आनन्दमेकममृतमजं विज्ञानमक्षरम् / असर्वं सर्वमभयं नमस्यामः प्रजापतिम् // MBस्_१.१ //

वेदान्तेषु विप्रतिपद्यन्ते विपश्चितः --- केचिदप्रामाण्यं मन्यन्ते, आत्मनः प्रमाणान्तरसिद्धत्वे तेषामनुवादकत्वम्, असिद्धत्वे संबन्धाग्रहणात्, अपदार्थत्वे वाक्यस्याविषयत्वात्, प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपदेशे चापुरुषार्थत्वात् / अन्ये तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेनाप्रामाण्यमेवाहुः / अन्ये तु कर्मविधिविरोधात्प्रत्यक्षादिविरोधाच्च श्रुतार्थपरिग्रहे उपचरितार्थान्मन्यन्ते / तन्निरासार्थमुच्यते --- आनन्दमिति / परां च देवतां गुणाभिधानलक्षणया स्तुत्या कायवाङ्मनःप्रह्वतालक्षणया च प्रणत्या पूजयति / प्रकरणार्थं चोपक्षिपति --- विप्रतिपत्तिनिराकरणमुखेन वेदान्तानामेवंभूते ऽर्थे प्रामाण्यप्रतिपादनाद्यतो भवत्येषो ऽपि प्रकरणार्थः /

अत्र केचित् --- आनन्दात्मकत्वे ब्रह्मणः, आनन्दरागान्मुमुक्षुप्रवृत्तिः स्यात् / रागनिबन्धना च प्रवृत्तिः संसारबीजमिति न मुक्तये स्यात् / शान्तस्य दान्तस्य चात्मनि दर्शनमुच्यते / न चानन्दानुरागात्प्रवर्तमानः शान्तो भवति / तस्मात्सकलदुःखातिगे ब्रह्मतत्त्वे दुःखेभ्य उद्विग्नः सुखेभ्यश्च वीतरागः प्रवर्तमानो मुच्यते / आनन्दश्रुतयश्च सकलदुःखातिक्रममेवाहुः / दृष्टो हि क्षुद्दुःखादिनिवृत्तौ सुखशब्दः / सैव च सुखमित्यन्ये / न चाश्मादौ प्रसङ्गः, प्रत्यग्वृत्तेरुपलभ्यमानायाः सुखत्वात्, तद्विशिष्टात्मोपलब्धेर्वा / तान् प्रत्याह --- आनन्दमिति / न तावद्दुःखनिवृत्तिरेव सुखम्, युगपत्सुखदुःखयोर्दर्शनात्संतापवतः शीतह्रदे निमग्नार्धकायस्य / अथ [KKS_२] सत्यप्यनिमग्नार्धकायदुःखे इतरस्याभावात्सुखमिति, कुम्भीपाके पच्यमानस्य नरकान्तरदुःखाभावात्सुखित्वप्रसङ्गः / एकेन्द्रियद्वारदुःखस्य च इन्द्रियान्तर्द्वारदुःखाभावात् / इतश्च, अदुःखस्यापि विषयविशेषसंपर्कात्संवेद्याह्लादोत्पत्तेः / यत्रापि दुःखविगमः, तत्रापि न तन्मात्रमेव सुखम्, अन्नपानविशेषोपादानात् / दुःखविगमो हि यैस्तैरन्नपानैः सिध्यति / न च स विशेषवान्, येन तद्विशेषाय तत्साधनविशेषो ऽपेक्ष्येत / सुखे त्वतिशयवत्त्वाद्युक्ता तत्साधनातिशयापेक्षा /

यदपि मन्यन्ते --- यदापि नान्यद्दुःखं निवर्त्यम्, तदापि कामस्य दुःखात्मकत्वात्तन्निबर्हणरूपं सुखम् / तत्राप्यकामस्य विषयविशेषोपभोगे न सुखिता स्यात् / भवति च मध्यस्थो ऽपि रमणीयविषयसंपर्के ह्लादवान् / स्यादेतत् --- यत्रैव कामः स एव सुखयति विषयः, नेतरः / तस्मात्कामनिवृत्त्यैव विषयाः सुखयितारः / अन्यथा य एकस्य सुखः स सर्वस्य स्यात् / कामनिवृत्त्या तु सुखत्वे यत्र यस्य कामो ऽभिरुचिः स एव तस्य सुख इति युज्यते / तत्राकामस्यापि विषयविशेषोपभोगात्कामाभिव्यक्तौ तन्निवृत्तौ तत्सुखित्वमिति / तदप्यसारम्, यतो विषयोपभोगा नावश्यं कामनिबर्हणाः / उक्तं हि &#८२१६;न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यतिऽ; इति / तथा &#८२१६;भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणाम्ऽ; इति / विषयदोषदर्शनादपि च कामनिवृत्तिः, तत्रोपभोगतुल्य आह्लादः स्यात् / समाने च प्रार्थितार्थलाभे प्रमोदभेदो न स्यात्, कामनिवृत्तेरविशेषात् / स्यादेतत् --- कामातिरेके तन्निवृत्तौ सुखातिशयाभिमानः, इतरत्रान्यथेति / तच्च न / कामातिरेकात्प्रयस्यन्तमवाप्तो ऽर्थो न तथा प्रीणयति, यथाप्रार्थितो विना प्रयासादुपनतः / तथाहि --- क्लेशादवाप्तो ऽयमिति न तेन तथा प्रीयते, यथानाशंसितोपनतेन / कामाभावमात्रे च सुखे ऽकामितविषयोपभोगे न भोगावस्थायाः पूर्वापरे अवस्थे भिद्येयाताम् / कामप्रध्वंसे वा परावस्था न भिद्येत / भोगावस्थायां प्रबुद्धाध्वस्तकाम एवेति चेत्पूर्वा [KKS_३] परयोरपि द्वयोरवस्थयोस्तर्हि सुखी इतरत्र दुःखीत्यनुभवविरुद्धमापद्येत / अप्राप्तश्च स्मरणविपरिवर्ती विषयः कामस्योद्बोधकः, प्राप्तो निवर्तकः / प्राप्तस्योद्बोधत्वे न ततो निवृत्तिः स्यात् /

न च यत्र कामस्तत्र सुखम्, मनोरथशतार्थितस्याप्युपभोगेन कस्यचिद्दुःखित्वदर्शनात् / सुखपूर्वकस्तु कामः, अनुभूततद्भावे तद्दर्शनात् / यापि काचिदननुभूते ऽपि जातिविशेषभाजां कामप्रवृत्तिः सापि प्राग्भवीयानुभवनिबन्धना / यथा च कस्यचित्क्वचित्कामो जातिभेदादिनिमित्तः, तथा किञ्चित्कस्यचित्सुखमिति नाव्यवस्था / अपि च कामनिवृत्त्यापि केचिद्दूयन्ते, तदभावे विषयोपभोगसामर्थ्याभावात् / न तर्हि निवृत्तिकामाः / निवृत्तिकामा विषयं प्रति, तस्य कुतश्चिन्निमित्तादनुपभोग्यत्वात् / किमिति तर्हि दूयन्ते? अनुभूतचरस्य तज्जन्मनः सुखस्याप्राप्तेः / यथा पित्ताद्युपहतेन्द्रिया विशिष्टेभ्यो ऽन्नपानेभ्यो निवृत्तिकामाः, तथैव कामनिवृत्त्या तप्यन्ते / तत्रानुभूतचरतज्जन्माह्लादविच्छेदान्नान्यो हेतुः / तस्मात्प्रत्यात्मवेदनीयसुखप्रत्याख्यानमयुक्तम् / सुखसङ्गिजनोपच्छन्दनाय तु तत्रभवद्भिर्वर्णितमिति पश्यामः / तदेवं दुःखनिवृत्तेरन्यत्सुखम् / स चानन्दशब्दस्य मुख्यो ऽर्थः / शब्दप्रमाणके च यथाशब्दं प्रतिपत्तिर्युक्ता /

न च रागनिबन्धना तत्र प्रवृत्तिः / न हीच्छामात्रं रागः / अविद्याक्षिप्तमभूतगुणाभिनिवेशं रागमाचक्षते / तत्त्वदर्शनवैमल्यात्तु तत्त्वे चेतसः प्रसादो ऽभिरुचिरभीच्छा न रागपक्षे व्यवस्थाप्यते, यथा संसारासारतातत्त्वदर्शननिष्पन्नो नोद्वेगस्ततो द्वेषपक्षे / अन्यथा सर्वदुःखातिगे ऽपि तत्त्वे तद्द्वेषनिबन्धना प्रवृत्तिरिति संसारानुबन्धः स्यात् / अपि च दृष्टपरोत्कर्षरागिभ्यो ऽपीन्द्रियजय उपदिश्यते साधनत्वेन कामादित्यागात्मकः, तथेहापि भविष्यति / कथं च तत्र समीहितेतरविषयाभिष्वङ्गनिषेधः? सर्वनिषेधे ऽप्रवृत्तिदर्शनात् / तथोत्तमसुखरागादितरस्मादुपनतादपि निवृत्तिः / तथा चोक्तम् --- &#८२१६;कामात्मता न प्रशस्ता न चैवेहास्त्यकामताऽ; इति /

