्च भवति // PSBह्_२.१४:१७ * चरिक्रियाणां वा कतिविधो विभागः // PSBह्_२.१४:१८ * दानादीनां वा पूर्वोक्तानां विशेषणं किमस्ति नेति // PSBह्_२.१४:१९ * उच्यतेऽस्ति // PSBह्_२.१४:२० * यस्मादाह // PSBह्_२.१४:२१

अतिदत्तम् अतीष्टम् || PS_२.१५ ||

* अत्र कुदानानि गोभूहिरण्यसुवर्णादीनि // PSBह्_२.१५:१

* कस्मात् // PSBह्_२.१५:२

* अनैकान्तिकानात्यन्तिकसातिशयफलत्वात् कुपथाध्वप्रवादाच् च // PSBह्_२.१५:३

* तस्मादत्र अतिशब्दो विशेषणम् // PSBह्_२.१५:४

* अतिदानं चात्मप्रदानम् // PSBह्_२.१५:५

* कस्मात् // PSBह्_२.१५:६

* आत्मनः दातृत्वाद् भूयो दानप्रयोजनाभावात् // PSBह्_२.१५:७

* स्थानशरीरेन्द्रियविषयाद्यप्रापकत्वात् // PSBह्_२.१५:८

* ऐकान्तिकात्यन्तिकरुद्रसमीपप्राप्तेर् एकान्तेनैवानावृत्तिफलत्वाद् असाधारणफलत्वाच् चात्मप्रदानम् अतिदानम् // PSBह्_२.१५:९

* तथा कुयजनान्य् अग्निष्टोमादीनि // PSBह्_२.१५:१०

* कस्मात् // PSBह्_२.१५:११

* संग्रहप्रतिग्रहहिंसादियुक्तेन श्रवेणाभिनिर्वृत्तिदर्शनात् पत्त्रीरात्रिजदेवतादिसाधारणफलत्वाद् अनित्यसातिशयसंकीर्णफलत्वाच् च कुयजनान्य् अग्निष्टोमादीनि // PSBह्_२.१५:१२

* तस्माद् अत्रातिशब्दो विशेषणम् // PSBह्_२.१५:१३

* अतियजनं नाम यदायतने लोके वा // PSBह्_२.१५:१४

* तत्रायतने स्नानहसिताद्या लोके च क्राथनस्पन्दनाद्या विधिक्रिया // PSBह्_२.१५:१५

* कस्मात् // PSBह्_२.१५:१६

* संग्रहप्रतिग्रहहिंसादिरहितेन क्रमेण स्वशरीरसमुत्थाभिः कायिकवाचिकमानसिकाभिरिज्यते यस्मात् // PSBह्_२.१५:१७

* अतश्चेत्युच्यते अतियजनम् // PSBह्_२.१५:१८

* आह किं दानं यजनं च साधनद्वयम् एवात्रातिशब्देन विशिष्टं कर्तव्यमिति // PSBह्_२.१५:१९

* उच्यते न // PSBह्_२.१५:२०

* यस्मादाह // PSBह्_२.१५:२१

अतितप्तं तपस्तथा || PS_२.१६ ||

* अतिशब्दो विशेषणे // PSBह्_२.१६:१

* नायान्त्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकास् तेषां स्वशास्त्रोक्तेन क्रमेण मनसि संमतानां मतानाम् अनुपायतः प्रतीकारम् अकुर्वतां तपो निष्पद्यते // PSBह्_२.१६:२

* यत्र तृतीयायाम् आत्मसंयोगान् निष्पद्यते तत् तप इत्यर्थः // PSBह्_२.१६:३

* तदा शयनार्थे कथम् // PSBह्_२.१६:४

* तथातितापेभ्यो ऽतितपो निष्पद्यते तथा दानयजनाभ्याम् अपीति // PSBह्_२.१६:५

* तथाशब्दः साधनत्रयोपसंहारार्थः // PSBह्_२.१६:६

* यदा ददाति तदा यजति तप्यति च // PSBह्_२.१६:७

* यदापि यजति तदा ददाति तप्यति च // PSBह्_२.१६:८

* यदा तप्यति तदा ददाति यजति च // PSBह्_२.१६:९

* एवमादिदीक्षाप्रभृतिर् अस्य ब्राह्मणस्य // PSBह्_२.१६:१०

* एभिस् त्रिभिर् उपायैर् गङ्गास्रोतोवद् धर्मस्यायो ऽधर्मस्य व्ययो भवति तदातिदानादिनिष्पन्नेन प्रकृष्टेन तपसा अस्य ब्राह्मणस्य हर्षोत्पत्तिर्माहात्म्यलाभश्च सम्भवतीत्यर्थः // PSBह्_२.१६:११

* आह अतिदानादिनिष्पन्नेन प्रकृष्टेन तपसास्य ब्राह्मणस्य का गतिर्भवतीति // PSBह्_२.१६:१२

* उच्यते अभ्युदयकैवल्यव्यतिरेकेण // PSBह्_२.१६:१३

अत्यागतिं गमयते || PS_२.१७ ||

* अत्र अतिशब्दो विशेषणे // PSBह्_२.१७:१

* आङ् इति मर्यादायां भवति // PSBह्_२.१७:२

* कथम् अध्ययनध्यानादिरहितमपि साधकं तपोऽतिगतिं गमयति तदभ्यासो हरत्येनम् इति वचनात् // PSBह्_२.१७:३

* अतिगतिरिति योगपर्यायः // PSBह्_२.१७:४

* कथं गम्यते // PSBह्_२.१७:५

* तपःकार्यत्वाद् आनन्त्यब्रह्मसायुज्यवत् // PSBह्_२.१७:६

* सांख्ययोगाभ्युदयादिगतिविशेषविशेषितत्वाद् उपरिष्टाद् वर्तत इत्यर्थः // PSBह्_२.१७:७

* तस्मात् तपसः फलं विशेषार्थमभिधीयते योगोऽतिगतिमिति // PSBह्_२.१७:८

* अतिगतिमिति कर्म // PSBह्_२.१७:९

* गमयते // PSBह्_२.१७:१०

* न तावद् गतः गमिष्यति किंतु गमयतीत्यर्थः // PSBह्_२.१७:११

* आह अतिदानाद् यथावत् तपसो गुणवचनं किमस्ति नेति // PSBह्_२.१७:१२

* उच्यते अस्ति // PSBह्_२.१७:१३

* यस्मादाह // PSBह्_२.१७:१४

तस्मात् || PS_२.१८ ||

* इति // PSBह्_२.१८:१

* अत्र तस्माच्छब्दस् तपसो गुणवचने // PSBह्_२.१८:२

* तस्मादतिदानादिनिष्पन्नो धर्मोऽत्यागतिं गमयते निरतिशयां प्रापयति // PSBह्_२.१८:३

* न स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिप्राप्तौ // PSBह्_२.१८:४

* ऐकान्तिकात्यन्तिकरुद्रसमीपप्राप्तेर् एकान्तेनैवानावृत्तिफलत्वं च दृष्ट्वा // PSBह्_२.१८:५

* अतो ब्रवीति तस्मादिति // PSBह्_२.१८:६

* आह अत्यन्ततपसो गुणवचनं ज्ञात्वा कारणं च साधकेन किं कर्तव्यम् // PSBह्_२.१८:७

* तदुच्यते तदर्थमेव // PSBह्_२.१८:८

भूयस्तपश्चरेत् || PS_२.१९ ||

* अत्र भूयः पुनःसंधाने द्रष्टव्यः इष्टापूर्तवत् // PSBह्_२.१९:१

* कथम् // PSBह्_२.१९:२

* हर्षेष्व् अभिसक्तस्य मुहूर्तमर्धमुहूर्तं वा साधनेभ्यो व्युच्छेदं दृष्ट्वा संधाने भूयःशब्दोऽभिहितः // PSBह्_२.१९:३

* तस्मादत्र तपस्तदेव // PSBह्_२.१९:४

* निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम् // PSBह्_२.१९:५

* चरेद् इत्यर्जनम् अधिकुरुते // PSBह्_२.१९:६

* धर्मानेकसंशयान्यत्वाच् च अपुनरुक्तोऽयं चरशब्दो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.१९:७

