|| सूत्रप्रस्थानम् ||

|| अनुव्याख्यानम् ||

नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः / अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि // MAनुव्_१,१.१ //

तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव / विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव // MAनुव्_१,१.२ //

प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः / अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम् // MAनुव्_१,१.३ //

गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः / यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः // MAनुव्_१,१.४ //

वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता / आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा // MAनुव्_१,१.५ //

युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् / दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधान्यत्र सर्वशः // MAनुव्_१,१.६ //

अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते / स्वयं कृतापि तद्वयाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः // MAनुव्_१,१.७ //

तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशशस्त्रस्य चेष्यते / सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियते ऽखिलैः // MAनुव्_१,१.८ //

ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम् / स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः // MAनुव्_१,१.९ //

स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः / भावनाच्चैव सुत्वाच्च सो ऽयं पुरुष इत्यपि // MAनुव्_१,१.१० //

स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते / ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः // MAनुव्_१,१.११ //

वृणुते यं तेन लभ्य इत्याद्युक्तिबलेन हि / जिज्ञासोत्थज्ञानजात् तत्प्रसादादेव मुच्यते // MAनुव्_१,१.१२ //

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च / यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया // MAनुव्_१,१.१३ //

नर्ते त्वत् क्रियते किञ्चिदित्यादेर्न हरिं विना / ज्ञानस्वभावतो ऽपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित् // MAनुव्_१,१.१४ //

अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः / आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः // MAनुव्_१,१.१५ //

इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते / मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः // MAनुव्_१,१.१६ //

मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत् / मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः // MAनुव्_१,१.१७ //

तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया / सता चेद् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम् // MAनुव्_१,१.१८ //

साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता / स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्या साधकता पुनः // MAनुव्_१,१.१९ //

तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः / अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता // MAनुव्_१,१.२० //

तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता / व्यावहारिकमेतस्मात् सत्यमित्येव चागतम् // MAनुव्_१,१.२१ //

व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत् / सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्धयेत् केनेति पृच्छ्यते // MAनुव्_१,१.२२ //

तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन / वैलक्षण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते // MAनुव्_१,१.२३ //

वैलक्षण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः / असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्यं कथं भवेत् // MAनुव्_१,१.२४ //

यद्युच्यते ऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः / सन्मात्रत्वं ब्रह्मणो ऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत् // MAनुव्_१,१.२५ //

ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः / विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम् // MAनुव्_१,१.२६ //

असद्विलक्षणज्ञप्त्यै ज्ञातव्यमसदेव हि / तस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते // MAनुव्_१,१.२७ //

अन्यथात्वमसत् तस्माद् भ्रान्तावेव प्रतीयते / सत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता // MAनुव्_१,१.२८ //

तस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः / निर्विशेषे स्वयं भाते किमज्ञानावृतं भवेतः // MAनुव्_१,१.२९ //

मिथ्याविशेषो ऽप्यज्ञानसिद्धिमेव ह्यपेक्षते / नचाअवरणमज्ञानमसत्ये तेन चेष्यते // MAनुव्_१,१.३० //

अप्रकाशस्वरूपत्वाज्जडे ऽज्ञानं न मन्यते / अज्ञानाभावतः शास्त्रं सर्वं व्यर्थीभविष्यति // MAनुव्_१,१.३१ //

अज्ञानस्य च मिथ्यात्वमज्ञानादिति कल्पने / अनवस्थितिस्तथाच स्यादन्योन्याश्रयताथवा // MAनुव्_१,१.३२ //

स्वभावाज्ञानवादस्य निर्दोषत्वान्न तद् भवेत् / अविद्यादुर्घटत्वं चेत् स्यादात्मापि हि तादृशः // MAनुव्_१,१.३३ //

अतो ऽधिकारिविषयफलयोगादिवर्जितम् / अनन्तदोषदुष्टं च हेयं मायामतं शुभैः // MAनुव्_१,१.३४ //

सत्यत्वात् तेन दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः / न ब्रह्मतां वदेद् वेदो जीवस्य हि कथञ्चन // MAनुव्_१,१.३५ //

यजमानप्रस्तरत्वं यथा नार्थः श्रुतेर्भवेत् / ब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः // MAनुव्_१,१.३६ //

सार्वज्ञ्यादिगुणं जीवाद् भिन्नं ज्ञापयति श्रुतिः / ईशं तामुपजीव्यैव वर्तते ह्यैक्यवादिनी // MAनुव्_१,१.३७ //

उपजीव्यविरोधेन नास्यास्तन्मानता भवेत् / स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वे स्थानमत्त्यैक्ययोरपि // MAनुव्_१,१.३८ //

सादृश्ये चैक्यवाक् सम्यक् सावकाशा यथेष्यतः / अवकाशोज्खिता भेदश्रुतिर्नातिबला कथम् // MAनुव्_१,१.३९ //

अज्ञानासम्भवादेव मिथ्याभेदो निराकृतः / अतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः // MAनुव्_१,१.४० //

अनिवृत्तेस्तदर्थं हि जिज्ञासात्र विधीयते / यथा दृष्टया प्रसन्नः सन् राजा बन्धापनोदकृत् // MAनुव्_१,१.४१ //

एवं दृष्टः स भगवान् कुर्याद् बन्धविभेदनम् / कार्यता च न काचित् स्यादिष्टसाधनतां विना // MAनुव्_१,१.४२ //

कार्यं न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धस्य समत्वतः / न भविष्यत्क्रिया कार्यं स्रक्ष्यतीश इति ह्यपि // MAनुव्_१,१.४३ //

कार्यं स्यान्नैव चाकर्तुमशक्यं कार्यमिष्यते / साम्यादेव निषिद्धस्य तदिष्टं साधनं तथा // MAनुव्_१,१.४४ //

कार्यं साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता / मुख्येष्यं वा सुमनसां प्रेयस्तदिति च श्रुतिः // MAनुव्_१,१.४५ //

प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः / यत्सम्पर्कात् प्रिया आसंस्ततः को न्वपरः प्रियः // MAनुव्_१,१.४६ //

इत्यादिवाक्यैराकाङ्क्षासन्निधिर्योग्यता यतः / अस्मिन्नेव समस्तस्येतीष्ये व्युत्पत्तिरिष्यते // MAनुव्_१,१.४७ //

अत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादावावापतो ऽपि च / उद्वापाद् वर्तमानत्वादाकाङ्क्षादिबलादपि // MAनुव्_१,१.४८ //

बालो व्युत्पत्तिमप्येति नानयेत्यादिवाक्यतः / आनीयमानदृष्टयैव व्युत्पत्तेः सम्भवे सति // MAनुव्_१,१.४९ //

एष्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते / व्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति // MAनुव्_१,१.५० //

पुनर्दृष्ट्यैव शब्दश्रुत् पश्चात् व्युत्पत्तिमेष्यति / वर्तमानमतीतं च भविष्यदिति च क्रमात् // MAनुव्_१,१.५१ //

आकाङ्क्षादियुतं यस्माद् विधेर्व्युत्पादनं कुतः / दृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्य पदाकाङ्क्षा भविष्यति // MAनुव्_१,१.५२ //

व्युत्पत्तिः प्रथमा तस्माद् वतर्माने गते ततः / इष्टमाकाङ्क्षते सर्वो न प्रवृत्तिमपेक्षते // MAनुव्_१,१.५३ //

अपरोक्षं परोक्षं वा ज्ञानमिष्टस्य साधनम् / क्वापि चेष्या तदर्था स्यादत्तिर्हि रसवित्तये // MAनुव्_१,१.५४ //

वाक्यार्थज्ञानमात्रेण क्वचिदिष्टं भवेदपि / न च स्रुकस्रुववह्नयादावतात्पर्यं श्रुतेर्भवेत् // MAनुव्_१,१.५५ //

यत्किञ्चित्करणरस्यापि यज्ञतैवान्यथा भवेत् / तस्मादुपासनार्थं च स्वार्थे तात्पर्यवद् भवेत् // MAनुव्_१,१.५६ //

इति शब्दोन्नये ऽग्नावित्युन्नीते स्मृतिर्भवेत् / इतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति वचांस्यलम् // MAनुव्_१,१.५७ //

आत्मानमेवेत्यादीनि योगे ऽग्नावपि तत् समम् / एकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः // MAनुव्_१,१.५८ //

वाक्यभेदो न युक्तः स्याद् योगश्च स्यान्महाफले / इति ब्रूयादिति वचो गतमग्नौ समीपगम् // MAनुव्_१,१.५९ //

कल्पनागौरवं चेत् स्यात् पृथक् तात्पर्यसम्भवे / कल्पनागौरवादेव पदार्था न स्युरेव हि // MAनुव्_१,१.६० //

प्रमाणावगतत्वं चेत् तात्पर्याणशं तथैव हि / तस्मात् पदार्थे वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयत्र च // MAनुव्_१,१.६१ //

पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् / अवान्तरत्वाद् वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम् // MAनुव्_१,१.६२ //

अङ्गीकृतत्वादपि तैः पदार्थानां पृथक् पृथक् / क्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदाद्धि दूषणम् // MAनुव्_१,१.६३ //

प्रत्यक्षादिविरोधे ऽतो गौणार्थस्यापि सम्भवात् / अतात्पर्यं पदार्थे ऽपि न कल्प्यमविरोधतः // MAनुव्_१,१.६४ //

अतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि / मुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद् भवेत् // MAनुव्_१,१.६५ //

कर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः / प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि // MAनुव्_१,१.६६ //

अनवस्थान्यथा हि स्यादप्रामाण्यं तथान्यतः / मिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत् // MAनुव्_१,१.६७ //

न मानमपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता / न हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचित् // MAनुव्_१,१.६८ //

अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्वादयो ऽपि च / कल्प्या गौरवदोषेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत् // MAनुव्_१,१.६९ //

प्रत्यक्षः कस्यचिद् धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते / न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात् पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः // MAनुव्_१,१.७० //

अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि / धर्माभावो ऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत् // MAनुव्_१,१.७१ //

अतः संशयसम्पत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत् प्रमा / शक्तिश्चैवान्विते स्वार्थे शब्दानामनुभूयते // MAनुव्_१,१.७२ //

अतो ऽन्विताभिधायित्वं गौरवं कल्पने ऽन्यथा / नचाशक्याभिधायित्वं प्रवृत्तिश्च द्विधान्यथा // MAनुव्_१,१.७३ //

एतत् सर्वं तर्कशास्त्रे ब्रह्मतर्के हि विस्तरात् / उक्तं विद्यापृथक्तवात्तु सङ्क्षेपेणात्र सूचितम् // MAनुव्_१,१.७४ //

प्रमाणन्यायसच्छिक्षा क्रियते तर्कशास्त्रतः / मानन्यायैस्तु तत्सिद्धैमीमांसा मेयशोधनम् // MAनुव्_१,१.७५ //

ब्रह्मतर्कं च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः / पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात् // MAनुव्_१,१.७६ //

उद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः / अतस्तदर्थं सङ्क्षेपादत इत्यभ्यसूचयत् // MAनुव्_१,१.७७ //

यतो ऽनुभवतः सर्वं सिद्धमेतदतो ऽपि च / देवैश्च दुर्गमार्थेषु व्यापृतो नातिविस्तृतिम् // MAनुव्_१,१.७८ //

चकारैता ह्यवज्ञेया युक्तयः प्रतिपक्षगाः / प्रत्यक्षेक्षाक्षमः पक्षं कमेवात्राभिवीक्षते // MAनुव्_१,१.७९ //

तस्मादक्षमपक्षत्वान्मोक्षशास्त्रे ऽभ्युपेक्षितः / स्वयं भगवता विष्णुर्ब्रह्मेत्येतत् पुरोदितम् // MAनुव्_१,१.८० //

स विष्णुराह हीयन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि / आद्यन्तं देवशास्त्रस्य स्वयं भगवता कृतम् // MAनुव्_१,१.८१ //

मध्यं तदाज्ञया पैलशेषाभ्यां कृतमञ्जसा / अतस्तत्रैव विष्णुत्वसिद्धेर्ब्रह्मेत्यसूचयत् // MAनुव्_१,१.८२ //

दोषारच्छिद्रशब्दानां पर्यायत्वं यतस्ततः / गुणा नारा इति ज्ञेयस्तद्वान् नारायणः स्मृतः // MAनुव्_१,१.८३ //

ब्रह्मशब्दो ऽपि हि गुणपूर्तिमेव वदत्ययम् / अतो नारायणस्यैव जिज्ञासात्र विधीयते // MAनुव्_१,१.८४ //

सिद्धत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ स्पष्टतया श्रुतौ / अम्भस्यपार इत्युक्तो नारायणपदेरितः // MAनुव्_१,१.८५ //

आपो नारा इति ह्याह स एवाप्स्वन्तरीरितः / कामतो विधिरुद्रादिपददातृया स्वयं श्रिया // MAनुव्_१,१.८६ //

योनित्वेनात्मनो विष्णोस्तिष्ठन्तीत्युदितस्य च / यस्मिन् देवा अधीत्युक्तवा समुद्रं स्थानमेव च // MAनुव्_१,१.८७ //

नाम चाक्षरमित्येव ऋच इत्युदितं तु यत् / यतः प्रसूतेत्युक्तवा च तदेव ब्रह्म चाब्रवीत् // MAनुव्_१,१.८८ //

अन्तःसमुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणठ तु यत् / सूक्तोपनिषदाद्युक्तं जन्माद्यस्येति लक्ष्यते // MAनुव्_१,१.८९ //

सृष्टिः स्थितिश्च संहारो नियतिर्ज्ञानमावृतिः / बन्धमोक्षावपि ह्यासु श्रुतिषूक्ता हरेः सदा // MAनुव्_१,१.९० //

यं नामानि विशन्त्यद्धा यो देवानामिति ह्यपि / श्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेव यतस्ततः // MAनुव्_१,१.९१ //

अतो न मुख्यतो नाम तदन्यस्य हि कस्यचित् / गुणाः श्रुता इति ह्यस्मान्न दोषो ऽर्थः श्रुतेर्भवेत् // MAनुव्_१,१.९२ //

प्रीत्या मोक्षपरत्वाच्च तात्पर्यं नैव दूषणे / सर्वेषामपि वाक्यानां महातात्पर्यमत्र हि // MAनुव्_१,१.९३ //

तद्विरोधे न मानत्वं फलं मुक्तिर्हि वाक्यतः / न पुराणादिमानत्वं विरुद्धार्थे श्रुतेर्भवेत् // MAनुव्_१,१.९४ //

दर्शनान्तरमूलत्वान्मोहार्थं चाज्ञया हरेः / न सर्वनामतान्येषां श्रुतावुक्ता हि कुत्रचित् // MAनुव्_१,१.९५ //

अदोषवचनाच्चैव नियमेन हरेः श्रुतौ / अज्ञानं पारतन्त्र्यं च प्रऌअये ऽभाव एव च // MAनुव्_१,१.९६ //

अशक्तिश्चोदितान्येषां सर्वेषामपि च श्रुतौ / जन्माद्यस्येति तेनैतद् विष्णोरेव स्वलक्षणम् // MAनुव्_१,१.९७ //

अस्योद्भवादिहेतुत्वं साक्षादेव स्वलक्षणम् / कृष्णद्धयानच्छलेनैव स्वयं भागवते ऽब्रवीत् // MAनुव्_१,१.९८ //

अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः / न हि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत् // MAनुव्_१,१.९९ //

हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः / निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम् // MAनुव्_१,१.१०० //

भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः / कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः // MAनुव्_१,१.१०१ //

सदैव गुणवत्त्वे ऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा / न च मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात् // MAनुव्_१,१.१०२ //

निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं नचान्यथा / लक्ष्यलक्षणयोर्भेदो ऽभेदो वा यदि वोभयम् // MAनुव्_१,१.१०३ //

इति पृष्टे तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते / ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत् स्वप्रकाशतः // MAनुव्_१,१.१०४ //

भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद् बलादपि / भेदाभेदौ यदि तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः // MAनुव्_१,१.१०५ //

स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद् बाह्यं बाहकमित्यपि / पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च // MAनुव्_१,१.१०६ //

सत्यज्ञानादिके ऽप्येव न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् / व्यावृत्तस्याविशेषत्वे तदखण्डं च खण्डितम् / निर्विशेषत्वमेतेन मूको ऽहमितिवद् भवेत् // MAनुव्_१,१.१०७ //

अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः / विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत् // MAनुव्_१,१.१०८ //

भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः / विशेषो नाम कथितः सो ऽस्ति वस्तुष्वशेषतः // MAनुव्_१,१.१०९ //

विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः / स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः // MAनुव्_१,१.११० //

अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते / एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते // MAनुव्_१,१.१११ //

शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु / तद्वाक्योपमयान्यच्च प्रमाणत्वे ऽनुमीयते // MAनुव्_१,१.११२ //

ईशवाक्यत्वत इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा / अप्रामाण्यानुमा च स्यान्न पृथक् चानुमेश्वरे // MAनुव्_१,१.११३ //

पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना / शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत् // MAनुव्_१,१.११४ //

नावेदविन्न तर्केण मतिरित्यादिवाक्यतः / तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन // MAनुव्_१,१.११५ //

वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः / किञ्चिज्ज्ञानं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम् // MAनुव्_१,१.११६ //

वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत् / इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः / शक्तं विज्ञापने चातिप्रसङ्गो ऽनुमयेदृशा // MAनुव्_१,१.११७ //

वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी पुष्पवत् खं सुतैर्युता / चित्रिणी च रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत् / उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्यास्यादनुमा ततः // MAनुव्_१,१.११८ //

त एवान्वयनामानस्तैः सम्यक् प्रविचारिते / मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः // MAनुव्_१,१.११९ //

ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव नचान्यथा / लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि किं तदित्यनवस्थितिः // MAनुव्_१,१.१२० //

माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा / वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत् // MAनुव्_१,१.१२१ //

नावाच्यं तेन किञ्चित् स्याद् यत इत्यादिकैर्वदन् / अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूको ऽहमितिवत् सुधीः // MAनुव्_१,१.१२२ //

येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सो ऽवदत् / एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम् // MAनुव्_१,१.१२३ //

महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः / अमुख्यार्था इति वदन् यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् / कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः // MAनुव्_१,१.१२४ //

आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः / जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा // MAनुव्_१,१.१२५ //

वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि / कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः // MAनुव्_१,१.१२६ //

आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् / आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पनम् // MAनुव्_१,१.१२७ //

स्यात् सर्वत्र च यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते / नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते // MAनुव्_१,१.१२८ //

अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः / अन्धन्तमो नित्युदुःखं तस्य स्याद् वसनद्वयम् // MAनुव्_१,१.१२९ //

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः / तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः // MAनुव्_१,१.१३० //

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः / तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः // MAनुव्_१,१.१३१ //

इत्यादिश्रुतयो मानं शतशो ऽत्र समन्ततः / हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः // MAनुव्_१,१.१३२ //

तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ चेति ह / उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः // MAनुव्_१,१.१३३ //

परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः / पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते // MAनुव्_१,१.१३४ //

इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णे ऽप्यय उदाहृतः / कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत् // MAनुव्_१,१.१३५ //

पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति / गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम् // MAनुव्_१,१.१३६ //

अतो ऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् / कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः // MAनुव्_१,१.१३७ //

न च साङ्खयनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीकॢपत् / भगवान् नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ // MAनुव्_१,१.१३८ //

समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि / प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् तदभावे कुतो ऽन्वयः // MAनुव्_१,१.१३९ //

कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् / यो ऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः // MAनुव्_१,१.१४० //

जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् / उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशो ऽत्र निर्गुणे // MAनुव्_१,१.१४१ //

कथञ्चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ / मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम् // MAनुव्_१,१.१४२ //

अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन / तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम् // MAनुव्_१,१.१४३ //

वासुदेवाख्यमद्वन्द्वं परं ब्रह्माखिलोत्तमम् / विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः // MAनुव्_१,१.१४४ //

निर्गतं मनसो वाचो यदि तत् स्यादगोचरम् / अस्तु तन्मा वदेद् वादी नचास्मच्छास्त्रगं तु तत् // MAनुव्_१,१.१४५ //

अवाच्यं वाच्यमित्युक्तवा किमित्युन्मत्तवन्मृषा / अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः // MAनुव्_१,१.१४६ //

जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् / वदन्तु श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत् तदर्थतः // MAनुव्_१,१.१४७ //

स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् / कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना // MAनुव्_१,१.१४८//

प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते मैव ब्रूयाः कथञ्चन / सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्तवा तद्विषयं पुनः // MAनुव्_१,१.१४९ //

वयं त्वां श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वास्मच्छास्त्रमञ्जसा / विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम् // MAनुव्_१,१.१५० //

अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च / अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः / अवाच्यमिति लोके ऽपि वक्तयाश्चार्यतमं भुवि // MAनुव्_१,१.१५१ //

एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् / आनन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदत्यजः // MAनुव्_१,१.१५२ //

तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् / शब्दानां प्रथमे पादे गुणिसामान्यवाचिनाम् // MAनुव्_१,१.१५३ //

गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् / समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः // MAनुव्_१,१.१५४ //

तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिर्जगौ / यतो ऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः // MAनुव्_१,१.१५५ //

यो ऽन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके / अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः // MAनुव्_१,१.१५६ //

आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् / उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम् // MAनुव्_१,१.१५७ //

सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये / पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम् // MAनुव्_१,१.१५८ //

सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः / आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः // MAनुव्_१,१.१५९ //

समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि / ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम् // MAनुव्_१,१.१६० //

ब्रह्मतावयवे ऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः / यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताखिला // MAनुव्_१,१.१६१ //

दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयो ऽस्य हि / ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम् // MAनुव्_१,१.१६२ //

विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत् प्रति / विरूपाक्षाख्यमवरं ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम् // MAनुव्_१,१.१६३ //

समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् / कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति // MAनुव्_१,१.१६४ //

ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः / स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति // MAनुव्_१,१.१६५ //

स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व यद् बहुव्रीहितामगात् / महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये // MAनुव्_१,१.१६६ //

पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति / महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये // MAनुव्_१,१.१६७ //

ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका / विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा // MAनुव्_१,१.१६८ //

तस्माद् विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः / ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थो ऽवसितो भवेत् // MAनुव्_१,१.१६९ //

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः / ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः // MAनुव्_१,१.१७० //

इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा / आर्थर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ // MAनुव्_१,१.१७१ //

तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः / अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा // MAनुव्_१,१.१७२ //

एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः / वासुदेवो ऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः // MAनुव्_१,१.१७३ //

नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः / इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा // MAनुव्_१,१.१७४ //

मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् प्रस्तावः परमित्यपि / मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित् // MAनुव्_१,१.१७५ //

असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत् / प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वे ऽत्र प्रतिपादिताः // MAनुव्_१,१.१७६ //

भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः / महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत् // MAनुव्_१,१.१७७ //

महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि / विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि // MAनुव्_१,१.१७८ //

एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः / अभेदे ऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः // MAनुव्_१,१.१७९ //

भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नत्वात् / ब्रूयुर्हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः // MAनुव्_१,१.१८० //

ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवमत एकः स पञ्चधा / उक्तो ऽन्नमय इत्यादि भृगोश्चैतद् वदिष्यति // MAनुव्_१,१.१८१ //

प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेर्न तत्राप्यन्यदुच्यते / प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि // MAनुव्_१,१.१८२ //

उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते / महानन्दत्व एवास्य हेतुः को ऽन्यादिति स्फुटम् // MAनुव्_१,१.१८३ //

उक्तः श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् / करोति नासुखी भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत् // MAनुव्_१,१.१८४ //

इत्युक्तं यत् प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् / दुःखाद् रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतो ऽस्य च // MAनुव्_१,१.१८५ //

सर्वशक्तेर् न दुःखं स्यादतः केवललीलया / प्रवर्तको न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान् // MAनुव्_१,१.१८६ //

ब्रह्मवित् परमाप्नोतीति यत् प्रथमसूचितम् / तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत् // MAनुव्_१,१.१८७ //

लक्षितं तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्नप्राणयोरपि / उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम् // MAनुव्_१,१.१८८ //

अनन्तत्वं तथाऽनन्दमयवाचाप्युदाहृतम् / सद्भावं यापयेद् यस्मात् सत्यं तत् तेन कथ्यते // MAनुव्_१,१.१८९ //

इति सृष्टिरिह प्रोक्ता जगत्सद्भावयापकम् / ब्रह्मेति स्थापनायैव सत्त्वं जीवनमेव च // MAनुव्_१,१.१९० //

विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् / अतो ऽद्यतात्तृतान्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि // MAनुव्_१,१.१९१ //

प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये / आयुः प्राणो हि भूतानामिति यद् गतिजीवने // MAनुव्_१,१.१९२ //

उक्ते सदितिधात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता / प्राणत्वमवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः // MAनुव्_१,१.१९३ //

नाल्पे सुखमिति प्रोक्तयैवानन्दमयतोक्तितः / अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके // MAनुव्_१,१.१९४ //

अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया / क्रियते परया यस्मादितरो ऽत्र न कथ्यते // MAनुव्_१,१.१९५ //

पुरुषं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते / इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति // MAनुव्_१,१.१९६ //

पुरुषः पर आत्माजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः / महानानन्द उद् विष्णुर्भर्ग ओम इतीर्यते // MAनुव्_१,१.१९७ //

स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित् / तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानादि कुर्वते // MAनुव्_१,१.१९८ //

सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः / इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद् विमुच्यते // MAनुव्_१,१.१९९ //

ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च / तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुविर्धाम् // MAनुव्_१,१.२०० //

भूतं भूताभिमानी च तद्देहो ऽन्तर्नियामकः / हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च // MAनुव्_१,१.२०१ //

आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः / बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुरग्निरगं नयन् // MAनुव्_१,१.२०२ //

आप आपालनाच्चैव पृथिवी प्रथितो यतः / उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः // MAनुव्_१,१.२०३ //

ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् / पुरि शेते यतः सो ऽथ पुरुषश्चेति गीयते // MAनुव्_१,१.२०४ //

क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः / आकाशादिषु नान्यास्ति ह्यभिमानो ऽभिमानिनः // MAनुव्_१,१.२०५ //

अभिमानिशरीरस्य साक्षाद् भूतस्य चोद्भवः / एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु // MAनुव्_१,१.२०६ //

परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये / त्यक्तवा भूतादिकं सर्वं स वा एष इति श्रुतिः // MAनुव्_१,१.२०७ //

स इत्यात्मपदोद्दिष्ट एष जीवशरीरगः / सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः // MAनुव्_१,१.२०८ //

इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् / इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद् विभोः // MAनुव्_१,१.२०९ //

शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः / तं विदित्वास्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन // MAनुव्_१,१.२१० //

आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः / नास्याभेदो ऽस्ति जीवेन नानुमा कामचारिणी // MAनुव्_१,१.२११ //

विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि यत् / शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते // MAनुव्_१,१.२१२ //

प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादक्षागमभयोज्खिता / अनुमा कामवृत्ता हि कुत्र नावसरं व्रजेत् // MAनुव्_१,१.२१३ //

जड आत्मैव वस्तुत्वात् प्रमेयत्वाज्जडं चितिः / घन आकाश इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना // MAनुव्_१,१.२१४ //

न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयात्र पुनरुक्तता / वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता / योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति / स्थानद्वये ऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम् // MAनुव्_१,१.२१५ //

उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति / अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत् // MAनुव्_१,१.२१६ //

अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः / श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम् // MAनुव्_१,१.२१७ //

मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च / ये ऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः // MAनुव्_१,१.२१८ //

उक्तवा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी / स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम् // MAनुव्_१,१.२१९ //

तमसो ऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा / अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तो ऽन्नप्राणपूर्वकम् // MAनुव्_१,१.२२० //

आह ब्रह्म कथं तन्न द्वारं तदिति वादिनः / उपसत्तिं कथं विद्युरुपसन्नाय हि त्रिशः // MAनुव्_१,१.२२१ //

वक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा / सकृद् वेत्यागमा ब्रूयुः सम्प्रदायविदो ऽपि च // MAनुव्_१,१.२२२ //

तद् यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः / न वदेद् ब्रह्म च कथं मायावी न हि वारिराट् // MAनुव्_१,१.२२३ //

चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते / वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम् // MAनुव्_१,१.२२४ //

तच्च वाघूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् / विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्टयादिलक्षणैः // MAनुव्_१,१.२२५ //

आवापोद्वापतष शाखा यत आहुः परं पदम् / यतो भूतानि जायन्त इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम् // MAनुव्_१,१.२२६ //

लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः / दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं तु समस्तोक्तानुदर्शनम् // MAनुव्_१,१.२२७ //

इच्छताऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवारोक्षितम् / अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ // MAनुव्_१,१.२२८ //

साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु / समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितो ऽसकृत् // MAनुव्_१,१.२२९ //

भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् / एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् / तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते // MAनुव्_१,१.२३० //

अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः / गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः // MAनुव्_१,१.२३१ //

अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः / अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः // MAनुव्_१,१.२३२ //

जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये / ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः // MAनुव्_१,१.२३३ //

अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः / शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात् // MAनुव्_१,१.२३४ //

अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा / तद्वाचकत्वं शब्दानां बहुलातिप्रयोगतः // MAनुव्_१,१.२३५ //

रूढमित्येव साध्यं स्याद् रूढिर्हि द्विविधा मता / अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव मुख्या हि विदुषां तु सा // MAनुव्_१,१.२३६ //

विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते / तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोरिति कृत्वा हृदि प्रभुः // MAनुव्_१,१.२३७ //

समन्वयं साधयति देवानां तत्र शक्तताम् / आशङ्कय तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम् // MAनुव्_१,१.२३८ //

समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् / साधयित्वाभिदां तैश्च पुनरेव न्यवारयत् // MAनुव्_१,१.२३९ //

चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः / अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः // MAनुव्_१,१.२४० //

इति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाकाश इति नाम च / परतो ऽपिवरीयस्त्वपूर्वाल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत् // MAनुव्_१,१.२४१ //

इति शङ्कानिवृत्त्यर्थमाकाश इति नाम च / परतो ऽपि वरीयस्त्व पूर्वाल्लिङ्गाद्धरेर्भवेत् // MAनुव्_१,१.२४२ //

प्राणादिहेतुतादृष्टेरतिदेशो हि तादृशः / लिङ्गं बलवदेव स्यात् प्रेरको ऽस्यापि यद्धरिः // MAनुव्_१,१.२४३ //

नित्यत्वादेव शब्दस्य तत्स्वभावः कथं हरेः / कथं प्रसिद्धबहुलशब्दानामयथार्थता // MAनुव्_१,१.२४४ //

इति चेत् तद्धरेरेव बाहुल्याच्छ्रुतिलिङ्गयोः / तादृशत्वाच्च तच्छक्तेर्बाहुल्ये श्रुतिलिङ्गयोः // MAनुव्_१,१.२४५ //

अन्यस्य मुख्यवाच्यत्वमिति तन्नात्रगस्य हि / विष्णोरेव तु लिङ्गानि प्राणस्थानि तु सर्वशः // MAनुव्_१,१.२४६ //

प्राणसंवादपूर्वाणि मुख्यतो जीवगानि च / अभ्यार्चच्छतवर्षाणि प्राणवंशत्वमित्यपि // MAनुव्_१,१.२४७ //

तस्मादन्यत्रगैः शब्दैरुक्तन्यायैः समन्ततः / एको नारायणो देवो भण्यते नात्र संशयः // MAनुव्_१,१.२४८ //

वासुदेवादिरूपेण चतुर्मूर्तिश्च सर्वशः / अथवा पञ्चमूर्तिः स प्रोक्तो ऽधिकरणं प्रति // MAनुव्_१,१.२४९ //

प्रतिसूत्रं प्रतिपदं प्रत्यक्षरमथापि वा / तैस्तैर्युक्तिश्रुतिन्यायविशेषैर्योग्यता यथा // MAनुव्_१,१.२५० //

बृहत्तन्त्रप्रमाणेन बह्वर्थमपि सङ्ग्रहात् / उच्यते नरबुद्धीनामपि किञ्चिद्ग्रहार्थतः // MAनुव्_१,१.२५१ //

ग्रन्थो ऽयमपि बह्वर्थो भाष्यं चात्यर्थविस्तरम् / बहुज्ञा एव जानन्ति विशेषणार्थमेतयोः / तस्मान्महागुणो विष्णुर्नाम्नायपुनरुक्तितः // MAनुव्_१,१.२५२ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचायर्विरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ||

लिङ्गात्मकानां शब्दानां वृत्तिर्नारायणे परे / चिन्त्यते सर्वगत्वं तु प्रथमं प्रविचार्यते // MAनुव्_१,२.१ //

तत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तत्तच्छक्तिप्रबोधकः / दूरतो ऽप्यतिरिक्तः स लीलया केवलं प्रभुः // MAनुव्_१,२.२ //

इति ज्ञापयितुं कर्मकर्त्रोरुत्सर्गतो भिदा / अभेदो ऽपि विशेषे स्याद् बली सो ऽप्यनपोदितः // MAनुव्_१,२.३ //

एतद् भावाभिधं लिङ्गं क्रियालिङ्गे ततः परम् / अन्तर्याम्यन्तरश्चेति क्रियाभावाख्यमुच्यते // MAनुव्_१,२.४ //

अदृश्यत्वाद्यभावाख्यं श्रुतिर्लिङ्गाधिका परा / अनित्यत्वात् क्रियाणां तु कथमेव स्वरूपता // MAनुव्_१,२.५ //

इति चेत् स विशेषो ऽपि क्रियाशक्तयात्मना स्थिरः / शक्तिता व्यक्तता चेति विशेषो ऽपि विशेषवान् // MAनुव्_१,२.६ //

अभिन्नो ऽपि क्रियादिश्च स्वभाव इति हि श्रुतिः / ज्ञानं नित्यं क्रिया नित्या बलं शक्तिः परात्मनः // MAनुव्_१,२.७ //

इति पैङ्गिश्रुतिश्चाह शक्तिसद्भाव एव तु / क्रियादिनित्यता ज्ञेया तदन्यत्र त्वनित्यता // MAनुव्_१,२.८ //

इति सत्तत्त्ववचनं द्वित्वं चैकस्य युज्यते / यः सेतुरिति चैकत्ववचनेन विशेषणात् // MAनुव्_१,२.९ //

अन्तः स्थित्वा रमणकृदन्तरः समुदाहृतः / रमणं चात्मशब्देनादेयं मातीति चोच्यते // MAनुव्_१,२.१० //

विशिष्टसुखवत्त्वाच्च ब्रह्मत्वं च विशिष्टता / अन्योन्यनियतिश्चेशनियमे नान्यथा भवेत् // MAनुव्_१,२.११ //

चेतनानां विशेषो यः स्वभावो ऽपीश्वरापिर्तः / अन्योन्यनियमे तस्मादनवस्थित्यसम्भवौ // MAनुव्_१,२.१२ //

ईश्वरश्चेन्नियन्ता च स एव प्रथमागतः / किमित्यपोद्यते कस्माद् वृथावस्थितिकल्पना / दोषवत्येव तस्मात् सा नैव कार्या कथञ्चन // MAनुव्_१,२.१३ //

रमणं नातियत्नस्य विक्षेपादेव युज्यते / इति चेत् सर्वनियमो यस्य कस्मान्न शक्यते // MAनुव्_१,२.१४ //

आत्मनानियतं वस्तु प्रतीपं ह्यात्मनो भवेत् / स्वाधीनसत्ताशक्तयादि कथमात्मप्रतीपकम् // MAनुव्_१,२.१५ //

गुणक्रियादयो भावा यदिवा स्युरभेदिनः / अभेदो ऽभावधर्माणां ब्रह्मणा युज्यते कथम् // MAनुव्_१,२.१६ //

नाभावो भाव इति च विशेषः प्रायशो भवेत् / अतद्भावो ऽन्यता चेति न विशेषो ऽस्ति कश्चन // MAनुव्_१,२.१७ //

दोषाभावो गुण इति प्रसिद्धो लौकिकेष्वपि / अदृश्यत्वादिकांस्तस्माद् गुणानाह स्वयं प्रभुः // MAनुव्_१,२.१८ //

भावाभावविरोधो ऽपि न तु सर्वत्र विद्यते / तदभावो हि तद्भावविरोधी न ततो ऽपरः // MAनुव्_१,२.१९ //

पृथक्तवाभावतद्रूपान् भेदांस्त्रीन् कल्पयन्ति चेत् / कल्पनागौरवाद्यास्तु दोषास्तत्र विरोधिनः // MAनुव्_१,२.२० //

पृथक्तवान्यत्वभेदास्तु पर्यायेणैव लौकिकैः / व्यवह्रियन्ते सततं वैदिकैरपि सर्वशः // MAनुव्_१,२.२१ //

दृष्टहानिरदृष्टस्य कल्पनेत्येव दूषणम् / यदा तदधिको दोषो विद्यते को नु वादिनाम् // MAनुव्_१,२.२२ //

भावाभावस्वरूपास्तु विशेषा एव वस्तुनः / अभिन्ना एव सङ्ग्राह्या व्यवहारप्रसिद्धये // MAनुव्_१,२.२३ //

यथैकः समवायो ऽपि भेदाभेदौ च वस्तुनि / अङ्गीकार्या विशेषेण स्थानेषु व्यवहर्तृभिः // MAनुव्_१,२.२४ //

अखण्डवादिनोऽ पि स्याद्विशेषो ऽनिच्छतो ऽप्यसौ / व्यावृत्ते निर्विशेषे तु किं व्यावर्त्यबहुत्वतः // MAनुव्_१,२.२५ //

बहुलिङ्गसमायुक्तैर्बहुभी रूढनामभिः / प्रसिद्धैरन्यगत्वेन वाच्यः साक्षाज्जनार्दनः // MAनुव्_१,२.२६ //

वैश्वानरादयः शब्दा अपि तद्वाचिनस्ततः / तानि लिङ्गानि ते शब्दा अपि तद्गा हि सर्वशः / बहुलाप्यज्ञरूढिस्तत्प्रज्ञारूढिं न बाधते // MAनुव्_१,२.२७ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ||

तत्रान्यत्र च सिद्धानां लिङ्गनाम्नां पुनर्हरिः / विशेषान्मुख्यतो वृत्तिं स्वस्मिन्नेवात्र वक्तयजः // MAनुव्_१,३.१ //

विष्णावेवात्मशब्दस्य रूढत्वान्न शिवादिकान् / श्रुतिर्वक्त्यखिलेशत्वाद् भूमा विष्णुः सुखाधिकः // MAनुव्_१,३.२ //

अतो विरुद्धवद् भातमपि व्याख्याय तत्त्वतः / योजनीयं हरौ वाक्यं विरुद्धैर्लक्षणैर्युतम् // MAनुव्_१,३.३ //

ब्रह्मैव तानि लिङ्गानि तदन्यत्र त्वसन्त्यपि / अविरोधेन गोविन्दे सन्त्यस्थूलादिकानि च // MAनुव्_१,३.४ //

अन्यवस्तुस्वभावानां स्थौल्यादीनामपाकृतिम् / नारायणे श्रुतिर्वक्ति नतु तस्यास्वभावताम् // MAनुव्_१,३.५ //

सर्वधर्मा सर्वनामा सर्वकर्मा गुणाः श्रुताः / दोषाः श्रुताश्च नेत्याद्या प्रमाणं श्रुतिरत्र च // MAनुव्_१,३.६ //

लिङ्गं साधारणं शब्दौ स्थानं लिङ्गमनुग्रहः / पुनः शब्दा लिङ्गशब्दौ विचार्या द्विस्थिता इह // MAनुव्_१,३.७ //

बाहुल्यं लिङ्गशब्दानामनुक्तिश्च विरुद्धता / अदृष्टिरन्वयाभावो विपरीतश्रुतिभ्रमः // MAनुव्_१,३.८ //

लिङ्गावकाशराहित्यभ्रमस्तादृग् द्वयं तथा / बहुतादृक्तवमुक्तस्य विरोधो ऽर्थात् तथा गतिः / समस्तमेतदित्यत्र पूर्वपक्षेषु युक्तयः // MAनुव्_१,३.९ //

ता एव बलवन्तस्तु गत्यन्तरविवर्जिताः / सिद्धान्तयुक्तयो ज्ञेया दृश्यन्ते ताश्च सर्वशः // MAनुव्_१,३.१० //

मुक्तोपसृप्यता प्राणादाधिक्यं सर्वतस्तथा / वैलक्षण्यं स्वभावस्य प्रेक्षापूर्वक्रिया तथा // MAनुव्_१,३.११ //

अरस्य ण्यस्य चेशत्वं सूर्याद्यनुकृतिस्तथा / वामनाख्या सर्वकम्पस्तच्छब्दानन्यसिद्धता // MAनुव्_१,३.१२ //

अनामरूपता भेदस्योपजीव्यप्रमाणता / सर्वैश्वर्यादिकाद्यास्ता वेदेशेन प्रदर्शिताः // MAनुव्_१,३.१३ //

अधिकारश्च तद्धानिः प्रसङ्गादेव चिन्तितौ / तत्फलाय विधिः सिद्धे चोपासाया निराकृतः // MAनुव्_१,३.१४ //

यतो जैमिनिनान्यार्थमसिद्धे ऽर्थे विधिस्तथा / विद्याधिराजस्य मतमविरोधस्तयोस्ततः // MAनुव्_१,३.१५ //

मोक्षे फलविशेषो ऽस्ति न च सर्वं प्रकाशते / सर्वदा तेन देवानामपि युक्ता ह्युपासना // MAनुव्_१,३.१६ //

नित्यं वृद्धिक्षयापेतं विष्णोः पूर्णं तु वेदनम् / स्पष्टातिस्पष्टविशदं ब्रह्मणो ऽशेषवस्तुगम् // MAनुव्_१,३.१७ //

अन्येषां क्रमशो ज्ञानं मितवस्तुगतं सदा / इत्यादयो विशेषास्तु सदा विद्यापतेर्हृदि // MAनुव्_१,३.१८ //

जैमिन्याद्यास्तु सामान्यवेत्तृत्वात् तत् तथावदन् / विद्येशमतमेतस्मान्नैव सद्भिर्विरुद्धयते // MAनुव्_१,३.१९ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ||

दुःखिबद्धावराद्यास्तु तदधीनत्वहेतुतः / शब्दा ब्रह्मणि वर्तन्ते राज्ञि यद्वत् पराजयः // MAनुव्_१,४.१ //

स्वातन्त्र्यं तद्गतत्वं च शब्दवृत्तेर्हि कारणम् / स्वातन्त्र्यं तत्र मुख्यं स्यात् कुतो राज्ञि जयो ऽन्यथा // MAनुव्_१,४.२ //

न हि भृत्यस्य विजयिशब्दस्तावत् प्रयुज्यते / यावद् राज्ञ्यन्यगत्वे ऽपि स्वातन्त्र्याभासमात्रतः // MAनुव्_१,४.३ //

भृत्यबन्धादिकं राज्ञि राज्ञो बन्धादियोग्यतः / कारणं संशयस्य स्यादिति नैव प्रयुज्यते // MAनुव्_१,४.४ //

अमङ्गलत्वाच्छब्दानां राज्ञा योगादमङ्गले / अप्रियत्वात्तु शब्दस्य स्यात् प्रयोगनिवर्तनम् // MAनुव्_१,४.५ //

गुणास्तु तादृशा यत्र प्रयुज्यन्ते ऽखिला अपि / पूज्येष्वेव विशेषेण स्वातन्त्र्यं मुख्यकारणम् // MAनुव्_१,४.६ //

ततो दोषातिदूरत्वात् संशयस्याप्यसम्भवात् / दोषाणां विष्णुगत्वस्य प्राज्ञबुद्धिव्यपेक्षया // MAनुव्_१,४.७ //

स्वातन्त्र्यार्थमभिप्रेत्य दोषशब्दाश्च विष्णवि / वासुदेवश्रुतिश्चाह नैव विष्णावमङ्गलम् // MAनुव्_१,४.८ //

मङ्गलामङ्गले ऽन्यत्र ततो नामङ्गलं वदेत् / स्वातन्त्र्यापेक्षया विष्णौ दोषो नामङ्गलोक्तितः // MAनुव्_१,४.९ //

बहुभुक्तवं यथा दोषो नृषु नैव हरौ क्वचित् / एवं दुःख्यादिशब्दाश्च स्वातन्त्र्यापेक्षयोदिताः // MAनुव्_१,४.१० //

नैव दोषा हरौ तद्गबुद्धयोक्ता दोषकारिणः / तस्मात् ते दोषशब्दाश्च तत्रैव गुणवाचकाः // MAनुव्_१,४.११ //

जातमोतं हरौ यस्माज्ज्योतिः षः प्राणरूपतः / आयज्ञेतश्चायजेतो वसन्तिश्च वसन्ततः // MAनुव्_१,४.१२ //

विगतच्छादनत्वात् तु गच्छ भूतक्षयङ्करः / भुङ्क्षेत्युक्तो हरिर् हुं च हुतमस्मिन् जगद् यतः // MAनुव्_१,४.१३ //

स्फुटत्वात् फडिति प्रोक्तः कवरक्षण इत्यतः / कवचं वतर्ते यस्मात् षड्गुणत्वेन सर्वदा / वषट् तद्गत्वतस्तेषां वौषडित्येव कथ्यते // MAनुव्_१,४.१४ //

स्वीयं स्वीकुरुते यस्मात् स्वाहेत्युक्तो जनार्दनः / नमन्त्यस्मिन् गुणा यस्यान्नम इत्येव कथ्यते // MAनुव्_१,४.१५ //

इत्यशेषक्रियानामशब्दैरेको जनार्दनः / उच्यते मुख्यतो यस्मात् पदवर्णस्वरादिभिः // MAनुव्_१,४.१६ //

तस्मादनन्तगुणता श्रुतितात्पर्यतो ऽस्य हि / विज्ञानार्थत्वतः सर्वशब्दानां नास्ति दूषणम् // MAनुव्_१,४.१७ //

अङ्गीकृते ऽपि नैवास्ति दोषो वाक्यसमन्वये / तदर्थत्वेन कर्मादेः सम्भवादल्पबुद्धये // MAनुव्_१,४.१८ //

कश्छन्दसां योगमिति श्रुतेर्योगार्थतत्त्ववित् / ब्रह्मैको नैव चान्यो ऽस्ति क इत्यस्यरोभयार्थतः // MAनुव्_१,४.१९ //

तस्यापि पूर्वसिद्धस्य ज्ञानमेवेति निश्चयात् / नित्ययोगो ऽपि शब्दानामर्थैर्नैव निषिद्धयते / स्त्रीशब्दाश्च निषेधार्थाः सर्वे ऽपि ब्रह्मवाचकाः // MAनुव्_१,४.२० //

विरोधिसर्वबाहुल्यकारणस्त्रीनिषेधिनाम् / पृथक् समन्वयार्थानि स्थानान्येतानि सर्वशः // MAनुव्_१,४.२१ //

सर्वमानैर्विरोधश्च व्युत्पत्तेरप्यशक्यता / परस्परविरोधश्च विरोधः कार्यतद्वतोः / स्त्रीलिङ्गत्वं निषेधश्च पूर्वपक्षेषु हेतवः // MAनुव्_१,४.२२ //

दोषात्यस्पृष्टिनियमः शब्दार्थानेकता तथा / बहुरूपत्वमीशस्य व्यक्तयव्यक्तिविशेषिता // MAनुव्_१,४.२३ //

उत्पादनं स्वदेहाच्च दुर्जनाव्यक्तता तथा / इतयाद्या युक्तयः साक्षात् सिद्धान्तस्थापका इह // MAनुव्_१,४.२४ //

अन्वयः सर्वशब्दानामशक्यो ज्ञातुमञ्जसा / इति यल्लोकवैमुख्यं जैमिन्यादिमतं वदन् // MAनुव्_१,४.२५ //

विद्याधिनाथो भगवानपाचक्रे स्वयं प्रभुः / स्वशिष्याणां प्रसिद्धयर्थं मतमात्मीयमंशतः // MAनुव्_१,४.२६ //

विज्ञातं तैर्जगादात्र तारतम्यं नृणां वदन् / तेषु तेषु पदार्थेषु रूढिरङ्गीकृता यतः // MAनुव्_१,४.२७ //

प्रयोजनबहुत्वेन तस्य तस्याविरोधतः / उपदेशादिसामर्थ्याद् विष्णौ शक्तिश्च गृह्यते // MAनुव्_१,४.२८ //

तथाप्येतद्विरोधे तु तद्वाचित्वमपोद्यते / अविरोधे तु बह्वर्था एतन्मूलतया मताः // MAनुव्_१,४.२९ //

इतो हि रूढतान्येषामुपजीव्यत्वमत्र हि / तत्सिद्धिस्तदपेक्षा च सापेक्षा च हरीच्छया // MAनुव्_१,४.३० //

तस्मात् परममुख्यत्वं विष्णावन्यत्र मुख्यता / उपलक्षणा च गौणी च तिस्रः शब्दस्य वृत्तयः // MAनुव्_१,४.३१ //

प्रवृत्तिहेतोर्बाहुल्यं ज्ञेयं परममुख्यता / तत्र प्रयोगबाहुल्यं यदि तत्परता किमु // MAनुव्_१,४.३२ //

उभयं दृश्यते विष्णौ शब्दानामपि सर्वशः / प्रयोगमात्रबाहुल्यं रूढिरित्यभिधीयते // MAनुव्_१,४.३३ //

प्रयोगयुक्तसादृश्यं सम्बन्धो वाप्यमुख्यतः / वृत्तिहेतुरिति ज्ञेयः पूर्वायोगे परग्रहः // MAनुव्_१,४.३४ //

एतमेव तथा सन्तं शतर्चीत्यादिनामभिः / आचक्षत इति ह्यत्र सन्तमित्यवधारणा // MAनुव्_१,४.३५ //

योगस्य रूढेः प्राबल्यं विद्वद्रूढिं च तत्रगाम् / बहुशो दर्शयत्यञ्जस्तात्पर्यात् सनिरुक्तिकम् // MAनुव्_१,४.३६ //

अ इति ब्रह्म कथितं तद्वयाख्यानान्मता तथा / शब्दानामपि सर्वेषां नामवित्कृतकृत्यता // MAनुव्_१,४.३७ //

विष्णुनामार्थरूपत्वं संहितादेरथाब्रवीत् / णकारं च षकारं च बलचेष्टात्मकं वदन् // MAनुव्_१,४.३८ //

तज्ज्ञानपूर्वकत्वेन संहिताध्ययनं तथा / उपसर्गत्वतो वेस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा // MAनुव्_१,४.३९ //

णकारश्च षकारश्च नामरूपतया मतौ / तस्मात् समन्वयो विष्णौ स्वरवर्णपदात्मनः // MAनुव्_१,४.४० //

अपि वेदस्य किमुत वाक्यरूपेण सङ्गतिः / घोषाः सर्वे ऽपि वेदाश्च सर्वे वेदाश्च यत् पदम् // MAनुव्_१,४.४१ //

इन्द्रं मित्रं यमिन्द्रं च प्रथमः सङ्कृतिस्तथा / नामधाः सर्वदेवानामेक इत्यादिका श्रुतिः // MAनुव्_१,४.४२ //

प्रमाणमुक्तविषये तदेवोक्तमुपक्रमात् / इति स्वयं भगवता ब्रुवताशेषमन्वयम् // MAनुव्_१,४.४३ //

न शब्दवाच्यतैवात्र प्रधनस्य निषिद्धयते / सर्ववेदेतिहासेषु पुराणेषु च सङ्ग्रहात् // MAनुव्_१,४.४४ //

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवाः / निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् // MAनुव्_१,४.४५ //

इत्यादिवाक्यरूपेण यत्रार्थो नान्य इष्यते / तेजो ऽबन्नात्मकं वापि यद्युपादानमिष्यते // MAनुव्_१,४.४६ //

अनाद्येवापराधः कः प्रधानमिति चोदिते / अजामेकामिति प्राह श्रुतिरेतां यदा तदा / को दोषः सर्वथैवास्ति परिणामि जडं यदि // MAनुव्_१,४.४७ //

अस्माकं परममुख्यार्थो भगवानेक एव तु / मुख्यमात्रतया रूढं सर्वमभ्युपगम्यते // MAनुव्_१,४.४८ //

सर्वेषामपि शब्दानां गौण्याद्यं तदयोगतः / अर्थद्वयमभिप्रेत्य प्रवृत्ते हरिरुक्तवान् // MAनुव्_१,४.४९ //

कार्याणां कारणं पूर्वं वचसां वाच्यमुत्तमम् / योगानां परमां सिद्धिं परमं ते पदं विदुः // MAनुव्_१,४.५० //

इति बुद्धौ समारोहादुभयोर्योगरूढयोः / त्यागे च कारणाभावादुभयार्थत्वमिष्यते // MAनुव्_१,४.५१ //

विपरीतप्रमाभावे पूर्वारोहस्तु कारणम् / सा भवेद् यत्र स व्यर्थः पूर्वारोहो भ्रमो यथा / अतो जगदुपादानं प्रधानं वक्ति सा श्रुतिः // MAनुव्_१,४.५२ //

यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् // MAनुव्_१,४.५३ //

पञ्चभिः पञ्चभिर्ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा / एतच्चतुर्विंशतिकं गणं प्राधानिकं विदुः // MAनुव्_१,४.५४ //

इति भागवते प्राह विद्याधीशः स्वयं प्रभुः / न च प्रकृतिशब्देन ब्रह्मोपादानमुच्यते // MAनुव्_१,४.५५ //

अविकारः सदा शुद्धो नित्य आत्मा सदा हरिः / सदैकरूपविज्ञानबल आनन्दरूपकः // MAनुव्_१,४.५६ //

निर्विकारो ऽक्षरः शुद्धो निरातङ्को ऽजरो ऽमरः / अविश्वो विश्वकर्ताजो यः परः सो ऽभिधीयते // MAनुव्_१,४.५७ //

निर्विकारमनौपम्यं सदैकरसमक्षयम् / ब्रह्मेति परमात्मेति यं विदुर्वैदिका जनाः // MAनुव्_१,४.५८ //

इति श्रुतिपुराणोक्तया न विकारी जनार्दनः / पराधीनविशेषाप्तिरनिवर्त्यान्यथाभवः // MAनुव्_१,४.५९ //

क्षीरादिवद् विकारः स्यान्नैव स स्याद्धरेः क्वचित् / अपादानत्वमेवास्य यद्युपादानतेष्यते // MAनुव्_१,४.६० //

अङ्गीकृतं तत् पितृवन्नतु विश्वात्मना भवः / न चोर्णनाभिजनितृमातृणां च विकारिता // MAनुव्_१,४.६१ //

चेतनत्वात् तदन्नं हि कार्यरूपतया भवेत् / अपादानतया विश्वकर्तृत्वं बुद्धिपूर्वकम् // MAनुव्_१,४.६२ //

उक्तं भाल्लविशाखायां ब्रह्मतर्के च सादरम् / इच्छामात्रात् प्रभोः सृष्टिरविकारस्य सर्वदा // MAनुव्_१,४.६३ //

स्वभावो ऽयमनन्तस्य रजो येनाभवज्जगत् / स्वदेहादिच्छया विश्वं भुक्तपूर्वं जनार्दनः // MAनुव्_१,४.६४ //

ससर्ज मातापितृवदूर्णनाभिवदेव वा / प्रधानं परिणाम्येशो निर्विकारः स्वयं सदा // MAनुव्_१,४.६५ //

न चेतनविकारः स्याद् यत्र क्वापि ह्यचेतनम् / नाचेतनविकारो ऽपि चेतनः स्यात् कदाचन // MAनुव्_१,४.६६ //

नचान्यस्यान्यरूपत्वं विकृतत्वे ऽपि दृश्यते / न क्षीरादन्यता दध्नः केनचिद् दृश्यते क्वचित् // MAनुव्_१,४.६७ //

सर्वज्ञाद् ब्रह्मणो ऽन्यत्वं जगतो ह्यनुभूयते / अभेदः सत्त्वमात्रेण स्याद् खर्वस्वणयोरपि // MAनुव्_१,४.६८ //

भागेन परिणामश्चेद् भागयोर्भेद एव हि / यो भागो न विकारी स्यात् स एवास्माकमीश्वरः // MAनुव्_१,४.६९ //

भिन्नानां समुदायस्य नाम ब्रह्मेति चेद् भवेत् / ब्रह्मोपादानता न स्यात् तदा विश्वस्य हि क्वचित् // MAनुव्_१,४.७० //

शृङ्गाच्छरो ऽविलोमभ्यो दूर्वा गोमयतस्तथा / वृश्चिकश्चेत्येवमाद्येष्वपादानत्वमिष्यते // MAनुव्_१,४.७१ //

उपादानैकदेशत्वं यद्यप्यत्र प्रदृश्यते / अप्यपादानतैवात्र दृष्टान्तो ब्रह्मणो भवेत् // MAनुव्_१,४.७२ //

न ह्य् उपादानतैवात्र बाह्यावयवगौरवात् / न चाचेतनतस् तत्र चेतनस्य समुद्भवः // MAनुव्_१,४.७३ //

उपादानतया किन्तर्ह्यपादानं ह्यचेतनम् / कार्यदेहगतस्यास्य चेतनस्य प्रदृश्यते // MAनुव्_१,४.७४ //

सच्च त्यच्चाभवदिति नास्य विश्वत्वमुच्यते / तत् सृष्ट्वेति गिरैवास्य पूर्वं विश्वस्य सिद्धितः // MAनुव्_१,४.७५ //

सत्त्वात् ततेर्वैदिकत्वात् सम्यग् वक्तुमशक्यतः / आश्रयत्वात् स्वाश्रयत्वाज्ज्ञानत्वाद् दुर्विदत्वतः // MAनुव्_१,४.७६ //

सत्ततेर्यातनाच्चैव ह्यप्राप्तत्वाच्च दुर्जनैः / नित्यासाधुगुणव्याप्तियन्तृरूपत्वतः सदा / जगद्गतेन रूपेण ब्रह्मैव हि तथोच्यते // MAनुव्_१,४.७७ //

व्यक्तिरुक्तगुणानां हि पुरुषापेक्षया नृणाम् / भवेदभवदित्याद्यः प्रयोगश्चात्र युज्यते // MAनुव्_१,४.७८ //

तस्मादशेषकर्तैको निर्विकारो रमापतिः / शब्दैः प्रकृतिरित्याद्यैः स्त्रीलिङ्गैरभिधीयते // MAनुव्_१,४.७९ //