स्यादेतत् --- आनन्दश्चेद्ब्रह्मणि संवेद्यः, कर्तुरन्यत्कर्मेति द्वैतप्रसङ्गः / कर्तृकर्मभावश्च न क्रियां करणं चान्तरेण यतः / ततः &#८२१६;आनन्दं ब्रह्मऽ; [KKS_४] इति च न स्यात् / तद्वत्तया व्यपदेशे अद्वितीयमिति न युज्यते / असंवेदने सन्नप्यसत्कल्प इति व्यर्थं तत्संकीर्तनम् / पुरुषार्थत्वाय हि तत्संकीर्तनम्, असंवेद्यश्च कथं पुरुषार्थः? उच्यते --- फलवत्कर्तृवच्चेदं द्रष्टव्यम् / तथा हि --- प्रमाणस्य फलमर्थान्तरमनर्थान्तरं वा सर्वपरीक्षकैः प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च / न च तदसंवेद्यम्, तदसंवेद्यत्वे सर्वासंवेद्यत्वप्रसङ्गात्, तत्कृतत्वात्संवेद्यभावस्य भावानाम् / न च संवेद्यम्, फलान्तरानुपलब्धेरनवस्थाप्रसङ्गाच्च / तस्मात्संवेद्यम्, आत्मप्रकाशत्वात् / असंवेद्यं च, विषयवत्कर्मभावाभावात् / यथा च कर्तर्यात्मन्यसंवेद्ये संविदेव न स्यात् / न हि तदैवं भवति --- मयेदं विदितम् --- इति / न ह्यात्मासंवेद्यः फले विषये चानुसंधातुं शक्यः / अननुसंधाने च स्वपरसंवेद्ययोः को ऽतिशयः? न च संवेद्यः, कर्मत्वे कर्तुर्व्यतिरेकप्रसङ्गात् अनात्मत्वप्रसङ्गाच्च / तस्मादात्मप्रकाशतैव तस्य संवेद्यता / तथा ब्रह्मणः स्वात्मप्रकाशस्यानन्दस्वभावो न संवेद्यः, कर्मत्वाभावात् / न चासंवेद्यः, स्वप्रकाशत्वात् / &#८२१६;तत्केन कं पश्येत्?ऽइत्यपि निषेधः कर्मविषयः / तथा हि सर्वकर्मप्रत्यस्तमयहेतुक एव स उच्यते &#८२१६;यदास्य सर्वमात्मैवाभूत्ऽ; इति /

अन्ये मन्यन्ते --- द्विविधा धर्माः --- भावरूपा अभावरूपाश्चेति / तत्राभावरूपा नाद्वैतं विघ्नन्ति, यथा --- &#८२१६;एकममृतमजम्ऽ; इति / न हि भेदोदयव्ययानां निवृत्तिः किञ्चिद्वस्तु, येन द्वैतमावहेत् / आनन्दश्च यदि भावः, तस्य धर्मित्वे विज्ञानं धर्मः स्यात् / अथ विज्ञानं धर्मिरूपम्, आनन्दो धर्मः / न ह्येकस्य द्वे रूपे युज्येते, विरोधात् / तत्र &#८२१६;विज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ; इति भावरूपयोरानन्दब्रह्मणोर्धर्मधर्मिणोर्भेदादद्वैतविघातः / स्यादेतत् --- धर्मो ऽपि धर्मिणो न भिन्नः, भेदे गवाश्ववद्धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः / तदसत्, अभेदे ऽपि धर्मिरूपवत्तदनुपपत्तेः / तस्मात्कथञ्चिद्भिन्नो धर्मः / तथा चात्यन्तिकभेदाभावश्रुतिः &#८२१६;एकमेवाद्वितीयम्ऽ; इति न युज्यते / एवं यो ऽप्येकस्य रूपद्वयं प्रतिपद्यते / तस्माद्विज्ञानात्मनो ब्रह्मणो दुःखाभावोपाधिरेवानन्दशब्दः, [KKS_५] यथा --- स्थूलाभावाद्युपाधयः &#८२१६;अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽइत्यादयः शब्दाः / न च विज्ञानानन्दयोरेकत्वमेव, शब्दद्वयप्रयोगवैयर्थ्यात् / कथं चापर्यायशब्दाभिधेय एकत्वम्? तस्माद्दुःखोपरम एवानन्दशब्दस्य ब्रह्मण्यर्थ इति /

अत्रोच्यते --- विशिष्टस्याह्लादात्मनः प्रकाशस्य चान्द्रमसस्येव शब्दद्वयेन प्रतिपादनान्न दोषः / यथा च --- प्रकृष्टः प्रकाशः सविता --- इति / न च प्रकृष्टप्रकाशशब्दयोः पर्यायत्वम् / अथ च एक एवाभ्यामर्थविशेषः प्रतिपाद्यते प्रकाशविशेषः / न हि प्रकर्षो ऽन्यः प्रकाशरूपात्सवितरि, न प्रकाशरूपो वा प्रकर्षात्, अपि तु प्रकाशभेदः शब्दद्वयोपायः प्रतीयते / तथा &#८२१६;विज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ; इत्यानन्दभेदो विज्ञानभेदो वा ब्रह्मरूपमिति शब्दद्वयेनावगम्यते / परमतामप्यस्य केचित्साधनपारतन्त्र्यलक्षणायाः क्षयितालक्षणायाश्च दुःखताया अभावान्मन्यन्ते / तदपि यथाशब्दं प्रतिपत्तेः शब्दप्रमाणके ऽर्थे नानुमन्यन्ते / न हि स्वरूपतः परमतासंभवे विरोध्यसंसर्गादुपचरिता सा युक्ता भवितुम् / तस्मादात्मप्रकाशप्रकृष्टात्मस्वभावमेव ब्रह्मेति युक्तम् / एवं च लौकिकानन्द एतस्य मात्रेति युज्यते, अवच्छेदात् / दुःखनिवृत्तौ तु दुर्योजमेतत् / इतश्चानन्दस्वभाव आत्मा, परप्रेमास्पदत्वात् / श्रूयते हि परप्रेमास्पदत्वम्- &#८२१६;तदेतत्प्रेयः पुत्रात्ऽ; इति / प्रतीयते च / तथा हि --- सर्वस्येयमात्माशीः कृमेरपि &#८२१६;मा न भूवम्, भूयासम्ऽ; इति / सा च प्रिये ऽवकल्पते / प्रेमा च सुखात्मनि / न दुःखे, नोभयरूपरहिते, द्वेषादुपेक्षणाच्च / अन्ये तु सुषुप्ते &#८२१६;सुखमहमस्वाप्सम्ऽ; इति परामर्शादात्मनि सुखानुभवमाहुः / न ह्यननुभवे परामर्श एवं स्यात्, सुषुप्ताभ्युपगमश्च / [KKS_६] न चान्यथानुभवे सुखमिति परामर्शः / न च तत्रात्मनो ऽन्यदनुभवनीयमस्ति / तथा चाहरहर्ब्रह्मलोकावाप्तिः श्रूयते / तत्रान्य आहुः --- दुःखोपरमादपि तथा परामर्शसिद्धेर्नैकान्ततः सुखित्वसिद्धिः / तान् प्रत्याहुः --- अन्यथाभावे ऽवगते दुःखोपरमनिमित्तः सुखशब्द इति युज्यते, अन्यथा मुख्यार्थतैव युक्ता / तत्राहुः --- उभयथा व्यपदेशस्य दर्शनादुपपत्तेश्च न व्यपदेशमात्रादर्थसिद्धिरित्यलमतिविस्तरेण /