* आह यद्येवं तस्मादुच्यतां हर्षाणां को दोषोऽभिव्यज्यते // PSBह्_२.१९:८

* माहात्म्यस्य वा को गुणः यस्मात् तद् ग्राह्यमिति // PSBह्_२.१९:९

* तदुच्यते कुरुते माहात्म्यम् // PSBह्_२.१९:१०

* यस्मादाह // PSBह्_२.१९:११

नान्यभक्तिस्तु शंकरे || PS_२.२० ||

* अयं नकारो ऽन्यभक्तिप्रतिषेधे // PSBह्_२.२०:१

* भक्तिर्भावनेत्यर्थः // PSBह्_२.२०:२

* तुशब्दो विशेषणे // PSBह्_२.२०:३

* कथम् // PSBह्_२.२०:४

* ये हर्षेष्वभिसक्ताः दूष्यतः तस्करत्वमापन्नाः ते विशेषेण तु शंकराद् दूरस्था भवन्ति // PSBह्_२.२०:५

* शंकरः कस्मात् // PSBह्_२.२०:६

* समस्तसुखनिर्वाणकरत्वाच् छंकरः // PSBह्_२.२०:७

* शंकरे इत्यौपश्लेषिकं संनिधानम् // PSBह्_२.२०:८

* शंकरे भावना कर्तव्या नान्यत्रेत्य् अर्थः // PSBह्_२.२०:९

* उक्तं हि / कर्मणा मनसा वाचा यद् अश्लक्ष्णं निषेवते / तदभ्यासो हरत्येनं तस्मात् कल्याणमाचरेत् // PSBह्_२.२०:१० * एवमेते महात्मानः प्राहुर् अध्यात्मचिन्तकाः / यच्चित्तस् तन्मयो भावो गुह्यमेतत् सनातनम् // PSBह्_२.२०:११ * गच्छंस् तिष्ठन् शयानो वा जाग्रच् चैव स्वपंस्तथा / शंकरे भावनां कुर्याद् यदीच्छेद् योगमात्मनः // PSBह्_२.२०:१२ * यस्मात् क्षयान्ते त्रैलोक्यं शंकरे याति संक्षयम् / तस्मात् संवर्तको धाता शंकरस्त्वभिधीयते // PSBह्_२.२०:१३ * एवं शंकरे भाव उपश्लेषितव्यो नान्यत्रेत्य् अर्थः // PSBह्_२.२०:१४ * एवं परिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम् // PSBह्_२.२०:१५

अत्रेदं ब्रह्म जपेत् || PS_२.२१ ||

* इति // PSBह्_२.२१:१

* अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः // PSBह्_२.२१:२

* आह धर्मपरिणामकत्वात् शंकरत्वात् सुखद ईश्वरोऽभिहितः // PSBह्_२.२१:३

* अथान्तरसृष्ट्यां सुखदुःखकारणं किं भवति धर्माधर्मसत्त्वरजोवद् उत नेति // PSBह्_२.२१:४

* उच्यते अत्र य उपायः सुखदः तथा वक्ष्यामः यथावान् यत्र व्यवस्थिते संसारगते कार्ये स एव कारणं परम् // PSBह्_२.२१:५

* ननु कोर्यकलवन् निरधिकारस् तथा वक्ष्यामो विस्तरशश् चास्मिन् ब्रह्मणि कारणशक्तिं वक्ष्यामः // PSBह्_२.२१:६

* शक्तिं च ज्ञात्वा यथा साधकोऽष्टभिर् नमस्कारैरात्मानं ददाति तथा वक्ष्यामः // PSBह्_२.२१:७

* अत इदमारभ्यते // PSBह्_२.२१:८

वामदेवाय नमो ज्येष्ठाय नमो रुद्राय नमः || PS_२.२२ ||

* इति // PSBह्_२.२२:१

* प्रयोगान्यत्वात् प्रयोजनान्यत्वाच् चापुनरुक्ता वामदेवादिशब्दा द्रष्टव्याः // PSBह्_२.२२:२

* अत्र वामत्वं देवत्वं ज्येष्ठत्वं रुद्रत्वं च पूर्वोक्तम् // PSBह्_२.२२:३

* वामदेवज्येष्ठरुद्रायेति चतुर्थी // PSBह्_२.२२:४

* नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_२.२२:५

* सम्भावनान्यत्वाच् चापुनरुक्ताः सर्वनमस्कारा द्रष्टव्याः // PSBह्_२.२२:६

* आह किं चतुष्कमेवात्र कारणे चिन्त्यते // PSBह्_२.२२:७

* नामचतुष्कापदेशेन वा नाम्नि नमस्कारो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.२२:८

* उच्यते न // PSBह्_२.२२:९

* यस्मादाह // PSBह्_२.२२:१०

कालाय नमः || PS_२.२३ ||

* अत्र काल इत्येष महेश्वरपर्यायः कस्मात् पूर्वोत्तरसूत्रसामर्थ्यात् // PSBह्_२.२३:१

* कालयते यस्मात् क्षेत्रसाधिनिष्ठानि स्थानानि कलादिशरीरेन्द्रियविषयादिभ्यो वियोगेनेति ततः कालः // PSBह्_२.२३:२

* उक्तं हि // PSBह्_२.२३:३

* ब्रह्मादिभूर्जपर्यन्तं जगद् एतच् चराचरम् / यतः कलयते रुद्रः कालरूपी ततः स्मृतः // PSBह्_२.२३:४ * काल्यान् कलयते यस्मात् कलाभ्यः कालपर्ययात् / कलनात् कालनाच् चापि काल इत्यभिधीयते // PSBह्_२.२३:५ * एवं कालो हि भगवान् // PSBह्_२.२३:६ * काल्याः क्षेत्रज्ञाः // PSBह्_२.२३:७ * स्थानानि तु ब्रह्मेन्द्रदेवपित्रादिवचनाद् ब्राह्मं प्राजापत्यं सौम्यम् ऐन्द्रं गान्धर्वं याक्षं राक्षसं पैशाचमिति // PSBह्_२.२३:८ * तथा ब्राह्मणशूद्रगोमृगसर्वभूतकृतान्नादिवचनात् तथा मानुषपशुमृगपक्षिसरीसृपस्थावरादीनां ग्रहणम् // PSBह्_२.२३:९ * तथा योगेश्वरा देवेष्वन्तर्भूताः // PSBह्_२.२३:१० * कस्मात् // PSBह्_२.२३:११ * धर्मबाहुल्यात् // PSBह्_२.२३:१२ * तथा नारकास् तिर्यक्ष्व् अन्तर्भूताः // PSBह्_२.२३:१३ * कस्मात् // PSBह्_२.२३:१४ * अधर्मबाहुल्यात् // PSBह्_२.२३:१५ * एवं स्थानतश्चतुर्दशकः संसार इत्युपचर्यते // PSBह्_२.२३:१६ * एतेषु कलादिवचनान् महेश्वरो निमित्तम् // PSBह्_२.२३:१७ * कस्मात् // PSBह्_२.२३:१८ * पूर्वोत्तरशरीरेषु भोगलोपाभिव्यक्तिमात्रत्वात् // PSBह्_२.२३:१९ * आदिमान् संसारो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.२३:२० * तत्फलभोक्तृत्वात् कार्यकरणयोर् अनादित्वाद् अनादिर् अकृताभ्यागमाद् इत्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कालाय नमः // PSBह्_२.२३:२१ * अत्रापि कालाय इति चतुर्थी // PSBह्_२.२३:२२ * नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_२.२३:२३ * सम्भावनान्यत्वाच् चापुनरुक्तोऽयं नमस्कारो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.२३:२४ * आह अथ स्थानशरीरेन्द्रियविषयादीनां किमेष भगवान् प्रभुः कर्ता भवति नेति // PSBह्_२.२३:२५ * उच्यते प्रभुः कर्तैव // PSBह्_२.२३:२६ * यस्मादाह // PSBह्_२.२३:२७

कलविकरणाय नमः || PS_२.२४ ||

* अत्र कला नाम कार्यकरणाख्याः कलाः // PSBह्_२.२४:१

* तत्र कार्याख्याः पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशः // PSBह्_२.२४:२