बहु स्यामिति तस्यैव ह्युक्तमार्गेण युज्यते / तत्तद्गतेन रूपेण तदर्थं ह्यसृजज्जगत् // MAनुव्_१,४.८० //

यच्चाविकृतमेवैतद् ब्रह्म विश्वात्मना मृषा / दृश्यते मन्ददृष्टयैव स सर्ग इति कथ्यते // MAनुव्_१,४.८१ //

सा मन्ददृष्टिस्तस्यैव ब्रह्मणः किं ततो ऽन्यगा / ब्रह्मणश्चेत् क्व सार्वज्ञ्यमन्यगा चेत् स्वतो ऽन्यता // MAनुव्_१,४.८२ //

नादेहयोगिनो दृष्टिरिति तत् कारणं स्वतः / देहिनः कारणयुता देहाश्च यदि न भ्रमात् // MAनुव्_१,४.८३ //

किं भ्रान्तिकल्पितं तत्र भेदो ऽपि भ्रमजो यदि / भ्रान्तेरज्ञानमूलत्वात् तस्य भेदव्यपेक्षया // MAनुव्_१,४.८४ //

नाज्ञानकल्पकं किञ्चिदन्योन्याश्रयता यतः / भ्रमत्वे त्वियमुक्तिश्च तदन्तःपतनान्नहि // MAनुव्_१,४.८५ //

व्यावहारिकता चास्य स्यादबाध्यत्व एव हि / बाध्यं नार्थक्रियाकारि न च स्वप्नो ऽपि नो मृषा // MAनुव्_१,४.८६ //

वासनाजनितत्वेन तस्याप्यङ्गीकृतत्वतः / स हि कर्तेति वाक्याच्च जाग्रत्त्वमिति हि भ्रमः // MAनुव्_१,४.८७ //

सर्पभ्रमादावपि हि ज्ञानमस्त्येव तादृशम् / तदेवार्थक्रियाकारि तत् सदेवार्थकारकम् // MAनुव्_१,४.८८ //

ब्रह्म त्वर्थक्रियाकारि परतः स्वत एव वा / अङ्गीकृतं हि तेनैव परतस्त्वे न च प्रमा // MAनुव्_१,४.८९ //

अमुख्यसत्यमानस्य साधकत्वे सदाऽवयोः / न हि सम्प्रतिपत्तिः स्यादतस्तिष्ठतु सा प्रमा // MAनुव्_१,४.९० //

न हि विप्रतिपन्नेन शक्यं साधयितुं क्वचित् / साधकत्वं तु सत्यस्य साक्षिणो ह्यावयोर्द्वयोः / सम्यक् सम्प्रतिपन्नं तन्न विवतर्ममतं भवेत् // MAनुव्_१,४.९१ //

यदि नाङ्गीकृतं किञ्चिदनङ्गीकृततापि हि / नाङ्गीकृतेति मूकः स्यादिति नास्मद्विवादिता // MAनुव्_१,४.९२ //

विश्वं सत्यं यच्चिकेत प्रघान्वस्य यथार्थतः / इत्यादिश्रुतयः सर्वा विश्वसत्यत्ववाचकाः // MAनुव्_१,४.९३ //

सत्यत्वं गगनादेश्च साक्षिप्रत्यक्षसाधितम् / साक्षिसिद्धस्य न क्वापि बाध्यत्वं तददोषतः // MAनुव्_१,४.९४ //

सवर्कालेष्वबाध्यत्वं साक्षिणैव प्रतीयते / कालो हि साक्षिप्रत्यक्षः सुषुप्तौ च प्रतीतितः // MAनुव्_१,४.९५ //

अतीतानागतौ कालावपि नासाक्षिगोचरौ / पक्षीकर्तुमशक्यत्वान्नानुमा तत्र वर्तते // MAनुव्_१,४.९६ //

तदेतदिति सर्वं च दृश्यं वा स्मृतिगोचरम् / साक्षिसिद्धेन कालेन खचितं ह्येव वर्तते // MAनुव्_१,४.९७ //

तस्मान्न तं विना किञ्चित् स्मर्तुं द्रष्टुमथापि वा / शक्यं तन्नित्यसिद्धेर्हि नानुमावसरो भवेत् // MAनुव्_१,४.९८ //

अतो ऽदोषप्रतीतस्य सत्यत्वं साक्षिणा मतम् / परीक्षादेश्च सत्यत्वं तेन ह्येव मतं भवेत् // MAनुव्_१,४.९९ //

अन्यथा श्रुतियुक्तयादिप्रमाणैश्च सहैव तु / अकस्माद् विनिवृत्तिश्च किं विश्वस्य न शङ्कयते // MAनुव्_१,४.१०० //

इतः पूर्वं तथाभावाद् यदि नो संसृतेर्गतिः / वाक्यानुमादितश्चेत् स्यात् तत्प्रामाण्यं च साक्षितः // MAनुव्_१,४.१०१ //

तत्प्रामाण्यं यथा साक्षी स्थापयत्येवमेव हि / सर्वकालेष्वपि स्थैर्याद् व्यभिचारमपोह्य च // MAनुव्_१,४.१०२ //

एवमक्षजमानत्वसिद्धां विश्वस्य सत्यताम् / किमिति स्थापयेन्नायं निर्दोषज्ञानशक्तितः // MAनुव्_१,४.१०३ //

एकज्ञानकृतं विश्वमिति यच्चोष्यते मृषा / बहुज्ञानकृतं विश्वमिति तस्योत्तरं भवेत् // MAनुव्_१,४.१०४ //

परस्य सत्यतां जानन्नपि यः स्वात्मतस्करः / परो नास्तीति वदति किमित्युन्मत्तवद् वदेत् // MAनुव्_१,४.१०५ //

पराभावे हि वाग् व्यर्था यदि नैवोच्यते तदा / कशावेत्रादिकं तस्य तस्करस्योत्तरं वदेत् // MAनुव्_१,४.१०६ //

प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः / मायामात्रमिदं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः // MAनुव्_१,४.१०७ //

विकल्पो विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् / उपदेशादयं वादो ऽज्ञाते द्वैतं न विद्यते // MAनुव्_१,४.१०८ //

इत्यत्र यदिशब्दौ च निवर्तेतेति च द्वयम् / विश्वस्य सत्यतामाहुर्विद्येतोत्पत्तिमेव च // MAनुव्_१,४.१०९ //

विदोत्पत्ताविति ह्यस्माद् धातोरुत्पत्तिरेव हि / निवृत्तिव्याप्तियुक् प्रायः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः // MAनुव्_१,४.११० //

जीवेश्वरभिदा चैव जडेश्वरभिदा तथा / जीवभेदो मिथश्चैव जडजीवभिदा तथा / मिथश्च जडभेदो यः प्रपञ्चो भेदपञ्चकः // MAनुव्_१,४.१११ //

सो ऽयं सत्यो ह्यनादिश्च सादिश्चेन्नाशमाप्नुयात् / द्वैतं न विद्यत इति तस्मादज्ञानिनां मतम् // MAनुव्_१,४.११२ //

इति श्रुतेर्मितं त्रातं मायाख्यहरिविद्यया / उत्तमो ऽर्थो हरिस्त्वेकस्तदन्यन्मध्यमाध्यमम् // MAनुव्_१,४.११३ //

वाचारब्धं तु साङ्केत्यं नाम स्याद् विकृतं बहु / नित्यं तु नामधेयं यन्मृत्तिकेत्यादि वैदिकम् // MAनुव्_१,४.११४ //

प्राधान्यात् तत्परिज्ञानात् प्राकृताज्ञो ऽपि पूरुषः / विद्वानित्युच्यते सद्भिरेवं नित्यपरात्मवित् // MAनुव्_१,४.११५ //

सदातनं सत्यमिति नित्यमेवोच्यते बुधैः / प्रयोगश्चोत्तरत्रास्ति जरा यद्येनमाप्नुयात् // MAनुव्_१,४.११६ //

देहः प्रध्वंसते वायं किं ततो ऽस्यातिशिष्यते / हन्यते न वधेनायं जरया च न जीर्यति // MAनुव्_१,४.११७ //

एतत् सत्यं ब्रह्मपुरमिति नित्यत्व एव हि / वाचारम्भणमित्युक्ते मिथ्येत्यश्रुतकल्पनम् // MAनुव्_१,४.११८ //

पुनरुक्तिर्नामधेयमितीत्यस्य निरर्थता / एकः पिण्डो मणिश्चेति पदवैयथ्यर्मेव च // MAनुव्_१,४.११९ //

विकारत्वविवक्षायां नचैकनखकृन्तनम् / सर्वकार्ष्णायसं च स्यादतः सादृश्य एव च // MAनुव्_१,४.१२० //

विवक्षात्र तु नित्यत्वे प्राधान्ये चोक्तवर्त्मना / प्राधान्यप्रतिपत्त्यर्थं सृष्टयादेश्चैव विस्तरः // MAनुव्_१,४.१२१ //

तस्मात् केनापि मार्गेण न विवर्तमतं भवेत् / तदसङ्खयातदोषेतं हेयमेव शुभार्थिभिः // MAनुव्_१,४.१२२ //

असङ्खयत्वेन दोषाणां ग्रन्थाधिक्यभयादपि / उपरम्यते ततो विष्णुरिच्छापूर्वकमश्रमः / करोति पितृवद् विश्वं पूर्णशेषगुणात्मकः // MAनुव्_१,४.१२३ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने प्रथमो ऽध्यायः ||

उक्तः समन्वयः साक्षादविरोधो ऽत्र साध्यते / चतुर्विधस्य तस्यादौ यौक्तस्तत्रापि च स्मृतेः // MAनुव्_२,१.१ //

तस्याश्चतुःस्वरूपत्वात् प्रत्येकं चतुरात्मकाः / पादाः सर्वे तदंशाश्च मूर्तीनां वर्णमाऽगमात् // MAनुव्_२,१.२ //

आप्तता समतादृष्टिश्रुतिसाम्यबलाद्भवाः / सर्वानुसारो लघुता विशेषादर्शनाफले // MAनुव्_२,१.३ //

इष्टसिद्धिश्च नियमः पूर्वपक्षेषु युक्तयः / एता एव त्वतिबला सिद्धान्तस्य नियामकाः // MAनुव्_२,१.४ //

आप्तैः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा प्रोक्तमर्थं कथं श्रतिः / पिपीलिकालिपिनिभा वारयेत सर्वगा हि ते // MAनुव्_२,१.५ //

इति चेद् यद्यशेषज्ञा रुद्राद्या हरिपूर्वकाः / किं नाशेषविदो मानं ह्य् उभयत्र समं भवेत् // MAनुव्_२,१.६ //

नचाप्तिनिश्चयस्तत्र शक्यते व्यभिचारतः / नचास्या व्यभिचारे ऽपि हीयते मानता क्वचित् // MAनुव्_२,१.७ //

वेदोक्तस्याधिकारस्य दुर्निरूपत्वतः सदा / नियमो व्यभिचारो वा नैव ज्ञातुं हि शक्यते // MAनुव्_२,१.८ //

अधिकारो हि सुलभः कथितो ऽन्यागमेष्वलम् / वेदोक्तो ह्य् अधिकारस्तु दुर्लभः सर्वमानुषैः // MAनुव्_२,१.९ //

अन्यागमेषु विप्रत्वमपि चण्डालजन्मनाम् / मण्डलान्तःप्रवेशेन क्रमशः प्रतिपाद्यते // MAनुव्_२,१.१० //

अधिकारं दुरापाद्यमुक्तवातिसुलभं पुनः / अशक्यं साधनं चोक्तवा सुशकं तत्फलाप्तये / उच्यते ऽतस्तदुक्तं हि व्यभिचारि फले ऽपि तु // MAनुव्_२,१.११ //

कथं प्रमाणतां गच्छेन्नित्यत्वात् पुरुषोद्भवैः / उज्खितं सर्वदोषैश्च कथं नो मानतां व्रजेत् // MAनुव्_२,१.१२ //

विरूप नित्यया वाचा नित्ययानित्यया सदा / इत्यादिश्रुतिभिर्वेदो नित्य इत्यवगम्यते // MAनुव्_२,१.१३ //

पिपीलिकालिपिश्चापि प्रमाणमविरोधतः / यथा द्रौणेरुलूकेन कृतमप्यास बोधकम् // MAनुव्_२,१.१४ //

अविरुद्धं विरुद्धं तु विरोधादेव बाधितम् / विरोधादर्शनात् तस्माद् वेदप्रामाण्यमिष्यते // MAनुव्_२,१.१५ //

तन्मूलत्वात् स्मृतीनां च विरोधो यत्र न क्वचित् / विरोधो ऽपि स एवोक्तः प्रत्यक्षेणागमेन वा // MAनुव्_२,१.१६ //

आगमेनागमस्यैव विरोधे युक्तिरिष्यते / उपजीव्यविरोधे तु वेदस्यान्यार्थकल्पना // MAनुव्_२,१.१७ //

प्रत्यक्षमुपजीव्यं स्यात् प्रायो युक्तिरपि क्वचित् / आगमैकप्रमाणेषु तस्यैव ह्युपजीव्यता // MAनुव्_२,१.१८ //

युक्तो ऽयुक्तश्च यद्यर्थ आगमस्य प्रतीयते / स्यात् तत्र युक्त एवार्थो युक्तिश्च त्रिविधा मता // MAनुव्_२,१.१९ //

व्याप्तिः प्रत्यक्षता यस्या युक्तिगाऽगमगा तथा / प्रत्यक्षागममूला तु युक्तिस्तत्र बलीयसी // MAनुव्_२,१.२० //

याथार्थ्यमेव मानत्वं तन्मुख्यं ज्ञानशब्दयोः / अर्थत्वमर्यतैव स्यान्न क्रियार्थेषु सा मता // MAनुव्_२,१.२१ //

ज्ञानार्थे ज्ञेयता मुख्या शब्दार्थे तदनन्तरम् / यथार्थज्ञानजनका यथार्था युक्तयः स्मृताः // MAनुव्_२,१.२२ //

अनुप्रमाणमेतानि ह्यक्षयुक्तिवचांस्यतः / प्रामाण्यं नानुवादस्य स्मृतेरपि विहीयते // MAनुव्_२,१.२३ //

याथार्थ्यमेव प्रामाण्यशब्दार्थो यद् विवक्षितः / अङ्गीकृतं चेत् प्रामाण्यं स्मृत्यादेः का विरोधता // MAनुव्_२,१.२४ //

नचाफलत्वं वक्तव्यं सर्वस्मृत्यनुवादयोः / फलवत्त्वं नचास्माभिः प्रामाण्यं हि विवक्षितम् // MAनुव्_२,१.२५ //

तृणादिदर्शने किं च फलवत्त्वं निगद्यते / सुखदुःखादिकं किञ्चित् स्मृतावपि हि दृश्यते // MAनुव्_२,१.२६ //

न परिच्छेदकार्येव प्रमाणमिति च प्रमा / निर्दोषाक्षोद्भवं ह्यत्र प्रत्यक्षमिति गीयते // MAनुव्_२,१.२७ //

प्राकृतं शुद्धचैतन्यमक्षं तु द्विविधं मतम् / शुद्धमीशरमामुक्तेष्वन्यत्र प्राकृतैर्युतम् // MAनुव्_२,१.२८ //

निर्दोषमेव चैतन्यमन्यत्रोभयमिष्यते / सुखदुःखादिविषयं शुद्धं संसारगेष्वपि // MAनुव्_२,१.२९ //

निर्दोषत्वातिनियमात् तद् बलिष्ठतमं मतम् / पञ्चेन्द्रियमनोभेदात् प्राकृतं षड्विधं स्मृतम् // MAनुव्_२,१.३० //

अनुमा युक्तिरेवोक्ता व्याप्तिरेव तु सा स्मृता / प्रतिज्ञातार्थसिद्धयर्थं व्याप्तिरेव यदोदिता // MAनुव्_२,१.३१ //

अवशिष्टं किमत्रास्ति लिङ्गं तत्र विजानतः / यदि लिङ्गमसिद्धं स्यात् कुत एवास्य मानता // MAनुव्_२,१.३२ //

यदि स्मारकमात्रं स्यात् स्मर्तुर्नात्र प्रयोजनम् / न पञ्चावयोक्तौ च विवादावसितिर्भवेत् // MAनुव्_२,१.३३ //

दृष्टान्तादिषु चैवं स्यात् साधनं पुनरेव हि / लिङ्गोक्तावपि चैवं स्यादनुमावसितिर्ध्रुवा // MAनुव्_२,१.३४ //

विरोधो ऽसङ्गतिश्चैव साक्षाद् युक्तेस्तु दूषणम् / प्रतिज्ञायामसम्बन्धो युक्तेरुक्ता ह्यसङ्गतिः // MAनुव्_२,१.३५ //

विरोधो ऽपि त्रिधैव स्यात् प्रतिज्ञार्थविरुद्धता / लिङ्गराहित्यमव्याप्तिर्न्यूनाधिक्ये तु वाचिके // MAनुव्_२,१.३६ //

साध्यव्यापकवैलोम्यमव्याप्तिः साधनस्य च / दुर्बलेन विरोधे ऽपि न प्रमाणमसाधकम् // MAनुव्_२,१.३७ //

स्ववाक्येन विरोधे ऽपि नैव साधकतां व्रजेत् / संवादानुक्तिसंयुक्ता एत एव च निग्रहाः // MAनुव्_२,१.३८ //

वादो जल्पो वितण्डेति कथास्तिस्रो विजानताम् / स्वार्थं परार्थमपि वा तत्त्वनिर्णयसाधनी // MAनुव्_२,१.३९ //

केवलं तु कथा वादो जल्पो ऽर्थादिव्यपेक्षया / सतामेव कथा ज्ञेया वितण्डा त्वसतां सताम् // MAनुव्_२,१.४० //

अप्रकाश्य स्वसिद्धान्तमसतां पक्षदूषणम् / उक्ते तैः प्रथमं माने वक्तव्यं तस्य दूषणम् // MAनुव्_२,१.४१ //

विद्यापरीक्षापूर्वैव वितण्डा जल्प एव च / उच्चनीचत्वनिर्णीतिर्यतो जयपराजयौ // MAनुव्_२,१.४२ //

विनैव तत्त्वनिर्णीतिं न हि जल्पादिना क्वचित् / उच्चनीचत्वविज्ञानमिति विद्यापरीक्षणम् // MAनुव्_२,१.४३ //

वादेन चोच्चनीचत्वविज्ञानं भवति स्फुटम् / इति वादस्य पूर्वत्वं तत्सिद्धौ व्यर्थतान्ययोः // MAनुव्_२,१.४४ //

बहुविद्यत्वसिद्धौ तु नैव वादो ऽपि कारणम् / सभासभापप्राश्नीकपूर्वस्तु स्पर्धिनामपि // MAनुव्_२,१.४५ //

वाद एवोभयार्थः स्यान्निर्णीतिजयकारकः / तत्त्वाप्रकाश एवैको वितण्डाजल्पयोः फलम् // MAनुव्_२,१.४६ //

विना वादेन विद्याया यदि शक्यं परीक्षणम् / स्याज्जल्पादिरपि क्वापि वाद एवान्यथा भवेत् // MAनुव्_२,१.४७ //

जल्प इत्यपि नाम स्याद् वादस्यैतादृशस्य तु / प्रतिज्ञामात्रसाध्यत्वमपि स्याद् याज्ञवल्क्यवत् // MAनुव्_२,१.४८ //

सभा सभापतिश्चैव प्राश्निकाश्चैव वैष्णवाः / रागद्वेषविहीनाश्च स्युः सभ्याः सर्ववेदिनः // MAनुव्_२,१.४९ //

प्राश्निकाश्चैतदज्ञाने सभ्याश्चैषां च दूरगाः / प्रमाणं निर्णयाय स्युः पक्षपातविवर्जिताः // MAनुव्_२,१.५० //

उभाभ्यां साधनं चैव दूषणं वादजल्पयोः / सद्भिरागम एवैकः प्रयोज्यो ऽभीष्यसाधकः // MAनुव्_२,१.५१ //

स्वसिद्धान्तानुसारेण ह्यसद्भिरनुमोच्यते / प्रत्यक्षागमवैरूप्यमाश्रित्यान्यार्थतैव तु // MAनुव्_२,१.५२ //

आगमे दशर्नीयात्र दोषो लिङ्गविलोमता / लिङ्गानुकूल्यं स्वार्थस्य श्रुत्यादीनामनुग्रहः // MAनुव्_२,१.५३ //

त्रिपञ्चावयवामेव युग्मावयविनीमपि / नियमाद् यो ऽनुमां ब्रूयाद् तं ब्रूयाद् यदि तादृशी / नानुमेति तदा केन साध्यावयवकल्पना // MAनुव्_२,१.५४ //

***[NOTE: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!]*** नियतावयवासिद्धौ व्याप्तिमात्रेण साधनम् / कर्तव्यमेव तेन स्यात् तस्मात् सैवानुमा मता // MAनुव्_२,१.५७ //

अनुभूतिः प्रमाणं चेत् केन स्मृतिरपोद्यते / पूर्वानुभूते किं मानमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् // MAनुव्_२,१.५८ //

मानसं तद्धि विज्ञानं तच्च साक्षिप्रमाणकम् / अतीतानागतं यद्वद् योगिभिर्दृश्यते ऽञ्जसा / एवं पूर्वानुभूतं च मनसैवावगम्यते // MAनुव्_२,१.५९ //

विज्ञातं मनसा पूर्वं मयैतत् कृतमित्यपि / साक्षादनुभवात् सिद्धं कथमेव ह्यपोद्यते // MAनुव्_२,१.६० //

एवं लक्षणके मानत्रये ब्रह्मादिवस्तुषु / प्रमाणं वेद एवैकस् तत्प्रामाण्यं च साधितम् // MAनुव्_२,१.६१ //

तथापि मृज्जलादीनां बुद्धिवागादिवाचकः / दृष्टव्याप्तिविरुद्धत्वात् तत्र मानं कथं भवेत् // MAनुव्_२,१.६२ //

ततस्तन्नामकः कश्चित् पुमानन्यो भवेदिति / युक्तयागमाविरोधेन प्राप्तमत्राभिधीयते // MAनुव्_२,१.६३ //

बालरूढिं विनैवापि विद्वद्रूढिसमाश्रयात् / तत्तन्नामान एवैते तत्तद्वस्त्वभिमानिनः // MAनुव्_२,१.६४ //

सन्ति तेषां विशेषेण शक्तिरन्येभ्य उच्यते / व्याप्तिश्चोक्तानुसारेण दृश्यन्ते चाधिकारिभिः // MAनुव्_२,१.६५ //

शास्त्रोक्तवस्तुनश्चैव व्युत्पत्तिः शास्त्रलिङ्गतः / व्युत्पत्तिः सा बलवती मूर्खव्युत्पत्तिता हि यत् // MAनुव्_२,१.६६ //

दृढयुक्तिविरोधे तु सर्वत्र न्याय ईदृशः / अल्पवाक्ययुता युक्तिर्बहुलैव विरोधिनी // MAनुव्_२,१.६७ //

यत्र तत्र कथं वस्तुनिर्णयः स्यादितीरिते / विरोधियुक्तिबाहुल्यादिति न्यायो विनिश्चितः // MAनुव्_२,१.६८ //

युक्तेस्तु युक्तिबाहुल्यमागमादागमस्य च / कथं न निर्णयं कुर्यादित्यसत् कारणं न हि // MAनुव्_२,१.६९ //

श्रुत्यर्थो भवति क्वापि श्रुतिप्रायोपपत्तिभिः / अविरोधश्चतुर्थे तु पाते सम्यक् समर्थ्यते // MAनुव्_२,१.७० //

असत् कार्यं यथा दृष्टं वस्तुत्वात् कारणं तथा / इति चेन्न निषेधैकस्वरूपस्य न कर्तृता // MAनुव्_२,१.७१ //

बुद्धिपूर्वप्रवृत्तिर्हि कर्तृत्वमिह निश्चितम् / प्रतिषेधात्मकत्वं तु भावस्याभावधर्मतः / धर्मधर्मैक्यतश्चैव नतु तन्मात्रता भवेत् // MAनुव्_२,१.७२ //

अभावस्य च भावो ऽपि धर्मो ऽथापि हि धर्मिणः / तादृक्तवं मात्रतेहोक्ता बुद्धिराहित्यमेव तत् // MAनुव्_२,१.७३ //

विशेष्यतैव धर्मित्वं प्रथमप्रतिपत्तिषु / निषेधविधिरूपत्वं भावाभावत्वमत्र हि // MAनुव्_२,१.७४ //

सर्वनाशेष्वपि सदा शिष्टत्वाद् यस्य कस्य नुः / नाशो ऽयं विमतो ऽपि स्यान्नाशत्वात् कर्तृशेषवान् // MAनुव्_२,१.७५ //

नचाशेषनृनाशस्तु दृष्टो दृश्यो ऽस्ति वा क्वचित् / धर्माधर्माश्रयत्वेन स्वीकार्यो ऽपि नरो लये // MAनुव्_२,१.७६ //

अनादित्वं विनादृष्टं कथं स्यात् कारणं क्वचित् / पूर्वादृष्टात् परादृष्टं यदि नैवोत्तरं कुतः // MAनुव्_२,१.७७ //

अदृष्टं कारणं नो चेल्लये मानं च किं भवेत् / उत्पत्तिनाशकारी हि बुद्धिमान् दृश्यते क्वचित् // MAनुव्_२,१.७८ //

तद्दृष्टान्तेन सर्वत्र कर्ता किं नानुमीयते / आगमानुगृहीता तु मानमेषानुमापितु // MAनुव्_२,१.७९ //

आगमानुग्रहाभावे न तर्कः स्यात् प्रतिष्ठितः / अक्षजागममूलस्य स्यादेवास्य प्रतिष्ठितिः / अन्यथास्याप्रतिष्ठा च स्ववाचा व्याहतैव हि // MAनुव्_२,१.८० //

न च शिष्यागृहीतत्वं निरीशादीशवादिनः / अतो ऽवशिष्टजीवादिकर्तृतात्र निषिद्धयते // MAनुव्_२,१.८१ //

तन्मनो ऽकुरुतेत्यादेरसतो मनसो जनिः / निवारिता तु पूर्वत्र ह्यकस्मादिति तद्विना // MAनुव्_२,१.८२ //

असतो विश्वजननमाशङ्कयात्र निषिद्धयते / प्रापकं वाक्यमात्रं तु परिहारो विशेषितः // MAनुव्_२,१.८३ //

क्वचिज्जीवाकृतं दृष्ट्वा चेतनादेव चाकृतम् / तद्वदेवानुमान्यत्र वस्तुत्वात् क्रियते श्रुतेः // MAनुव्_२,१.८४ //

नान्यदन्यत्वमापन्नं क्वचिद् दृष्टं कथञ्चन / अतो जीवस्य न ब्रह्मभावः स्याद्धि कदाचन // MAनुव्_२,१.८५ //

क्वचिद् भिन्नतया दृष्टं तदभिन्नतया कथम् / दृश्येन्नो दृष्टपूर्वं हि तादृशं न च दृश्यते // MAनुव्_२,१.८६ //

भोक्तृत्वापत्तित इति यन्मतं तत् कुतो हरिः / भोक्त्रापत्तेरिति प्राह कथं च तदनन्यता // MAनुव्_२,१.८७ //

जगतस्त्वविकारत्व उक्तन्यायेन साधिते / स्वतन्त्रकारणान्यत्वं तेन ह्यत्र निषिद्धयते // MAनुव्_२,१.८८ //

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावश्चेतना धृतिः / यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया / इति श्रुतेस्तद्वशस्य भावो न पर इत्यतः // MAनुव्_२,१.८९ //

शक्तो ऽपि ह्यन्यथाकर्तुं स्वेच्छानियमतो हरिः / कारणैर्नियतैरेव करोतीदं जगत् सदा // MAनुव्_२,१.९० //

नित्यभेदो निमित्तेन ह्युपादानेन तु द्वयम् / असद् यत् कार्यरूपेण कारणात्मतयास्ति हि // MAनुव्_२,१.९१ //

अनवस्थान्यथा हि स्यात् सर्वत्रोत्पत्तिनाशयोः / शक्तो ऽपि भगवान् विष्णुरकर्तुं कर्तुमन्यथा // MAनुव्_२,१.९२ //

स्वभिन्नं कारणाभिन्नभिन्नं विश्वं करोत्यजः / इति श्रुतेरवसित उक्तार्थो ऽयमशेषतः // MAनुव्_२,१.९३ //

अनंशस्यापि जीवस्य किञ्चित् सामर्थ्ययोजनाम् / कार्येषु यः करोत्यद्धा नमस्तस्मै स्वयम्भुवे // MAनुव्_२,१.९४ //

यदि भागेन कार्येषु जीवशक्तिं न योजयेत् / हरिस्तदा हि सर्वत्र कृत्स्नयत्न्ॐऽशितापि वा // MAनुव्_२,१.९५ //

अंशिनो हि पटाद्या ये भिन्नैरेव परस्परम् / अंशैरंशिन उच्यन्ते नैवमेव हि चेतनाः // MAनुव्_२,१.९६ //

अतो ऽनंशिन इत्येव श्रुतिरेतेषु वर्तते / अप्यनेकस्वरूपेषु विशेषादेव केवलम् // MAनुव्_२,१.९७ //

बहुस्वरूपताख्या तु तेष्वस्त्येव हि सांशता / बहुत्वेनाविनाभावाद् भिन्नता नियमाद् भवेत् // MAनुव्_२,१.९८ //

यदि नैवं नियमकृद् भगवान् पुरुषोत्तमः / तस्य त्वशेषशक्तित्वाद् युज्यते सवर्मेव च // MAनुव्_२,१.९९ //