अत्र केचित् --- भोगव्यवस्थानात्, मुक्तसंसारिविभागोपपत्तेश्च, दृक्छक्तेश्चार्थवत्त्वात् स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्, दृश्येन च द्रष्टुरनुमानात्, दृश्यस्य च सुखदुःखमोहभेदवच्छब्दादिविभागोपलब्धेः, एकत्वश्रुतिः जातिदेशकालविभागाभावनिमित्तोपचारान्मन्यन्ते / &#८२१६;आत्मैवेदं सर्वम्ऽ; इति च तादर्थ्यनिमित्तोपचारात् / तान् प्रत्युच्यते --- एकमिति / &#८२१६;इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयतेऽ; इति व्यक्तमेव नानारूपावगमो मायानिबन्धनो दर्शितः / तत्र कथमेकत्वमुपचरितमिति वक्तुं शक्यम्? तथा व्यक्तो नानात्वनिषेधः --- &#८२१६;नेह नानास्ति किञ्चनऽ; इति / नानात्वदर्शननिन्दा च --- &#८२१६;मृत्योः स मृत्युमाप्नोतिऽ; इति / भेददर्शनस्य चाभावः --- भेददृष्टिरिव भ्रमात् --- &#८२१६;य इह नानेव पश्यतिऽ; इति इवशब्देन प्रकाशितो नोपचरित एकत्वे ऽवकल्पते / काममुपचारादस्त्वेकत्वम्, न तु भाविकस्य नानात्वस्य निवृत्तिः / साप्युपचारेणैवोच्यत इति चेत्, न, प्रयोजनाभावात् / सति निमित्ते प्रयोजने चोपचारः / न च नानात्वनिवृत्त्युपचारे प्रयोजनं पश्यामः / विपर्ययाच्च / अभ्युदयाय निःश्रेयसाय वा नानात्वनिवृत्तिरुपचर्येत / सा हि साध्यसाधनादिविभागं निवर्तयन्ती सर्वत्र चात्माभिमानमाविर्भावयन्ती तद्विरोधिनी स्यात् / तथा हि सर्वतो निवृत्तस्य निःश्रेयसमित्यविसंवादः (चोर्रेच्तेद्; अपि संवादः -- एदितिओन्) / तथा &#८२१६;एकमेवाद्वितीयम्ऽइत्यवधारणाद्वितीयशब्दाभ्यां तस्यैवार्थस्य पुनःपुनरभिधानात्सर्वप्रकारभेदनिवृत्तिपरता श्रुतेर्लक्ष्यते / अभ्यासे हि भूयस्त्वमर्थस्य भवति, यथा &#८२१६;अहो दर्शनीया, अहो दर्शनीयाऽ; इति / न न्यूनत्वमपि / दूरत एवोपचरितत्वम् / [KKS_७] यत्तु भोगव्यवस्थानादिति, तत्रोच्यते --- कल्पितादपि भेदाद्भोगव्यवस्थासिद्धेरसारमेतत् / तथा हि --- एकस्मिन्नप्यात्मनि सर्वगते शरीरपरिमाणे ऽणुपरिमाणे वा कल्पितभेदनिबन्धना भोगव्यवस्था दृश्यते --- पादे मे वेदना, शिरसि मे वेदना --- इति / न हि पादस्य शिरसो वा वेदनयाभिसंबन्धः, अज्ञत्वात् / शरीरपरिमाणात्मवादिनो ऽपि नावयवा एव वेदनाभाजः, आत्मनस्तद्विरहप्रसङ्गात् / स्यादेतत् --- ऐकात्म्ये तद्वदेव देहान्तरभोगानुसन्धानं स्यात् / अन्यदिदानीमेतत् / अस्ति तावद्भोगव्यवस्था / अपि च तत्रापि न प्रदेशः प्रदेशान्तरवेदनामनुसंदधाति, तथेहापि न जीवो जीवान्तरवेदनामनुसंदधातीति समानम् / तथा मणिकृपाणदर्पणादिषु सुखादीनां वर्णसंस्थानभेदव्यवस्थानमुपलभ्यते भेदाभावे ऽपि / एवं च मुक्तसंसारिविभागो ऽप्युपपन्नः / तथा हि --- एको ऽप्यात्मा प्रदेशैः सुखदुःखादिभिर्युज्यमानस्तत्र बद्ध इव इतरत्र मुक्त इव च गम्यते / यथा मलीमसे दर्पणतले मलीमसं मुखं विशुद्धे विशुद्धं दर्पणरहितं च गम्यमानं तदुपाधिदोषासंपृक्तम् / स्यादेतत् --- कल्पना प्रतिपत्तुः प्रत्ययस्य धर्मो न वस्तु व्यवस्थापयितुमलम् / न खलु प्रतिपत्तुः प्रत्ययमनु विपरिवर्तन्ते वस्तूनि / न चोपचरितात्कार्यमुपपद्यते / न ह्युपचरिताग्निभावो माणवको दहति / उदाहृता तु व्यवस्था / सत्यम् / विभ्रमो हि सः / अत्रापि विभ्रमत्वं न दण्डवारितम् / कल्पितो ऽपि चाहिदंशो मरणकार्याय कल्पते, प्रतिसूर्यकश्च प्रकाशकार्याय /

यदपि दृश्येनैव द्रष्टुरनुमानाद्द्रष्टृदृश्ययोर्भेदः, दृश्यस्य च सुखादिभेदोपलब्धेर्नानात्वमिति, तदप्यसत् / न द्रष्टर्यप्रकाशे यतो दृश्यस्य सिद्धिरस्तीत्युक्तम् / दृश्यभेदोपलब्धिश्च नास्ति, प्रमाणस्यानवच्छेदकत्वादिति वक्ष्यते / दृक्छक्तेश्चार्थवत्त्वं स्वात्मोपयोगात् / न च स्वात्मनि वृत्तिविरोधः / प्रदीपवत्प्रमाणफलवच्चेत्युक्तम् / अपि च एकत्व एवायं द्रष्टृदृश्यभावो ऽवकल्पते, द्रष्टुरेव चिदात्मनस्तथा तथा विपरिणामाद्विवर्तनाद्वा / नानात्वे तु [KKS_८] विवित्कस्वभावयोरसंसृष्टपरस्परस्वरूपयोरसम्बद्धयोः कीदृशो द्रष्टृदृश्यभावः / न हि चित्यासंसृष्टं चेतितमिति युज्यते / एकान्तःकरणसंक्रान्तावस्त्येव सम्बन्ध इति चेत्, न, चितेः शुद्धत्वादपरिणामादप्रतिसंक्रमाच्च / दृश्या बुद्धिश्चितिसन्निधेस्तच्छायया विवर्तत इति चेत्, अथ केयं तच्छायता? अतदात्मनस्तदवभासः / न तर्हि परमार्थतो दृश्यं दृश्यते / परमार्थतश्चादृश्यमानं द्रष्टृव्यतिरिक्तमस्तीति दुर्भणम् / यो ऽपि मन्यते --- दृश्यतयैव दृश्यं व्यवस्थाप्यते, न सम्बन्धेन / दर्शनं च &#८२१६;इदम्ऽइति पराग्रूपविषयम् / स वक्तव्यः --- सत्यं पराग्रूपविषयम् / तत्त्वेकस्यैवात्मनस्तथा तथा विपरिणामाद्विवर्तनाद्वा दर्पणतल इवात्मनः / तथा हि दर्पणतलस्थमात्मानं विभक्तमिवात्मनः प्रत्येति / चितेस्तु विभक्तमसंसृष्टं तया चेत्यत इति दुरवगमम् / एवं च द्रष्टुरव्यतिरेको दृश्यस्याम्नायते --- &#८२१६;आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतिऽ; इति / तस्मात्सुष्ठूक्तमेकमिति /

क्षणिकज्ञानात्मवादिनस्तु सवासनक्लेशसमुच्छेदाज्ज्ञानोपरमलक्षणामेव ब्रह्मप्राप्तिमाहुः / तथा च श्रूयते --- &#८२१६;न प्रेत्य संज्ञास्तिऽ; इति / अन्ये तु समुच्छिन्नसकलवासनत्वाद्विधूतविषयाकारोपप्लवविशुद्धज्ञानोत्पादलक्षणाम् / अनादिनिधनत्वे हि नापनेयं नोपनेयं वा किञ्चिदस्तीति तदर्थानि शास्त्राणि तदर्थाश्च प्रवृत्तयो व्यर्थाः स्युः / तथा हि विद्यास्वभावं चेत्, न किञ्चिन्निवर्तव्यमवाप्तव्यं वा स्यात्, अविद्याया अभावाद्विद्यायाश्च भावात् / अविद्यास्वभावं चेत्, तस्य नित्यत्वे पूर्वस्वभावत्यागात्स्वभावान्तरानापत्तेश्च / एवमुभयस्वभावत्वे ऽपि विद्यायाः प्राप्तत्वादविद्यायाश्चोच्छेत्तुमशक्यत्वात् / तान् प्रत्याह --- अमृतमजमिति / न च शास्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम्, अविद्याया निवर्त्यत्वात् / सर्वप्रवादेषु चानादिरप्यविद्योच्छेद्याभ्युपगम्यते / न ब्रूमो ऽनादेर्नोच्छेद इति, किं तु नित्यस्य ब्रह्मणः स्वभावस्य / [KKS_९] अथाविद्या न ब्रह्मणः स्वभावः, अर्थान्तरं ब्रह्मण आपद्येत / न वा स्यात्, तत्र किं निवर्त्यम्? अथ मतम् --- अग्रहणमविद्या, सा कथमर्थान्तरं स्यात्? न चानिवर्त्या, सर्वप्रमाणव्यापाराणामग्रहणनिवृत्त्यर्थत्वात् / तदप्ययुक्तम् / तत्त्वाग्रहणात्मिकया विद्यया निवर्त्यते / सा च नित्या ब्रह्मणि / न च ब्रह्मणो ऽन्यो ऽस्ति, यस्य तत्त्वाग्रहणं ब्रह्मणि प्रयत्नलभ्यया विद्यया निवर्त्येत / ब्रह्मणि तु युगपद्ग्रहणाग्रहणे विप्रतिषिद्धे / अविप्रतिषेधे वा न कदाचिदविद्या निवर्त्येत / यस्य तु विपर्ययग्रहणमविद्या, तस्य ब्रह्मणः स्वभावश्चेत्स नित्यः कथं निवर्त्येत? अस्वभावश्चेदर्थान्तरमापद्येत / कस्य च तदिति वाच्यम्, ब्रह्मणो ऽन्यस्याभावात् / ब्रह्मण एवेति चेत्, विप्रतिषेधः, तस्य विद्यास्वरूपत्वात् / अविप्रतिषेधे वा केन निवृत्तिः?