* आकाशः शब्दगुणः // PSBह्_२.२४:३

* शब्दस्पर्शगुणो वायुस्तौ च रूपं च तेजसि / ते रसश्च जले ज्ञेयास्ते च गन्धः क्षिताव् अपि // PSBह्_२.२४:४ * शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः // PSBह्_२.२४:५ * तथा करणाख्याः श्रोत्रं त्वक् चक्षुः जिह्वा घ्राणं पादः पायुः उपस्थः हस्तः वाक् मनः अहंकारः बुद्धिर् इति // PSBह्_२.२४:६ * तासां विकरणो भगवानीश्वरः // PSBह्_२.२४:७ * कस्मात् // PSBह्_२.२४:८ * दृक्क्रियाशक्त्योरप्रतीघातात् // PSBह्_२.२४:९ * विकरणत्वं नाम स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिसंनिवेशेन विस्तरविभागविशेषतश्च कार्यकरणाख्याभिः कलाभिर् धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्यादिभिश्च क्षेत्रज्ञसंयोजनमित्येतद् भगवत्य् अभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं कलविकरणाय नमः // PSBह्_२.२४:१० * अत्रापि कलविकरणाय इति चतुर्थी / नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_२.२४:११ * सम्भावनान्यत्वाच् चापुनरुक्तोऽयं नमःशदः // PSBह्_२.२४:१२ * आह कालनविकरणत्वाद् अवान्तरसृष्ट्यां कर्मक्षये वृत्तिलाभे चापेक्षते नेति // PSBह्_२.२४:१३ * धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यादीनां वा किमेष भगवान् प्रभुर्भवति नेति // PSBह्_२.२४:१४ * उच्यते प्रभुः // PSBह्_२.२४:१५ * यस्मादाह // PSBह्_२.२४:१६

बलप्रमथनाय नमः || PS_२.२५ ||

* बलं नाम धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्याधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्याणि इच्छाद्वेषप्रयत्नादीनि विद्यावर्गः रूपाणि // PSBह्_२.२५:१

* प्र इति भृशार्थे कामित्वाकर्षणे च // PSBह्_२.२५:२

* मथनत्वं नाम बलवृत्तिनिरोधनम् उदधिमथनवत् // PSBह्_२.२५:३

* न वाग्निज्ञानादीनि दुर्बलानि // PSBह्_२.२५:४

* यस्मादुक्तम् / न ह्य् अतेजस्विनाशाय तैजसाः प्रभवन्ति वै / बलान्यतिबलान्यस्य न भवेऽतिबलानि वै // PSBह्_२.२५:५ * इत्येवं भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं बलप्रमथनाय नमः // PSBह्_२.२५:६ * अत्रापि बलप्रमथनाय इति चतुर्थी // PSBह्_२.२५:७ * नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_२.२५:८ * सम्भावनान्यत्वाच् चापुनरुक्तोऽयं नमस्कारो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.२५:९ * आह केषां कालनविकरणमथनानि करोति // PSBह्_२.२५:१० * तदुच्यते भूतानाम् // PSBह्_२.२५:११ * यस्मादाह // PSBह्_२.२५:१२

सर्वभूतदमनाय नमः || PS_२.२६ ||

* अत्र कलावचने पुनरुक्तिदोषान् न पृथिव्यादिषु सर्वशब्दः // PSBह्_२.२६:१

* किं तु सिद्धेश्वरवर्जं चेतनेष्वेव सर्वभूतशब्दः // PSBह्_२.२६:२

* आह भूतत्वानुपपत्तेर्न चेतनेषु सर्वभूतशब्दः // PSBह्_२.२६:३

* तदुच्यते दमनाय // PSBह्_२.२६:४

* शमु दमु उपशमे // PSBह्_२.२६:५

* देवमनुष्यादीनां स्थानशरीरेन्द्रियविषयादिषु या रतिः रञ्जनाधिवासना तत्सर्वम् अन्तरदृष्ट्या सर्वमीश्वरकृतमेव द्रष्टव्यमित्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च पुरुषेषु न्यूनत्वं ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं सर्वभूतदमनाय नमः // PSBह्_२.२६:६

* अत्रापि सर्वभूतदमनाय इति चतुर्थी // PSBह्_२.२६:७

* नम इत्यात्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_२.२६:८

* सम्भावनान्यत्वाच् चापुनरुक्तोऽयं नमस्कारो द्रष्टव्यः // PSBह्_२.२६:९

* आह कीदृशे महेश्वरे कालनादिशक्तिरुच्यते किं सकले निष्कले उत उभयोरपि // PSBह्_२.२६:१०

* उच्यते उभयोरपि // PSBह्_२.२६:११

* यस्मादाह // PSBह्_२.२६:१२

मनोऽमनाय नमः || PS_२.२७ ||

* अत्र मनःशब्देनान्तःकरणं तत्तन्त्रत्वाद् उदाहरणार्थत्वाच् च मनोग्रहणस्य उभयात्मकत्वाच् च मनसः सर्वकरणग्रहणानुग्रहणाच् च कार्यग्रहणमित्यतः कार्यकरणाधिष्ठातृत्वाच् च सकल इत्युपचर्यते // PSBह्_२.२७:१

* तथा चैतादृशमनसः प्रतिषेधादत्र कार्यकरणरहितो निष्कलो भगवान् अमन इत्युच्यते // PSBह्_२.२७:२

* तस्मात् सकलेतरानुग्राहकानादिशक्तिर् विद्यते // PSBह्_२.२७:३

* उक्तं हि / अपाणिपादोदरपार्श्वजिह्वः अतीन्द्रियो व्यापिस्वभावसिद्धः / पश्यत्य् अचक्षुः स शृणोत्यकर्णो न चास्त्यबुद्धं न च बुद्धिरस्ति / स वेत्ति सर्वं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् // PSBह्_२.२७:४ * इत्येतद् भगवत्यभ्यधिकत्वं शेषेषु च न्यूनत्वं च ज्ञात्वा युक्तं वक्तुं मनोऽमनाय नमः // PSBह्_२.२७:५ * मनोऽमनाय इति चतुर्थी // PSBह्_२.२७:६ * नमु इत्यात्मप्रदाने पूजायां च // PSBह्_२.२७:७ * सम्भावनान्यत्वाच् चापुनरुक्ताः सर्वे नमःशब्दा द्रष्टव्याः // PSBह्_२.२७:८

Pआशुपतसूत्र, ३

अव्यक्तलिङ्गी || PS_३.१ ||

* इति // PSBह्_३.१:१

* अत्र अकारो लिङ्गव्यक्तत्वं प्रतिषेधति // PSBह्_३.१:२

* अवसितप्रयोजनः पूर्वोक्तैर् लिङ्गोपकरणैर् अनुस्नाननिर्माल्यैकवासाद्यैः प्रयोजनैर् विनिवृत्तैर् लोकतस् त्रिषु स्नानं कुर्वन्नपि // PSBह्_३.१:३

* षडाश्रमलिङ्गानुपलब्धावनवधृतोक्तलिङ्गवद् अव्यक्ताः क्रियाः कार्याः // PSBह्_३.१:४

* आह कया वा मर्यादया कस्मिन् वा काले सा क्रिया कर्तव्या // PSBह्_३.१:५

* तद् उच्यते // PSBह्_३.१:६

व्यक्ताचारः || PS_३.२ ||

* अत्र व्यक्तशब्दो दिवसमधिकुरुते // PSBह्_३.२:१

* व्यक्ताः स्फुटाः प्रकाशाः // PSBह्_३.२:२

* अहनीत्यर्थः // PSBह्_३.२:३

* आङ् इत्य् अवमानादिनिष्पत्तिमर्यादाम् अधिकुरुते // PSBह्_३.२:४

* चार इति क्राथनादीनाम् उद्देशः // PSBह्_३.२:५

* तान् क्राथनादीन् साधको नटदवस्थितो रङ्गवल् लौकिकानधिजन्य नाटकवद् आचारानाचरति करोति प्रयुङ्क्त इत्यतोऽयं व्यक्ताचारः // PSBह्_३.२:६

* आह अव्यक्तलिङ्गिनो व्यक्ताचारस्य का कार्यनिष्पत्तिः // PSBह्_३.२:७

* तदुच्यते अवमानः // PSBह्_३.२:८

* यस्मादाह // PSBह्_३.२:९

अवमतः || PS_३.३ ||

* अत्र अव वर्जने // PSBह्_३.३:१

* मानेन तेषां लिङ्गाचारज्ञानविधिविपरीतप्रवृत्तिं दृष्ट्वा सर्वदोषदुष्टोऽयमिति मानसाधेनावमाने यो जनः परिवर्जयतान्यतो ऽयमबहुमतत्वं प्राप्नोति // PSBह्_३.३:२