विरोधः सर्ववैशिष्टये यो द्वितीये निरस्यते / नारायणस्य त्वध्याये तदन्ये तत्रतत्रगाः // MAनुव्_२,१.१०० //

सृष्टिसंहारवाक्यानां जीवरूपाभिधायिनाम् / अप्यन्योन्याविरोधस्तु द्वितीयाध्यायगोचरः // MAनुव्_२,१.१०१ //

मानमेयविशेषेण पुनरुक्तिर्न जायते / सदा प्रवृत्तिरीशस्य स्वभावादेव केवलम् // MAनुव्_२,१.१०२ //

अङ्गचेष्या यथा पुंसः काश्चिदुद्देशवर्जिताः / देवस्यैष स्वभावो ऽयमित्याह श्रुतिरञ्जसा // MAनुव्_२,१.१०३ //

क्रीडां प्रयोजनं कृत्वा सृष्टिः श्रुतिविरोधिनी / इति केवललीलैव निर्णीता प्रभुणा स्वयम् // MAनुव्_२,१.१०४ //

आत्मप्रयोजनार्थाय स्पृहां श्रुतिरवारयत् / न प्रयोजनवत्त्वेनेत्यत आह जगद्गुरुः // MAनुव्_२,१.१०५ //

इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः / इति प्रशंसया कामश्रुतिभ्यश्चैव युक्तितः / महातात्पर्ययुक्तेश्च नेच्छामात्रं निषिद्धयते // MAनुव्_२,१.१०६ //

मोक्षार्थाः श्रुतयो यस्मात् स च तस्य प्रसादतः / उन्निनीषतिवाक्याच्च लोकदृष्टानुसारतः // MAनुव्_२,१.१०७ //

इच्छांनिमित्तको यस्मात् तदभावे कुतः श्रुतिः / महातात्पर्यरहिता प्रमाणत्वं गमिष्यति // MAनुव्_२,१.१०८ //

याथार्थ्यमेव मानत्वमपि वाक्यं प्रयोजकम् / मानत्वमेति तत्रापि यत् सम्पूर्णप्रयोजनम् // MAनुव्_२,१.१०९ //

वैषम्यं चैव नैर्घृण्यं वेदाप्रामाण्यकारणम् / नाङ्गीकार्यमतो ऽन्यत्तु न वैषम्यादिनामकम् // MAनुव्_२,१.११० //

यदधीना गुणाश्चैव दोषा अपि हि सर्वशः / गुणास्तस्य कथं न स्युः स्युर्देषाश्च कथं पुनः // MAनुव्_२,१.१११ //

सर्वधर्मापपत्तेस्तद् वाक्यैरपि हि तादृशैः / निर्दोषाशेषगुणको निर्णीतो भगवान् हरिः // MAनुव्_२,१.११२ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ||

स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः / एवं चतुर्विधा नैव विरुद्धयन्ते ऽन्वयं प्रति // MAनुव्_२,२.१ //

इति प्रथमपादेन निर्णीते ऽप्यभियोगतः / दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः // MAनुव्_२,२.२ //

अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः / नचोच्छेदो ऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः // MAनुव्_२,२.३ //

भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग् दर्शयति स्फुटम् / तर्कैर्दृढतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम् // MAनुव्_२,२.४ //

दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् / तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः / विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम् // MAनुव्_२,२.५ //

अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः / दुराग्रहगृहीतत्वाद् वर्तन्ते समयाः सदा // MAनुव्_२,२.६ //

तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् / युयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा // MAनुव्_२,२.७ //

इति विद्यापतिः सम्यक् समयानां निराकृतिम् / चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये // MAनुव्_२,२.८ //

चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः / आहुस्तत् पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् / चेतनं तदसङ्खयातं भिन्नमन्यद् लयं भवेत् // MAनुव्_२,२.९ //

अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते / परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत् // MAनुव्_२,२.१० //

भोक्तृणां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे / स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम् // MAनुव्_२,२.११ //

प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु / अभोगवादिनो भोगमाहुर्भेदग्रहात् तयोः // MAनुव्_२,२.१२ //

भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा स एवाभोगवादिनाम् / ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि // MAनुव्_२,२.१३ //

चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः / एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते // MAनुव्_२,२.१४ //

न च काचित् प्रमोक्तार्थे श्रुतिरेव प्रमा हि नः / आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते // MAनुव्_२,२.१५ //

अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि मायिवत् / स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्न च किञ्चित् प्रसिद्धयति // MAनुव्_२,२.१६ //

इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत् / इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलानुमा भवेत् // MAनुव्_२,२.१७ //

स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः / अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम् // MAनुव्_२,२.१८ //

स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः / कुत इच्छाचेतनस्य सेच्छं चेत् किमचेतनम् // MAनुव्_२,२.१९ //

इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः / अचेतनेच्छापगता यदि भेदाग्रहो ऽत्र च // MAनुव्_२,२.२० //

कथं न स घटस्य स्यान्मनो म इति भेदतः / मनसो ऽपि गृहीतत्वादुभयात्मकता यतः // MAनुव्_२,२.२१ //

कामस्य तु मनः कामः प्रियाप्रियविभेदतः / द्वैविध्यं दृश्यते चास्य तस्माद् भेदाग्रहः कुतः // MAनुव्_२,२.२२ //

रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् / अचेतनं जगत्कर्तृ पयो ऽम्ब्वादि च नोपमा // MAनुव्_२,२.२३ //

एतत्प्रशास्तिवचनाच्चेतनाचेतनस्य च / द्वैविध्ये ऽपितु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः // MAनुव्_२,२.२४ //

साक्षादनुभवारूढं शक्यते ऽपोदितुं क्वचित् / इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्त्वं नचापरम् // MAनुव्_२,२.२५ //

किञ्चित् तद्वशगत्वे ऽपि स्वामित्वं लोकवद् भवेत् / सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः // MAनुव्_२,२.२६ //

न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि / शक्तापवदितुं तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी // MAनुव्_२,२.२७ //

मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद् भविष्यतः / मोक्षकामस्य किं तेन स्वनाशार्थं च को यतेत् // MAनुव्_२,२.२८ //

कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते / विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद् भवेत् // MAनुव्_२,२.२९ //

सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् / मायावाद्युपमां यायात् तच्चशब्दान्निराकृतः // MAनुव्_२,२.३० //

साङ्खयस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् / अस्तीश्वरः स्वयम्भातः क्लेशकर्मादिवर्जितः // MAनुव्_२,२.३१ //

क्षेत्रशक्तिमती सैव प्रकृतिर्बीजशक्तिमान् / जीवः पर्जन्यवद् दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः // MAनुव्_२,२.३२ //

पृथिवीवत् प्रधानं तज्जीवः सन्निधिमात्रतः / बीजावपनकर्तेवेत्यत्र प्राह प्रभुः स्वयम् // MAनुव्_२,२.३३ //

अन्यत्र कापि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येणेश एव हि / शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्तदधीनाश्च सर्वदा // MAनुव्_२,२.३४ //

सत्ताप्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः / प्रवृत्तयश्च ताः सर्वा नित्यं नित्यात्मना यतः // MAनुव्_२,२.३५ //

यथा नित्यतया नित्यं नित्यशक्तया स्वयेश्वरः / नियामयति नित्यं च न ऋते त्वदिति श्रुतेः // MAनुव्_२,२.३६ //

स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः / यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया // MAनुव्_२,२.३७ //

इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना / तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम् // MAनुव्_२,२.३८ //

चार्वाकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् / देह आत्मा पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना न हि // MAनुव्_२,२.३९ //

यदेवं दर्शनेनास्य को ऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः / लब्धस्तेनैव हि नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना // MAनुव्_२,२.४० //

स्वपरार्थविहीनत्वात् स्वमतेनैव निष्फलम् / किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम् // MAनुव्_२,२.४१ //

देहादन्यो ऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् / मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा // MAनुव्_२,२.४२ //

प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते / यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत् // MAनुव्_२,२.४३ //

न चान्यामानता क्वापि प्रमाणेनावसीयते / स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः // MAनुव्_२,२.४४ //

सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् / तथाप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत् // MAनुव्_२,२.४५ //

अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते / तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः / किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलाषाद् यतो ऽखिलम् // MAनुव्_२,२.४६ //

अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्नचाखिलम् / तत्प्रेरणे ऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रो ऽन्यो ह्यपेक्षितः // MAनुव्_२,२.४७ //

न च स्वातन्त्र्यमस्यैव प्रत्यक्षादिविरोधतः / हिताकृत्यादिदोषाच्च भद्रं नानीश्वरं मतम् // MAनुव्_२,२.४८ //

संसारिणो ऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् / चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् / नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे // MAनुव्_२,२.४९ //

तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः / अङ्गीकायर्तमो नित्यः सर्वैरपि सुनिश्चितम् // MAनुव्_२,२.५० //

नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्खयद्यैरपि पञ्चभिः / युक्तमीशं वदन्त्यन्ये तदिच्छादृष्टचोदिताः / परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशो ऽखिलाः // MAनुव्_२,२.५१ //

परमाणुद्वयेनैव द्वयणुकं नाम जायते / द्वयणुकत्रयेण तृयणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम् // MAनुव्_२,२.५२ //

ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः / ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः // MAनुव्_२,२.५३ //

कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादि तत्र हि / ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम् // MAनुव्_२,२.५४ //

सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् / नित्यं क्रिया अनित्यास्तु गुणद्रव्ये द्विरूपके // MAनुव्_२,२.५५ //

कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् / कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम् // MAनुव्_२,२.५६ //

एवं स्थिते ऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः / द्वयणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम् // MAनुव्_२,२.५७ //

न कारणं कार्यगुणे वैरूप्यं तत्र कारणम् / इत्याहुस्तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः // MAनुव्_२,२.५८ //

महत्त्वं चैव दीर्घत्वं तृयणुकाद्येषु कल्पितम् / तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते // MAनुव्_२,२.५९ //

यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डल्यतो ऽपि हि / जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः // MAनुव्_२,२.६० //

न चेन्महत्त्वतश्चैव दीघर्त्वादपि नो भवेत् / सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन // MAनुव्_२,२.६१ //

अप्रत्यक्षत्वमेवं स्याद् यतः कार्येष्वणुत्वतः / इति चेन्न महत्त्वं च परमाणावणावपि / कथं तृयणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते // MAनुव्_२,२.६२ //

प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाखिले / अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया // MAनुव्_२,२.६३ //

तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च / यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाणुत्वस्य चेष्यते // MAनुव्_२,२.६४ //

परिमाणत्वतश्चेन्न महत्त्वस्यापि विश्रमः / दृश्यते ऽनन्त इत्येव तथानन्त्यमणावपि // MAनुव्_२,२.६५ //

न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः / परिच्छिन्नस्तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित् // MAनुव्_२,२.६६ //

विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते / नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम् // MAनुव्_२,२.६७ //

केवलं साक्षिमानेन कालो देशो ऽपि नान्तवान् / अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते सक्षिणा द्वयोः // MAनुव्_२,२.६८ //

यदि नो साक्षिगम्यं तन्महत्त्वं केन गम्यते / विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः // MAनुव्_२,२.६९ //

यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते / अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते // MAनुव्_२,२.७० //

महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते / अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम् // MAनुव्_२,२.७१ //

बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् साङ्खयायामुपलभ्यते / आनन्त्यमेकभागानां तावत्त्वं ह्येव गण्यते // MAनुव्_२,२.७२ //

अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः / आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधानन्त्ये ऽपि मानताम् // MAनुव्_२,२.७३ //

याति नैव गुणाल्पत्वं कालात्पत्वं च मानगम् / सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽपि स्यादवस्थितिः // MAनुव्_२,२.७४ //

महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति चेद् भवेत् / तावत्त्वमेव नैव स्याद् देशे ऽप्येतन्न नो मतम् // MAनुव्_२,२.७५ //

महतो ऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् / यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत् // MAनुव्_२,२.७६ //

स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् / एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता // MAनुव्_२,२.७७ //

शून्यत्वमेव तस्य स्याद् यस्यैकत्रापि न स्थितिः / अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित् // MAनुव्_२,२.७८ //

उभयानन्त्ययुक् तस्माद् यदि मुख्यमहद् भवेत् / तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा // MAनुव्_२,२.७९ //

यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते / अक्षजादेश्च मानत्वमनवस्थाथवा भवेत् // MAनुव्_२,२.८० //

अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा / सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादविभागः पराणुता // MAनुव्_२,२.८१ //

तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् / द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते // MAनुव्_२,२.८२ //

कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि / तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवो यतः // MAनुव्_२,२.८३ //

न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं केवलकल्पना / कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयाद् वारणे क्वचित् // MAनुव्_२,२.८४ //

यदि साक्षिमितं नैतन्नानुमा तत्र वर्तते / पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत् // MAनुव्_२,२.८५ //

यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् / देशान्तरादिशब्दश्च शशशृङ्गादिशब्दवत् // MAनुव्_२,२.८६ //

सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किम् एव हि / येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते / तेनैव शशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम् // MAनुव्_२,२.८७ //

प्रत्यक्षमागमो वापि भवेद् यत्र नियामकः / सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः // MAनुव्_२,२.८८ //

सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते / यदैवाव्यतिरेकस्य ह्यक्षजं वागमो भवेत् / तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि // MAनुव्_२,२.८९ //

अन्यथा सप्तमरसभवो ऽप्यनुमयाऽपतेत् / अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी // MAनुव्_२,२.९० //

कार्यकारणयोश्चैव गुणादेः पञ्चकस्य च / भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायो ऽन्य ईर्यते // MAनुव्_२,२.९१ //

भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् / स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् द्रव्यमेव तथा न किम् // MAनुव्_२,२.९२ //

विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्ने ऽवसीयते / गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना // MAनुव्_२,२.९३ //

द्रव्यमेव ततो ऽनन्तविशेषात्मतया सदा / नानाव्यवहृतेर्हेतुरनन्तत्वं विशेषतः // MAनुव्_२,२.९४ //

विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् / कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता न हि // MAनुव्_२,२.९५ //

कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् / एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः // MAनुव्_२,२.९६ //

येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् / भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन // MAनुव्_२,२.९७ //

अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके / अभावान्ते पदार्थे ऽस्मिन् सविशेषावसीयते // MAनुव्_२,२.९८ //

सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयो ऽखिलाः / कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्ये ऽपि हि वादिभिः // MAनुव्_२,२.९९ //

कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः / कथं विशेषो नैवास्ति स च धर्मो ऽपरो यदि // MAनुव्_२,२.१०० //

षट्पदार्थातिरेकः स्यात् पदार्थानियमे ऽपि हि / धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत् // MAनुव्_२,२.१०१ //

सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः / नाङ्गीकृतः स च यदि नानवस्था क्वचिद् भवेत् // MAनुव्_२,२.१०२ //

अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः / अनन्यत्वान्नानवस्था भेदो नाशे भवेत् तथा // MAनुव्_२,२.१०३ //

विशेषमेव संश्रित्य विशेषो बलवान् यतः / दृष्टिप्रमाणतश्चैव विरोधो दर्शने कथम् // MAनुव्_२,२.१०४ //

विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानगौ / ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम् // MAनुव्_२,२.१०५ //

अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् / नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वे ऽस्मान्नैव भेदिनः // MAनुव्_२,२.१०६ //

सामस्त्योच्छेदिनो ऽन्यत्र धर्मा उभयरूपकाः / भावे त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः // MAनुव्_२,२.१०७ //

अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि / अंशिनो नानवस्थातो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः // MAनुव्_२,२.१०८ //

एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि / अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा // MAनुव्_२,२.१०९ //

अंशे संयोगदृष्टेश्च दृष्टे का सानवस्थितिः / यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम् // MAनुव्_२,२.११० //

परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः / अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव तृयणुके ऽपि सः / परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद् वचः कथम् // MAनुव्_२,२.१११ //

अंशिनो ऽंशैरभेदो ऽयमंशेन तु भिदाभिदा / सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोह्यते // MAनुव्_२,२.११२ //

संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् / अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते // MAनुव्_२,२.११३ //

भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते / यथैव च पदार्थानामनयोर्भेद इत्यपि // MAनुव्_२,२.११४ //

इतो ऽमुष्यामुतो ऽप्यस्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः / तत्रैकवचनं यत्तद् विप्राणां भोजनं यथा // MAनुव्_२,२.११५ //

नरत्वादिकमप्येवं तत्तद्धर्मतयेयते / न सर्वधर्म एको ऽस्ति समुदायस्तु भिन्नगः // MAनुव्_२,२.११६ //

एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् / एकस्मिन् स विनष्टे ऽपि यतो ऽन्यत्रैव दृश्यते // MAनुव्_२,२.११७ //

कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते / एकत्वे नास्ति मानं च श्रुतिरप्याह सादरम् // MAनुव्_२,२.११८ //

भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि / स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः // MAनुव्_२,२.११९ //

अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः / न केनचिदभिन्नो ऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना // MAनुव्_२,२.१२० //

इति व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते / सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते // MAनुव्_२,२.१२१ //

तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः / अभीष्यावगतिश्च स्याच्छक्तिः सादृश्यगा यतः // MAनुव्_२,२.१२२ //

तादृशो ऽयं च तच्छब्द इति ज्ञापयति स्फुटम् / जातितश्चेत् कथं तासु तत्र चेदनवस्थितिः // MAनुव्_२,२.१२३ //

तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम् / यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः // MAनुव्_२,२.१२४ //

कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायते ऽनुगतं यदि / एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् / कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना // MAनुव्_२,२.१२५ //

औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः / अन्यत् तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते // MAनुव्_२,२.१२६ //

अग्निसंयोगमात्रं चेद् भवेत् तत् सिद्धसाधनम् / भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठयर्थ एव कः // MAनुव्_२,२.१२७ //

समवायो यदि ह्य् अस्य चैकत्वात् सिद्धसाधनम् / यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते // MAनुव्_२,२.१२८ //

नानिर्वाच्यं हि तेनेष्यमत औपाधिकान्ययोः / सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्मायावाद्यन्यथा भवेत् // MAनुव्_२,२.१२९ //

उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति वौपाधिकं भवेत् / उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः / भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति को विशेष उपाधिगे // MAनुव्_२,२.१३० //

अविद्यमान एवान्यः समवायो ऽधिगम्यते / उपाधिना तद्गमकमनुमानं न मा भवेत् // MAनुव्_२,२.१३१ //

एवमेवासतः सत्तसमवायो जनिर्मता / तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम् // MAनुव्_२,२.१३२ //

अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः / नास्ति दोषः क्वचिद् भावो ह्यभावश्च स एव हि // MAनुव्_२,२.१३३ //

अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च ते ऽखिलाः / प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम् / सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा // MAनुव्_२,२.१३४ //

तथापि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः / सो ऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः // MAनुव्_२,२.१३५ //

तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते / अस्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता // MAनुव्_२,२.१३६ //

इत्यादि युज्यते सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः / अन्योन्याभावभेदौ च पृथक्तवं च पृथक् पृथक् // MAनुव्_२,२.१३७ //

यत् कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद् गतम् / पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि // MAनुव्_२,२.१३८ //

भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् / अद्भुततास्ते यतो ऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते // MAनुव्_२,२.१३९ //

प्रतियोगिनो हि भेदो ऽयं नतु स्वस्मात् कथञ्चन / विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता // MAनुव्_२,२.१४० //

न शून्यानां हि संयोगाद् भावो वस्तुन इष्यते / विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः // MAनुव्_२,२.१४१ //

अविदारणे ऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च / अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ऽभ्युपेक्षितः // MAनुव्_२,२.१४२ //

न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः / ईश्वरो ऽष्टगुणत्वेन प्रमेयो ऽप्रमितत्वतः // MAनुव्_२,२.१४३ //

मय्यनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो ऽनन्तविग्रहे / अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः // MAनुव्_२,२.१४४ //

नारायणः परो ऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम् / इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते // MAनुव्_२,२.१४५ //

अनन्तगुणता विष्णोः कथमेव ह्यपोद्यते / यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारिताः // MAनुव्_२,२.१४६ //

कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञ्यार्थं विधीयते / औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः // MAनुव्_२,२.१४७ //

स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् / कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना // MAनुव्_२,२.१४८ //

ज्ञानं विश्वाधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् / इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः // MAनुव्_२,२.१४९ //

इति चेदेष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि / स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्ज्ञानं ह्येतद् विशेषणम् // MAनुव्_२,२.१५० //

ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः / स्वप्रकाशत्वमेतस्माद् दुर्निवार्यं समापतेत् // MAनुव्_२,२.१५१ //

सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत् / निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते // MAनुव्_२,२.१५२ //

यो ऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते / आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा // MAनुव्_२,२.१५३ //

ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि / उक्ते किमुत्तरं ब्रूयाच्छ्रुत्यनादरतत्परः // MAनुव्_२,२.१५४ //

नचात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते / सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः // MAनुव्_२,२.१५५ //

यज्ञादेर् अपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः / नानुमाति कथं तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता // MAनुव्_२,२.१५६ //

अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत् / अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः / तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते // MAनुव्_२,२.१५७ //

इति श्रुतिर्हि परमा श्रुत्युक्तिर् यदि कारणम् / किं कार्यमनुमानेन गऌअस्तनसमेन हि // MAनुव्_२,२.१५८ //

अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टो व्यपोद्यते / पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च / स्यात् तत्फलं च तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत् // MAनुव्_२,२.१५९ //

ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धमिर्प्रमा भवेत् / तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः // MAनुव्_२,२.१६० //

अनानन्दानुमा तस्य धर्मिग्राहिविरोधतः / न प्रमाणं भवेत् तस्मान्नानुमात्रोपयोगिनी // MAनुव्_२,२.१६१ //

नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः / अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत् // MAनुव्_२,२.१६२ //

न हि कालविभेदो ऽस्ति तत्पक्षे ऽस्मन्मते हरेः / विशेषकाल एवैतत्सृष्टयादीच्छा सदातना // MAनुव्_२,२.१६३ //

विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा / सर्वे निमेषा इति हि श्रुतिरेवाह सादरम् // MAनुव्_२,२.१६४ //

उदीरयति कालाख्यशक्तिमित्यस्य वागपि / कालस्य कालगत्वेन न विरोधो ऽपि कश्चन // MAनुव्_२,२.१६५ //

असङ्खयातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा / ईशो देशश् च कालश् च स्वगता एव सर्वदा // MAनुव्_२,२.१६६ //

ईशाधीनौ च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ / इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु // MAनुव्_२,२.१६७ //

तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि / स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः // MAनुव्_२,२.१६८ //

स्वभावादेव हीच्छैषा देवस्यैव इति श्रुतेः / स्वभावो ऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा // MAनुव्_२,२.१६९ //

नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः / रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता // MAनुव्_२,२.१७० //

अनुमेया श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् / उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः // MAनुव्_२,२.१७१ //

वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् / अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः // MAनुव्_२,२.१७२ //

उत्पत्तिकाले युक्तानामात्मानं च क्षणस्थितिम् / नित्यं सन्तानमेतेषां पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम् // MAनुव्_२,२.१७३ //

संस्काररूपविज्ञानसञ्ज्ञादुःखात्मना स्थितिः / दुःखाभावं सुखं चाहुररूपज्ञानसन्ततिम् // MAनुव्_२,२.१७४ //

मोक्षं स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते / नोभयोश्चोभयत्वं यत् समुदायव्यपेक्षया // MAनुव्_२,२.१७५ //

अतो ऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते / अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम् // MAनुव्_२,२.१७६ //

स्यात् तत्सदातनत्वे ऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् / इति चेत् कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम् // MAनुव्_२,२.१७७ //

नतु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् / अतो ऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः / संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानतापि हि // MAनुव्_२,२.१७८ //

विशषषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते / कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः // MAनुव्_२,२.१७९ //

अतो ऽनियत्या यत्किञ्चिद् यस्य कस्यापि कारणम् / अदृष्टस्यापि तस्यैव विशेषापादकं कुतः // MAनुव्_२,२.१८० //

यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद् विशेषमुपपादयेत् / कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद् यस्य कस्यचित् // MAनुव्_२,२.१८१ //

भवेन्नियामकाभावादिदमस्यैव कारणम् / इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते // MAनुव्_२,२.१८२ //

इदं न जायते ऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम् / विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः // MAनुव्_२,२.१८३ //

दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु / फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते // MAनुव्_२,२.१८४ //

***[NOTE: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!]*** सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः / अविशेषो ऽखिलस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते // MAनुव्_२,२.१८६ //

यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु / सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते // MAनुव्_२,२.१८७ //

तौ विना न ह्य् अभावश् च क्वचिद्दृष्टः कदाचन / अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते // MAनुव्_२,२.१८७* //

स्वीकारत्यागतो ऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु / गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः // MAनुव्_२,२.१८८ //

उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूवर्वस्तुनः / न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित् // MAनुव्_२,२.१८९ //

अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः / एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्तवा निर्मानका भिदा / कुत आत्मादिकेषु स्याद् बल्येवानुभवो यतः // MAनुव्_२,२.१९० //

कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् / पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च // MAनुव्_२,२.१९१ //

सम्बद्ध एव संस्कारमन्यत्रादत्तते ऽखिलाः / असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः // MAनुव्_२,२.१९२ //

एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम् / क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु // MAनुव्_२,२.१९३ //

पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते / पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम् // MAनुव्_२,२.१९४ //

यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः / विनाशे चेन्न तत्कार्यं कार्योत्पत्तौ च का प्रमा // MAनुव्_२,२.१९५ //

अभेदेन विशेषेण देहदीपफलादिषु / विशेषदर्शनं युक्तमस्माकमनुभूतितः // MAनुव्_२,२.१९६ //

विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः / दिक्सुखे च खदृष्टान्ताद् भावौ सच्चेत् क्वचिद् भवेद् // MAनुव्_२,२.१९७ //

विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्तवा तयोर्यो ऽनुमितं वदेत् / मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता // MAनुव्_२,२.१९८ //

सर्वप्रमाणसिद्धं यद् बुद्धेर्भेदेन सर्वदा / कथं नु तस्य बुद्धित्वं विश्वमन्यच्च किम्प्रमम् // MAनुव्_२,२.१९९ //

सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा / तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः // MAनुव्_२,२.२०० //

सो ऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद् गगनं दिशः / सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः // MAनुव्_२,२.२०१ //

अतो निर्मानमखिलप्रमाणप्रतिपक्षगम् / दुर्मतं को नु गृह्णीयाद् विनासुरततिं क्वचित् // MAनुव्_२,२.२०२ //

अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् / निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम् // MAनुव्_२,२.२०३ //

अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः / वस्तुतश्च तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् / रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत् // MAनुव्_२,२.२०४ //

तस्यैवानादिसंवृत्त्या नानाभेदात्मकं जगत् / सदिवाभाति सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते // MAनुव्_२,२.२०५ //

पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित् / सांवृतेनैव सत्येन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् // MAनुव्_२,२.२०६ //

शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते / सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् / इति ब्रूते तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः // MAनुव्_२,२.२०७ //

नासतो जगतो भावो न हि दृष्टासतो जनिः / सतः क्वचित् प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद् वरम् // MAनुव्_२,२.२०८ //

यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता / भवेज्जनस्य मार्जारृङ्गं गोरिव घातकम् // MAनुव्_२,२.२०९ //

कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन / न प्रवर्तेत चेष्याय शून्यादेवेष्यसम्भवात् // MAनुव्_२,२.२१० //

देशकालादिनियमो निंह शून्यात् सतो भवेत् / पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते // MAनुव्_२,२.२११ //

किं नानुमीयते तद्वद् वस्तुत्वात् पुरुषाद् भवः / सर्वस्यापि नचाभावो विश्वं सदिति गम्यते // MAनुव्_२,२.२१२ //

यतो ऽनुभवरोधे तु वचनं वादिनः कुतः / स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्त्यैवोपलभ्यते // MAनुव्_२,२.२१३ //

यदि सत्त्वेन किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते / अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते / निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात् // MAनुव्_२,२.२१४ //

दृष्टस्य भ्रान्तिता चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः / गवामशृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशशृङ्गिता // MAनुव्_२,२.२१५ //

अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च / उक्तभङ्गयाऽगमानां च प्रामाण्याद् युज्यते ऽखिलम् // MAनुव्_२,२.२१६ //

दृश्यत्वाद् विमंत मिथ्या स्वप्नवच्चेदियं च मा / मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर्न व्यभिचारो न चेद् भवेत् // MAनुव्_२,२.२१७ //

साधकत्वमसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः / तस्य चेत्यनवस्था स्यात् सत्त्वं चास्यानुभूतितः // MAनुव्_२,२.२१८ //

अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन / अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ / तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि दृष्टस्य साक्षिगम् // MAनुव्_२,२.२१९ //

दृढदृष्टं तु यद् दृष्टं दृष्टाभासस्ततो ऽपरम् / भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो ऽव्यभिचारवान् / तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि // MAनुव्_२,२.२२० //

विज्ञानाद् व्यभिचारो ऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा / नैव दृष्टा प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः // MAनुव्_२,२.२२१ //