अत्रोच्यते --- नाविद्या ब्रह्मणः स्वभावः, नार्थान्तरम्, नात्यन्तमसती, नापि सती / एवमेवेयमविद्या माया मिथ्यावभास इत्युच्यते / स्वभावश्चेत्कस्यचित्, अन्यो ऽनन्यो वा परमार्थ एवेति नाविद्या / अत्यन्तासत्त्वे खपुष्पसदृशी न व्यवहाराङ्गम् / तस्मादनिर्वचनीया / सर्वप्रवादिभिश्चेत्थमियमास्थेया / तथा हि --- शून्यवादिना सत्त्वे यथार्थदर्शनम्, नाविद्या / खपुष्पतुल्यत्वे न व्यवहाराङ्गम् / विज्ञानमात्रवादिनो ऽपि यथावभासं ज्ञानसद्भावे नार्थापह्नवः, नीलपीतादेर्ज्ञेयाकारस्य बहिरवभासानपह्नवात्, अत्यन्तासत्त्वे बहिरवभासायोगात्, खपुष्पवत् / बाह्यार्थवादिनामप्यनित्यादिषु नित्यादिख्यातयो रजतादिविभ्रान्तयश्चावभासमानरूपसद्भावे नाविद्यात्वमश्नुवीरन् / नात्यन्तासत्त्वे तन्निबन्धनः कश्चन व्यवहारः स्यात् / स्यादेतत् --- अवभासमानं रूपं मा भूत्, अवभासस्तु सन्नेव, स चाविद्येति गीयते / नैतत्सारम् / अवभासमाने ऽसति तदवभासो ऽपि सत्यतो दुर्निरूपः / अवभासमात्रं तु स्यात् / तदवभास इत्यपि भ्रान्तिरेव / तस्मान्नाविद्या सती, नाप्यसतीति / अत एव चास्या निवृत्तिरदृढस्वभावायाः, मायामात्रत्वात् / अन्यथास्वभावे दृढं व्यवस्थितायाः कथमन्यथात्वम्? स्वभावहानात् / [KKS_१०] शून्यत्वे स्वयं निवृत्तत्वात् / एवं च नाद्वैतहानम्, न निवर्तनीयस्याभावो वा /

यत्तु कस्याविद्येति / जीवानामिति ब्रूमः / ननु न जीवा ब्रह्मणो भिद्यन्ते / एवं ह्याह --- &#८२१६;अनेन जीवेनात्मानुप्रविश्यऽ; इति / सत्यं परमार्थतः / कल्पनया तु भिद्यन्ते / कस्य पुनः कल्पना भेदिका? न तावद् ब्रह्मणः, तस्य विद्यात्मनः कल्पनाशून्यत्वात् / नापि जीवानाम्, कल्पनायाः प्राक् तदभावादितरेतराश्रयप्रसङ्गात् --- कल्पनाधीनो हि जीवविभागः, जीवाश्रया कल्पनेति /

अत्र केचिदाहुः --- वस्तुसिद्धावेव दोषः --- नासिद्धं वस्तु वस्त्वन्तरनिष्पत्तये ऽलम्, न मायामात्रे / न हि मायायां काचिदनुपपत्तिः / अनुपपद्यमानार्थैव हि माया / उपपद्यमानार्थत्वे यथार्थभावान्न माया स्यात् / अन्ये तु --- अनादित्वादुभयोरविद्याजीवयोर्बीजाङ्कुरसन्तानयोरिव नेतरेतराश्रयमप्रकॢप्तिमावहतीति वर्णयन्ति / तथा चोक्तमविद्योपादानवादिभिः --- &#८२१६;अनादिरप्रयोजना चाविद्याऽ; इति / तत्रानादित्वान्नेतरेतराश्रयत्वदोषः, अप्रयोजनत्वान्न भेदप्रपञ्चसर्गप्रयोजनपर्यनुयोगावकाशः / यदेके पर्यनुयुञ्जते --- &#८२१६;प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दो ऽपि प्रवर्ततेऽ; इति, तत्र परस्य ब्रह्मणः प्रपञ्चसर्गप्रयोजनं वाच्यम् / न तावत्परानुग्रहः / प्राक् सर्गादनुग्राह्याणामभावात्, दुःखोत्तरत्वाच्च सर्गस्य / नात्मार्थक्रीडादिः, आप्तकामत्वादिति --- तस्य अविद्यानिबन्धनत्वे सर्गे नावकाशः / न ह्यविद्या प्रयोजनमपेक्ष्य प्रवर्तते / न हि गन्धर्वनगरादिविभ्रमाः समुद्दिष्टप्रयोजना भवन्ति / तथा &#८२१६;पुरुषस्य विशुद्धस्य नाशुद्धा विकृतिर्भवेत्ऽ; इत्यपि प्रयुक्तमविद्यानिबन्धने सर्गविभागे / अपि च कृतार्थानामाप्तकामानामेव क्रीडादिप्रवृत्तिरुल्लासात् / प्रार्थनापरिकृष्टचेतसां तु रतिविरहिणामनभिमतैव क्रीडा भवति / न च वैषम्यनैर्घृण्यदोषः / न हि मायाकारस्य विविधं प्रपञ्चं [KKS_११] दर्शयतो ऽङ्गसाकल्यवैकल्यविभागेन रागद्वेषविभागः / चित्रपुस्तादिकृतां वा विकलाविकलादिभेदेन चित्राणि तानि तानि कुर्वताम्, बालानां च मृण्मयादिभिः प्रतिकृतिभेदैर्विचित्रैः क्रीडतां न तेषु किञ्चिद्वैषम्यं नैर्घृण्यं वा / कर्माशयानुरोधेन च विदधतो वैचित्र्यं न दोष इत्याचार्याः / न चानीश्वरत्वदोषः / न हि सेवाभेदानुरोधेन फलभेदप्रदः प्रभुरप्रभुर्भवति / तथा शुद्धस्याप्यशुद्धो विकारः / न हि प्रकृतिविकारयोरत्यन्तमवैलक्षण्यम् / प्रकृतिविकारभाव एव न स्यात् / द्रवाणां चापां करकादिः कठिनो विकारः, तथाचेतनस्य गोमयस्य चेतनो वृश्चिक इत्यादि बहुविधं प्रकृतिविकारवैलक्षण्यमुत्प्रेक्षितव्यमित्यलमतिप्रसङ्गेन /

ननु जीवा अपि ब्रह्मतत्त्वाव्यतिरेकाद्विशुद्धस्वभावाः / तत्कथं तेष्वविद्यावकाशः? वार्तमेतत् / न च तावद्बिम्बादवदातात्प्रतिबिम्बं कृपाणादिषु भिन्नम् / अथ च तत्र श्यामतादिरशुद्धिरवकाशं लभते / विभ्रमः स इति चेत्, समानमेतज्जीवानामप्यशुद्धिर्विभ्रमः / अन्यथा दुरवापैव विशुद्धिः स्यादित्युक्तम् / स्यादेतत् --- कृपाणादयो मुखे विभ्रान्तिहेतवः, तथेहापि विभ्रमहेतुर्वाच्यः / अनादौ विभ्रमे हेत्वन्वेषणमसाम्प्रतमिव / तथा च &#८२१६;स्वप्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किङ्कृताऽ; इति प्रत्युक्तम् / ननु स्वाभाविक्यनादिरविद्या निर्हेतुः, सा कथमुच्छिद्येत? सर्वशास्त्राण्येव तावन्नैसर्गिक्या अविद्याया उच्छेदाय प्रस्थितानि / अपि च पार्थिवानामणूनां श्यामतानादिः पाकजेन वर्णेन निवर्त्यते / ननु स्वाभाविकमपि किञ्चिद्विलक्षणप्रत्ययोपनिपातान्निवर्तताम् / ऐकात्म्यवादिनस्त्वनागन्तुकार्थस्य तदभावात्कुतो निवृत्तिः? न खल्वात्मस्वभाव एव विद्या अविद्यानिवर्तिका, अविद्यायास्तया सह वृत्तेरविरोधात् / विरोधे वा नित्यनिवृत्तेर्नित्यमुक्तं जगत्स्यात् / न च विद्यान्तरमागन्तुकं विरोधि निवर्तकम्, ऐकात्म्यवादे व्यतिरिक्तस्य तस्यायोगात्, आगन्तुकस्य ब्रह्मस्वभावत्वानुपपत्तेश्च / तदुक्तम् ---

&#८२१६;स्वाभाविकीमविद्यां तु नोच्छेत्तुं कश्चिदर्हति / विलक्षणोपपाते हि नश्येत्स्वाभाविकं क्वचित् //

[KKS_१२] न त्वैकात्म्याभ्युपायानां हेतुरस्ति विलक्षणःऽ; / इति /

अत्रोच्यते --- उक्तमेतज्जीवानामविद्याकलुषितत्वम्, न ब्रह्मणः / तद्धि सदा विशुद्धनित्यप्रकाशमनागन्तुकार्थम् / अन्यथा ब्रह्मभूयं गतस्यापि नाविद्या निवर्तेत / तत्रानिर्मोक्षः / अथ ब्रह्मैव संसरति ब्रह्मैव मुच्यते, एकमुक्तौ सर्वमुक्तिप्रसङ्गः / यतो भेददर्शनेन ब्रह्मैव संसरति, अभेददर्शनेन च मुच्यते / तेषां च निसर्गजाविद्याकलुषाणां विलक्षणप्रत्ययविद्योदयेनोपपद्यते ऽविद्यानिवृत्तिः / न हि जीवेषु निसर्गजा विद्यास्ति / अविद्यैव हि नैसर्गिकी / तस्या आगन्तुक्या विद्यया प्रविलयः / अव्यतिरेके ऽपि च ब्रह्मणो जीवानां बिम्बप्रतिबिम्बवद्विद्याविद्याव्यवस्था व्याख्याता / केन पुनरुपायेनाविद्या निवर्तते? श्रवणमननध्यानाभ्यासैर्ब्रह्मचर्यादिभिश्च साधनभेदैः शास्त्रोक्तैः / कथम्? यो ऽयं श्रवणमननपूर्वको ध्यानाभ्यासः प्रतिषिद्धाखिलभेदप्रपञ्चे &#८२१६;स एष नेति नेतिऽआत्मनि, स व्यक्तमेव भेददर्शनप्रतियोगी तन्निवर्तयति / स च सामान्येन भेददर्शनं प्रविलापयन्नात्मनापि प्रविलीयते / न च श्रोतृश्रवणश्रोतव्यादिविभागपरिहाण्या विभागान्तरनिवृत्तिविषयाः श्रवणादयः, अपि तु सामान्येन / तथा च तस्मिन्नपि प्रविलीने स्वच्छः परिशुद्धो ऽस्यात्मा प्रकाशते / यथा रजःसम्पर्ककलुषितमुदकं द्रव्यविशेषचूर्णरजः प्रक्षिप्तं रजोन्तराणि संहरत्स्वयमपि संह्रियमाणं स्वच्छां स्वरूपावस्थामुपनयति, एवमेव श्रवणादिभिर्भेददर्शने प्रविलीयमाने विशेषाभावात्तद्गते च भेदे, स्वच्छे परिशुद्धे स्वरूपे जीवो ऽवतिष्ठते / अविद्ययैव तु ब्रह्मणो जीवो विभक्तः, तन्निवृत्तौ ब्रह्मस्वरूपमेव भवति / यथा घटादिभेदे तदाकाशं परिशुद्धं परमाकाशमेव भवति / स्यादेतत् --- कथं भेदेनैव भेदः प्रतिसंह्रियते? भेदप्रतिपक्षत्वात्, यथा रजसा रजः --- इत्युक्तम् / व्यक्तमेव भेदातीतब्रह्मणि श्रवणमननध्यानाभ्यासानां भेददर्शनप्रतिपक्षत्वमविद्यानुबन्धे ऽपि / यथा पयः पयो जरयति [KKS_१३] स्वयं च जीर्यति, यथा च विषं विषान्तरं शमयति स्वयं च शाम्यति / यथोक्तम् ---