* उक्तं च // PSBह्_३.३:३

* अमृतस्येव लिप्सेत नैव मानं विचक्षणः / विषस्येव जुगुप्सेत सन्मानस्य सदा द्विजः // PSBह्_३.३:४ * सुखं ह्य् अवमतः शेते सर्वसङ्गविवर्जितः / दोषान् परस्य न ध्यायेत् तस्य पापं सदा मुनिः // PSBह्_३.३:५ * आह केष्वव्यक्तलिङ्गिना व्यक्ताचारेणावमतेन भवितव्यमिति // PSBह्_३.३:६ * तदुच्यते // PSBह्_३.३:७

सर्वभूतेषु || PS_३.४ ||

* अत्र सर्वभूतशब्दो वर्णाश्रमिषु द्रष्टव्यः // PSBह्_३.४:१

* कस्मादुच्यते वर्णाश्रमिष्विति // PSBह्_३.४:२

* भूतेषु इत्युक्तं नतु देवतिर्यग्योनिम्लेच्छादिषु // PSBह्_३.४:३

* कस्मात् // PSBह्_३.४:४

* व्यक्ताचारावमानदानादानविरोधात् // PSBह्_३.४:५

* उक्तं हि / धन्यो देशो यत्र गावः प्रभूताः मेध्यं चान्नं पार्थिवा धर्मशीलाः / पुण्या नद्यः सर्वलोकोपभोग्यास् तांस् तान् देशान्सिद्धिकामो व्रजेत // PSBह्_३.४:६ * भूतेषु इति सामीपिकं संनिधानम् // PSBह्_३.४:७ * भूतसमीपे भूताभ्याशे भूतानामध्यक्ष इत्यर्थः // PSBह्_३.४:८ * सामीपिकव्याख्यानेनावमानदेशादिस्पष्टतरत्वाद् अस्य विध्याचरणम् // PSBह्_३.४:९ * असुरेषु इत्याचरणज्ञापकाच् च // PSBह्_३.४:१० * आह अवमतेन सर्वभूतेषु किं कर्तव्यम् // PSBह्_३.४:११ * तदुच्यते चरितव्यम् // PSBह्_३.४:१२ * यस्मादाह // PSBह्_३.४:१३

परिभूयमानश्चरेत् || PS_३.५ ||

* अत्र परि सर्वतोभावे // PSBह्_३.५:१

* पगक्ष्याः परीक्ष्या इत्यर्थः // PSBह्_३.५:२

* भूय इति बहुधा // PSBह्_३.५:३

* यष्टिमुष्ट्यादिभिः संयोजनं परिभवः // PSBह्_३.५:४

* कायिक इत्यर्थः // PSBह्_३.५:५

* मान इति साधककालकर्माभिधाने // PSBह्_३.५:६

* परिभूयमानेनैव // PSBह्_३.५:७

* स परिभवो दरिद्रपुरुषराजाभिषेक इव द्रष्टव्यः // PSBह्_३.५:८

* कनकपाषाणवद् इन्द्रकीलकवच् च भवितव्यम् // PSBह्_३.५:९

* चरेद् इत्यर्जनमधिकुरुते // PSBह्_३.५:१०

* धर्मार्जने नियोगे च निन्दित इति गर्हिताभ्याख्याने चरितव्यमित्यर्थः // PSBह्_३.५:११

* आह अवमतस्य परिभूयमानस्याचरतः किं तापशान्तिरेव उत शुद्धिर् अप्यस्ति // PSBह्_३.५:१२

* उच्यते अस्ति // PSBह्_३.५:१३

* यस्मादाह // PSBह्_३.५:१४

अपहतपाप्मा || PS_३.६ ||

* भवतीति वाक्यशेषो वचनाधिकाराद् गम्यते // PSBह्_३.६:१

* अत्र अप वर्जने आघाते नाशे च // PSBह्_३.६:२

* अपहता अन्यतनष्टा इत्यर्थः // PSBह्_३.६:३

* पाप्मानोऽत्र द्विविधाः सुलक्षणाः दुःखलक्षणाश्च // PSBह्_३.६:४

* तत्र सुखलक्षणाः उन्मादः मदः मोहः निद्रा आलस्यं कोणता अलिङ्गः नित्यमसद्वादित्वं बहुभोजनमित्येवमाद्याः // PSBह्_३.६:५

* तथा दुःखलक्षणाःशिरोरोगदन्तरोगाक्षिरोगाद्याः // PSBह्_३.६:६

* एवमेते पाप्मान आत्मगताः कायकरणेष्व् आदर्शप्रतिरूपकवदभिव्यक्ताः // PSBह्_३.६:७

* कृत्स्नाः अपहताः पाप्मानः सो ऽयमपहतपाप्मा भवतीत्यर्थः // PSBह्_३.६:८

* आह किमवमानः परिभवश्च कायिकं मानसं साधनद्वयमेवास्य पापक्षयशुद्धिहेतुः आहोस्विद् वाचिकमप्यस्ति नेति // PSBह्_३.६:९

* उच्यते यस्मादाह // PSBह्_३.६:१०

परेषां परिवादात् || PS_३.७ ||

* अत्र परा नाम स्वपरसमयाधिकृता ये अवमानादिभिः संयोजयन्ति तेषाम् // PSBह्_३.७:१

* परेषाम् इति षष्ठीबहुवचनम् // PSBह्_३.७:२

* आह स्वपरवाक्यावमानादिभिः शुद्धिरेवास्य न तु वृद्धिः // PSBह्_३.७:३

* सा च साधकस्य फलाभिधानाद् अतिदानादिष्वित्युच्यते न पूर्वकृतसुकृतदानविवक्षया // PSBह्_३.७:४

* परि इति च सर्वतोभावे // PSBह्_३.७:५

* वद वादः // PSBह्_३.७:६

* अव्यक्तोऽयं प्रेतोऽयम् उन्मत्तोऽयं मूढोऽयं मूर्खोऽयं निद्राविष्टो वायुरुद्धोऽयं दुष्काम्य् असम्यक्कारी असम्यग्वादी इत्येवमुग्रैर्वचोभिर् अभिघ्नन्तीति वादाः // PSBह्_३.७:७

* वादाद् इति निमित्तपञ्चमी द्रष्टव्या // PSBह्_३.७:८

* तस्मादवमानादिभिः परान् संयोजयता स्वयमेवात्मा संयोक्तव्यः // PSBह्_३.७:९

* अन्यथा पाशमात्रः स्यादिति // PSBह्_३.७:१०

* पाप्मनां वा जानपदेशात् संदेहः // PSBह्_३.७:११

* कस्य कार्यं पाप्मनः // PSBह्_३.७:१२

* कथं वा तेषां कार्यकरणेष्वभिव्यक्तानां परसमुत्थैरवमानादिभिर्निर्घातनं भवति // PSBह्_३.७:१३

* तदुच्यते // PSBह्_३.७:१४

* यस्मादाह // PSBह्_३.७:१५

पापं च तेभ्यो ददाति || PS_३.८ ||

* अत्र पापम् इत्यधर्मपर्यायः // PSBह्_३.८:१

* तद्यथा / आगोऽपरागो मुसलं दुरितं दुष्कृतं तरून् / पापं पाप्मानं वृजिनं स्तेयम् // PSBह्_३.८:२ * इत्येकार्थवाचकाः शब्दाः // PSBह्_३.८:३ * इह चोक्तं पापमिति // PSBह्_३.८:४ * पापं च कस्मात् // PSBह्_३.८:५ * पावकपासकत्वात् पापम् // PSBह्_३.८:६ * पावयति यस्मात् शिरोरोगदन्तरोगाक्षिरोगादिभिः पातयति नरकादिषु पासयति वानिष्टाभिः कार्यकरणाख्याभिः कलाभिरिति // PSBह्_३.८:७ * अतः पावकपातकपासकत्वात् पापम् // PSBह्_३.८:८ * एवंच बीजाङ्कुरवत् पापपाप्मनां हेतुहेतुमत्त्वोपनयो द्रष्टव्यः // PSBह्_३.८:९ * बीजपापप्रसवाः पाप्मान इत्यर्थः // PSBह्_३.८:१० * तेभ्य इति चतुर्थी सम्प्रदानार्था // PSBह्_३.८:११ * अथ एवमवमानादिभिः संयोजयन्ति तेभ्यो ददाति प्रयच्छति संक्रामयतीत्यर्थः // PSBह्_३.८:१२ * आह किमवमानादिभिः शुद्धिरेवास्य न तु वृद्धिरिति // PSBह्_३.८:१३ * तदुच्यते वृद्धिरप्यस्ति // PSBह्_३.८:१४ * यस्मादाह // PSBह्_३.८:१५