भेदो विशेष्यधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि / अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुर्गाह्य इति यन्न तत् // MAनुव्_२,२.२२२ //

स्वरूपं वस्तुनो भेदो यन्न तस्य ग्रहे ग्रहः / अन्यथास्यामुना भेद इति वक्तुं न युज्यते // MAनुव्_२,२.२२३ //

अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः / स्यात् प्रतीतिविरोधाच्च न हि कश्चित् तथा वदेत् // MAनुव्_२,२.२२४ //

धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद् यदि / विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते // MAनुव्_२,२.२२५ //

को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु / अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते // MAनुव्_२,२.२२६ //

किञ्च भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति / धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तो ऽन्योन्यसंश्रयः // MAनुव्_२,२.२२७ //

अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः / अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात् कथमन्योन्यसंश्रयः // MAनुव्_२,२.२२८ //

एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ / मायी माध्यमिकश्चैव तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः // MAनुव्_२,२.२२९ //

यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः / न हि लक्षणभेदो ऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः // MAनुव्_२,२.२३० //

अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम् / स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः // MAनुव्_२,२.२३१ //

तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः / अप्रयत्नान्निराचक्रे चेति दृष्टिविरुद्धताम् / निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत् // MAनुव्_२,२.२३२ //

ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते / तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च / कल्पिताः प्रतिभासन्ते नानासंवृतिभूमिषु // MAनुव्_२,२.२३३ //

इत्येतदपि नो युक्तं न हि ज्ञानतया जगत् / भासते ऽनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम् // MAनुव्_२,२.२३४ //

तन्मतं क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः / ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण सर्वश्रुतिविरोधतः / अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमे ऽशिवाः // MAनुव्_२,२.२३५ //

आह क्षपणको विश्वं सदसद् द्वयमद्वयम् / द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गिसदातनम् // MAनुव्_२,२.२३६ //

नैतत् पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः / भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते / तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते // MAनुव्_२,२.२३७ //

तत्तद्दोषनिवृत्त्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मना / यदि तैरखिलैर्देषैर्लिप्यते चलदर्शनः // MAनुव्_२,२.२३८ //

अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया / अशेषमाविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा // MAनुव्_२,२.२३९ //

सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः / स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि // MAनुव्_२,२.२४० //

वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं तदप्यलम् / दुष्यं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात् // MAनुव्_२,२.२४१ //

अन्यथाभावि यद् वस्तु तदनित्यमिति स्थितिः / तन्मते तदनित्यत्वं पुद्गलस्यानिवारितम् // MAनुव्_२,२.२४२ //

नानित्यतास्मत्पक्षे तु चैतन्यादेर्विशेषिणः / लक्षणस्य निवृत्तौ तु स्यान्न तच्चेतने क्वचित् // MAनुव्_२,२.२४३ //

ओतप्रोतात्मकत्वं तु पटे देहे ऽङ्गसंस्थितिः / इत्यादिलक्षणस्यैव निवृत्तौ स्यादनित्यता // MAनुव्_२,२.२४४ //

भौतिकं त्वेव रूपादि व्याप्तं नाशेन नो मते / नैवं तस्यान्यथाभावो यस्यानित्यत्वमीरितम् // MAनुव्_२,२.२४५ //

रूपादियुक्तस्य तथा जगन्नाशित्वसिद्धये / व्याप्त्या तयान्यथाभावादात्मनो ऽनित्यता भवेत् // MAनुव्_२,२.२४६ //

नित्योर्ध्वगतिरप्येषा या मुक्तिरिति कथ्यते / अलोकाकाशमाप्तस्य कथं न विकृतिश्च सा // MAनुव्_२,२.२४७ //

कीदृशश्चान्यथाभावो नाशहेतुतयेष्यते / संस्थानापगमश्चेत् स न हि भूसागरादिषु // MAनुव्_२,२.२४८ //

यः कश्चिदन्यथाभावो यदि मुक्तिश्च तादृशी / देहमाने विकारः स्यादिति स्थास्नूननात्मनः // MAनुव्_२,२.२४९ //

आह हस्त्यादिदेहेषु ह्यपि स्यादन्यथाभावः / अणुदेहस्य जीवस्य गजत्वे विकृतिर्हि या / देहव्याप्त्यै विशेषः कस्तस्याः स्थास्नुतनौ च नुः // MAनुव्_२,२.२५० //

गीतात् पुष्पफलावाप्तिः स्पर्शात् कार्श्यं रसात् स्थितिः / अपि वृक्षस्य दृश्यन्त इति नानात्मता भवेत् / एवञ्चात्माकार्त्स्न्यमिति तत एवाह वेदवित् // MAनुव्_२,२.२५१ //

सर्वज्ञत्वादिकैः सर्वैर्गुणैर्युक्तं सदाशिवम् / जगद्विचित्ररचनाकर्तारं दोषवर्जितम् // MAनुव्_२,२.२५२ //

आहुः पाशुपतास्तच्च बहुश्रुतिविरोधतः / नोपादेयं मतं ह्यस्य देवस्य स्तुहि गर्तगम् // MAनुव्_२,२.२५३ //

उत्पिपेष शिरस्तस्य गृणीषे सत्पतिं पदम् / यद् विष्णोरुपमं हन्तुं रुद्रमाकृष्टते मया // MAनुव्_२,२.२५४ //

धनुर्यं कामये तं तमुग्रं मा शिश्नदेवताः / घ्नञ्छिश्नदेवानेको ऽसावासीन्नारायणः परः // MAनुव्_२,२.२५५ //

तस्माद् रुद्रः सम्प्रसादश्चाभूतां वैष्णवं मखम् / यज्ञेन यज्ञमयजन्ताबध्नन् पुरुषं पशुम् // MAनुव्_२,२.२५६ //

यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषा / इत्यादिश्रुतिसामर्थ्यात् पारतन्त्र्यं जनिर्मृतिः // MAनुव्_२,२.२५७ //

पराधीनपरप्राप्तिरज्ञत्वं प्रऌअये ऽभवः / प्रतीयन्ते सदोषत्वान्नेशः पशुपतिस्ततः // MAनुव्_२,२.२५८ //

अशरीरत्वतस्तस्य सम्बन्धो जगता क्वचित् / कर्तृत्वेन न युज्येत देहिनो ज्ञानदृष्टितः // MAनुव्_२,२.२५९ //

न च देहादिवद् विश्वमस्य स्याद् भोगसम्भवात् / अधिष्ठाने स्थितः कर्ता कार्यं कुर्वन् प्रतीयते / नास्याधिष्ठानयोगो ऽस्ति भूतानां प्रऌअये तदा // MAनुव्_२,२.२६० //

अदेहश्चेदसार्वज्ञः शिलाकाष्ठादिवत् सदा / देही चेदन्तवानेव यज्ञदत्तनिदर्शनात् // MAनुव्_२,२.२६१ //

नचैतदखिलं विष्णौ श्रुतिप्रामाण्यगौरवात् / मनोबुद्धयङ्गितां विष्णोर्लक्षयामो य एव सः // MAनुव्_२,२.२६२ //

स एव देहो विज्ञानमैश्वर्यं शक्तिरूर्जिता / देहो विष्णोर्न ते विष्णो वासुदेवो ऽग्रतो ऽभवत् // MAनुव्_२,२.२६३ //

एको नारायणस्त्वासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः / अजस्य नाभावध्येकमर्पितं मात्रया परः // MAनुव्_२,२.२६४ //

सद्देहः सुखगन्धश्च ज्ञानभाः सत्पराक्रमः / ज्ञानज्ञानः सुखसुखः स विष्णुः परमाक्षरः // MAनुव्_२,२.२६५ //

आनन्द एक एवाग्र आसीन्नारायणः प्रभुः / प्रियं तस्य शिरे मोदप्रमोदौ च भुजौ हरेः // MAनुव्_२,२.२६६ //

आनन्दो मध्यतो ब्रह्म पुच्छं नान्यदभूत् क्वचित् / मनसो ऽस्याभवद् ब्रह्मा ललाटादपि शङ्करः // MAनुव्_२,२.२६७ //

पक्षयोर्गरुडः शेषो मुखादास सरस्वती / सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् // MAनुव्_२,२.२६८ //

इत्यादिश्रुतिसन्दर्भबलान्नित्यगुणात्मनः / विष्णोर्देहाज्जगत् सर्वमाविरासीदितीयते // MAनुव्_२,२.२६९ //

मानवत्त्वाद् विरोधः को नामानं क्वचिदिष्यते / अविरोधो विरोधश्च मानेनैव हि गम्यते // MAनुव्_२,२.२७० //

अत उक्तं समस्तं च वासुदेवस्य युज्यते / शिवादिनामयुक्ताश्च श्रुतयो विष्णुवाचकाः // MAनुव्_२,२.२७१ //

नामानि सर्वाणि च यमेको यो देवनामधाः / विष्णुनामानि नान्यस्य सर्वनामा हरिः स्वयम् // MAनुव्_२,२.२७२ //

न नारायणनामानि तदन्येष्वपरे हरौ / इत्यादिश्रुतयस्तत्र मानं चोक्तः समन्वयः // MAनुव्_२,२.२७३ //

पुराणानि पुराणाद्यैर्विरुद्धत्वान्न तत् प्रमा / तद्विरुद्धेषु नो मानं पूर्वापरविरोधतः // MAनुव्_२,२.२७४ //

समब्राह्मविरोधाच्च नियमाद् वैष्णवेष्वपि / मोहार्थमुक्तितश्चैव विष्णुरेको गुणार्णवः // MAनुव्_२,२.२७५ //

स्कन्दसूर्यगणेशादिमतानि न्यायतो ऽमुतः / निराकृतान्यशेषेण सिद्धान्तस्याविशेषतः // MAनुव्_२,२.२७६ //

निराकृतौ विशेषस्य भावाच्छक्तिमतं पृथक् / दूष्यते महती देवी ह्रीङ्करी सर्वकारणम् / त्रिपुराभैरवीत्यादिनामभिः साभिधीयते // MAनुव्_२,२.२७७ //

तस्याः सदाशिवाद्याश्च जायन्ते देवमानुषाः / भूतभौतिकमप्येतदिति तन्नोपपद्यते // MAनुव्_२,२.२७८ //

दृष्टा पुम्भ्यः सदा सृष्टिः स्त्रीपुम्भ्यो वा विशेषतः / केवलाभ्यो न हि स्त्रीभ्यस्तत उत्पत्त्यसम्भवात् // MAनुव्_२,२.२७९ //

नार्च्यं महावाममतं वामैरन्यदुदीर्यते / शिवोपसर्जना शक्तिः ससर्जेदं समन्ततः // MAनुव्_२,२.२८० //

इति तच्चोपपन्नं न शिवस्याकरणत्वतः / अदेहत्वादपि ह्यन्ये ब्रूयुः सर्वज्ञमीश्वरम् // MAनुव्_२,२.२८१ //

अणुवामा न तद्युक्तमीशवादप्रवेशनात् / सार्वज्ञ्यादिगुणैर्युक्तं गुरुकल्पनया द्वयम् // MAनुव्_२,२.२८२ //

न युज्यते ह्यतस्त्वीश एक एव प्रयोजकः / उक्तदोषश्च तत्पक्ष इति नैवात्र दूष्यते // MAनुव्_२,२.२८३ //

श्रुतिस्मृतीतिहासानां सामस्त्येन विरोधतः / सतां जुगुप्सितत्वाच्च नाङ्गीकार्यं हि तन्मतम् // MAनुव्_२,२.२८४ //

पञ्चरात्रनिषेधार्थमेतान्याचक्षते यदि / सूत्राण्यतिविरुद्धं तद् यत आह स भारते // MAनुव्_२,२.२८५ //

पञ्चरात्रस्य कृत्स्नस्य वक्ता नारायणः स्वयम् / ज्ञानेष्वेतेषु राजेन्द्र सर्वेष्वेतद् विशिष्टते // MAनुव्_२,२.२८६ //

पञ्चरात्रविदो ये तु यथाक्रमपरा नृप / एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते // MAनुव्_२,२.२८७ //

इति गीता च तच्छास्त्रसङ्क्षेप इति हीरितम् / वेदेन पञ्चरात्रेण भक्तया यज्ञेन चैव हि // MAनुव्_२,२.२८८ //

दृश्यो ऽहं नान्यथा दृश्यो वर्षकोटिशतैरपि / इति वाराहवचनं श्लोका इति वचः श्रुतौ // MAनुव्_२,२.२८९ //

वेदैश्च पञ्चरात्रैश्च ध्येयो नारायणः परः / पञ्चरात्रं च वेदाश्च विद्यैकैव द्विधेयते // MAनुव्_२,२.२९० //

इत्यादिवेदवचनैः पञ्चरात्रमपोद्यते / कथमेवात्र दोषः क उत्पत्तिर्ज्ञो ऽत इत्यपि // MAनुव्_२,२.२९१ //

इहैवोक्ता नचाभूतभावस्तत्रापि कथ्यते / अनादिकर्मणा बद्धो जीवः संसारमण्डले // MAनुव्_२,२.२९२ //

वासुदेवेच्छया नित्यं भ्रमतीति हि तद्वचः / न हि संसारसादित्वं पञ्चरात्रोदितं क्वचित् // MAनुव्_२,२.२९३ //

जीवाभिमानिशेषस्य नाम्ना सङ्कर्षणस्य तु / वासुदेवाज्जनिः प्रोक्ता प्रद्युम्नस्य ततस्तथा // MAनुव्_२,२.२९४ //

मनो ऽभिमानिनः कामस्यैवं साक्षाद्धरेः क्वचित् / सङ्कर्षणादिनाम्नैव नित्याचिन्त्योरुशक्तितः / व्यूह उक्तो ऽन्यथानूद्य कथं दुष्टत्वमुच्यते // MAनुव्_२,२.२९५ //

यदि विद्याच्चतुर्वेदानितिवद् वेदपूरणम् / पञ्चरात्रादिति कुतो द्वेषः शाण्डिल्यवर्तने // MAनुव्_२,२.२९६ //

अतः परमशास्त्रोरुद्वेषादुदितमासुरैः / दूषणं पञ्चरात्रस्य वीक्षायामपि न क्षमम् // MAनुव्_२,२.२९७ //

अतो ऽशेषजगद्धाता निर्दोषोरुगुणार्णवः / नारायणः श्रुतिगणतात्पर्यादवसीयते // MAनुव्_२,२.२९८ //

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये त्वविद्यामुपासते / ततो भूय इवाप्स्यन्ति ये तस्या नैव निन्दकाः // MAनुव्_२,२.२९९ //

ततो विद्यामविद्यां च यो जानात्युभयं सह / दोषज्ञानादतीत्यैतान् विद्ययामृतमश्नुते // MAनुव्_२,२.३०० //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ||

अथाशेषसमाम्नायविरोधापाकृतिं प्रभुः / करिष्यन्नधिदैवाधिभूतजीवपरात्मनाम् // MAनुव्_२,३.१ //

स्वरूपनिर्णयायैव वचनानां परस्परम् / पादेनानेनाविरोधं दर्शयत्यमितद्युतिः // MAनुव्_२,३.२ //

अनुभूतियुक्तिबहुवाग्वैलोम्यं च ततो ऽधिकम् / एतत् सर्वं सतः साम्यं द्वारवैयर्थ्यमेव च // MAनुव्_२,३.३ //

दृष्टयुक्तयनुसारित्वमुक्तान्यार्थाविरोधतः / प्रसिद्धनामस्वीकारे बहुवाक्यानुवतिर्ता // MAनुव्_२,३.४ //

लोकदृष्टानुसारित्वं जीवसाम्यमनादिता / तत्र तत्र परिज्ञानं गुणसाम्यश्रुती तथा // MAनुव्_२,३.५ //

उत्पत्तिमत्त्वं स्वगुणाननुभूत्यल्पकल्पने / नानाश्रुतिश्च वैचितृयं युक्तयः पूर्वपक्षगाः // MAनुव्_२,३.६ //

व्यवस्थानुपपत्तिश्च स्वातन्त्र्यमनुसारिता / मुख्यता शक्तिमत्त्वं च वैरूप्यं सर्वसङ्ग्रहः // MAनुव्_२,३.७ //

गत्यादिरीशशक्तिश्च सर्वमानविरोधिता / अभीष्यासिद्धिसुव्यक्ती शास्त्रसिद्धिविर्पर्ययः / विशेषकारणं चेति सिद्धान्तस्यैव साधकाः // MAनुव्_२,३.८ //

प्रकृतिः पुरुषः कालो देवास्तदभिमानिनः / महदाद्याश्च जायन्ते पराधीनविशेषिता / इदं सर्वं ससर्जेति जनिमत्त्वमिहोदितम् // MAनुव्_२,३.९ //

अवकाशमात्रमाकाशः कथमुत्पद्यते ऽन्यथा / यद्यनाकाशता पूर्वं किं मूर्तनिबिडं जगत् // MAनुव्_२,३.१० //

मूतर्सम्पूर्णता चैव यद्यनाकाशता भवेत् / मूर्तद्रव्याणि चाकाशे स्थितान्येव हि सर्वदा // MAनुव्_२,३.११ //

अत आकाशशब्दोक्तस्तद्देवो ऽत्र विनायकः / देहोत्पत्त्या समुत्पन्न इति श्रुत्याभिधीयते // MAनुव्_२,३.१२ //

भूतमप्यसितं दिव्यदृष्टिगोचरमेव तु / उत्पद्यते ऽव्याकृतं हि गगनं साक्षिगोचरम् / प्रदेश इति विज्ञेयं नित्यं नोत्पद्यते हि तत् // MAनुव्_२,३.१३ //

तथापि पूर्वसम्बन्धपरतन्त्रविशेषयुक् / खमेवोत्पत्तिमन्नाम श्रुतिशब्दविवक्षितम् // MAनुव्_२,३.१४ //

प्रकृतिः पुरुषः काल इत्येते च समस्तशः / ईशाधीनविशेषेण जन्या इत्येव कीर्तिताः // MAनुव्_२,३.१५ //

कालप्रवाह एवैको नित्यो नतु विशेषवान् / पुरुषाव्यक्तकालानां रमैवैकाभिमानिनी // MAनुव्_२,३.१६ //

सिसृक्षुत्वविशेषं तत् साक्षाद् भगवदिच्छया / प्राप्तैव सृष्टेत्युदिता प्रधानं विकृतेरपि // MAनुव्_२,३.१७ //

पुमांसो देहसम्बन्धात् सृष्टिमन्त इतीरिताः / एवं प्रऌअयकाले ऽपि प्रतिभातपरावरः // MAनुव्_२,३.१८ //

मुख्यावायुर्नित्यसमः शरीरोत्पत्तिकारणात् / पराधीनविशेषेण जनिमानेव शब्दितः // MAनुव्_२,३.१९ //

नैव किञ्चित् ततो जन्मवर्जितं परमादृते / पराधीनविशेषत्वे जन्मनः स्थूलताभवः // MAनुव्_२,३.२० //

पूर्वशब्दविलोपश्च यदि जन्मेति कीर्त्यते / रमाया नैव जन्मास्ति चैतन्यस्यापि केवलम् // MAनुव्_२,३.२१ //

प्रधनस्य च वेदस्य वेदस्यापीश्वरेच्छया / व्यक्तिर्नाम विशेषो ऽस्ति तस्मात् तद्वशतैव हि // MAनुव्_२,३.२२ //

उत्पत्तिरत्र कथिता स्वतन्त्रत्वात् परात्मनः / नैवोत्पत्तिः कथमपि न स्वतन्त्रं ततो ऽपरम् // MAनुव्_२,३.२३ //

अच्छेद्यस्यापि जीवस्य विभागं बहुधा हरिः / कृत्वा भोगान् प्रदायैव चैक्यमापादयेत् पुनः // MAनुव्_२,३.२४ //

अत ईशवशं सर्वं चेतनाचेतनं जगत् / अविभागं विभागाय यदा नयति केशवः / किमशक्यं परेशस्य तदेति ह्यभिधीयते // MAनुव्_२,३.२५ //

एवं स्थिते ऽपि जीवैक्यं केचिदाहुः परात्मना / तद् यो ऽहमितिपूर्वाभिः श्रुतिभिश्चानुमाबलात् // MAनुव्_२,३.२६ //

न तद् युक्तं यतो विष्णुः पृथगेवाभिधीयते / प्रज्ञानेत्रो ऽलोक इति मुक्तौ भेदो ऽभिधीयते / एतमानन्दमित्यन्या परमं साम्यमित्यपि // MAनुव्_२,३.२७ //

इदं ज्ञानमपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः / सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रऌअये न व्यथन्ति च // MAनुव्_२,३.२८ //

उपसम्पद्य तज्ज्योतिः स्वरूपेणाभिपद्यते / तत्र पर्येति जक्षंश्च क्रीडन्नपि सदा सुखी // MAनुव्_२,३.२९ //

आचक्ष्व मे मोक्षं धीरा यं प्रवदन्ति तम् / इत्यक्त आह वाग्देवी परं मोक्षं प्रजापतेः // MAनुव्_२,३.३० //

शाखां शाखां महानद्यः संयान्ति परितःस्रवाः / धानापूपा मांसकामाः सदा पायसकर्दमाः // MAनुव्_२,३.३१ //

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः / ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तदक्षरमुपासते // MAनुव्_२,३.३२ //

प्रविशन्ति परं देवं मुक्तास्तत्रैव भोगिनः / निर्गच्छन्ति यथाकामं परेशेनैव चोदिताः // MAनुव्_२,३.३३ //

भेददृष्टयाभिमानेन निःसङ्गेनापि कमर्णा / कर्तृत्वात् सगुणं ब्रह्म पुरुषं पुरुषर्षभम् // MAनुव्_२,३.३४ //

स सङ्गत्य पुनः काले कालेनेश्वरमूर्तिता / जाते ऽगुणव्यतिकरे यथापूर्वं प्रजायते // MAनुव्_२,३.३५ //

ऋचां त्वः पोषमास्ते च परेण प्रेरिताः सदा / यत्कामस्तत् सृजत्यद्धैषात्मना तत् सृजत्यपि // MAनुव्_२,३.३६ //

सहैव ब्रह्मणा कामान् भुङ्कते निस्तीर्णतद्गुणः / दुःखादींश्च परित्यज्य जगद्वयापारवर्जितः // MAनुव्_२,३.३७ //

भुङ्क्ते भोगान् सहैवोच्चानित्याद्यागममानतः / मुक्तस्य भेदावगतेः कथमेव ह्यभिन्नता // MAनुव्_२,३.३८ //

जीवेशयोर्नानुमा च तदभेदं प्रमापयेत् / मिथ्यैव भेदो विमतो भेदत्वाच्चन्द्रभेदवत् / इति चेत् साध्यधर्मो ऽयं सन्नसन् वा नवोभयम् // MAनुव्_२,३.३९ //

यदि सन्नपसिद्धान्तः स एवासन्नितीरिते / नोभयं चेन्न सिद्धं तदिति मानस्य दूषणम् // MAनुव्_२,३.४० //

न च मानान्तरेणैतच्छक्यं साधयितुं क्वचित् / अनुमानेन चेत् सैव ह्यनवस्था भविष्यति // MAनुव्_२,३.४१ //

नचागमस्तदर्थो ऽस्ति नासदासीन्न तद् वदेत् / परिशेषादनिर्वाच्यं यदि सिद्धयेत् परात्मनः // MAनुव्_२,३.४२ //

अनिर्वाच्यत्वमेव स्यात् परिशिष्टो ह्यसौ तदा / नचान्य आगमस्तत्र सदसत्प्रतियोगिनि // MAनुव्_२,३.४३ //

न च प्रत्यक्षमात्रास्ति नचार्थापत्तिरिष्यते / बाधायोगात् सत इति बाधाभावत एव हि // MAनुव्_२,३.४४ //

विषयस्य कुतो बाधो विद्यमानं हि बाध्यते / न हि वन्ध्यासुतो वध्यो यज्ञदत्तो हि वध्यते // MAनुव्_२,३.४५ //

बाधायोगः सत इति व्याप्तिरेषा क्व दृश्यते / कश्चायं बाध उद्दिष्टो न हि नाशो ऽसतो भवेत् / निवृत्तिश्चाप्रवृत्तस्य कथमेवोपपद्यते // MAनुव्_२,३.४६ //

नासीदस्ति भविष्यच्च तदिति ज्ञानमेयता / यदि बाधस्तदासत्त्वं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः // MAनुव्_२,३.४७ //

प्रतीतिर्नासत इति वदन्नङ्गीकरोति ताम् / निषेधो ह्यप्रतीतस्य कथञ्चिन्नोपपद्यते // MAनुव्_२,३.४८ //

न चोपमा भवेदत्र प्रत्यक्षात् सत्त्वमेव च / शास्त्रगम्यपरेशानाद् भेदः स्वात्मन ईयते // MAनुव्_२,३.४९ //

अनुभूतिविरोधेन कथमेकत्वमुच्यते / किञ्चित्कर्ता च दुःखीति सर्वैरेवानुभूयते // MAनुव्_२,३.५० //

सर्वज्ञो भगवान् विष्णुः सर्वशक्तिरिति श्रुतः / अनुभूताद्धि भेदेन श्रुतिरेषा वदत्यमुम् // MAनुव्_२,३.५१ //

उपजीव्यविरुद्धं तु कथमैक्यं श्रुतिर्वदेत् / अप्रामाण्यं यदा भेदवाचकस्य भविष्यति // MAनुव्_२,३.५२ //

स एव धर्मिणो ग्राही तदभेदः कथं भवेत् / यत् स्वरूपग्रहे मानं तद्धर्मे न कथं भवेत् // MAनुव्_२,३.५३ //

एकविज्ञानविज्ञप्त्या द्वयं मानं भविष्यति / न चेदेकममानं तद् द्वयमप्यत्र नो भवेत् // MAनुव्_२,३.५४ //

धर्मिग्राहिविरोधस्तु तस्मान्मानस्य दूषणम् / नोपजीव्यो ह्यभेदो ऽत्र क्वचिद् भेदश्रुतेर्बलात् // MAनुव्_२,३.५५ //

न च मानान्तरोपेयं ब्रह्म तद् भवति क्वचित् / येन मानेन चापेयं भेदस्तेनावगम्यते // MAनुव्_२,३.५६ //

सर्वज्ञानमयैवेशो यद्युपेयः कथञ्चन / सर्वज्ञथ्वगुणेनैव तया भेदो ऽवगम्यते // MAनुव्_२,३.५७ //

न दुःखानुभवः क्वापि मिथ्यानुभवतां व्रजेत् / न हि बाधः क्वचिद् दृष्टो दुःखाद्यनुभवस्य तु // MAनुव्_२,३.५८ //

यदि दुःखानुभूतिश्च भ्रान्तिरित्यवसीयते / अदुःखिताश्रुतिः केन न भ्रान्तिरिति गम्यते // MAनुव्_२,३.५९ //

श्रुतिस्वरूपमर्थश्च मानेनैवावसीयते / तच्चेन्मानं गृहीतं ते किं दुःखानुभवे भ्रमः // MAनुव्_२,३.६० //

न च बाधविशेषो ऽस्ति यदबाधितमेव तत् / बाधो यद्यनुभूते ऽर्थे कथं निर्णय ईयते // MAनुव्_२,३.६१ //

को ऽपि ह्य् अर्थो न निश्चेतुं शक्यते भ्रमवादिना / भ्रमत्वमभ्रमत्वं च यदैवानुभवोपगम् / एकस्य भ्रमता तत्र परस्याभ्रमता कुतः // MAनुव्_२,३.६२ //

भ्रमत्वमभ्रमत्वं च सर्वं वेद्यं हि साक्षिणा / स चेत् साक्षी क्वचिद् दुष्यः कथं निर्णय ईयते // MAनुव्_२,३.६३ //

विशेषा सर्व एवैते साक्षिप्रत्ययगोचराः / ऊरीकृत्य च तान् सर्वान् व्यवहारः प्रवर्तते / साक्षिणो व्यवसायी तु व्यवहारो ऽभिधीयते // MAनुव्_२,३.६४ //

तस्मात् सर्वप्रसिद्धस्य व्यवहारस्य सिद्धये / साक्षी निर्दोष एवैकः सदाङ्गीकार्य एव नः // MAनुव्_२,३.६५ //

शुद्धः साक्षी यदा सिद्धो दुःखित्वं वार्यते कथम् / उपजीव्यप्रमाणं तद् भेदग्राहकमेव हि / अतो जीवेशयोर्भेदः श्रुतिसामर्थ्यसुस्थिरः // MAनुव्_२,३.६६ //

तथापि तु चिदानन्दपूर्वास्तत्सदृशा गुणाः / सारस्वरूपमस्यापि मुक्तावप्यवशिष्यते // MAनुव्_२,३.६७ //

अतो ऽभेदवदेवैताः श्रुतयः प्रवदन्ति हि / पौराणानि च वाक्यानि सादृश्याभेदसंश्रयात् // MAनुव्_२,३.६८ //

सादृश्याच्च प्रधानत्वात् स्वातन्त्र्यादपिचाभिदाम् / आहुरीशेन जीवस्य न स्वरूपाभिदां क्वचित् // MAनुव्_२,३.६९ //

स्थानैक्यमैकमत्यं च मुक्तस्य तु विशिष्टते / सादृश्यं च विशेषेण जडानां द्वयमेव तु / भवेत् सादृश्यमत्यल्पं तृतीयं परमात्मना // MAनुव्_२,३.७० //

ईशरूपक्रियाणां च गुणानामपि सर्वशः / तथैवावयवानां तत्स्वरूपैक्यं तु मुख्यतः // MAनुव्_२,३.७१ //