&#८२१६;विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह / अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययामृतमश्नुतेऽ; //

एतदुक्तं भवति --- विद्याविद्ये द्वे अप्युपायोपेयभावात्सहिते / नाविद्यामन्तरेण विद्योदयो ऽस्ति / साध्या तर्हि, तथा च कृतकत्वादनित्यत्वम्, अत आह --- अविद्यया मृत्युमिति / एषो ऽर्थः --- नाविद्या विद्यायाः साधनम् / किं त्वविद्यया श्रवणादिलक्षणयाप्यविद्यैव निवर्तते / मृत्युरित्यविद्यैवोच्यते / तस्यां निवृत्तायां विद्यारूपोपलक्षितममृतमश्नुते स्वरूपावस्थानं स्फटिकमणिरिवोपाध्याश्रयनिबन्धनोपरागत्यागात् / अन्तरेण प्रयत्नान्तरं विद्यास्वरूपे ऽवतिष्ठत इति / अन्यो ऽर्थः --- नाविद्या विद्यारहितास्ति / तथा हि --- भेददर्शनमपि न प्रकाशशून्यम् / तदभावे न भेदः प्रकाशेत / तस्मात्पर एव प्रकाशस्तथा तथा प्रकाशते / यथोक्तम् --- &#८२१६;तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ; इति / किं त्वविद्यानुबद्धः / यथोक्तम् --- &#८२१६;सर्वं दर्शनमन्यूनमविकल्पं विकल्पितमिव त्वयमान्तरः पुरुषो ऽभिमन्यतेऽ; / तथा न विद्या ऐकात्म्यश्रवणादिलक्षणा विनाविद्यया, श्रोतृश्रवणादिविभागानुबद्धत्वात् / तत्राविद्ययैव विद्याप्रत्यासन्नया विभागदर्शनमविद्यां तीर्त्वा विद्यालक्षणे नित्ये स्वरूपे ऽवतिष्ठते, प्रतिबिम्बकलुषितमिवोदकं तन्निवृत्तौ / स्यादेतत् --- ऐकात्म्ये विभागस्यासत्यत्वात्, तदधिष्ठानश्रवणादयो ऽप्यसत्याः कथं कस्मैचित्कार्याय स्युः? असत्याच्च सत्यप्रतिपत्तिर्मिथ्यैव, यथा धूम इति मिथ्यागृहीताद्बाष्पादिति / उच्यते / नायं नियमः --- असत्यं न कस्मैचित्कार्याय भवतीति / भवति हि माया प्रीतेर्भयस्य च निमित्तम्, असत्यं च [KKS_१४] सत्यप्रतिपत्तेः, यथा रेखागवयो लिप्यक्षराणि च / स्यादेतत् --- स्वरूपेणेदं सत्यम्, न शून्यम् /

ऐकात्म्यवादिनस्तु स्वरूपेणाप्युपायानामसत्यता / उच्यते --- सन्तु स्वरूपेण सत्याः / येन तु रूपेण प्रतिपादकास्तदसत्यम् / कार्योपयोगरहिता स्वरूपसत्यता व्यर्था / अपि च अभेददर्शनोपाया अपि न स्वरूपेण मिथ्या, यतो ब्रह्मैवैषां स्वरूपम् / तत्र ब्रह्मैवाविद्यानुबद्धं ब्रह्मप्राप्त्युपायः, यथा रेखादयः &#८२१६;ककारो ऽयम्, गवयो ऽयम्ऽइत्यविद्यमानरूपेणैव वर्णादीनां बोधकाः / यो ऽपि मन्यते --- न रेखागवयो गवयत्वेन गवयान्तराणां प्रतिपत्तिहेतुः, न रेखा वर्णत्वेन / किं तु सादृश्यात् --- एतत्सदृशो गवय इति, रेखा च समयात् --- ईदृशीं रेखां दृष्ट्वायं वर्णः स्मर्तव्य इति / तस्य लोकविरोधः / तथा हि --- बाला हि रेखासु वर्णत्वेनैव व्युत्पाद्यन्ते लोके ऽभेदेन च व्यपदेशः --- &#८२१६;अयं गवयःऽइत्याख्यातुः, प्रतिपत्तुश्च --- &#८२१६;गवयो ऽयं मया दृष्टःऽ; इति / तथासत्यात्प्रतिबिम्बाच्चादृष्टस्य प्रतिबिम्बहेतोर्विशिष्टदेशावस्थस्यानुमानं न मृषा / शब्दाच्च नित्यादसत्यदीर्घादिविभागभाजो ऽर्थभेदप्रतिपत्तिर्न मिथ्या / तथा मिथ्याहिदंशो मरणहेतुः / ततश्च मरणमूर्च्छाद्यनुमानं न वितथम्, कालादि भेदयुक्तात्सत्याहिदंशादिव /

यस्यैव क्षणिकज्ञानमात्मा तस्यैव तूपनेयापनेयासम्भवान्मोक्षशोस्त्राणां मुक्त्यर्थानां च प्रवृत्तीनां वैयर्थ्यम् / क्षणिकस्य स्वरसेनैव निर्वाणात्, अनाधेयातिशयत्वाच्च / एकस्मिन् क्षणे विशेषाविशेषविभागाभावात्, क्षणस्याभेद्यत्वात् / यदि मतम् --- सन्ततावुपनेयमपनेयं च समस्तीति, तदसत् / कर्ता भोक्ता च संसारी / न च सन्ततिरवस्तुत्वात्कर्त्री भोक्त्री वा / कथं वासतो मुक्तिबन्धौ? अथ मतम् --- नात्यन्तमसती सन्ततिः, नापि सती, कल्पनया तु सती, तद्विमोक्षाय शास्त्राणि प्रवृत्तयश्चेति / कल्पितस्तर्हि संसरति विमुच्यते च / कल्पितविषयौ च संसारविमोक्षावपि कल्पि [KKS_१५] तावेव / तदेतदस्माभिरुच्यमानं किं न भवतो ऽभिमतम्? उक्तमेतत् --- कल्पितविषयावेव संसारमोक्षौ, न परस्मिन् परमार्थे / अपि चाभ्युपगम्यापि क्षणिकं विज्ञानमनादिनिधनाया एव सन्ततेर्मुक्तिसंसारावभ्युपेतौ / तथा हि --- सन्ततेरनादित्वात्संसारस्यावस्तुत्वाच्च नोत्पादः / नोच्छेदः, अवस्तुत्वादन्त्यक्षणानुपपत्तेश्च / स ह्यन्त्यः क्षणः किञ्चित्कार्यमारभेत वा, न वा / आरम्भे नान्त्य इति तदभावान्नोच्छेदः / अनारम्भे सर्वशक्तिविरहादसल्लक्षणात्तस्यासत्त्वम् / तस्मिन्नसति सर्वे ऽप्यनेनैव क्रमेणासन्तः सन्तानिनः स्युः / तदभावे सन्तान एव नास्ति, कस्योच्छेदः? अथारभत एव कार्यमन्त्यः सन्तानान्तरे सार्वज्ञे, सति हेतुफलभावे कथं सन्तानान्तरम्? न हेतुफलभावादन्यदेकसन्ततेर्व्यवस्थापकम् / न हेतुफलभावमात्रादेकसन्ततिव्यवस्था, अपि तु उपादानहेतुफलभावात् / न च सार्वज्ञस्य ज्ञानस्य चरमक्षण उपादानम् / आलम्बनप्रत्ययो हि सः / समनन्तरप्रत्ययश्चोपादानम् / स्वसन्ततिपतितसमनन्तरप्रत्ययजन्यं च सार्वज्ञं ज्ञानम् / आलम्बनप्रत्ययो ऽस्य चरमक्षणः / यदि तुल्यजातीयमुपादानम्, न मुक्तचित्तसार्वज्ञज्ञानयोस्तुल्यजातीयता नास्ति / यो ऽपि मन्यते --- विलक्षणकार्ये सन्तत्युच्छेद इति, तस्य रूपज्ञानप्रबन्धे विषयान्तरविज्ञानान्निर्वाणप्रसङ्गः / कथं चित्तुल्यतायामनिर्वाणमित्यलमतिप्रसङ्गेन /