सुकृतं च तेषामादत्ते || PS_३.९ ||

* अत्र सु प्रशंसायाम् // PSBह्_३.९:१

* कृतम् इति धर्मपर्यायः // PSBह्_३.९:२

* चशब्दः शुद्धिसमुच्चयार्थः पूर्वधर्मनियोगार्थश्च // PSBह्_३.९:३

* तेषाम् इति // PSBह्_३.९:४

* ये अवमानादिभिः संयोजयन्ति तेषामित्यर्थः // PSBह्_३.९:५

* तेषामिति षष्ठीग्रहणमनभिव्यक्तस्य कृत्स्नस्यादानज्ञापनार्थम् // PSBह्_३.९:६

* आदत्ते // PSBह्_३.९:७

* आ ग्रहणे // PSBह्_३.९:८

* स्वात्मनि करोति विषमं वा इहातुरवदित्यर्थः // PSBह्_३.९:९

* आह अतिदानाद्यतितपोवद् अवमानादिसाधनं गुणवचनं किमस्ति नेति // PSBह्_३.९:१०

* उच्यते अस्ति // PSBह्_३.९:११

* यस्मादाह // PSBह्_३.९:१२

तस्मात् || PS_३.१० ||

* इति / अत्र तस्माच्छब्दः अवमानादिसाधनगुणवचने // PSBह्_३.१०:१ * कथम् // PSBह्_३.१०:२ * यस्मादवमानादिभिः पापपाप्मनां क्षये शुद्धिः सुकृतादाने च वृद्धिर्भवति // PSBह्_३.१०:३ * यस्माच् च तन्निष्ठालौकिकशरीरेन्द्रियविषयादिप्रापकः ऐकान्तिकात्यन्तिकरुद्रसमीपप्राप्तिर् एकान्तेनात्यन्तिकी भवति // PSBह्_३.१०:४ * अतो ब्रवीति तस्मादिति // PSBह्_३.१०:५ * आह अथैतद् अवमानादिसाधनमेव कर्तव्यम् // PSBह्_३.१०:६ * किं वा अव्यक्तावस्थानैव चरितव्यम् // PSBह्_३.१०:७ * तदुच्यते न // PSBह्_३.१०:८ * यस्मादाह // PSBह्_३.१०:९

प्रेतवच् चरेत् || PS_३.११ ||

* अत्र पुरुषाख्यः प्रेतः न मृताख्यः // PSBह्_३.११:१

* कस्मात् // PSBह्_३.११:२

* आचरणोपदेशात् // PSBह्_३.११:३

* वद् इति किंचिदुपमा // PSBह्_३.११:४

* उन्मत्तसदृशदरिद्रपुरुषस्नातमलदिग्धाङ्गेन रूढश्मश्रुनखरोमधारिणा सर्वसंस्कारवर्जितेन भवितव्यम् // PSBह्_३.११:५

* अतो वर्णाश्रमव्युच्छेदो वैराग्योत्साहश्च जायते // PSBह्_३.११:६

* प्रयोजननिष्पत्तिश्च भवति अवमानादि // PSBह्_३.११:७

* चरेद् इत्याज्ञामधिकुरुते // PSBह्_३.११:८

* धर्मार्जने नियोगे च // PSBह्_३.११:९

* संशयान्यत्वाच् चापुनरुक्तोऽयं चरशब्दो द्रष्टव्यः // PSBह्_३.११:१०

* आह चरतोऽस्य के क्रियाविशेषाः // PSBह्_३.११:११

* का वार्थनिष्पत्तिः // PSBह्_३.११:१२

* आचाराणां वा को विस्तारः // PSBह्_३.११:१३

* तदुच्यते // PSBह्_३.११:१४

क्राथेत वा || PS_३.१२ ||

* अत्र यदा प्राप्तज्ञानः क्षीणकलुषश्च कृताभ्यनुज्ञः तदा आचार्यसकाशान् निष्क्रम्यागत्य प्रत्यगारं नगरं वा प्रविश्य यत्र लौकिकानां समूहस्तत्र तेषां नातिदूरे नातिसंनिकर्षे यत्र च तेषां नोपरोधो दृष्टिनिपातश्च भवति तत्र हस्त्यश्वरथपदातीनां पन्थानं वर्जयित्वोपविश्य निद्रालिङ्गशिरश्चलितजृम्भिकादीनि प्रयोक्तव्यानि // PSBह्_३.१२:१

* तत्रैवानेनासुप्तेन सुप्त इव भवितव्यम् // PSBह्_३.१२:२

* ततः प्राणरेचनस्य वायोः कण्ठदेशे पुरुपुरुशब्दः कर्तव्यः // PSBह्_३.१२:३

* ततस्ते मनसा वा वाचा वा निद्राविष्टोऽयमिति लौकिकाः प्रपद्यन्ते परिभवन्ति च // PSBह्_३.१२:४

* अनेनानृताभियोगेनास्य यत् तेषां सुकृतं तदागच्छति // PSBह्_३.१२:५

* अस्यापि च यत् पापं तत् तान् प्रति // PSBह्_३.१२:६

* एवं क्राथनम् इति क्रिया // PSBह्_३.१२:७

* इत इत्य् अभियजन आज्ञायां नियोगे च // PSBह्_३.१२:८

* वाशब्दः क्राथनस्पन्दनादिविभागे द्रष्टव्यः // PSBह्_३.१२:९

* आह अविभक्ताभिधानादेव क्राथनस्पन्दनादीनां विभागसिद्धिः हसितादिवत् // PSBह्_३.१२:१०

* कस्माद् भाविवचनं भवति // PSBह्_३.१२:११

* उच्यते पृथगभिधाने सत्यपि हसितगीतनृत्यवत् संदेहः // PSBह्_३.१२:१२

* पृथगभिधाने सत्यपि हसितगीतयोः पृथक् पृथक् प्रयोगः // PSBह्_३.१२:१३

* अत्र विभक्तयोस्तु गीतनृत्ययोः // PSBह्_३.१२:१४

* अध्ययनयन्त्रणयोश्च // PSBह्_३.१२:१५

* तस्मात् पृथगभिधानमनुरतो वा विभागे भवतान्यदोषः // PSBह्_३.१२:१६

* ततः क्राथनक्रिययावमानादिषु निष्पन्नेषु क्राथनादि संसृष्टं समुत्सृज्य शीघ्रमुत्थातव्यम् // PSBह्_३.१२:१७

* यथा लौकिकानां सम्प्रत्ययो भवति किमप्यनेन स्वप्नान्तरे भयं दृष्टमिति // PSBह्_३.१२:१८

* अत उत्थाय शिरःपाण्यादीनामन्यतमं स्पन्दितव्यम् // PSBह्_३.१२:१९

* यस्मादाह // PSBह्_३.१२:२०

स्पन्देत वा || PS_३.१३ ||

* अत्र स्पन्दनमिति ज्ञानेच्छामधिकुरुते // PSBह्_३.१३:१

* कस्मात् // PSBह्_३.१३:२

* ज्ञानेच्छाप्रयत्नपूर्वकं शरीरावयवाः स्पन्दयितव्याः // PSBह्_३.१३:३

* द्रष्टारो हि वायुसंसृष्टो ऽयमिति लौकिकाः प्रतिपद्यन्ते परिभवन्ति च // PSBह्_३.१३:४

* अनेनानृताभियोगेनास्य तत्पुण्यमागच्छति अस्यापि च यत् पापं तान् गच्छति // PSBह्_३.१३:५