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति / एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति / इति श्रुतेर्नोभयं च भेदाभेदाख्यमिष्यते // MAनुव्_२,३.७२ //

एकमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चन / मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति // MAनुव्_२,३.७३ //

इति श्रुताविवेत्यस्माद् भेदाभेदनिराकृतिः / इवोभये च सादृश्य इति वाक् शब्दनिर्णये // MAनुव्_२,३.७४ //

भेदस्य मुक्तौ वचनादपि तत्पक्षनिग्रहः / चेतनत्वादिसादृश्यं यद्यभेद इतीष्यते / अङ्गीकृतं तदस्माभिर्न स्वरूपैकता क्वचित् // MAनुव्_२,३.७५ //

न केनचिदभेदो ऽस्ति भेदाभेदो ऽपिवा क्वचित् / समुदायमृते विष्णोः स्वगुणादीन् विनापि वा // MAनुव्_२,३.७६ //

इति श्रुतेर्न तस्यास्ति भेदाभेदो ऽपि केनचित् / अभेदश्रुतयोऽ ंशत्वात् सादृश्यं चांशतास्य तु // MAनुव्_२,३.७७ //

अंशस्तु द्विविधो ज्ञेयः स्वरूपांशो ऽन्य एव च / विभिन्नांशो ऽल्पशक्तिः स्यात् किञ्चित्सादृश्यमात्रयुक् // MAनुव्_२,३.७८ //

अंशिनो यत्तु सामर्थ्यं यत् स्वरूपं यथा स्थितिः / स एव चेत् स्वरूपांशः प्रादुर्भावा हरेर्यथा // MAनुव्_२,३.७९ //

सूर्यमण्डलमान्येकस्तत्प्रकाशाभिमानवान् / सूर्यो ऽथ सप्तमाब्धेश्च बाह्योदस्य च वारिपः // MAनुव्_२,३.८० //

कठिनत्वेन मेर्वादेः पृथिव्या अपि देवता / धरादेव्येवमेवैको भगवान् विष्णुरव्ययः / नानावताररूपेण स्थितः पूर्णगुणः सदा // MAनुव्_२,३.८१ //

विण्मूत्राक्ष्यादिमानिन्यो यथापभ्रष्टदेवताः / सूर्यादिभ्यस्तथैवायं संसारी परमात् पृथक् // MAनुव्_२,३.८२ //

देहदोषैश्च दुष्टत्वादपभ्रष्टाख्यदेवताः / अन्याः सूर्यादिदेवेभ्यो ह्यनुग्राह्याश्च तैः सदा // MAनुव्_२,३.८३ //

एवमेव पराद् विष्णोः पृथक् संसारिणो मताः / अनुग्राह्याश्च तेनैव तत्प्रसादाच्च मोक्षिणः // MAनुव्_२,३.८४ //

न तु मत्स्यादिरूपाणामनुग्राह्यत्वमिष्यते / गुणैरशेषैः पूर्णत्वान्मुख्याभेदो ऽपरैर्नच // MAनुव्_२,३.८५ //

अंशाभासाश्च सर्वे ऽपि परस्यांशा न मुख्यतः / यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम् // MAनुव्_२,३.८६ //

न तु पुम्पादवत् पादा जीवा एते परात्मनः / पूर्णास्तस्य गुणा एव प्रादुर्भावतया स्थिताः / एवं जगाद परमश्रुतिर्नारायणं परम् // MAनुव्_२,३.८७ //

अक्षयो भगवान् विष्णुर्लक्ष्म्यावासो लये स्थितः / मुक्तैः सदा चिन्त्यमानो ब्रह्माद्यैस्तारतम्यगैः // MAनुव्_२,३.८८ //

प्रकृतिः पुरुषः कालो वेदाश्चेति चतुष्ययम् / नित्यं स्वरूपतो विष्णोर्विशेषावाप्तिमात्रतः / उत्पत्तिमादिति प्रोक्तं लक्ष्मीस्तदभिमानिनी // MAनुव्_२,३.८९ //

ततो जातः पुमान् नाम ब्रह्मास्यां वासुदेवतः / सूत्रात्मा प्राणनामा च देव्यौ प्रकृतिमानिनी // MAनुव्_२,३.९० //

ततो रूपं महान् नाम ब्रह्मणो ऽहङ्कृतिः शिवः / ब्रह्मणो बुद्धिनाम्नोमा तत इन्द्रो मनो ऽभिधः / स्कन्दश्च तत एवान्ये सर्वे देवाः प्रजज्ञिरे // MAनुव्_२,३.९१ //

तत्र पूर्वतनः श्रेयान् गुणैः सर्वैः समस्तशः / तेभ्यश्च भगवान् विष्णुस्तदधीना इमे सदा // MAनुव्_२,३.९२ //

जन्मस्थितिलयाज्ञाननियतिज्ञानसंसृतिः / मोक्षश्च तदधीनत्वमेतेषां नैव हीयते // MAनुव्_२,३.९३ //

मुक्तावपि स एवैकः स्वतन्त्रः पूर्णसद्गुणः / इति श्रुत्युपपत्तिभ्यां पादे ऽस्मिन् प्रभुणोदितम् // MAनुव्_२,३.९४ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ||

श्रुत्यर्थः श्रुतियुक्तिभ्यां विरुद्ध इव दृश्यते / यत्र तन्निर्णयं देवः सुविशिष्टोपपत्तिभिः / करोत्यनेन पादेन तत्र स्पष्टार्थवच्छ्रुतिः // MAनुव्_२,४.१ //

विशेषश्रुतिवैरूप्यं माहात्म्यं व्यक्तसद्गुणाः / दृष्टायुक्तिः समानत्वं कर्तृशक्तिर्विमिश्रता // MAनुव्_२,४.२ //

युक्तयः पूर्वपक्षेषु सुनिर्णीतासतु तादृशाः / युक्तयो निर्णयस्यैव स्वयं भगवतोदिताः // MAनुव्_२,४.३ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयो ऽध्यायः ||

स्वाभाविकान्यथानामसहाभावान्यथोक्तयः / अविशेषो विशेषौ च सहभावो विमिश्रता // MAनुव्_३,१.१ //

विरुद्धोक्तिः सहस्थानं वैयर्थ्यं चान्यथागतिः / युक्तयः पूर्वपक्षस्य गुणाधिक्यार्थतोभवौ // MAनुव्_३,१.२ //

उपपत्तिर्द्विरूपत्वमाधिक्यमनुरूपता / योग्यता प्रबलत्वं च विभागः कारणाभवः / कॢप्तिरन्यागतिश्चैव सिद्धान्तस्यैव साधकाः // MAनुव्_३,१.३ //

बीजापूरुषयोनीनां सङ्गातिनियमोज्खितिम् / अथशब्देन भगवानाह कारणतश्च ताम् // MAनुव्_३,१.४ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ||

पश्चाददृष्टयविज्ञानकालदुःखपृथग्भवाः / स्थानभेदो विरुद्धत्वं न्यायसाम्यं स्वतोभवः // MAनुव्_३,२.१ //

गुणसाम्यमयोगश्च तर्कबाधो विलोमता / नानाभावः प्रलोभश्च पूर्वपक्षगाः // MAनुव्_३,२.२ //

अशक्यकर्तृताशक्तिः स्वतो ऽबोधस्तदेव च / अमानकॢप्तिसन्मानव्यवस्थात्यल्पताभवाः // MAनुव्_३,२.३ //

विशेषदृष्टिवाक्ये च पुंशक्तिः सुनिदर्शनम् / अलौकिकत्वमाधिक्यं स्वातन्त्र्यं निर्णयप्रमाः // MAनुव्_३,२.४ //

वासनाः सर्ववस्तूनामनाद्यनुभवागताः / सन्त्येवाशेषजीवानामनादिमनसि स्थिताः // MAनुव्_३,२.५ //

त्रिगुणात्मकं मनो ऽस्त्येव यावन्मुक्तिः सदातनम् / तत्रैवाशेषसंस्काराः सञ्चीयन्ते सदैव च // MAनुव्_३,२.६ //

सूक्ष्मत्वेन लये सच्च प्राकृतैरुपचीयते / सृष्टिकाले यदा तन्न कुतः संसारसंस्थितिः // MAनुव्_३,२.७ //

संस्कारैर्भगवानेव सृष्ट्वा नानाविधं जगत् / स्वप्नकाले दर्शयति भ्रान्तिर्जाग्रत्त्वमेव हि // MAनुव्_३,२.८ //

अदृष्टे चाश्रुते भावे न भाव उपजायते / अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते // MAनुव्_३,२.९ //

इति श्रुतिपुराणोक्तिरनादित्वात्तु युज्यते / कदाचिद् दर्शनायोग्यं यत् तत्रापि विभागतः // MAनुव्_३,२.१० //

दृष्टं समानाधिकरणं दृश्यते च स च भ्रमः / वासनामात्रमूलत्वाज्जाग्रद्वत् स्पष्टता न च // MAनुव्_३,२.११ //

भेदो ऽभेदो ऽथवा द्वन्द्वमिति प्रश्नो न युज्यते / द्रष्टुः स्वप्नस्य दृष्टत्वाद् भेदस्यैवाखिलैर्जनैः // MAनुव्_३,२.१२ //

प्रश्नदोषा हि चत्वारः स्वव्याहतिरसङ्गतिः / सिद्धार्थता च वैफल्यं न तैः स्यात् तत्त्वनिर्णयः // MAनुव्_३,२.१३ //

तत्त्वनिर्णयवैलोम्यं स्याद् वादे ऽपि हि निग्रहः / उद्भावनीयमेव स्यान्न कथावसितिर्भवेत् // MAनुव्_३,२.१४ //

विजिगीषुकथायां तु कथावसितिकारणम् / परिहारे ऽपि सिद्धत्वं दूषणं प्रतिवादिनः / प्रतिज्ञायां तदन्यस्य सिद्धतैव हि साधका // MAनुव्_३,२.१५ //

आश्रयव्याश्रयासिद्धी साध्यसिद्धिश्च दूषणम् / केषाञ्चिन् न च ते दोषा व्याप्तौ सत्यां कथञ्चन // MAनुव्_३,२.१६ //

दोषो व्याहतिरेवास्ति नृशृङ्गास्तित्वसाधने / यत्र व्याहतता नास्ति को ऽतिसङ्गो ऽस्य साधने // MAनुव्_३,२.१७ //

प्रत्यक्षागममूलास्तु न्यायाः सर्वे भवन्ति हि / न्यायाभासा अमूलाः स्युर्न्यायस्यान्यस्य तौ पुनः // MAनुव्_३,२.१८ //

अदृष्टे व्यभिचारे तु साधकं तदिति स्फुटम् / ज्ञायते साक्षिणैवाद्वा मानबाधे न तद् भवेत् // MAनुव्_३,२.१९ //

यत् साक्षिणैव मानत्वं मानानामवसीयते / अमानस्य तु मानत्वं मानसत्वाच्चलं भवेत् // MAनुव्_३,२.२० //

उत्सर्गतो ऽपि यत् प्राप्तमपवादविवर्जितम् / व्यभिचार्यपवादेन मानमेव भविष्यति // MAनुव्_३,२.२१ //

अतो हि भोजनादीनामिष्टसाधनतानुमा / मानं व्यवहृतौ नित्यं व्यभिचारो हि तत्र च // MAनुव्_३,२.२२ //

व्याप्तत्वे व्याश्रयत्वं तु कथमेव हि दूषणम् / रोहिण्युदय आसन्नः कृत्तिकाभ्युदिता यतः / इत्युक्ते साधनं नो किं न ह्याज्ञैवात्र साधका // MAनुव्_३,२.२३ //

अन्यत् सदसतोर्विश्वमिति च व्याहतेरमा / असिद्धसाधने दोषः को व्याप्तिर्यदि विद्यते // MAनुव्_३,२.२४ //

व्याप्तिश्च व्यतिरेकेण तत्र तैश्चैव गम्यते / अप्रसिद्धस्य साध्यस्य साधकत्वं यदेष्यते / लिङ्गस्योक्तौ विशेषो ऽयं केन मानेन गम्यते // MAनुव्_३,२.२५ //

साधनं परमाण्वादेर्यदासिद्धस्य चेष्यते / यथानुभवमेवैतन्नाङ्गीकार्यं कुतस्तदा // MAनुव्_३,२.२६ //

यत्र नातिप्रसङ्गो ऽस्ति मानं न च विपर्यते / क्लिष्टकल्पनयैवात्र साध्यमित्यतिदुर्वचः // MAनुव्_३,२.२७ //

परिशेषो मिथःसिद्धिः चक्रकस्वाश्रयादयः / असिद्धसाधकत्वेन पञ्चावयवतां विना / अङ्गीकार्याः समस्तैस्तन्नियमः किंनिबन्धनः // MAनुव्_३,२.२८ //

सिद्दसाधनतायां च न कथावसितिर्भवेत् / व्यभिचारो हेत्वसिद्धिरेकपक्षे ऽपि दूषणम् // MAनुव्_३,२.२९ //

साध्यसाधनवैकल्यं दृष्टान्तस्य विशेषणे / वैयथ्यर्मेकासिद्धौ च विशिष्टासिद्धिरेव हि // MAनुव्_३,२.३० //

अप्रयोजकता तत्र प्रथमप्रश्नदूषणम् / सिद्धप्रश्नादिकं यत् तदाधिक्यान्तगर्तं भवेत् // MAनुव्_३,२.३१ //

अर्थापत्त्युपमाभावा अनुमान्तर्गताः क्वचित् / प्रत्यक्षान्तर्गतो ऽभावः सुखादेर्नियमेन च // MAनुव्_३,२.३२ //

अन्यत्र खडिति प्राप्तः प्रारम्भाद्याश्च युक्तयः / आगमार्थावसित्यर्था नियतव्याप्तयो ऽखिलाः // MAनुव्_३,२.३३ //

वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च तथाविधाः / कुरुपाण्डववत् तेषामुपपत्तेः पृथग् वचः // MAनुव्_३,२.३४ //

स्वन्यायैः साधनं कार्यं परन्यायैस्तु दूषणम् / स्वन्यायैर्दूषणं च स्यात् साधितैः प्रतिवादिनः // MAनुव्_३,२.३५ //

प्रसङ्गार्थतया प्रोक्ता न सिद्धान्तस्य दूषकाः / छलं जातिरिति द्वेधा व्याहत्यन्तरमिष्यते / जातिः स्वव्याहतिर्ज्ञेया छलमर्थान्तरोत्तरम् // MAनुव्_३,२.३६ //

एवं संशोधितन्यायसदागमविरोधतः / नानिर्वाच्यमिह प्रोक्तं मायामात्रपदेन हि // MAनुव्_३,२.३७ //

विलक्षणं सदसतोरिति हि व्याहतं स्वतः / प्रतियोगित्वमप्यस्य ब्रह्मणो ऽङ्गीकृतं भवेत् // MAनुव्_३,२.३८ //

मिथ्या चेत् प्रतियोगित्वं वैलक्षण्यं ततो न हि / अविलक्षणत्वं सत्यं स्यान्मिथ्यात्वं ब्रह्मणस्ततः // MAनुव्_३,२.३९ //

अनिर्वाच्यस्य सत्त्वं वा यदि धर्मा न केचन / ब्रह्मणो नैव जिज्ञास्यं जिज्ञासा धर्मनिर्णयः // MAनुव्_३,२.४० //

इदमित्थमिति ज्ञानं जिज्ञासायाः प्रयोजनम् / इत्थम्भावो हि धर्मो ऽस्य न चेन्न प्रतियोगिता // MAनुव्_३,२.४१ //

इत्थम्भावात्मकान् धर्मानाहुश्च श्रुतयो ऽखिलाः / अदृश्यत्वादयो ऽप्यस्य गुणा हि प्रभुणोदिताः // MAनुव्_३,२.४२ //

यदि स्युस्तादृशा धर्माः सर्वज्ञत्वादयो न किम् / अन्यापेक्षा यदि स्युष्टे सत्तैवं देशकालगा // MAनुव्_३,२.४३ //

देशकालानपेक्षा हि न सत्ता क्वापि दृश्यते / सर्वधर्मोज्ज्ञितस्यास्य किं शास्त्रेणाधिगम्यते // MAनुव्_३,२.४४ //

मिथ्याधर्मविधातुश्च वेदस्यैवाप्रमाणता / अप्राप्तां भ्रान्तिमापाद्य किं वेदो मानतां व्रजेत् // MAनुव्_३,२.४५ //

न हि वेदं विना ब्रह्म वेद्यं धर्माश्च तद्गताः / वेदवेद्यस्य मिथ्यात्वं यदि नैक्यस्य तत् कथम् // MAनुव्_३,२.४६ //

धर्मारोपो ऽपि सामान्यधर्मादीनां हि दशर्ने / इदन्तदादिधर्मित्वे धर्मो ऽन्यः कल्प्यते ऽत्र हि // MAनुव्_३,२.४७ //

सर्वधर्मविहीनस्य धर्मारोपः क्व दृश्यते / तदर्थं यदि धर्माणामारोपः सानवस्थितिः // MAनुव्_३,२.४८ //

ईशतज्ज्ञानवेदाक्षजानुमामातृपूर्विणः / भ्रान्तिर्विश्वस्य येनैव मानाभासेन कल्प्यते ऽत्र हि // MAनुव्_३,२.४९ //

तन्मात्रस्यान्यथा भावात् किं न स्याद् विश्वसत्यता / येनेदं कल्प्यते भ्रान्तं भ्रान्तिस्तस्यैव किं न सा // MAनुव्_३,२.५० //

भ्रान्तत्वे तस्य विश्वादेरीशाद्यभ्रान्तमेव हि / भवेयुर्भ्रान्तयो नृणां नैवेशादेः कथञ्चन // MAनुव्_३,२.५१ //

सत्यत्वमक्षजप्राप्तं यदि भ्रान्तमितीष्यते / प्रामाण्यमागमस्यापि प्रत्यक्षादन्यतः कुतः // MAनुव्_३,२.५२ //

साक्षिप्रत्यक्षतो ह्येव मानानां मानतेयते / साक्षिणः स्वप्रकाशत्वमनवस्था ततो न हि // MAनुव्_३,२.५३ //

तात्कालिकं प्रमाणत्वमक्षजस्य यदा भवेत् / ऐक्यागमस्य किं न स्यात् तस्याप्येतादृशं यदि / ऐक्यप्रामाण्यमिथ्यात्वं यदा विश्वस्य सत्यता // MAनुव्_३,२.५४ //

ऐक्यागमस्य मानत्वं यद्यबाध्यमितीष्यते / अक्षजस्यापि मानत्वं नाबाध्यं किमितीष्यते // MAनुव्_३,२.५५ //

अद्वैतहानिसामान्यान्न विशेषश्च कश्चन / यदि स्वतस्त्वं प्रामाण्ये विश्वसत्ता कथं न ते // MAनुव्_३,२.५६ //

प्रामाण्यस्य च मर्यादा कालतो व्याहता भवेत् / कालान्तरे ऽप्यमानं चेदिदानीं मानता कुतः // MAनुव्_३,२.५७ //

मिथ्यात्वमानं मोक्षे ऽपि मानं किं नेति भण्यताम् / मानत्वे ऽद्वैतहानिः स्यादमानत्वे ऽप्यमोक्षता // MAनुव्_३,२.५८ //

विश्वस्य पुनरापत्तिर्मिथ्यामानं यदा न मा / अस्ति चेन्मुक्तयवस्था च द्वैतापत्तिरतो ऽन्यथा // MAनुव्_३,२.५९ //

अमुक्तत्वं तथा काले कालाधीना हि मुक्तता / काल एवागमो ऽप्याह मुक्तिं कालनिवर्तने / मुक्तेरपि निवृत्तिः स्यात् संसारित्वमतो भवेत् // MAनुव्_३,२.६० //

क्व च प्रत्यक्षतः प्राप्तमनुमागमबाधितम् / देहात्मत्वं यदि न तत् प्राप्तं प्रत्यक्षतः क्वचित् / मम देह इति ह्येव न देहो ऽहमिति प्रमा // MAनुव्_३,२.६१ //

उपचारश्च कृष्णो ऽहमिति कर्दमलेपने / वस्त्रस्य यद्वदेवं स्याद् यद्युपाधिकृतं तदा / स्वतः शुक्लत्ववत् कार्ष्ण्यं न ममेति प्रतीयते // MAनुव्_३,२.६२ //

कथं च भेदो देहादेरात्मनो न प्रमीयते / जातमात्रा मृगा गावो हस्तिनः पक्षिणो खषाः / भयाभयस्वभोगादौ कारणानि विजानते // MAनुव्_३,२.६३ //

अस्मृतौ पूर्वदेहस्य विज्ञानं तत् कथं भवेत् / अन्वयव्यतिरेकादेरनुसन्धानविस्मृतौ // MAनुव्_३,२.६४ //

यदा देहान्तरज्ञानं देहैक्यावसितिः कुतः / व्याप्तत्वादात्मनो देहे व्यवहारेष्वपाटवात् // MAनुव्_३,२.६५ //

भेदज्ञाने ऽपि चाङ्गारवह्निवत् स्वाविविक्तवत् / भवन्ति व्यवहाराश्च न हि प्रत्यक्षगानपि // MAनुव्_३,२.६६ //

अर्थान् यथानुभवतः प्रतिपादयितुं क्षमाः / लोकास्ततो हि प्रत्यक्षसिद्धं नान्येन केनचित् // MAनुव्_३,२.६७ //

शक्यं वारयितुं क्वापि तच्चेन्नोत्तरगोचरम् / कथमेवोत्तरः कालस्तद्गो मोक्षश्च गम्यते // MAनुव्_३,२.६८ //

आगमो ऽपि हि सामान्ये सिद्धे प्रत्यक्षतः पुनः / विशेषं गमयेदेव कथं शक्तिग्रहो ऽन्यथा // MAनुव्_३,२.६९ //

अतीतानागतार्थेषु जाते शक्तिग्रहे ऽखिलम् / विशेषं ज्ञापयेद् वाक्यं न तदज्ञातशक्तिके // MAनुव्_३,२.७० //

शक्तिश्चेद् वर्तमाने स्यान्नातीतानागतं वदेत् / यदि शक्तिग्रहो ऽन्यत्र कथं स स्यात् तदग्रहे // MAनुव्_३,२.७१ //

सामान्यं दृष्टमेवासावन्यत्र गमयेद् यदि / सामान्यवर्जितं वस्तुस्वरूपं गमयेत् कथम् // MAनुव्_३,२.७२ //

न स्वरूपत्वसामान्यं केनाप्यङ्गीकृतं क्वचित् / स्वरूपं चेदनुगतं व्यावृत्तं तत्र किं भवेत् // MAनुव्_३,२.७३ //

सर्वानुगतधर्माणामन्ते हि स्वत्वमिष्यते / किं व्यावृत्तमिति प्रश्ने स्वरूपमिति केवलम् / स्यादुत्तरं ततो ऽन्यच्चेत् तदेव स्वयमेव नः // MAनुव्_३,२.७४ //

एवं व्यावृत्तरूपे ऽपि यदा शक्तिग्रहो भवेत् / तस्य सामान्यतो ज्ञानं विना स च भवेत् कुतः // MAनुव्_३,२.७५ //

अतो विशेषसामान्यरूपं सर्वमपीष्यते / व्यावृत्तं यच्च सामान्यं तदेव स्याद् विशेषतः // MAनुव्_३,२.७६ //

नचैकधर्मता तेन पदार्थानां परस्परम् / धर्माणां भेददृष्टयैव तत्सादृश्यस्य दर्शनात् // MAनुव्_३,२.७७ //

अतः सर्वपदार्थाश्च सामान्यात् साक्षिगोचराः / सर्वमित्येव विज्ञानं सर्वेषां कथमन्यथा // MAनुव्_३,२.७८ //

किञ्चित्सादृश्यविज्ञानादखिलस्यापि वस्तुनः / शब्दशक्तिग्रहश्च स्यात् तत्तत्सादृश्यमानतः // MAनुव्_३,२.७९ //

प्रत्यक्षं मानसं चैव यदातीतार्थगोचरम् / तदा स्मृतिप्रमाणत्वमतीतत्वविशेषितम् // MAनुव्_३,२.८० //

आधिक्यमनुभूतात्तु यदातीतत्वमिष्यते / मानता च कथं न स्यात् स्मृतेर्बाधश्च नात्रहि // MAनुव्_३,२.८१ //

मानत्वं प्रत्यभिज्ञाया अपि सर्वानुभूतिगम् / अतीतवर्तमानत्वधर्मिणी सा च दृश्यते // MAनुव्_३,२.८२ //

न च सा स्मृतिमात्रार्धा तदिदन्त्वग्रहैकतः / अतो न वतर्मानैकनियमः स्याद् ग्रहे ऽक्षजे // MAनुव्_३,२.८३ //

न च प्रमाणतो ऽन्या स्यात् प्रमितिर्नाम कुत्रचित् / मानाभावाद् गौरवाच्च कल्पनायाः किमेतया // MAनुव्_३,२.८४ //

मयैतज्ज्ञातमिति तु साक्षिगं ज्ञानगोचरम् / ज्ञानमेव ततो ऽन्या न प्रमितिर्नाम दृश्यते // MAनुव्_३,२.८५ //

मानामातृप्रमेयाणां तदुच्छित्तिर्नहि क्वचित् / स्वप्नानामपि चैतेषां न बाधो दृश्यते क्वचित् // MAनुव्_३,२.८६ //

जाग्रत्त्वमात्रमत्रैकमन्यथा दृश्यते स्फुटम् / अतो मिथ्या न च स्वप्नो जाग्रद्वज्जाग्रदेव च // MAनुव्_३,२.८७ //

आत्मवत् क्वचिदात्मा च स्यादेव भ्रमगोचरः / एतावता न मिथ्यासौ स्वप्ने जागरिते तथा // MAनुव्_३,२.८८ //

यद्यात्मन्यन्यथा दृश्यं भ्रान्तमत्रापि तद् भवेत् / अबाधितानुवृत्तेस्तु स्वप्नादेर्भ्रान्तता कुतः // MAनुव्_३,२.८९ //

न च काचित् प्रमा विश्वभ्रान्तत्वे सर्वमेव च / अभ्रान्तत्वे प्रमाणं तु कथं तद्भ्रान्तिता भवेत् // MAनुव्_३,२.९० //

किञ्च भ्रान्तत्ववादी स भ्रान्तत्वं स्वमतस्य च / अङ्गीकरोति नियतं तत्र सम्प्रतिपन्नता / वादिनोस्तेन चाभ्रान्तं विश्वमेव भविष्यति // MAनुव्_३,२.९१ //

भ्रान्तित्वभ्रान्तता चेत् स्यात् कथं नाभ्रान्तिसत्यता / अशेषदोषदुष्यं तन्मतं हेयं बुभूषिभिः // MAनुव्_३,२.९२ //

येन स्वमतहेयत्वं स्वयमङ्गीकृतं सदा / भ्रान्तित्वाद् दुर्घटत्वस्य भूषणत्वाच्च केवलम् // MAनुव्_३,२.९३ //

उन्मत्तो ऽपि कथं तस्य मतं स्वीकर्तुमिच्छति / ईशशक्तेरचिन्त्यत्वान्महोन्मत्तैः प्रवर्तितम् // MAनुव्_३,२.९४ //

अतः प्रज्ञात्र मायोक्ता जैव्युपादानमेव सा / निमित्तमैश्वरी मुख्यं निर्मितं त्रातमेव च // MAनुव्_३,२.९५ //

ताभ्यां सह पृथक् चैव मायामात्रमितीर्यते / उभाभ्यां मातमैश्वर्या त्रातं सह पृथक् ततः // MAनुव्_३,२.९६ //

प्रज्ञात्मकं मनो येन मनोरूपाश्च वासनाः / धीर्भीरिति मनस्त्वेवेत्याह च श्रुतिरञ्जसा // MAनुव्_३,२.९७ //

चिदचिन्मिश्रमेवैतन्मनो यावच्च संसृतिः / तेनावस्था इमाः सर्वा जीवः पश्यति सर्वदा // MAनुव्_३,२.९८ //

मनोविकारा विषयाः स्वाप्ना यद् बह्यवन्न ते / स्थूला भवन्त्यतस्तेषां स्पष्टता न तथा क्वचित् // MAनुव्_३,२.९९ //

क्वचित् स्पष्टा अपि स्युष्ये वासना मानसी च सा / ईशेच्छयान्तर्दधाति व्यज्यते च पुनस्तया // MAनुव्_३,२.१०० //

सृष्ट्वैव वासानभिश्च प्रपञ्चं स्वाप्नमीश्वरः / वासनामात्रतां तस्य नीत्वान्तर्धापयत्यजः // MAनुव्_३,२.१०१ //

सुषुप्तिमोहबोधांश्च स्ववशस्तद्वशं सदा / जीवं नयति देवेशो नान्यः कर्तास्य कश्चन // MAनुव्_३,२.१०२ //

न स्थानभेदतो ऽप्यस्य भेदः कश्चित् परेशितुः / सर्वत्राशेषदोषोज्खपूर्णकल्याणचिद्गुणः // MAनुव्_३,२.१०३ //

तद्विरुद्धं तु यत् तत्र मानं नैव भवेत् क्वचित् / महातात्पर्यरोधेन कथं तन्मानमत्र तु // MAनुव्_३,२.१०४ //

दुःखाप्ययसुखावाप्तिहेतुत्वेनैव वेदवाक् / भवेन्मानं तदीशानात् प्रसन्नादेव नान्यथा // MAनुव्_३,२.१०५ //