केचित्तु --- विज्ञानगुणमविज्ञानस्वभावमात्मतत्त्वमिच्छन्तः समुत्खातसकलविशेषगुणे स्वरूपे तस्य स्थितिं ब्रह्मप्राप्तिमाहुः / सा हि तस्यावस्था देहेन्द्रियाद्युपाधिभिरकृतावच्छेदा बृहती ब्रह्मेति गीयते / ज्ञानस्वभावत्वे च सर्वगतस्य देहेन्द्रियनिरपेक्षस्य नित्यत्वाज्ज्ञानस्वरूपस्य सन्निहितविविधज्ञेयभेदस्य बृहत्तरः संसारः स्यात् / अथ न विजानाति किञ्चित्, न तर्हि ज्ञानस्वरूपः / सकर्मको हि जानात्यर्थो नासति कर्मसम्बन्धे युज्यते / तान् प्रत्याह --- विज्ञानमिति / कुतः? श्रूयते हि --- &#८२१६;सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मऽ; ‘विज्ञानमानन्दम्ऽ; इत्यादि / न चोक्तदोषः / यथा दाहको ऽपि वह्निरुपनीतं दाह्यं दहति, नानुपनीतमदाह्यं च / यथा च स्फटिकदर्पणादयः [KKS_१६] स्वच्छाः प्रकाशस्वभावा अपि यदेवोपनिधीयते योग्यं च तच्छायापत्त्या तदेव दर्शयन्ति / एवमयं पुरुषो भोगायतनशरीरस्थो भोगसाधनेन्द्रियोपनीतान् शब्दादीन् भुङ्क्ते, तच्छायापत्त्या नित्यचैतन्यो ऽपि / अतश्च न सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गः / न च मुक्तौ बाह्यविषयोपभोगः / स्यादेतत् --- सर्वगतस्य सर्वमेव विषयत्वेन वर्तते / तत्र किमुपनेयम्? उच्यते --- यस्याप्यज्ञस्यात्मनो ज्ञानं मनःसंयोगादिजन्यम्, तस्यापि सर्वमनोभिः सर्वात्मनां संयोगात्कथमुपभोगव्यवस्था? मनःसंयोगमुखेन सर्वे हि तद्विषया विषयत्वे ऽस्य वर्तन्ते / अथास्य कर्मनिबन्धनत्वादुपभोगस्य कर्मनिमित्ता व्यवस्था, सा चितिरूपात्मवादिनो ऽपि न दण्डवारिता / अपि चास्याभेददर्शनपरिनिष्पत्त्या सर्वस्मिन्नात्मभावमापन्ने दृश्याभावादेव न दर्शनं दृक्स्वभावस्यापि दग्धुरिव वह्नेर्दाह्याभावान्न दाहः, प्रकाशस्येव च प्रकाश्याभावान्न प्रकाशकता / तदुक्तम् --- &#८२१६;न हि द्रष्टुर्दृष्टेर्विपरिलोपो विद्यते, अविनाशित्वात् / न तु तद् द्वितीयमस्ति ततो ऽन्यद्विभक्तम्, यत्पश्येत्ऽ; &#८२१६;यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्ऽ; इत्यादि / विज्ञानादिविशेषगुणनिवृत्तिलक्षणा च मुक्तिरुच्छेदपक्षान्न भिद्यते / न हि सतो ऽप्यात्यन्तिको दर्शनाभावो ऽभावाद्विशिष्यते / कश्च सर्वतः प्रेयस आत्मनो ऽभावमभिकाङ्क्षेदित्यपुरुषार्थो मोक्षः स्यात् / स्यादेतत् --- विविधदुःखोपशमत्वादात्मोच्छेदो ऽपि पुरुषेणार्थ्यते / दृश्यन्ते हि तीव्रपापरोगग्रस्ताः स्वोच्छेदाय यतमानाः / सत्यं प्रवृद्धगदोन्मूलितनिखिलसुखा दुःखमयीमिव मूर्तिमुद्वहन्तः / न त्वेवं संसारिणो विविधविचित्रदेवाद्यानन्दभागिनः / तत्र यथा विविधदुःखोपरमत्वात्पुरुषार्थत्वम्, तथा विविधसुखोपरमत्वादपुरुषार्थत्वमपि / यस्य तु निर्मृष्टनिखिलदुःखानुषङ्गा परमानन्दसंवेदनावस्था तस्यैवैकान्तिकं पुरुषार्थत्वमित्यलमतिप्रसङ्गेन /

अक्षरमिति शब्दात्मतामाह, विशेषेण सामान्यस्य लक्षणात् / अपरिणामित्वं वा, परिणामे पूर्वधर्मनिवृत्तेः क्षरणस्य भावात्, तद्व्युदासेन / कथं [KKS_१७] तावच्छब्दात्मता? &#८२१६;परं चापरं च ब्रह्म यदोङ्कारःऽइत्यादिश्रुतिभ्यः / न चेदमभिधेयापेक्षम्, कारप्रत्ययान्तस्य शब्दस्वरूपपरत्वात् / अवर्णादपि वर्णसमुदायात्परः कारप्रत्ययो दृश्यते --- &#८२१६;एवकारः किमर्थः?ऽ; ‘किमर्थश्चकारः?ऽ; इति / नन्विदमन्यथैव व्याचक्षते --- सर्वविशेषातिगस्य ब्रह्मण उपासितुमशक्यत्वात्प्रतीकोपदेशो ऽयम् / अस्मिन्नालम्बने ब्रह्मोपासितव्यम् / यथा देवतायाः साक्षात्पूजासम्भवात्तल्लाञ्छने दारुण्यश्मनि वा पूजाविधानं तद्बुद्ध्या, तथा ध्याता देवता सा प्रसीदतीति / अनेन वाभिधानेन तद्ध्येयम्, प्रणवस्य तदभिधानत्वात् / उच्यते --- &#८२१६;ओमित्यात्मानं ध्यायथऽ; ‘ओमिति युञ्जीतऽइति यत्र योगाङ्गता श्रूयते तत्रैवम् / यत्र तु युञ्जीतेत्यादेरश्रवणात्तादात्म्य एव पर्यवस्यति वाक्यम्, तत्र नेत्थम् / यथा &#८२१६;ओमिति ब्रह्म, ओमितीदं सर्वम्ऽ; इति / अत्र हि सर्ववागनुगमेन तदत्यागादोङ्कारो वाचस्तत्त्वमिति दर्शयित्वा वाग्रूपात्यागाच्च रूपप्रपञ्चस्य &#८२१६;ओङ्कार एवेदं सर्वम्ऽइत्युपसंहरति / यत्रापि &#८२१६;एतेनैव परं पुरुषमभिध्यायीतऽ; इति श्रवणम्, तदपि सर्वात्मभावप्रतिपादनपूर्वकम् / न च सर्वात्मभाव औपचारिकः स्तुत्यर्थ इति युक्तम्, मुख्यार्थत्वे ऽप्यविरोधात् / सर्वस्य हि प्रत्यक्षाद्यनवसेयं शास्त्रगम्यमिदं रूपं न विरुद्ध्यते / न हि प्रमाणान्तरेणानवगमः प्रमाणान्तरस्य विषयमपहरति / &#८२१६;तस्माद्विद्वान्ऽ; इति च सार्वात्मविद एव तेन ध्यानोपदेशः / न च तदन्यतः / तस्मादनन्तरमेव वाक्यं तत्र पर्यवसितम् / ततो ऽधिगतसार्वात्म्यस्य सतो ध्यानोपदेशः / अथ वा --- &#८२१६;वागेव विश्वा भुवनानि जज्ञे वागेवेदं बुभुजे वागुवाचऽइत्यादौ वाचः सार्वात्म्यं श्रूयते / तथा वाक्सूक्ते वाचः सर्वात्मत्वं सर्वेशित्वं च प्रदर्शितम् --- &#८२१६;अहं रुद्रेभिर्वसुभिश्चरामिऽ; इति वाचैव / यथात्मनि प्रतिबुद्धेन [KKS_१८] वामदेवेन --- &#८२१६;अहं मनुरभवं सूर्यश्चऽ; इति / अपि च प्रकृतिरूपान्विता विकाराः / वाग्रूपान्वितं च जगत् / अतो वाचो विपरिणामो विवर्तो वावसीयते / कथं तदनुगमः? तदुपरागविज्ञानवेदनीयत्वात् / तथा हि धूमादत्राग्निरिति प्रतिपत्तेर्व्यधिकरणतया व्यक्तं वैलक्षण्यं शब्दादर्थावगमस्य संवेद्यते सर्वेण / इतश्चैतदेवम् --- यस्तु शब्दयोर्विशेष्यविशेषणभावो ऽवगम्यते &#८२१६;नीलमुत्पलम्ऽ; इति, अर्थगत एवासौ / अन्यथा यथा &#८२१६;ऊर्ध्वत्वे काकनिलयनात्स्थाणुःऽइति परस्परव्यवच्छिन्नाभ्यामर्थाभ्यामर्थान्तरप्रतीतिः, तथा स्यात् / अपि च धूम इव शब्दे प्रतिपत्तिहेतौ न ताद्रूप्येण निश्चयः स्यात् / न च धूमात्प्रमाणान्तराद्वाग्नौ निश्चयो धूमरूपानुकारी भवति / भवति तु प्रमाणान्तरादप्यर्थेषु निश्चयः शब्दरूपपरामर्शी / तद्दर्शनाच्छब्दादपि प्रतिपत्तौ तथा प्रतिपत्तिः, न त्वानन्तर्यनिमित्ता भ्रान्तिरित्यध्यवस्यामः / बालानामपि च येयमन्यपरिहारेण स्तनादौ प्रवृत्तिः, सा न &#८२१६;इदम्ऽइत्यनिश्चिन्वतां भवितुमर्हति / नानिश्चिते स्थाणौ पुरुषे वान्यतरनिबन्धना प्रवृत्तिः / न च निश्चयः शब्दानुरागशून्य इति तेषामपि पूर्वजन्मशब्दभावनाभाजां वाग्रूपोपरक्तमेव ज्ञानं निश्चीयते / तथा च तद्रूपोपग्राह्यं जगत्तद्विवर्त इति प्रतीमः / अपि च सन्त्यर्था व्यावहारिकाः, येषां न शब्दविवर्तादन्यत्तत्त्वम् / तत्सामान्यादितरे ऽपि तथावसातव्याः / यथा &#८२१६;कुर्यात्, न कुर्यात्ऽ; इति विधिनिषेधौ, वाक्यार्थः, समूहः, असन्तश्चालातचक्रशशविषाणादयः / तत्र न तावद्विधिनिषेधौ भूते प्रवृत्तिनिवृत्ती, न च वर्तमाने, न भविष्यन्त्यौ / अपाक्षीत्पचति पक्ष्यतीत्यविशेषप्रसङ्गात् / कार्ये इति चेत् / न, कालत्रयातिरेकेण कार्यत्वस्यानिरूपणात् / तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुगुणमवस्तुकं प्रतिभामात्रं विधिनिषेधश्च स्याताम् / न चानालम्बना ज्ञानस्वभावत्वात्प्रतिभा युक्ता / न च सा शब्दरूपपरामर्शविकला / तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्त्यानुगुण्येन शब्दतत्त्वमेव [KKS_१९] तथा तथावभासत इति साम्प्रतम् / एवं वाक्यार्थः / संसर्गो न संसर्गिव्यतिरेकेण कश्चित्, न संसर्ग्यसंसर्गिरूपातिरिक्तः / न ज्ञेयशून्यं ज्ञानम् / न विकल्पप्रत्ययो वाग्रूपोपरागरहित इति वाक्तत्त्वमेव तथा तथा विवर्तत इति न्याय्यम् / एवं समूहे वनादावसत्सु चालातचक्रादिषु योजनीयम् / अपि च यद्यपि षड्जादिषु गवादिषु च प्राक् शब्दाज्ज्ञानमस्ति, तथापि न तादृक्, यादृक् शब्दनिवेशादुत्तरस्मिन् काले /