* एवं स्पन्दनम् इति क्रिया // PSBह्_३.१३:६

* इत इत्य् अभियजन आज्ञायां नियोगे च // PSBह्_३.१३:७

* एवमादिसाधने सति वा विकल्पे रौद्रीबहुरूपीवत् // PSBह्_३.१३:८

* अवस्थानक्राथनोत्थानस्पन्दनादौ वाशब्दो द्रष्टव्यः // PSBह्_३.१३:९

* आह अभिप्रस्थितस्य धर्मसाधनं किमस्ति नेति // PSBह्_३.१३:१०

* उच्यते अस्ति // PSBह्_३.१३:११

* यस्मादाह // PSBह्_३.१३:१२

मण्टेत वा || PS_३.१४ ||

* वेति पादवैकल्यमधिकुरुते // PSBह्_३.१४:१

* मण्टने च प्रयुक्ते वक्तारो वदन्त्युपहतम् अस्य पादेन्द्रियम् // PSBह्_३.१४:२

* कृत्स्नस्याशुभस्य च वृत्तिर् अस्मिञ्छरीरे उपलभ्यते // PSBह्_३.१४:३

* उक्तं हि / दारिद्र्यं व्याधिभूयिष्ठता मूर्खत्वं चारूपता भ्रंशतापि / देहोत्पत्तिर्वर्णहीने कुले वा प्रत्यादेशः कर्मणां दुष्कृतानाम् // PSBह्_३.१४:४ * द्रष्टारो हि उपहतपाद इति प्रपद्यन्ते परिभवन्ति च // PSBह्_३.१४:५ * अनेनानृताभियोगेन यत् तेषां सुकृतं तदस्यागच्छति // PSBह्_३.१४:६ * अस्यापि च यत् पापं तान् गच्छति // PSBह्_३.१४:७ * एवं मण्टनम् इति क्रिया // PSBह्_३.१४:८ * इत इत्यभियजने आज्ञायां नियोगे च // PSBह्_३.१४:९ * वाशब्दः क्राथनस्पन्दनमण्टनादिविभागे द्रष्टव्यः // PSBह्_३.१४:१० * आह स्त्रीष्वधिकारिकर्मसाधनं किमस्ति नेति // PSBह्_३.१४:११ * उच्यते अस्ति // PSBह्_३.१४:१२ * यस्मादाह // PSBह्_३.१४:१३

शृङ्गारेत वा || PS_३.१५ ||

* अत्र शृङ्गारणमिति भावप्रसादमधिकुरुते // PSBह्_३.१५:१

* कथम् // PSBह्_३.१५:२

* स्त्रीजनसमूहस्यानुपरोधे नातिदूरे नातिसंनिकर्षे अधिदृष्टिनिपाते स्थित्वैकां रूपयौवनसम्पन्नां स्त्रियम् अधिकृत्यालोचनसंकल्पाध्यवसायाभिमानादयः प्रयोक्तव्याः // PSBह्_३.१५:३

* अयुक्ता चेच्छावलोके हि सति केशसंयमनादीनि कामलिङ्गानि प्रयोक्तव्यानि // PSBह्_३.१५:४

* ततः स्त्रीपुंनपुंसकादयो वक्तारो वदन्त्यब्रह्मचारी काम्ययमिति // PSBह्_३.१५:५

* अनेनानृताभियोगेनास्य यत् तेषां सुकृतं तदागच्छति अस्यापि यत् पापं तत् तेषां गच्छत्येव // PSBह्_३.१५:६

* शृङ्गारणम् इति क्रिया // PSBह्_३.१५:७

* इत इत्यभियजने आज्ञायां नियोगे च वाशब्दः क्राथनस्पन्दनमण्टनशृङ्गारणादिक्रियान्तराणां विकल्पे // PSBह्_३.१५:८

* क्रियान्यत्वाच् चापुनरुक्तोऽयं वाशब्दो द्रष्टव्यः // PSBह्_३.१५:९

* आह क्राथनादिक्रियाचतुष्कं यस्य नास्ति तस्य सामान्यत्वात् // PSBह्_३.१५:१०

* उक्तं हि / ये हि वै दीक्षितं यजमानं पृष्ठतोऽपवदन्ति ते तस्य पाप्मानमभिव्रजन्ति // PSBह्_३.१५:११ * पृष्ठतः पदमग्रतः पार्श्वतश्च योज्यम् // PSBह्_३.१५:१२ * तस्मात् क्राथेत वा स्पन्देत वा मण्टेत वा शृङ्गारेत वा // PSBह्_३.१५:१३ * कस्मात् // PSBह्_३.१५:१४ * अतियजनादिविशेषितत्वात् // PSBह्_३.१५:१५ * कस्मात् // PSBह्_३.१५:१६ * सर्वज्ञवचनाद् अर्थाविसंवादित्वाच् च लोकापरिग्रहाभावः // PSBह्_३.१५:१७ * आह क्रियाचतुष्कमेवात्र कर्तव्यमिति // PSBह्_३.१५:१८ * उच्यते न // PSBह्_३.१५:१९ * यस्मादाह // PSBह्_३.१५:२०

अपितत्कुर्यात् || PS_३.१६ ||

* अत्र अपिशब्दः क्राथनादिसर्वक्रियासमुच्चयवचने // PSBह्_३.१६:१

* तद् इति अनैकान्ते // PSBह्_३.१६:२

* कुर्याद् इति कुशलां हासवृत्तिमधिकुरुते // PSBह्_३.१६:३

* यमानामविरोधिनां शुविरूपकाणां द्रव्याणां काष्ठलोष्टादीनां ग्रहणधारणसंस्पर्शनादीनि कर्तव्यानि // PSBह्_३.१६:४

* ततस्ते वक्तारो वदन्ति असम्यक्कारी शुच्यशुच्योः कार्याकार्ययोर् अविभागज्ञ इति // PSBह्_३.१६:५

* अनेनानृताभियोगेनास्य धर्माधर्मयोश्च हानादानशुद्धिर्भवति // PSBह्_३.१६:६

* आह किं क्रियापञ्चकमेवात्र कर्तव्यम् // PSBह्_३.१६:७

* तदुच्यते न // PSBह्_३.१६:८

* यस्मादाह // PSBह्_३.१६:९

अपितद्भाषेत् || PS_३.१७ ||

* अत्र अपिशब्दः सर्वेन्द्रियवृत्त्यपादानसम्भावने // PSBह्_३.१७:१

* तद् इति अनैकान्ते // PSBह्_३.१७:२

* भाषेद् इति वाक्यवृत्तिमधिकुरुते // PSBह्_३.१७:३

* इत्पदम् अपार्थकं पुनरुक्तं व्याहतं भाषितव्यमिति // PSBह्_३.१७:४

* ततस्ते वक्तारो वदन्ति असम्यग्वादी वाच्यावाच्ययोर् अविभागज्ञ इति // PSBह्_३.१७:५

* अनेनानृताभियोगेनास्य धर्माधर्मयोस् त्यागादानशुद्धिर्भवति // PSBह्_३.१७:६

* आह किं हसितादिवद् यथापाठक्रमेणैव क्राथनादयः प्रयोक्तव्याः // PSBह्_३.१७:७

* किं वा प्रयोजनं कर्तव्यम् // PSBह्_३.१७:८

* तदुच्यते परिभवादिनिष्पत्त्यर्थम् // PSBह्_३.१७:९

* यस्मादाह // PSBह्_३.१७:१०

येन परिभवं गच्छेत् || PS_३.१८ ||

* अत्र यच्छब्दः अतिक्रान्तापेक्षणे वीप्सायां च // PSBह्_३.१८:१

* परिभवः पूर्वोक्तः // PSBह्_३.१८:२

* गच्छेद् इत्यवमानपरिभवपरिवादाः प्राप्तव्या इत्यर्थः // PSBह्_३.१८:३

* एवमत्र व्यक्ताचारसमासोक्तानां क्राथनादीनामाचाराणां विस्तरविभागविशेषोपसंहारादयश् च व्याख्याता इत्यर्थः // PSBह्_३.१८:४

* आह कियन्तं कालं परिभवादयः प्राप्तव्याः // PSBह्_३.१८:५

* कीदृशेन वा // PSBह्_३.१८:६

* तदुच्यते // PSBह्_३.१८:७

परिभूयमानो हि विद्वान् कृत्स्नतपा भवति || PS_३.१९ ||

* अत्र परि सर्वतोभावे // PSBह्_३.१९:१

* भूय इत्यनेकशोऽवमानादयः प्राप्तव्याः // PSBह्_३.१९:२

* मान इत्यस्य पूर्वोक्तोऽर्थः // PSBह्_३.१९:३

* हिशब्दः कृत्स्नतपौत्कर्षे // PSBह्_३.१९:४

* उत्कर्षापेक्षो द्रष्टव्यः // PSBह्_३.१९:५

* विद्या नाम या ग्रन्थार्थवर्तिपदार्थानाम् अभिव्यञ्जिका विप्रत्वलक्षणा // PSBह्_३.१९:६

* न्यायात् पदार्थानाम् अधिगतप्रत्ययो लाभमलोपायाभिज्ञः विद्वानित्युच्यते // PSBह्_३.१९:७

* कृत्स्नमिति प्रयोगप्राप्तौ पर्याप्तिमधिकुरुते न तु हर्षादिप्राप्ताव् इत्यर्थः // PSBह्_३.१९:८