प्रसन्नता गुणोत्कर्षज्ञानादेव हि केवलम् / निर्दोषतापरिज्ञानादपि नान्येन केनचित् // MAनुव्_३,२.१०६ //

यो मामशेषदोषोज्खं गुणसर्वस्वबृंहितम् / जानात्यस्मै प्रसन्नो ऽहं दद्यां मुक्तिं नचान्यथा // MAनुव्_३,२.१०७ //

यो मामशेषाभ्यधिकं विजानाति स एव माम् / विजानात्यखिलांस्तस्य दद्यां कामान् परं पदम् // MAनुव्_३,२.१०८ //

यो मामेवमसम्मूढः किं मा निन्दन्ति शत्रवः / इत्यादिवेदस्मृतिगवाक्यैरेवावसीयते // MAनुव्_३,२.१०९ //

लोकतश्च प्रसादेन मुक्तिः स गुणवेदनात् / महातात्पर्यमुख्यस्य विरोधादत एव हि // MAनुव्_३,२.११० //

दोषित्वनिर्गुणत्वाल्पगुणत्वादि कथञ्चन / नार्थः श्रुतिपुराणादेस्तद्विरुद्धो ऽखिलस्य च / अर्थः स्वयं विनिर्णीतो वासुदेवेन सादरम् // MAनुव्_३,२.१११ //

इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ / एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत // MAनुव्_३,२.११२ //

इत्यतो ऽखिलसच्छास्त्रविरुद्धत्वेन नानुमा / वर्तते तत्र तेनेशो निर्णीतो ऽखिलसद्गुणः // MAनुव्_३,२.११३ //

न च चित्त्वादभिन्नत्वं जीवस्येशवदाप्यते / यत आभासतामेव श्रुतिरस्य वदत्यलम् // MAनुव्_३,२.११४ //

यथैषा पुरुषे च्छाया एतस्मिन्नेतदाततम् / छाया यथा पुंसदृशा पुमाधीना च दृश्यते / एवमेवात्मकाः सर्वे ब्रह्माद्याः परमात्मनः // MAनुव्_३,२.११५ //

सत्ताप्रतीतिकार्येषु पुमधीनो यथेयते / आभास एव पुरुषा मुक्ताश्च परमात्मनः // MAनुव्_३,२.११६ //

छाया विष्णो रमा तस्याश्छाया धाता विशेषकौ / तस्येन्द्रकामौ च तयोस्तयोरन्ये ऽखिला अपि // MAनुव्_३,२.११७ //

हरेर्ब्रह्मास्य गीस्तस्या विशेषाविन्द्र एतयोः / मारश्चाभासकाः सर्व एतयोस्तदधीनतः // MAनुव्_३,२.११८ //

सर्वे ऽल्पशक्तयश्चैव पूर्णशक्तिः परो हरिः / चेतनत्वे ऽपि भिन्नास्ते तस्मादेतेन सर्वदा / इत्यादिश्रुतिवाक्येभ्यो ज्ञायते भेद एव हि // MAनुव्_३,२.११९ //

आभासत्वं हि निर्णीतं जीवस्य परमात्मनः / तन्न युक्तं यदाभास उपाध्यायत्त ईयते // MAनुव्_३,२.१२० //

उपाध्यायत्तताभावादाभासत्वविरोधतः / चेतनत्वेन चांशत्वात् समुदायैक्यमापतेत् // MAनुव्_३,२.१२१ //

अतः पृथक्तवमुदितं समुदायांशयोर्भवेत् / ईशाख्या समुदाये स्यादीशरूपेष्विवोदिता // MAनुव्_३,२.१२२ //

अतो देहाद्युपाधीनामपाये समता भवेत् / ईशरूपैरथाभासा मुख्यतः सूर्यकादिवत् // MAनुव्_३,२.१२३ //

यदा तदोपाध्यायत्तरूपाणां नाशिता भवेत् / इत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थमाह वेदाधिपः प्रभुः / अत एवोपमेत्येव चान्याभासविशेषिताम् // MAनुव्_३,२.१२४ //

यदुक्तं तदधीनत्वं सर्वावस्थास्वशेषतः / जीवस्य सदृशत्वं च चित्त्वमात्रं नचापरम् // MAनुव्_३,२.१२५ //

तावन्मात्रेण चाभासो रूपमेषां चिदात्मनाम् / नोपाध्यधीनताद्यैश्च नातिसाम्यं निदर्शने // MAनुव्_३,२.१२६ //

किञ्चित्सुखादिसादृश्यमपीशेनेसुरानृते / तत आभासते नित्यं तद्वदाभासते ऽपि च // MAनुव्_३,२.१२७ //

भानमस्तित्वमपिचैवासमन्ताद् यतस्ततः / जीव आभास उद्दिष्टः सदैव परमात्मनः // MAनुव्_३,२.१२८ //

न जलायत्तसूर्यादिप्रतिबिम्बोपमत्वतः / तदधीनत्वमेवेति किञ्चित् सादृश्यमेव च / सम्प्रकाशयतः सूत्रगतावखिलमानतः // MAनुव्_३,२.१२९ //

जीवेशभेददृष्टयैव समुदायैकता कुतः / अशेषदोषराहित्यं सर्वशक्तित्वतो हरेः // MAनुव्_३,२.१३० //

सर्वोपेतेति कथितमत ऐक्यं क्व दोषिणा / अशेषशक्तियुक्तश्चेत् स्वातन्त्र्याद् दोषवान् कथम् // MAनुव्_३,२.१३१ //

अनुसन्धानरहितमैक्यं चेदेकता न तत् / चेतनैक्ये ऽनुसन्धानं प्रमाणं नैव चापरम् // MAनुव्_३,२.१३२ //

अनुसन्धानरहितसमुदायैक्यमेव चेत् / चेतनेष्वस्तु तन्नाममात्रमेव यतस्ततः // MAनुव्_३,२.१३३ //

मुक्तौ स्यादनुसन्धानं चेन्मिथ्याज्ञानिता भवेत् / सर्वज्ञ एकतां नानुसन्धत्ते नैव सा यतः // MAनुव्_३,२.१३४ //

पश्चात् स्यादनुसन्धानं चेन्मिथ्याज्ञानिता भवेत् / विद्यमानानुसन्धानं न चेदज्ञत्वमापतेत् // MAनुव्_३,२.१३५ //

असदैक्यं भवेत् पश्चाद् यदि स्यात् सप्तमो रसः / समुदायैक्यमेतस्माद् दूरतो ऽपाकृतं सदा // MAनुव्_३,२.१३६ //

अतो ऽशेषगुणोन्नद्धं निर्दोषं यावदेव हि / तावदेवेश्वरो नाम तत्र भेदो ऽपि न क्वचित् // MAनुव्_३,२.१३७ //

नेह नानास्ति किमपि हरयो ऽयमयं हि सः / इत्यादिश्रुतिमानेन जीवांशाः सर्व एव च // MAनुव्_३,२.१३८ //

नियमेनानुसन्धानवन्तो यद्येकता स्वतः / अंशिनो ऽशेषसन्धानमत्यल्पस्यापि विद्यते // MAनुव्_३,२.१३९ //

भुवि जातेन चांशेन सुखदुःखादि तद्गतम् / अनुभूयते विशेषस्तु कश्चिदीशकृतो भवेत् // MAनुव्_३,२.१४० //

ईशस्याचिन्त्यशक्तित्वान्नाशक्यं क्वापि विद्यते / सेशतानुपपन्नैव यदि जीवैकतास्य हि / अनीशस्येशतेत्येव विरुद्धं सर्वमानतः // MAनुव्_३,२.१४१ //

ईशत्वेनैव विज्ञातमनीशत्वेन चेच्छ्रुतिः / अनीशत्वेन विज्ञातमीशत्वेनाथवा दिशेत् // MAनुव्_३,२.१४२ //

उपजीव्यविरोधेन नैव मानत्वमेष्यति / अत एवेशतासिद्धेर्न किञ्चिच्छक्यमस्य च // MAनुव्_३,२.१४३ //

ईशत्वे ऽनीशभेदेन श्रुत्या सम्यक् प्रकाशिते / अयुक्तमपि चान्यत्र युक्तं भवति तद्बलात् // MAनुव्_३,२.१४४ //

अतो ऽन्यत्रापि यद् दृष्टं तदीशेनैव कल्प्यते / श्रुत्याभासाप्तमपि नहीशत्वपरिपन्थि यत् // MAनुव्_३,२.१४५ //

ईशो ऽनीशो जगन्मिथ्या दुःखी मुक्तो भिदा न हि / इति प्रतिज्ञाव्याघातः सर्वदोषाधिकाधिकः // MAनुव्_३,२.१४६ //

इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतिहेयमतो ऽखिलैः / बुभूषुभिर्मतमिदं जीवेशाभेदवादिनः // MAनुव्_३,२.१४७ //

नायुक्तमीशितुः किञ्चिदीशत्वस्याविरोधि यत् / यदीशित्वविरोधि स्यात् तदेवायुक्तमञ्जसा // MAनुव्_३,२.१४८ //

ईशित्वस्याविरोधेन योजयित्वाखिलाः प्रमाः / सिद्धेशित्वेन चायुक्तमपि हीशे न योजयेत् // MAनुव्_३,२.१४९ //

मानतः प्राप्तमखिलं नामानं योजयेत् क्वचित् / इति हि ब्रह्मतर्कोक्तिरतो युक्तमिहोदितम् // MAनुव्_३,२.१५० //

स चाप्राकृतरूपत्वादरूपः स्वगुणशत्मकम् / रूपमस्य शिरःपाणिपादाद्यात्मकमिष्यते // MAनुव्_३,२.१५१ //

अतो नानित्यता नैव श्रुतिद्वयविरोधिता / यथा हि तैजसस्यैव प्रकाशस्योज्खितावपि / आत्मैव ज्योतिरित्याह जीवस्येशं श्रुतिस्तथा // MAनुव्_३,२.१५२ //

तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं विमुक्तिगम् / ब्रह्मादीनां च सर्वेषामानन्दादेर्यथाक्रमम् // MAनुव्_३,२.१५३ //

प्रतिबिम्बवदप्येषामानन्दो ऽन्यगुणा यथा / नारायणगुणाधीनश्चात्यल्पस्तदपेक्षया // MAनुव्_३,२.१५४ //

तस्माद् भिन्नश्च सततमन्यज्ज्ञानं परस्य च / अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्य आनन्द ईशता // MAनुव्_३,२.१५५ //

मुख्येशता परेशस्य गौणी जीवस्य सा यतः / इति श्रुतेः सृष्टिनाशौ तदधीनावितीरिते / स्वभावत्वात् स्थितेर्नैतदपेक्षेति न युज्यते // MAनुव्_३,२.१५६ //

यतः स्वभावो ऽखिल ईशायत्तो ऽखिलस्य च / अव्यक्तो ऽपि स्वक्तयैव भक्तानां दृश्यते हरिः // MAनुव्_३,२.१५७ //

तदभिन्ना गुणा नित्यमपि सर्वे विशेषतः / गुणत्वेन गुणित्वेन भोक्तृभोग्यतया स्थिताः // MAनुव्_३,२.१५८ //

विशेषात्मतया तेषां नित्यशक्तयात्मना तथा / नित्यस्थितेर्न धर्माणां क्रियादीनामनित्यता // MAनुव्_३,२.१५९ //

न विशेषात्मता चेयमनित्या शक्तिरूपता / सैव यत् सविशेषा स्याद् विशेषो ऽन्यो नचाप्ययम् // MAनुव्_३,२.१६० //

स्वनिर्वाहकताहेतोस्तथापि स्याद् विशेषतः / विशेषत्वेन विज्ञातेः प्रमाणैरखिलैरपि // MAनुव्_३,२.१६१ //

ससर्ज सञ्जहारेति विशेषो ह्यवगम्यते / श्रुत्यैव स स एवेति तदभेदश्च गम्यते // MAनुव्_३,२.१६२ //

भेदो यदि विशेषस्य स भेदो भेदिना कथम् / भिन्नश्चेदनवस्था स्यादभिन्नश्चेत् पुरा न किम् // MAनुव्_३,२.१६३ //

विशेषो ऽभिन्न एवेति तेन नाभ्युपगम्यते / अभिन्नो निविर्शेषश्चेद् भेदस्तद्भेदता कुतः // MAनुव्_३,२.१६४ //

अनेनानेन भिन्नो ऽयमिति यत् स विशेषतः / भेद एवैष बहुधा दृश्यते तत् किमुत्तरम् // MAनुव्_३,२.१६५ //

अभेदभेदयोश्चैव स्वरूपत्वं हि भेदिना / तयोरप्यविशेषत्वे पर्यायत्वं हि शब्दयोः // MAनुव्_३,२.१६६ //

अभेदभेदशब्दौ च पर्यायाविति को वदेत् / भेदो ऽन्योन्यमभेदश्च भेदिना चेद् विशेषता // MAनुव्_३,२.१६७ //

निर्विशेषे कथं भेदो भेदिनैकस्तथाभिदा / पुनस्तयोर्विभेदश्च भेदिमात्रत्वतो भवेत् // MAनुव्_३,२.१६८ //

भेदिनश्चैव भेदस्य विशेषो यदि गम्यते / अभेदाभेदिनोश्चैव किं भेदो ऽभेदभेदयोः // MAनुव्_३,२.१६९ //

विशेषेणैव सर्वत्र यदि व्यवहृतिर्भवेत् / कल्पनागौरवायैव किं भेदः कल्प्यते तदा // MAनुव्_३,२.१७० //

ऐक्यप्रतीत्यभावेन भेद एव गवश्वयोः / स एवेति प्रतीतौ हि विशेषो नाम भण्यते // MAनुव्_३,२.१७१ //

सच्चिदादेरपर्यायसिद्धयर्थं मायिनापि हि / अङ्गीकार्यो विशेषो ऽयं यद्यसत्यविशेषणम् / पृथक् पृथग् वारयितुं शब्दान्तरमितीष्यते // MAनुव्_३,२.१७२ //

मायाविशेषराहित्यविशेषेण विशेषिता / सत्यस्यापि भवेत् सा च तथा चेदनवस्थितिः // MAनुव्_३,२.१७३ //

यदि सत्ये विशेषो न न तदुक्तिर्भवेत् तदा / लक्ष्यते चेत् तेन लक्ष्यमित्यपि स्याद् विशेषिता // MAनुव्_३,२.१७४ //

पुनःपुनर्लक्षणायामपि स्यादनवस्थितिः / यद्यभावविशेषित्वं स्यादङ्गीकृतमेव ते // MAनुव्_३,२.१७५ //

असार्वज्ञ्यादिराहित्यमप्येवं ते भविष्यति / तदा सार्वज्ञ्यमेव स्याद् भावार्थत्वान्नञोर्द्वयोः // MAनुव्_३,२.१७६ //

यदि नैतादृशं ग्राह्यमसुखत्वानिवर्तनात् / असत्त्वज्ञानतादेश्च स्यादसत्त्वादिकं तदा // MAनुव्_३,२.१७७ //

अनृतादिविरोधित्वं यद्यस्याभ्युपगम्यते / अनैश्वर्यविरोधित्वमप्येवं किं निवार्यते // MAनुव्_३,२.१७८ //

अखण्डखण्डनादेवं विशेषोऽखण्डवादिना / खण्डितेनापि मनसा स्वीकार्योऽनन्यथागतेः // MAनुव्_३,२.१७९ //

अखण्डखण्डवादिभ्यां खण्डाखण्डेन चैव तत् / महादरेण शिरसि विशेषो धार्य एव हि // MAनुव्_३,२.१८० //

निदर्शनत्रयेणातो भगवानत्यभिन्नताम् / गुणानामादरेणाह तच्च नाभिहितान्वयः // MAनुव्_३,२.१८१ //

यदाशेषविशेषाणमुक्तिः सामान्यतो भवेत् / पदैकेनाप्युत्तरेण विशेषावगतिर्भवेत् // MAनुव्_३,२.१८२ //

यतो ऽशेषविशेषाणां वस्तुनास्त्येव चैकता / अतः सामान्यतो ज्ञातः पदान्तरबलात् पुनः / भवेद् विशेषतो ज्ञानस्तेन स्यादन्वितोक्तिता // MAनुव्_३,२.१८३ //

स्वार्थ एवान्वितो यस्मात् केनचित् तद्विशेषतः / अनेनेति तदुक्तयैव ज्ञायते ऽनुभवेन हि // MAनुव्_३,२.१८४ //

यद्यनन्वितमेवैतत् पदं स्वार्थं वदेदिह / तथान्यान्यपि सर्वाणि कः कुर्यादन्वयं पुनः // MAनुव्_३,२.१८५ //

व्यापारो न हि शब्दस्य परः स्वार्थप्रकाशनात् / पुमानप्येकवारोक्तया कृतकृत्यो यदा भवेत् // MAनुव्_३,२.१८६ //

अन्वयस्य कथं ज्ञानं शब्दार्थत्वं यदास्य न / यदैवानन्वितार्थस्य वचनं तैः पदैभर्वेत् // MAनुव्_३,२.१८७ //

अनन्वितः स्याच्छब्दार्थो न तदर्थो हि सो ऽन्वयः / निराकाङ्क्षपदान्येव वाक्यमित्युच्यते बुधैः // MAनुव्_३,२.१८८ //

तत्तदर्थाभिधानेन स्यान्निराकाङ्क्षता च सा // MAनुव्_३,२.१८९ //

अपूर्तेस्तावदर्थानामाकाङ्क्षा पूर्वमिष्यते / कर्मकर्तृक्रियाणां तु पूर्तौ को ऽन्यो ऽन्वयो भवेत् // MAनुव्_३,२.१९० //

अपूर्तिश्चेत् पदैरुक्तैः किं नृशृङ्गेण पूर्यते / व्यापारश्चेत् पुनस्तेषामनुक्तावपि किं न सः // MAनुव्_३,२.१९१ //

उक्ते बुद्धिस्थताहेतोर्यदि व्यापार इष्यते / बुद्धिस्थत्वाय यत्नं न कथं कुर्युः पुरैव च / पुरुषाधीनता तेषां यदि पश्चाच्च सा समा // MAनुव्_३,२.१९२ //

पुमानेवान्वयायैषां पश्चाद् यदि विचेष्यते / अनन्विताभिधानानां स एवार्थान्तरोक्तिषु / यततां शब्दशक्तिश्चेत् तत्र नैवान्वये कथम् // MAनुव्_३,२.१९३ //

तत्कल्पनागुरुत्वादिदोषेतो ऽभिहितान्वयः / अनुभूतिविरुद्धश्च त्याज्य एव मनीषिभिः // MAनुव्_३,२.१९४ //

कर्तृशब्दे ह्यभिहिते धर्मसामान्यवेदनात् / विशेषधर्ममन्विच्छन् किमित्येव हि पृच्छति // MAनुव्_३,२.१९५ //

गुणक्रियादिधर्माणां विशेषे कथिते पुनः / निराकाङ्क्षो भवेद् यस्माच्छब्दा अन्वितवाचकाः // MAनुव्_३,२.१९६ //

अतो ऽनन्तगुणात्मैको भगवानेक एव तु / उच्यते सर्ववेदैश्च ते चाखिलविलक्षणाः // MAनुव्_३,२.१९७ //

सर्वे सर्वगुणात्मानः सर्वकर्तार एव च / तथापि सविशेषाश्च विद्वद्य्वुत्पत्तितो ऽपिच // MAनुव्_३,२.१९८ //

तैस्तैः शब्दैश्च भण्यन्ते युज्यते चोपदेशतः / अन्यानन्दादिसादृश्यमानुकूल्यादिना परम् // MAनुव्_३,२.१९९ //

पूर्णत्वादि महत् तेषां वैलक्षण्यं श्रुतौ श्रुतम् / पूर्णे ऽशेषनियन्ता च सुखादुतम एककलः // MAनुव्_३,२.२०० //

गुणोरुसमुदायो ऽयं वासुदेवः स निष्कऌअः / वासुदेवश्रुतिः सैषा गुणान् वक्ति हरेः परान् // MAनुव्_३,२.२०१ //

स एवाशेषजीवस्थनिस्सङ्खयानादिकालिकान् / धर्माधर्मान् सदा पश्यन् स्वेच्छया बोधयत्यजः // MAनुव्_३,२.२०२ //

कांश्चित् तेषां फलं चैव ददाति स्वयमच्युतः / न ते विशेषं कमपि प्रेरणादिकमुच्यते / कुर्युः कदापि तेनायं स्वतन्त्रो ऽनुपचारतः // MAनुव्_३,२.२०३ //

कर्माणि तानि च पृथक् चेतनान्येव सर्वशः / अचेतनशरीराणि स्वकर्मफलभाञ्चि च // MAनुव्_३,२.२०४ //

प्रत्येकं तेषु चानन्तकर्माण्येवंविधानि च / तानि चैवमितीशस्य निस्सीमा शक्तिरुत्तमा // MAनुव्_३,२.२०५ //

एकैव ब्रह्महत्या हि वराहहरिणोदिता / ब्रह्मपारस्तवेनैव निष्क्रान्ता राजदेहतः // MAनुव्_३,२.२०६ //

स्तोत्रस्य तस्य माहात्म्याद् व्याधत्वं गमिता पुनः / प्राप्य ज्ञानं परं चाप तथान्यान्यपि सर्वदा // MAनुव्_३,२.२०७ //

अनन्तान्युदितान्येवं प्रभुणा कपिलेन हि / संसारे पच्यमानानि कर्माण्यपि पृथक् पृथक् // MAनुव्_३,२.२०८ //

तस्मादनन्तमाहात्म्यगुणपूगो जनार्दनः / भक्त्या परमयाऽराध्य इति पादार्थ ईर्यते // MAनुव्_३,२.२०९ //

|| इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीमद्ब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ||

वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं तेनोपासा यदा भवेत् / आपरोक्ष्यं भवेद् विष्णोरिति पादक्रमो भवेत् // MAनुव्_३,३.१ //

युक्तितो ज्ञातवेदार्थो निरस्य समयान् परान् / परस्परविरोधं च प्रणुद्याशेषवाक्यगम् // MAनुव्_३,३.२ //

अध्यात्मप्रणवो भूत्वा तस्य सन्निहितत्वतः / बहुयुक्तिविरोधानां भानात् तत्सहितश्रुतेः // MAनुव्_३,३.३ //

विरोधं च निराकृत्य श्रुतीनां प्राणतस्त्वगान् / परिहृत्य विरोधांश्च तत्प्रसादानुरञ्जितः // MAनुव्_३,३.४ //

देहकर्तृत्वमीशस्य ज्ञात्वा तत्पितृतास्मृतेः / विशेषस्नेहमापाद्य सर्वकर्तृत्वतो ऽधिकम् // MAनुव्_३,३.५ //

निष्पाद्य बहुमानं च तदन्यत्रातिदुःखतः / उत्पाद्याधिकवैराग्यं तद्गुणाधिक्यवेदनात् // MAनुव्_३,३.६ //

सर्वस्य तद्वशत्वाच्च दार्ढ्यं भक्तेरवाप्य च / यतेतोपासनायैव विशिष्टाचार्यसम्पदा // MAनुव्_३,३.७ //

कर्तव्या ब्रह्मजिज्ञासेत्युक्ते किमिति संशये / अत इत्युदिते ऽप्यस्य विशेषानुक्तितः पुनः // MAनुव्_३,३.८ //

सृष्टिबन्धनमोक्षादिकर्तृत्वस्य श्रुतत्वतः / यतो मोक्षादिदातासावतो जिज्ञास्य एव वः / इत्याह तत् परं ब्रह्म व्यासाख्यं ज्ञानरश्मिमत् // MAनुव्_३,३.९ //

येनैव बन्धमोक्षः स्यात् स च जिज्ञासया गतः / सुप्रसन्नो भवेदीशो जिज्ञासातो ऽस्य मुक्तिदा // MAनुव्_३,३.१० //

मोक्षादिदत्वमीशस्य कथमेवावगम्यते / इति चेच्छास्त्रयोनित्वाच्छास्त्रगम्यो हि मोक्षदः // MAनुव्_३,३.११ //

प्रत्यक्षावसितेभ्यः स्याद् यदि मोक्षः कथञ्चन / किमित्यनादिसंसारमग्नाः सर्वा इमाः प्रजाः // MAनुव्_३,३.१२ //

यस्मान्नियमतो दुःखहानिः प्रत्यक्षतो भवेत् / धावन्त्येव तमुद्दिश्य राजाद्यमखिलाः प्रजाः // MAनुव्_३,३.१३ //

अनुमानगम्यतो मोक्षो यदि तस्यानुमैव हि / दृष्टपूरुषवन्मोक्षदातृतां विनिवारयेत् // MAनुव्_३,३.१४ //

तच्छास्त्रगम्य एवैको मोक्षदो भवति ध्रुवम् / शास्त्रगम्यश्च नान्यो ऽस्ति मोक्षदत्वेन केशवात् // MAनुव्_३,३.१५ //

मोक्षदो हि स्वतन्त्रः स्यात् परतन्त्रः स्वयं सृतौ / वर्तमानः कथं शक्तः परमोक्षाय केवलम् // MAनुव्_३,३.१६ //

अन्याश्रयेण यद्येष दद्यान्मोक्षं स एव हि / तेनाननुसृतो मोक्षं न दद्यादन्यवाक्यतः / अतस्तदर्थमपि स ज्ञेयो विष्णुर्मुमुक्षिभिः // MAनुव्_३,३.१७ //

यमेवैष इति श्रुत्या तमेवेति च सादरम् / शास्त्रयोनित्वमस्यैव ज्ञायते वेदवादिभिः // MAनुव्_३,३.१८ //

य एनं विदुरमृता इत्युक्तस्तु समुद्रगः / तदेव ब्रह्म परममिति श्रुत्यावधारितः // MAनुव्_३,३.१९ //

यतः प्रसूतेति ततः सृष्टिमाह ततो हरिः / शास्त्रयोनिर्नचान्यो ऽस्ति मुख्यतस्त्विति गम्यते // MAनुव्_३,३.२० //

शास्त्रयोनित्वमेतस्य ज्ञायते हि समन्वयात् / समिति ह्युपसर्गेण परमुख्याथर्तोच्यते // MAनुव्_३,३.२१ //

एवं परममुख्यार्थो नारायण इति श्रुतेः / निर्धारणाय नाशब्दमिति वेदपतिर्जगौ // MAनुव्_३,३.२२ //

कथं समन्वयो ज्ञेयः स्वल्पशाखाविदां नृणाम् / वेदा ह्यनन्ता इति हि श्रुतिराहाप्यनन्तताम् // MAनुव्_३,३.२३ //

अनन्तवेदनिर्णीतिर्महाप्रऌअयवारिधेः / उत्तारणोपमेत्यस्मान्न ज्ञेयो ऽत्र समन्वयः // MAनुव्_३,३.२४ //

इति शङ्कापनोदार्थं स आह करुणाकरः / अशक्योत्तरणत्वे ऽपि ह्यागमापारवारिधेः / निर्णीयते मयैवायं रोमकूपलयोदिना // MAनुव्_३,३.२५ //

यद्यप्यशेषवेदार्थो दुर्गमो ऽखिलमानवैः / मज्ज्ञानाव्याकृताकाशे प्राप्नोति परमाणुताम् // MAनुव्_३,३.२६ //

इति प्रकाशयन् विश्वपतिराह प्रमेयताम् / निखिलस्यापि वेदस्य गतिसामान्यमञ्जसा // MAनुव्_३,३.२७ //

को नाम गतिसामान्यमनन्तागमसम्पदः / ज्ञानसूर्यमृते ब्रूयात् तमेकं बादरायणम् // MAनुव्_३,३.२८ //

अन्यो ऽप्यल्पमतिः शाखाचतुष्पञ्चगतं वसु / जानन्नानुमितत्वेन ब्रूयात् तस्य प्रसादतः // MAनुव्_३,३.२९ //

इति मुख्यतयाशेषगतिसामान्यवित् प्रभुः / प्रतिजज्ञे दृढं यस्माद् देवानामपि पूर्यते // MAनुव्_३,३.३० //

अतो निखिलवेदानां सिद्ध एवं समन्वयः / इति सुज्ञापितार्थो ऽपि पृथक् चाह समन्वयम् // MAनुव्_३,३.३१ //

तत्र प्रथमतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः / शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभङ्गवत् // MAनुव्_३,३.३२ //

इतो ऽत्यभ्यधिकत्वे ऽपि तुर्यपादोदितस्य तु / महासमन्वये तस्मिन् नाधिकारो ऽखिलस्य हि // MAनुव्_३,३.३३ //

ब्रह्मैवाधिकृतस्तत्र मुख्यतो ऽन्ये यथाक्रमम् / दुर्गमत्वाच्च नैवात्र प्राथम्येनोदितो ऽञ्जसा // MAनुव्_३,३.३४ //

अतो ऽन्यत्र प्रसिद्धानां शब्दानां निर्णयाय तु / प्रवृत्तः प्रथमं देवस्तत्रानन्दादयो गुणाः / ईशस्यैवेति निर्णीताः श्रुतियुक्तिसमाश्रयात् // MAनुव्_३,३.३५ //

देवतान्तरगाः सर्वे शब्दवृत्तिनिमित्ततः / विष्णुमेव वदन्त्यद्धा तत्सङ्गादुपचारतः // MAनुव्_३,३.३६ //

अन्यदेवान् वदन्तीह विशेषगुणवक्तृतः / विष्णुमेव परं ब्रूयुरेवमन्ये ऽप्यशेषतः // MAनुव्_३,३.३७ //

इत्यन्यत्रप्रसिद्धोरुशब्दराशेरशेषतः / ज्ञाते समन्वये विष्णौ लिङ्गैर्ह्येष समन्वयः // MAनुव्_३,३.३८ //