अविविक्ता हि प्राक् प्रतिपत्तिः, स्फुटतरा विवेकवती पश्चात् / तथा च गोपालाविपालादयो विवेकज्ञानसिद्धये संज्ञां निवेशयन्ति / एवं च शब्दसंस्पर्शे ऽर्थे बोधोत्कर्षदर्शनात्तत्प्रतिहारे च संचेतितानामप्यसंचेतितकल्पत्वात्पथि गच्छतस्तृणादीनामपकर्षाद्वाग्रूपाधीनमेव चितश्चितित्वम् / वाक्शक्तिरेव वा चितिः / तत्प्रतिसंहारे ऽपि सूक्ष्मा वाक्शक्तिरित्येके / सर्वथा वाग्रूपाधीनो ज्ञेयबोध इति सर्वं ज्ञेयं वाग्रूपान्वितं गम्यत इति तद्विकारस्तद्विवर्तो वा / मृद इव घटादयः, चन्द्रमस इव जलतरङ्गचन्द्रमस इति / अन्ये तु --- मृदादिदृष्टान्तदर्शनात्परिणामितां ब्रह्मणो मन्यन्ते / तदपाक्रियते --- अक्षरमिति / कुतः? &#८२१६;ध्रुवःऽ; ‘नित्यःऽइति तत्र तत्र श्रुतेः / अथ मतम् --- परिणामित्वे ऽपि तत्त्वाविघातान्न नित्यता व्याहन्यते / यथोक्तम् --- &#८२१६;यस्मिन् विक्रियमाणे ऽपि तत्त्वं न विहन्यते तदपि नित्यम्ऽ; इति / सत्यम् / तथापि तु यद्विशुद्धमात्मरूपं तस्याभावात्सर्वात्मना परिणतावनित्यत्वम्, एकदेशपरिणतौ सावयवत्वान्नित्यत्वमेकत्वं च व्याहन्येते / तदेतद्विशुद्धत्वं नित्यत्वमेकत्वं चाकाशकल्पे ब्रह्मण्यवकल्पते / कल्पितावच्छेदे ऽकल्पितावच्छेदमप्याकाशमनवच्छिन्नमस्त्येव / अथ कल्पितैकदेशपरिणामः स कल्पनयैवेति सुष्ठूक्तम् --- अक्षरमिति /

केचित् &#८२१६;सर्वगन्धः सर्वरसःऽइत्यादिश्रुतेः सर्वात्मतां ब्रह्मण उपागमन् / एवं च विषयोपभोगोपपत्तेः प्रकाशस्वभावस्यात्मनो विषयाः, युक्तम्, यत्प्रकाशेरन् / अन्यत्वे तु जडानां प्रकाशनमसम्भावनीयमिति /

[KKS_२०] तान् प्रत्याह --- असर्वमिति / कुतः? &#८२१६;अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽ; इति सर्वभेदोपरागप्रतिषेधात् / सर्वभेदावियोगाच्चानिर्मोक्षः / न हि स्वभावाद्वियोजयितुं वस्तु शक्यम्, वह्निरिवौष्ण्यात् / अथापि कथञ्चिद्वियोज्येत, तथापि भेदप्रपञ्चप्रबन्धस्यानुच्छेदाद्वियोगाभावान्नित्यसंसारिता स्यात् / सर्वथा अशनायापिपासादिप्रपञ्चो ऽस्यात्मा / तत्प्रपञ्चस्य चोच्छेदो नेष्यते / तत्रैकात्म्यवादिनो ऽनिर्मोक्षः / आत्मभेदवादिनस्तु कस्यचिदुच्छिन्नः कस्यचिन्नेति मुक्तसंसारिविभागः / तस्मान्न प्रपञ्चात्मकं ब्रह्म, अविद्याविक्रीडितमेव प्रपञ्च इति साम्प्रतम् /

यदि तर्ह्यविद्याक्रीडितमेव प्रपञ्चः, प्रपञ्चशून्यता तर्हि परमार्थः / सैवास्तु ब्रह्म, परमार्थत्वात् / तथा च प्रपञ्चनिषेधेनैव तद्रूपं श्राव्यते --- &#८२१६;स एष नेति नेतिऽ; ‘अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽ; इति च / तत्राह --- सर्वमिति / एतदुक्तं भवति --- ब्रह्मणो न सर्वात्मता / सर्वं तु ब्रह्मात्मकम्, ब्रह्मरूपेण रूपवत्, न तु शून्यमेव, नित्यमुक्तिप्रसङ्गेन तदर्थोपदेशप्रवृत्तिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् / नित्यमुक्तित्वे ऽप्यविद्यानिबन्धनः संसारः इति चेत् / यदि ग्रहणाभावो ऽविद्या, कथं तर्हि तन्निबन्धनः संसारः? मुक्तावपि तस्य तुल्यत्वात्, तद्वदेव न किञ्चित्प्रकाशेत / अथायथार्थग्रहणमविद्या, न तर्हि सर्वशून्यता / &#८२१६;तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम्ऽ; इति श्रुतेः, ‘आत्मैवेदं सर्वम्ऽ; इति च सर्वस्मिन्नात्मोपदेशात्, ‘कथमसतः सज्जायेतऽ; इति च स्वयं शून्यताया निषेधात् / भावो हि यथावदप्रकाशमानो ऽध्यस्ताविद्यमानरूपः प्रकाशते / शून्ये तु क्वाध्यासः, किं प्रकाशतामिति निर्बीजतैव स्यात् / &#८२१६;विज्ञानमानन्दम्ऽ; इति रूपोपदेशाच्च न सर्वाभावमात्रं ब्रह्म, अपि तु सर्वस्यात्मेति / केचित्तु केवलस्य सुखस्यादर्शनाद्दुःखाविनाभावान्नास्त्यवस्था दुःखसंस्पर्शविविक्तेति मन्यन्ते / न हि कश्चिज्जन्तुः सुख्येवोपलभ्यते, दुःख्येव वा / [KKS_२१] दुःखवत एव तु सुखं सुखत्वे ऽवतिष्ठते / तापवत एव चन्दनसंस्पर्शः सुखम् / तत्राह --- अभयमिति / सर्वभयविनिर्मुक्ता हि ब्रह्मावस्था / न चात्राल्पीयानपि क्लेशः, असकृदभयश्रुतेः &#८२१६;अभयं वै ब्रह्मऽ; इत्यादि / तथा हि न स्वाभाविकं भयं ब्रह्मणि, आनन्दरूपेण विरोधात् / नागन्तुकं हेतुमत्, द्वितीयाभावात् / तदुक्तम् &#८२१६;द्वितीयाद्वै भयं भवतिऽ; इति / न च दुःखनिवृत्तिरूपं सुखम्, येन दुःखितस्यैव सुखं सुखत्वे ऽवतिष्ठेत इति प्रपञ्चितमेतत्पुरस्तात् /