* कृत्स्नतपाः पर्याप्ततपाः साधक इत्यर्थः // PSBह्_३.१९:९

* भवति इति भूतार्थवादो निःसंशयम् // PSBह्_३.१९:१०

* यदा यमनियमेषु दृढो भूत्वा क्राथनादीन् प्रयुङ्क्ते तदा कृत्स्नतपा भवति // PSBह्_३.१९:११

* कृत्स्नस्य तपसो लक्षणमात्मप्रत्यक्षं वेदितव्यम् // PSBह्_३.१९:१२

* एवमध्यायपरिसमाप्तिं कृत्वा युक्तं वक्तुम् // PSBह्_३.१९:१३

अत्रेदं ब्रह्म जपेत् || PS_३.२० ||

* इति // PSBह्_३.२०:१

* अस्य पूर्वोक्तोऽर्थः // PSBह्_३.२०:२

* किंपुनस्तद् ब्रह्मेति // PSBह्_३.२०:३

* तदुच्यते // PSBह्_३.२०:४

अघोरेभ्यः || PS_३.२१ ||

* अथवा ब्रह्मणा सह ब्रह्मसम्बन्धो भवति // PSBह्_३.२१:१

* कथम् // PSBह्_३.२१:२

* मनोग्रहणाद् रूपादिविहीना अर्थाः // PSBह्_३.२१:३

* किं तानि सुरूपाणि सलक्षणानि विलक्षणानि उत सलक्षणविलक्षणानीति // PSBह्_३.२१:४

* किं परिमितानि उत अपरिमितानि उत परिमितापरिमितानि // PSBह्_३.२१:५

* उच्यते कारणत्वबहुत्वेनोक्तस्य भगवतो रूपनानात्वं वैलक्षण्यावैलक्षण्यं परिमितापरिमितत्वं चोच्यते अघोरेभ्यः // PSBह्_३.२१:६

* अकारो रूपाणां घोरत्वं प्रतिषेधति // PSBह्_३.२१:७

* अघोराण्यतिशान्तानि अनुग्रहकराणीत्यर्थः // PSBह्_३.२१:८

* एभ्य इत्यपरिमितापरिसंख्यातेभ्य इत्यर्थः // PSBह्_३.२१:९

* आह किमेतान्येव एभ्य एव वा // PSBह्_३.२१:१०

* तदुच्यते न // PSBह्_३.२१:११

* यस्मादाह // PSBह्_३.२१:१२

अथ घोरेभ्यः || PS_३.२२ ||

* अत्र अथशब्दो घोररूपोपाधिको द्रष्टव्यः घोराणि अशिवानि अशान्तानि अननुग्रहकारीणीत्यर्थः // PSBह्_३.२२:१

* एभ्य इत्यपरिमितापरिसंख्यातेभ्य इत्यर्थः // PSBह्_३.२२:२

* आह किमेतान्येव द्विसंस्थानसंस्थेभ्य एव वा // PSBह्_३.२२:३

* उच्यते यस्मादाह // PSBह्_३.२२:४

घोरघोरतरेभ्यश्च || PS_३.२३ ||

* अत्र घोर इत्येतद् भगवतो नामधेयम् // PSBह्_३.२३:१

* द्वितीयो घोरशब्दो रूपेषु द्रष्टव्यः // PSBह्_३.२३:२

* तर विशेषणे // PSBह्_३.२३:३

* शानतरादिवत् // PSBह्_३.२३:४

* तेभ्यो घोरेभ्यो ऽघोरेभ्यश्च यान्यन्यानि पशूनां सम्मोहकराणि तानि घोरतराणीत्यर्थः // PSBह्_३.२३:५

* एभ्य इत्यपरिमितासंख्यातेभ्य इत्यर्थः // PSBह्_३.२३:६

* चशब्दो घोराघोररूपोपसंहारे द्रष्टव्यः // PSBह्_३.२३:७

* एतान्येव त्रिसंख्यानि रूपाणि नान्यानीत्यर्थः // PSBह्_३.२३:८

* आह कुतस्तानि रूपाणि करोति // PSBह्_३.२३:९

* कुत्रस्थानि वा // PSBह्_३.२३:१०

* तदुच्यते // PSBह्_३.२३:११

सर्वेभ्यः || PS_३.२४ ||

* अत्र यानि रूपकारणे // PSBह्_३.२४:१

* सर्वत्वं कस्मात् // PSBह्_३.२४:२

* सर्वत्रानवकाशदोषात् सूच्यग्रे द्विनाभीयबदरवत् // PSBह्_३.२४:३

* किंतु कारणशक्तेर् अव्याहतत्वाच् च // PSBह्_३.२४:४

* सर्वत्र तानीत्यर्थः // PSBह्_३.२४:५

* आह रूपकरणे करणेष्वस्याप्रतिघात इति क्व सिद्धम् // PSBह्_३.२४:६

* तदुच्यते इह // PSBह्_३.२४:७

* यस्मादाह // PSBह्_३.२४:८

शर्वसर्वेभ्यः || PS_३.२५ ||

* अत्र शर्व इत्येतद् भगवतो नामधेयम् // PSBह्_३.२५:१

* शर्वः कस्मात् // PSBह्_३.२५:२

* विद्यादिकार्यस्य शरणाच्छर्व इत्युच्यते // PSBह्_३.२५:३

* सर्वं विद्यादिकार्यं रुद्रस्थम् // PSBह्_३.२५:४

* सर्वस्मिंश्च भगवांश्चोदकः कारणत्वेन सर्वत्र // PSBह्_३.२५:५

* सर्वशब्दः त्रिसंख्येष्वपि एषु निरवशेषवाची द्रष्टव्यः // PSBह्_३.२५:६

* एभ्य इत्यपरिमितासंख्येभ्य इत्यर्थः // PSBह्_३.२५:७

* आह अथैतां रूपविभूतिं ज्ञात्वा साधकेन किं कर्तव्यम् // PSBह्_३.२५:८

* तदुच्यते // PSBह्_३.२५:९

नमस्ते अस्तु रुद्ररूपेभ्यः || PS_३.२६ ||

* अत्र नम इत्यात्मप्रयुक्त इत्यर्थः ते इति कारणापदेशे // PSBह्_३.२६:१

* नमस्तुभ्यं नमस्ते // PSBह्_३.२६:२

* अथवा नमस्कारेणात्मानं प्रदाय धर्मप्रचयपरिग्रहमिच्छन्ति // PSBह्_३.२६:३

* अथ कतमोऽयं परिग्रहः // PSBह्_३.२६:४

* तदुच्यते विशिष्टे परिग्रहात् // PSBह्_३.२६:५

* तदुच्यते ऽत्र रुद्र इति कारणापदेशे // PSBह्_३.२६:६

* रुद्रस्य रुद्रत्वं पूर्वोक्तम् // PSBह्_३.२६:७

* रूपाणि यानि शरीराण्युत्पादयति तेभ्यो रूपेभ्य इत्यर्थः // PSBह्_३.२६:८

* अत्र रूपव्यपदेशेन रूपिणि नमस्कारो द्रष्टव्यः // PSBह्_३.२६:९

* कस्मात् // PSBह्_३.२६:१०

* तदभिसंधिप्रयोगात् // PSBह्_३.२६:११

* शिवपुरि उपस्थानवत् // PSBह्_३.२६:१२

* एभ्य इति // PSBह्_३.२६:१३

* अपरिमितासंख्यातेभ्य इत्यर्थः // PSBह्_३.२६:१४

* रूपनिर्देशार्थान्यत्वाच् च पुनरुक्तापुनरुक्ताभ्यां शब्दा द्रष्टव्याः // PSBह्_३.२६:१५

Pआशुपतसूत्र, ४

गूढविद्या तपआनन्त्याय प्रकाशते || PS_४.१ ||

* गुहू रक्षणे // PSBह्_४.१:१

* रक्षितव्या न प्रकाशयितव्येत्यर्थः // PSBह्_४.१:२

* गोपनं नामाप्रकाशनम् // PSBह्_४.१:३

* विद्या पूर्वोक्ता स्वपरान्यप्रकाशिका प्रदीपवत् // PSBह्_४.१:४

* लिङ्गैर्गोप्या रूढविद्या साधके इत्यर्थः // PSBह्_४.१:५

* आह गूढविद्ये साधके का कार्यनिष्पत्तिः // PSBह्_४.१:६

* तदुच्यते तपआनन्त्याय प्रकाशते इत्येष पाठः // PSBह्_४.१:७

* अथवा कुरवोन्महितवत् तपोऽनन्त्याय प्रकाशत इत्येष वा पाठः // PSBह्_४.१:८

* तस्मादत्र तपस्तदेव // PSBह्_४.१:९

* निरुक्तमस्य पूर्वोक्तम् // PSBह्_४.१:१०

* अन् इत्यपि नियोगपर्यायः गम्यते // PSBह्_४.१:११

* तपःकार्यत्वाद् अतिगतिसायुज्यवत् // PSBह्_४.१:१२

* आह किं परिमितेष्वर्थेष्वानन्त्यशब्दः उतापरिमितेषु किं वा परिमितापरिमितेष्विति // PSBह्_४.१:१३