तेषामन्यगतत्वे तु न स्यात् सम्यक् समन्वयः / इत्येवाशेषलिङ्गानां ब्रह्मण्येव समन्वयम् // MAनुव्_३,३.३९ //

आहोभयगतत्वं च स्यादतो लिङ्गशब्दयोः / इति संशयनुत्त्यर्थमुभयत्र प्रतीतितः // MAनुव्_३,३.४० //

शब्दानां वर्तमानानां सलिङ्गानां विशेषतः / समन्वयो हरावेव यन्नैवान्यत्र मुख्यतः // MAनुव्_३,३.४१ //

शब्दा लिङ्गानि च यतो नैवान्यत्र स्वतन्त्रता / अस्वतन्त्रेषु शब्दस्य वृत्तिहेतुर्न मुख्यतः // MAनुव्_३,३.४२ //

यतो ऽतो यदधीनास्ते शब्दार्थत्वमुपागताः / अत्यल्पेनैव शब्दस्य वृत्तिहेतुगुणेन तु // MAनुव्_३,३.४३ //

अयो यथा दाहकत्वं स एवेशः स्वतन्त्रतः / मुख्यशब्दार्थ इति हि स्वीकर्तव्यो मनीषिभिः // MAनुव्_३,३.४४ //

इत्याहैवञ्च शब्दानां नारायणसमन्वये / सिद्धे ऽप्यशेषशब्दानां न कथञ्चन युज्यते // MAनुव्_३,३.४५ //

विरोधाववरत्वादेरपि प्राप्तिर्यतो भवेत् / इति चेदवरत्वादि द्विविधं ह्युपलभ्यते // MAनुव्_३,३.४६ //

परस्यावरताहेतुर्यः स्वयं पर एव सन् / सो ऽपि ह्यवरशब्दार्थो यथा राजा जयी भवेत् // MAनुव्_३,३.४७ //

अन्यो ऽवरत्वानुभवी तयोः पूर्वो ऽस्ति केशवे / द्वितीयो जीव एवास्ति स्वातन्त्रान्नच दूषणम् // MAनुव्_३,३.४८ //

हरेरेवमशेषेण सर्वशब्दसमन्वये / उक्ते विरोधहीनस्य स्यात् समन्वयता यतः / अतो ऽशेषविरोधानां कृतेशेन निराकृतिः // MAनुव्_३,३.४९ //

समन्वयाविरोधाभ्यां सञ्जाते वस्तुनिर्णये / किं मया कार्यमित्येव स्याद् बुद्धिरधिकारिणः // MAनुव्_३,३.५० //

तत्र भक्तिविधानार्थमभक्तानर्थसन्ततौ / उक्तायां भक्तिदार्ढ्याय प्रोक्ते ऽशेषगुणोच्चये / वक्तव्योपासना नित्यं कर्तव्येत्यादरेण हि // MAनुव्_३,३.५१ //

सोपासना च द्विविधा शास्त्राभ्यासस्वरूपिणी / ध्यानरूपा परा चैव तदङ्गं धारणादिकम् // MAनुव्_३,३.५२ //

तथोभयात्मकं चैव पादे ऽस्मिन् बादरायणः / आहोपासनमद्धव विस्तराच्छ्रुतिपूर्वकम् // MAनुव्_३,३.५३ //

पृथग्दृष्टिरशक्यत्वमनिर्णीतिः समुच्चयः / विशेषदर्शनं कार्यलोपो नानोक्तिराशुता // MAनुव्_३,३.५४ //

विभ्रमो ऽपाकृतिर्लिङ्गमनवस्थाविशेषिता / अप्रयोजनता चातिप्रसङ्गो ऽदूरसंश्रयः // MAनुव्_३,३.५५ //

विशिष्टकारणं चेष्या दृष्टवैरूप्यमुन्नतिः / अनुक्तिरप्रयत्नत्वं दृढबन्धपराभवौ // MAनुव्_३,३.५६ //

पुंसाम्यं प्राप्तसन्त्यागः कारणानिर्णयो भ्रमः / विशेषदर्शिताऽलापो गुणसाम्यं पृथग्दृशिः // MAनुव्_३,३.५७ //

अगम्यवर्त्म सन्धानमिष्टं फलमकल्पना / शुद्धवैरूप्यमङ्गत्वमविशेषदृशिः क्रिया // MAनुव्_३,३.५८ //

युक्तयः पूर्वपक्षस्थाः सुज्ञेयत्वं विधिक्रिया / माहात्म्यमल्पशक्तित्वं यथायोग्यफलं भवः // MAनुव्_३,३.५९ //

फलसाम्यं विशेषश्च गुणाधिक्यं प्रधानता / यथाशक्तिक्रिया सन्धिः प्रमाणबलमानतिः // MAनुव्_३,३.६० //

कारणं कार्यवैशेष्यं स्वभावो वस्तुदूषणम् / प्रतिक्रियाविरोधश्च प्रतिसन्धिरनूनता // MAनुव्_३,३.६१ //

संस्कारपाटवं स्वेच्छानियतिर्वस्तुवैभवम् / विशेषोक्तिरमानत्वं प्राधान्यं प्रीतिरागमः // MAनुव्_३,३.६२ //

सुस्थिरत्वं कृतप्राप्तिरनादिगुणविस्तरः / साधनोत्तमता नानादृष्टिः शिष्टिरनूनता // MAनुव्_३,३.६३ //

अविघ्नत्वविरोधौ च गुणवैशेष्यमागमः / सिद्धान्तनिर्णये ह्येता युक्तयो ऽव्याहताः सदा // MAनुव्_३,३.६४ //

यथाशक्तयखिलान् वेदान् विज्ञायोपासनं भवेत् / तत्राखिलस्य विज्ञप्तिः सम्यग् ब्रह्मण एव हि // MAनुव्_३,३.६५ //

तदन्येषां यथायोग्यमखिलज्ञप्तिरिष्यते / तावतोपासने योग्यो भवेदेवाखिलः पुमान् // MAनुव्_३,३.६६ //

महत्त्वस्य परं पारं विदित्वैव जनार्दनः / स्तोष्यतामेति तुष्टत्वमिति नास्त्येव नारद // MAनुव्_३,३.६७ //

किन्तु निश्चलया भक्तया ह्यात्मज्ञानानुरूपतः / यः स्तोष्यति सदा भक्तस्तुष्यस्तस्य सदा हरिः // MAनुव्_३,३.६८ //

इत्यादिवाक्यसन्दर्भाद् यथायोग्याखिलज्ञता / आत्मज्ञानानुरूपत्वं यथाशक्ति विचारणात् // MAनुव्_३,३.६९ //

वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यः स्वाध्यायाध्ययनं भवेत् / इत्यादिवाक्यवैयर्थ्यमन्यथा न निवार्यते // MAनुव्_३,३.७० //

अद्यापि तेन देवाद्याः शृण्वते मन्वते सदा / ध्यायन्ति च यथायोगं तथाप्या वस्तुनिर्णयात् / श्रवणं मननं चैव कर्तव्यं सर्वथैव हि // MAनुव्_३,३.७१ //

मतिश्रुतिध्यानकालविशेषं गुरुरुत्तमः / वेत्ति तस्योक्तिमार्गेण कुर्वतः स्याद्धि दर्शनम् // MAनुव्_३,३.७२ //

श्रवणं दृष्टतत्त्वस्य मननं ध्यानमेव च / विशेषानन्दसम्प्राप्त्या अन्यस्यैतानि दृष्टये // MAनुव्_३,३.७३ //

यदि तादृग् गुरुर्नास्ति निर्णीतश्रवणादिकम् / तत्सिद्धान्तानुसारेण निर्णयज्ञात् समाचरेत् // MAनुव्_३,३.७४ //

श्रवणादि विना नैव क्षणं तिष्ठेदपि क्वचित् / अत्यशक्ये तु निद्रादौ पुनरेव समारभेत् // MAनुव्_३,३.७५ //

अभावे निर्णयज्ञस्य सच्छास्त्राण्येव सर्वदा / शृणुयाद् यदि सज्ज्ञानप्राचुर्यमुपलभ्यते // MAनुव्_३,३.७६ //

महद्भयो विष्णुभक्तेभ्यो यथाशक्ति च संशयान् / छिन्द्यात् स्वतो ऽधिकाभावे स्वयमेव समभ्यसेत् // MAनुव्_३,३.७७ //

अशेषगुणपूर्णत्वं सर्वदोषसमुज्खितिः / विष्णोरन्यच्च तत्तन्त्रमिति सम्यग् विनिर्णयः // MAनुव्_३,३.७८ //

स्वतन्त्रत्वं सदा तस्य तस्य भेदश्च सर्वतः / अदोषत्वस्य सिद्धयर्थं यदभेदे तदन्वयः // MAनुव्_३,३.७९ //

तत्तन्त्रत्वं च मुक्तानामपि तद्गुणपूर्तये / मुक्तानामपि भेदश्च न हि भिन्नमभिन्नताम् / गच्छद् दृष्टं क्वचित् तस्याप्यभावो ऽनुभवोपगः // MAनुव्_३,३.८० //

पूर्वाभेदे दोषवत्त्वमीशस्येत्यतिभिन्नता / नारायणेन मुक्तानामपि सम्यगिति स्थितिः // MAनुव्_३,३.८१ //

भेदाभेदे ऽप्यभेदेन दोषाणामपि सम्भवः / निर्दोषत्वं रमायाश्च तदनन्तरता तथा // MAनुव्_३,३.८२ //

ब्रह्मा सरस्वती वीन्द्रशेषरुद्राश्च तत्स्रियः / शक्रकामौ तदन्ये च क्रमान्मुक्तावपीति च // MAनुव्_३,३.८३ //

सत्सिद्धान्त इति ज्ञेयो निर्णीतो हरिणा स्वयम् / एतद्विरोधि यत् सर्वं तमसे ऽन्धाय केवलम् // MAनुव्_३,३.८४ //

अन्धं तमो विशन्तीति प्राह श्रुतिरतिस्फुटम् / इत्येव श्रुतयो ऽशेषाः पञ्चरात्रमथाखिलम् // MAनुव्_३,३.८५ //

मूलरामायणं चैव भारतं स्मृतयो ऽखिलाः / वैष्णवानि पुराणानि साङ्खययोगौ परावपि // MAनुव्_३,३.८६ //

ब्रह्मतर्कश्च मीमांसेत्यनन्तः शब्दसागरः / अनन्तर युक्तयश्चैव प्रत्यक्षागममूलकाः // MAनुव्_३,३.८७ //

प्रत्यक्षमैश्वरं चैव रमादीनामशेषतः / मुक्तानामप्यमुक्तानामेतमेवार्थमुत्तमम् // MAनुव्_३,३.८८ //

अन्यावकाशरहितं प्रकाशयति सादरम् / एतदेव च सच्छास्त्रं दुःशास्त्रं तु ततः परम् // MAनुव्_३,३.८९ //

सच्छास्त्रमभ्यसेन्नित्यं दुःशास्त्रं च परित्यजेत् / असंशयेन तत्त्वस्य निर्णये ब्रह्मदर्शनम् // MAनुव्_३,३.९० //

सम्यग्विषमविज्ञानतारतम्यानुसारतः / फलं भवेत् तारतम्यात् सुखदुःखात्मकं नृणाम् // MAनुव्_३,३.९१ //

सम्यक् चाधिकविज्ञानात् सुखाधिक्यं भवेन्नृणाम् / अतो यथात्मशक्तयैव श्रवणं मननं तथा // MAनुव्_३,३.९२ //

विषयेषु च संसर्गाच्छाश्वतस्य च संशयात् / मनसा चान्यदाकाङ्क्षात् परं न प्रतिपाद्यते // MAनुव्_३,३.९३ //

इति भारतवाक्यं हि तेनैतद्दोषवर्जितः / सदोपासनया युक्तो वासुदेवं प्रपश्यति // MAनुव्_३,३.९४ //

दोषा अनादिसम्बद्धास्ते मुक्तिपरिपन्थिनः / सन्त्येव प्रायशः पुंसु तेन मोक्षो न जायते // MAनुव्_३,३.९५ //

सर्वे त एते जीवेषु दृश्यन्ते तारतम्यतः / ऋजूनामेक एवास्ति परमोत्साहवर्जनम् / स गुणाल्पत्वमात्रत्वान्नर्जत्वेन विरुद्धयते // MAनुव्_३,३.९६ //

अतो विष्णौ परा भक्तिस्तद्भक्तेषु रमादिषु / तारतम्येन कर्तव्या पुरुषार्थमभीप्सिता // MAनुव्_३,३.९७ //

स्वादरः सर्वजन्तूनां संसिद्धो हि स्वभावतः / ततो ऽधिकः स्वोत्तमेषु तदाधिक्यानुसारतः // MAनुव्_३,३.९८ //

कर्तव्यो वासुदेवान्तं सर्वथा शुभमिच्छता / न कदाचित् त्यजेत् तं च क्रमेणैनं विवर्धयेत् // MAनुव्_३,३.९९ //

समेषु स्वात्मवत् स्नेहः सत्स्वन्यत्र ततो दया / कार्यैवमापरोक्ष्येण दृश्यते क्षिप्रमीश्वरः // MAनुव्_३,३.१०० //

तत् तमो ऽन्धं व्रजेद् विष्णुसमत्वं यो ऽनुपश्यति / रमाब्रह्मशिवादीनामपि मुक्तौ कथञ्चन // MAनुव्_३,३.१०१ //

किमुताधिक्यदृष्टेस्तद् गुणाभावमतेरपि / दोषवेत्तुरभेदस्य द्रष्टुर्द्रष्टुस्तथोभयोः // MAनुव्_३,३.१०२ //

इत्याह सच्छ्रुतिस्तेन सम्प्रोक्तगुणसंयुतम् / उपासीत हरिं दृष्ट्वा मुक्तिस्तेनैव जायते // MAनुव्_३,३.१०३ //

द्वेषाद् यन्मुक्तिकथनं श्रुतिवाक्यविरोधि यत् / रिपवो ये तु रामस्य विमुखत्वान्निरामिणः / अभिद्रोहपदे नित्यमन्धे तमसि ते स्थिताः // MAनुव्_३,३.१०४ //

हरिद्विषस्तमो यान्ति ये चैव तदभेदिनः / तन्निर्गुणत्ववेत्तारस्तस्य दोषविदो ऽपि च // MAनुव्_३,३.१०५ //

इत्यादिश्रुतिसन्दर्भाद् द्वेषिणस्तम ईयते / हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तमः / विधिक्षुरत्यगात् सूनो प्रह्लादस्यानुभावतः // MAनुव्_३,३.१०६ //

यदनिन्दत् पिता मह्यं त्वद्भक्ते मयि चाघवान् / तस्मात् पिता मे पूयेत दुरन्ताद् दुस्तरादघात् // MAनुव्_३,३.१०७ //

निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा / ततो नापैति यः सो ऽपि यात्यघः सुकृताच्च्युतः // MAनुव्_३,३.१०८ //

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् / परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् // MAनुव्_३,३.१०९ //

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः / राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहनीं श्रिताः // MAनुव्_३,३.११० //

मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तो ऽभ्यसूयकाः / तानहं द्विषतः क्रूरान् संसारेषु नराधमान् / क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु // MAनुव्_३,३.१११ //

आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि / मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् // MAनुव्_३,३.११२ //

यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / कथं स न भवेद् द्वेष्य आलोकान्तस्य कस्यचित् // MAनुव्_३,३.११३ //

यो द्विष्टाद् विबुधश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् / मज्जन्ति पितरस्तस्य नरके शाश्वतीः समाः / इत्यादिवाक्यसन्दोहाद् द्वेषिणस्तम एव तु // MAनुव्_३,३.११४ //

नैव मोक्ष इति प्राहुर्लोकायतमते स्थिताः / भोगः शरीरपर्यन्तं भस्मीभावस्ततो भवेत् // MAनुव्_३,३.११५ //

इति तत् केन मानेन दृष्टं प्रत्यक्षवादिना / न हि प्रत्यक्षमानेन मोक्षाभावो ऽवसीयते // MAनुव्_३,३.११६ //

घटते मुक्तिदृष्टिस्तु पुरुषेण महीयसा / नेति वक्तुर्महत्त्वं तु कथञ्चन न विद्यते // MAनुव्_३,३.११७ //

साधयन् सर्वसामान्यं कथमेव विशेषवान् / दृश्यन्ते पुरुषा लोके परावरविदो ऽपिच // MAनुव्_३,३.११८ //

अपरोक्षदृशो योगनिष्ठाश्चामलचक्षुषः / प्रत्यक्षं देवतां दृष्ट्वा तत्प्रसादाप्तभूतयः // MAनुव्_३,३.११९ //

ज्ञानविज्ञानपारज्ञा निषिद्धयन्ते कथं नृभिः / दृश्यते चातिमाहात्म्यं तेषामतिमहौजसाम् // MAनुव्_३,३.१२० //

यदि ते ऽपि निषिद्धयन्ते किं नोक्तिस्ते निषिद्धयते / यदुक्तवाक्यप्रामाण्यं प्रत्यक्षेणोपलभ्यते // MAनुव्_३,३.१२१ //

वरादयो ऽपि तद्दत्ताः सदा सत्या भवन्ति हि / अप्रामाण्यं तदुक्तेश्च वृथावाचावसीयते // MAनुव्_३,३.१२२ //

न हि प्रयोजनं किञ्चित् परलोकनिवारणात् / वृथावाचं वृथा हन्याद् यदि तस्य किमुत्तरम् / स्वजीवनविरोधाय वदन् किं नाम बुद्धिमान् // MAनुव्_३,३.१२३ //

प्रामाण्ये संशयः किं स्यात् तयोः पुरुषयोरपि / स्वजीवनविरुद्धोक्तिरज्ञो दृष्टस्य चापि सः // MAनुव्_३,३.१२४ //

यश्चातीन्द्रियदेवोक्तिश्रोता दृष्टपरावरः / अतीतानागतं सर्वं लोकानुभवमापयन् / अतः प्रत्यक्षगम्यत्वाद् वेदमात्वस्य च स्फुटम् // MAनुव्_३,३.१२५ //

यद्यागमस्य नो मात्वमक्षजस्य तथा भवेत् / यद्यक्षजस्य मात्वं स्यादागमस्य कथं न तत् / लोकवाक्याद् विशेषश्चाव्यभिचारेण सिद्धयति // MAनुव्_३,३.१२६ //

अस्ति मोक्षो ऽपि धर्मेण यथार्थज्ञानतो ऽपि च / प्रामाण्यमनुमायाश्च जिनस्याप्तत्वसाधने // MAनुव्_३,३.१२७ //

तद्वाक्याद् धर्मसज्ज्ञानविज्ञप्तिर्भवतीति च / धर्मो ऽहिंसापरो नान्यो ज्ञानं पुद्गलदर्शनम् // MAनुव्_३,३.१२८ //

इति जैनाः कथं तत् स्यात् प्रमाणमनुमानतः / विषयान् प्रति स्थितं ह्यक्षं प्रत्यक्षमिति गीयते / प्रत्यक्षशब्दानुसारादनुमेति प्रकीतिर्ता // MAनुव्_३,३.१२९ //

आ समन्ताद् गमयति धर्माधर्मौ परं पदम् / यच्चाप्यतीन्द्रियं त्वन्यत् तेनासावागमः स्मृतः // MAनुव्_३,३.१३० //

एतेन कारेणेनैव तत्तन्मानत्वमिष्यते / स्वरूपं हि तदेतेषामन्यथासिद्धिमानतः // MAनुव्_३,३.१३१ //

अतो ऽनुमा कथं धर्मं पुद्गलं चापि दर्शयेत् / स्वरूपं पुद्गलस्योक्ता दोषा आनन्दमेव च / न मन्यते पुद्गलं स दुःखाभावः सुखं त्विति // MAनुव्_३,३.१३२ //

मात्राभोगातिरेकेण सुखाधिक्यस्य दर्शनात् / सुखस्याभावता केन न च स्यात् किं विपर्ययः // MAनुव्_३,३.१३३ //

यदि भावो ऽपि कश्चित् स्यात् तस्यैवाभावता कुतः / यदि सर्वे ऽप्यभावाः स्युरन्योन्यमिति भावता // MAनुव्_३,३.१३४ //

अभावाभावता यत् स्यात् किं नश्छिन्नं तदा भवेत् / भावत्वं विधिरूपत्वं निषेधत्वमभावता // MAनुव्_३,३.१३५ //

निषेधस्य निषेधो ऽपि भाव एव बलाद् भवेत् / प्रथमप्रतिपत्तिस्तु भावभावनियामिका // MAनुव्_३,३.१३६ //

न च पुद्गलविज्ञानं मोक्षदं भवति क्वचित् / अस्वातन्त्र्यात् पुद्गलस्य ज्ञातो ऽपि सुखदो न हि // MAनुव्_३,३.१३७ //

न हि दुःखिपरिज्ञानाद् दुःखित्वं विनिवर्तते / यदि पुद्गलविज्ञानाददुःखी स्यात् कथञ्चन / देहवानपि नादुःखी किं ज्ञानादुत्तरं सदा // MAनुव्_३,३.१३८ //

ईशकॢप्त्यनुसारेण स्यात् कालादीशवादिनः / कर्महेतुत्वमपि तु निश्चैतन्यान्नहि क्वचित् // MAनुव्_३,३.१३९ //

अशेषदुःखविलये नेदानीं कारणं यथा / तथोत्तरं च नैव स्याद् दृष्टिपूर्वानुमा यतः // MAनुव्_३,३.१४० //

शक्तस्यान्यस्य विज्ञानं तत्प्रीतिजनकं यदि / तयैव बन्धहानिः स्यादिति किं नाम दूषणम् // MAनुव्_३,३.१४१ //

स्वज्ञानाद् बन्धहानिस्तु दृश्यते कस्य कुत्रचित् / अहिंसायाश्च धर्मत्वं केन मानेन गम्यते / हिंसाया एव धर्मत्वमित्युक्ते स्यात् किमुत्तरम् // MAनुव्_३,३.१४२ //

धर्मस्य सुखहेतुत्वमपि केनावगम्यते / हत्यया मोक्षहेतुत्वं कुतो मानान्निवार्यते // MAनुव्_३,३.१४३ //

न च शून्यपरिज्ञानाच्छून्यभावनयापि च / मोक्षः कथञ्चन भवेद् यदीदानीं कथं न सः // MAनुव्_३,३.१४४ //

परप्रसादनेच्छोस्तु विऌअम्बो नाम युज्यते / पुमिच्छाधीनता नो चेद् विऌअम्बः किङ्कृतो भवेत् // MAनुव्_३,३.१४५ //

अन्यत्रापि विऌअम्बास्तु स्युरीशेच्छानिमित्ततः / अन्यथा कारणं चेत् स्यात् किं कार्यं नोपजायते / कारणे सति कार्यस्य भावः सुनियतो ऽस्य हि // MAनुव्_३,३.१४६ //

विज्ञानवादिनश्चैव विज्ञानाद्वैतवेदनात् / विज्ञानभावनाच्चैव मोक्षो न घटते क्वचित् // MAनुव्_३,३.१४७ //

अन्तर्ज्ञानस्य बाह्ये च क्षणिकत्वस्य वेदनात् / भावनाच्चोक्तमार्गेण मानाभावान्न मुच्यते // MAनुव्_३,३.१४८ //

प्रकृतेः पुरुषस्यापि विवेको मुक्तिसाधनम् / इति शङ्कया न चैतस्मिन् मानमीशाप्रसादतः // MAनुव्_३,३.१४९ //

श्रुतयः स्मृतयश्चैव यदीशस्य प्रसादतः / वदन्ति नियमान्मुक्तिं तमृते ऽतः कुतो भवेत् // MAनुव्_३,३.१५० //

कणादयोगाक्षपादा अपीशस्य प्रसादतः / मुक्तिं ब्रुवाणा अप्याहुर्भोगादेव च कर्मणाम् / क्षयं प्राहुः कुतश्चैतत् प्रसन्ने जगदीश्वरे // MAनुव्_३,३.१५१ //

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः / क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे // MAनुव्_३,३.१५२ //

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः / क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे / इति श्रुतिपुराणादिवचनेभ्यो ऽन्यथागतेः // MAनुव्_३,३.१५३ //

न च पाशुपताद्युक्तशिवादीनामनुग्रहात् / नान्यः पन्था इति ह्युक्तं पुरुषज्ञानतः श्रुतौ // MAनुव्_३,३.१५४ //

सर्वे निमेषा जज्ञिरे विद्युतः पुरुषादतः / एवं पुरुषशब्दश्च प्रयुक्तो ऽब्धिशये हरौ // MAनुव्_३,३.१५५ //

न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद् यशः / इति चाधिपतिस्तस्य प्रतिषिद्धः स्वयं श्रुतौ // MAनुव्_३,३.१५६ //

विश्वतः परमां नित्यं विश्वं नारायणं हरिम् / इति सर्वाधिकत्वोक्तया समो ऽपि विनिवारितः / समाधिकस्य राहित्यान्नोपचारपुमानसौ // MAनुव्_३,३.१५७ //

पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्यम् / उतामृतत्वस्येशानो यदन्नेनातिरोहति // MAनुव्_३,३.१५८ //

मुक्तामुक्तपरेशत्वमिति तस्याह सा श्रुतिः / अमृतेशानवचनात् सर्वस्येशानतोदिता // MAनुव्_३,३.१५९ //

यदि सर्वत्वमुदितमुतेश इति तद् वृथा / उतशब्दो वदेदेष हीशत्वस्य समुच्चयम् // MAनुव्_३,३.१६० //

पुरुषेणेदं व्याप्तमिति ब्राह्मणं चाह तं प्रति / एतावानस्य महिमेति महिम्नो वचो हि तत् // MAनुव्_३,३.१६१ //

सो ऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् / इत्यमुक्ताधिपत्यं तु पूर्वार्धोक्तमनूद्य च // MAनुव्_३,३.१६२ //

उतामृतस्येश इति विधत्ते मुक्तिगेशताम् / अतो विष्णुपरिज्ञानादेव मुक्तिर्नचान्यतः / तद् यथेति श्रुतेश्चैव ततः कर्मक्षयो भवेत् // MAनुव्_३,३.१६३ //

यथैधांसि समिद्धो ऽग्निर्भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन / ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा // MAनुव्_३,३.१६४ //

सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज / अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः / इत्यादिभगवद्वाक्यैरुक्तार्थश्चावसीयते // MAनुव्_३,३.१६५ //

नित्यनैमित्तिकं कर्म कुर्वन्नन्यत् परित्यजन् / मुच्यते संसृतेश्चैतदप्येतेन निराकृतम् / विद्यैवेतीममेवार्थं स्वयमेवाह वेदराट् // MAनुव्_३,३.१६६ //

विना कर्म न मोक्षः स्याज्ज्ञानेनेत्यपि सा श्रुतिः / नान्यः पन्था इति ह्येव निवारयति सादरम् // MAनुव्_३,३.१६७ //

अन्यथोपासनमपि तमेवमितिवादिनी / निवारयत्यादरेण न प्रतीक इति प्रभुः // MAनुव्_३,३.१६८ //

अन्धं तमः प्रविशन्ति ये ऽविद्यामुपासते / इति श्रुतिविरोधाच्च नान्यथोपासनं भवेत् // MAनुव्_३,३.१६९ //

न चाप्येकत्वविज्ञानादुक्तन्यायेन मुच्यते / इति सर्वं प्रविज्ञाय सर्वैस्तर्कसदागमैः / उपासीत हरिं नित्यं गुणैरेव स्वयोगतः // MAनुव्_३,३.१७० //

ब्रह्मा सर्वैगुणैश्चैव क्रियासामान्यतश्च गीः / गुणसामान्यतो रुद्रो द्रव्यसामान्यतः परे // MAनुव्_३,३.१७१ //

अधिकारविशेषेण भक्तिज्ञानसुखादिभिः / विशेषो देवतादीनां मोक्षे चैव विशेषतः // MAनुव्_३,३.१७२ //

न तावता विरोधो ऽस्ति निर्दोषत्वात् समस्तशः / आभासत्वात् परेषां तदवराणां च सर्वशः // MAनुव्_३,३.१७३ //

यतो ऽवराणां सर्वे ऽपि गुणाः सर्वाः क्रिया अपि / नियमेनैव पूर्वेषां सुप्रसादनिबन्धनाः / अतः सच्छिष्यवत् तेषां नैवेर्ष्यादिः कथञ्चन // MAनुव्_३,३.१७४ //

न च संसारिदेवानां कालेयत्तापरे इमे / सूत्रे ह्यारब्धमात्रस्य भोगेनैव क्षयो ध्रुवः // MAनुव्_३,३.१७५ //

अनारब्धकार्ये भोगेन त्वितरे इति चोदितः / पौनरुक्तयेन तेनैते उक्तार्थे इति निश्चयः // MAनुव्_३,३.१७६ //

उषाः स्वाहा च पर्जन्यो मित्रो ऽग्निर्वरुणो विधुः / प्रवहो ऽनिरुद्ध इन्द्रोमे रुद्रो वाणी च मारुतः / उत्तरोत्तरतस्त्वेते गुणैः सर्वैश्च मुक्तिगाः // MAनुव्_३,३.१७७ //

सूर्यधर्मौ यथा सोमो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः / शची रतिश्चानिरुद्धसमास्तारा च मित्रवत् // MAनुव्_३,३.१७८ //

सोमवच्छतरूपा तु प्रसूतिर्वह्निवद् विराट् / पर्जन्यवद् वारुणी च तथा सञ्ज्ञा च रोहिणी // MAनुव्_३,३.१७९ //