* उच्यते परिमितापरिमितेष्वर्थेषु आनन्त्यशब्दः // PSBह्_४.१:१४

* तत्र तावद् ईश्वरस्यैकैकशः परिमितेषु तेष्वेव विभुत्वाद् अपरिमितेषु तथा परिमितापरिमितेष्वर्थेषु अभिव्यक्तास्य शक्तिः // PSBह्_४.१:१५

* तस्य कुशलाकुशलेषु भावेष्व् आनन्त्यशब्दः // PSBह्_४.१:१६

* यस्मादुक्तं न चैतास्तनवः केवलं मम इति // PSBह्_४.१:१७

* तथा रुद्रः समुद्रो हि अनन्तो भास्करो नभः / आत्मा ब्रह्म च वाक् चैव न शक्यं भेददर्शनम् // PSBह्_४.१:१८ * अनात्मविद्भिरध्यस्तां पङ्क्तिं योजनमायताम् / वेदवित् पुनते पार्थ नियुक्तः पङ्क्तिमूर्धनि // PSBह्_४.१:१९ * तथा च वेदवित् पङ्क्तिमात्मवित् पुनते द्विजः / आनन्त्यं पुनते विद्वान् नाभात्वं यो न पश्यति // PSBह्_४.१:२० * आनन्त्याय इति चतुर्थी तस्मात् तप एतत् न तु विद्या कार्या // PSBह्_४.१:२१ * प्रकाशो नाम भावप्रकाश्यम् न तु प्रदीपवत् // PSBह्_४.१:२२ * कथम् // PSBह्_४.१:२३ * योगाधिकृतस्य प्रदीपस्थानीतयमानैजस्थानीयम् आवारकम् अभिभूय प्रकाशते // PSBह्_४.१:२४ * चक्षुःस्थानीयया विद्यया कुशलविवेकादिकार्यं माहात्म्यातिगतिप्रकाशप्रवृत्तिस्मृतिसायुज्यस्थित्यादिप्रकाशनं तपःकार्यमित्यर्थः एवं च गुप्ते ब्राह्मणे तप आनन्त्याय प्रकाशत इत्यर्थः // PSBह्_४.१:२५ * आह स्वभावगुप्तत्वाद् अतीन्द्रियात्मगती विद्या गोप्येति // PSBह्_४.१:२६ * तदुच्यते अव्यक्तप्रेताद्यवस्थानैर् लिङ्गैर्गोप्या इत्यर्थः // PSBह्_४.१:२७ * आह कानि पुनस्तानि विद्यालिङ्गानि यैर् गुप्तैर् विद्या गुप्ता भवति // PSBह्_४.१:२८ * तदुच्यते व्रतादीनि // PSBह्_४.१:२९ * यस्मादाह // PSBह्_४.१:३०

गूढव्रतः || PS_४.२ ||

* अत्र गूढं प्रच्छन्नम् अप्रकाशमित्यर्थः // PSBह्_४.२:१

* व्रतं नाम यदायतने स्नानहसिताद्यः साधनवर्गस्तद् व्रतम् // PSBह्_४.२:२

* कस्मात् // PSBह्_४.२:३

* साकृतत्वाद् यस्मादयं ब्राह्मणस्तथा प्रयुङ्क्ते यथा लौकिकानां धर्मसाधनभावो न विद्यत इति अतो गूढव्रत इति // PSBह्_४.२:४

* आह अव्यक्तप्रेतत्वादेव गूढत्वप्राप्तेः पुनरुक्तमिति // PSBह्_४.२:५

* उच्यते ऽर्थान्यत्वाद् अपुनरुक्तम् // PSBह्_४.२:६

* तत्रावस्थानमात्रम् एवाव्यक्तम् // PSBह्_४.२:७

* इह तु स्नानहसितादिगोपनम् // PSBह्_४.२:८

* अपि च तत्र निष्पन्नं लिङ्गम् अव्यक्तम् // PSBह्_४.२:९

* इह तु निष्पत्तिकाले च गोपनोपदेशः // PSBह्_४.२:१०

* न वाव्यक्तप्रेतत्वं वा विद्यालिङ्गम् // PSBह्_४.२:११

* अतश्चापुनरुक्तम् // PSBह्_४.२:१२

* तस्माद् गूढव्रतोपदेशाय स्थानापदेशापवादाय स्थाने वस्तव्यम् // PSBह्_४.२:१३

* स्नानहसितादयश्च गूढाः कर्तव्याः // PSBह्_४.२:१४

* एवं विद्या गुप्ता भवतीत्यर्थः // PSBह्_४.२:१५

* आह किं व्रतमेवैकं विद्यालिङ्गं गोप्यम् आहोस्विद् अन्यदप्यस्ति नेति // PSBह्_४.२:१६

* उच्यते ऽस्ति // PSBह्_४.२:१७

* यस्मादाह // PSBह्_४.२:१८

गूढपवित्रवाणिः || PS_४.३ ||

* अत्र गूढा गुप्ता प्रच्छन्ना अप्रकाशेत्यर्थः // PSBह्_४.३:१

* पवित्रा नाम सत्या संस्कृता अर्घ्यहेतुः सम्पन्ना न तु विपरीतेत्यर्थः // PSBह्_४.३:२

* सा गोप्या // PSBह्_४.३:३

* किमर्थमिति चेत् // PSBह्_४.३:४

* तदुच्यते जातिज्ञानतपःस्तवसूचनार्थम् // PSBह्_४.३:५

* यथा शरदं कुररः सूचयति // PSBह्_४.३:६

* उक्तं हि / शरदं कुररः प्राह वसन्तं प्राह कोकिलः / प्राह वर्षा मयूरश्च वाक् पवित्राह ब्राह्मणम् // PSBह्_४.३:७ * तथा / वागेव हि मनुष्यस्य श्रुतमाख्याति भाषिता / दीपयन्ती यथा सर्वं प्रभा भानुमिवामला // PSBह्_४.३:८ * अतो जातिज्ञानतपःस्तवा भवन्ति // PSBह्_४.३:९ * स्तविते चावसानादिमत्त्वयोः पुण्यपापक्षयवृद्ध्योरभावः // PSBह्_४.३:१० * अत एतदुक्तं गूढपवित्रवाणिरिति // PSBह्_४.३:११ * आह किं व्रतं वाणी च द्वयमेवात्र गोप्यम् आहोस्विद् अन्यदप्यस्ति नेति // PSBह्_४.३:१२ * उच्यते अस्ति // PSBह्_४.३:१३ * यस्मादाह // PSBह्_४.३:१४

सर्वाणि द्वाराणि पिधाय || PS_४.४ ||

* इति // PSBह्_४.४:१

* अत्र सर्वशब्दो द्वारप्रकृतेर् निरवशेषवाची द्रष्टव्यः // PSBह्_४.४:२

* द्वाराणि क्राथनादीनि // PSBह्_४.४:३

* द्वाराणि च कस्मात् // PSBह्_४.४:४

* धर्माधर्मयोर् आयव्ययहेतुत्वाद् द्वाराणि // PSBह्_४.४:५

* द्वाराणीति बहुवचनं विज्ञानयन्त्रेन्द्रियवत् // PSBह्_४.४:६

* पिधाय इति प्राक्साधनप्रयोगमधिकुरुते // PSBह्_४.४:७

* कथम् // PSBह्_४.४:८

* अस्थानकालदेशक्रियाप्रयोगप्रयोजनान्तराणि विधिवद् विवेच्य यदा सम्यङ् मायया संनाद्यभेदक्रमेण प्रयुक्तानि तदा पिहितानि भवन्तीत्यर्थः // PSBह्_४.४:९

* आह केन तानि पिधेयानि // PSBह्_४.४:१०

* तदुच्यते // PSBह्_४.४:११

बुद्ध्या || PS_४.५ ||