अपरः प्रकारः --- इह केचिन्मुक्ताभिमतानामपि पुनरावृत्तिभयं मन्यन्ते / इह हि विज्ञानात्मानो ब्रह्मणो विभक्ताः स्युः, अविभक्ता वा / स्वतो ब्रह्मणैव वा विभज्येरन् भोगार्थं क्रीडार्थं विभूतिख्यापनार्थं वा स्वभावाद्वा / % अविद्यानिबन्धनो वा तद्विभागः / विज्ञानात्मान एव वा ब्रह्मशब्दाभिधेयाः, नान्यद्ब्रह्म / % तेषां कर्माविद्यानिबन्धनः संसारः, द्रष्टृदृश्ययोः परस्परयोग्यतानिबन्धनो वा / % तत्र योग्यतानिबन्धनत्वे योग्यताया अनपायात्पुनरावृत्तिभयमप्रच्युतम् / अथ कृतकार्यत्वान्न पुनरावृत्तिः, सकृच्छब्दाद्युपलब्धौ न पुनस्तदुपलब्धिः स्यात् / अथानन्तविकारा प्रकृतिः सर्वात्मनोपलब्धौ निवर्तते, अविकृतरूपान्तरोपलब्धये च प्रवर्तत एव / आनन्त्यादेव तर्हि न सर्वात्मनोपलब्धिः संभवतीति गुणपुरुषान्यताख्यातिमतो ऽपि पुनरावृत्तिः संभाव्येत / अविद्यापूर्वकर्मनिबन्धनत्वे ऽप्यनादौ संसारे ऽनन्तत्वात्कर्मणामनियतविपाककालत्वाच्च प्रतिसर्गावस्थाया इव मुक्त्यवस्थाया अपि प्रत्युदावृत्तिभयं न व्यावर्तते / अविद्यानिबन्धनत्वे ऽपि तस्या निर्हेतुत्वान्निष्प्रयोजनत्वाच्च प्रवृत्तेस्तथैव पुनः पुनः प्रवृत्तिः केन वार्यते / तथा च सुषुप्ते ब्रह्मप्राप्तेः प्रत्युदावृत्तिर्दृश्यते / स्वतन्त्रे तु ब्रह्मणि विभक्तानां जीवानां देहेन्द्रियोपभोगहेतावविभक्तानां वा विभज्य भोगादिभिर्हेतुभिर्न पुनर्देहादिभेदो न सम्भाव्यते / स्वतन्त्रो हि क्रीडया स्वातन्त्र्यख्यापनेन [KKS_२२] वा स्वभावेन वा पुनर्बध्नीयाल्लौकिक इवेश्वरः / अथैष कर्मापेक्षः, न कर्मस्वस्य स्वातन्त्र्यम् / तथापि कर्मणामानन्त्याद्विपाककालनियमाभावाच्च कल्पशतातिक्रमे ऽपि प्राप्तविपाककालेभ्यः कर्मभ्यः पुनर्बन्धः सम्भाव्यते / यतो नैकभविकः कर्माशयः, न ह्यस्य प्रायणमेवाभिव्यञ्जकमपि तु देशकालादयो ऽपि / तथा हि --- एकस्मिन्नपि देहे क्रमेण कर्मफलभोगो दृश्यते, विरुद्धजातिभोगनिमित्तानां च कर्मणां युगपदावापगमनानुपपत्तेः, गर्भमृत्यूनां चाकर्मणां विमुक्तिप्रसङ्गात् (Mस् B; विमुक्तिप्रसङ्गः -- एदितिओन्) / तत्रोच्यते --- अभयमिति / परा हीयं क्षेमप्राप्तिः श्रूयते / नास्यां पुनःसंसारभयमस्ति / न तावत्कर्मनिमित्तः पुनःसंसारः, विद्यया प्रायश्चित्तेनेवाकृतभोगानामनन्तानामपि कर्मणां प्रक्षयात् / उक्तं हि --- &#८२१६;ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथाऽ; इति / तथा &#८२१६;क्षीयन्ते चास्य कर्माणिऽ; इति / अथवा विद्ययाविद्यानिवृत्तौ प्रविलीन एव % कर्तृकर्मफलप्रविभागः / तस्य कुतः सम्भवः / नाप्यविद्यानिमित्तः, तत्प्रवृत्तिहेतोरभावात् / अनादिर्ह्यविद्या, अनादित्वादेव न हेतुमपेक्षते / प्रागभावे हि हेतुव्यापारः, असति प्रागभावे कदा हेतुर्व्याप्रियेत / न हि सतो हेतुकृत्यमस्ति, विद्यया तूच्छिन्ना प्रागसती प्रवर्तमाना नाकस्मात्प्रवर्तितुमर्हति / सुषुप्ते तु विक्षेपमात्रं निवृत्तम्, तत्संस्कारो ऽग्रहणं च नैव निवृत्ते / अन्यथा न तुरीयाद्भिद्येत / विक्षेपमात्राभावात्तु ब्रह्मप्राप्त्यभिधानम् / तस्मात्सुष्ठूक्तम् --- अभयमिति /

केन पुनः प्रमाणेनास्यार्थस्य समधिगमः / न तावत्प्रत्यक्षेण, तस्यैतद्विपरीतभेदविषयत्वात् / नाप्यनुमानेन, तत्पूर्वकत्वात् / नोपमानेन, सादृश्यविषयत्वात्, तस्य च भेदाधिष्ठानत्वात् / अर्थापत्तिस्तु विपर्यये, न भेदमन्तरेण कश्चिद्व्यवहार उपपद्यते यतः / अभेदो ऽपि हि प्रमात्रादिविभागादृते दुरवगमः / अभावो ऽपि न भावरूपतत्त्वावगमायालम् / नापि [KKS_२३] प्रपञ्चाभावावगमाय, प्रत्यक्षादिषु सत्सु तदसंभवात् / आगमो ऽपि न तावदाप्तप्रणेतृको ऽत्र क्रमते, प्रमाणान्तराधिगतगोचरत्वात् / नापि स्वतन्त्रः, विधिनिषेधरूपत्वात्, तयोश्च स्थिते तत्त्वे ऽसंभवात् / नापि तदनपेक्षं व्यवस्थितवस्तुविषयमेव प्रामाण्यम्, भूतानुवादत्वे प्रमाणान्तरापेक्षत्वात् / लोकाच्च शब्दसामर्थ्याधिगमः / तत्र कार्यपरतयैव कार्यान्वयिष्वर्थेषु पदानि प्रयुज्यन्ते, तथार्थवत्त्वात् / न हि प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यस्य वचसः कश्चिदर्थः / अपि च न भूतानुवादाद्वचसः सम्बन्धानुगमः, अपि तु प्रवर्तकात् / प्रवृत्त्या ह्यनुमायार्थप्रत्ययं तत्र शब्दस्य सामर्थ्यप्रतीतिः (प्रतीतेः -- एदितिओन्) तथा च न प्रवृत्तिसम्बन्धरहितेष्वर्थेषु शब्दानां शक्तिर्गम्यते / तथा सत्यनवगतसामर्थ्याः शब्दा भूते ऽर्थे कथं तदवगमयेयुः / अपि च प्रमाणान्तरावसितश्चेत्सो ऽर्थः, न शब्दस्य तत्र प्रामाण्यम् / अथानवसितः, नतराम् / अपदार्थत्वे वाक्यविषयत्वासम्भवात् / पदार्थ एव हि विशिष्टतया वाक्यार्थीभवति / अत्यन्तापरिदृष्टस्तु पदादनवगम्यमानः पदार्थसंसर्गात्मके वाक्यार्थे न गुणत्वेन प्रधानत्वेन वानुप्रवेशमर्हति /

अपि च प्रलीननिखिलावच्छेदं तत्त्वमगोचर एव प्रतिपत्तेः / सर्वा हि प्रतिपत्तिः --- &#८२१६;एवम्, नैवम्ऽ; इति व्यवच्छेदेन प्रवर्तते / अन्यथा न कश्चित्प्रतिपन्नः स्यात् / सर्वविशेषप्रत्यस्तमये तु कथं प्रतिपत्तिः स्यादित्यत्राह ---

आम्नायतः प्रसिद्धिं च कवयो ऽस्य प्रचक्षते / भेदप्रपञ्चविलयद्वारेण च निरूपणाम् // MBस्_१.२ //

भूतार्थवादित्वे ऽप्यपौरुषेयस्य न सापेक्षत्वमिति वक्ष्यते / न च कार्यनिष्ठान्येव लोके वचांसि / तथा हि प्रियाख्यानानि &#८२१६;दिष्ट्या वर्धसे, पुत्रस्ते जातःऽ; इति न प्रवृत्तये निवृत्तये वा, दृश्यन्ते च सुखोत्पादनप्रयोजनानि / न च सुखी भव इति तत्र प्रवृत्तिरुपदिश्यते, वस्तुसामर्थ्यादेव तत्सिद्धेरुपदेशस्यानपेक्षणात् / अथ मतम् --- अस्ति तावत्तत्र प्रवृत्तिविशेषः, वचसश्च तत्र तात्पर्यम् / सत्यम् / उत्पत्त्या तात्पर्यम्, न प्रतिपत्त्या / प्रतिपत्तिस्तु भूतार्थनिष्ठैव / न च भूतार्थपर्यवसितस्यैव शब्दस्य [KKS_२४] प्रयोजनवत्त्वे प्रवृत्त्यवधिर्व्यापारः कल्पयितुं शक्यते / अपि चोपाये वाप्रवृत्तः पुरुषः प्रवर्त्यते, अज्ञातोपायत्वाद्वा उपेये प्रागप्रवृत्त उपायप्रज्ञापनद्वारेण तत्र / इह न तावदुपाये पुत्रजन्मनि, तस्य निष्पन्नत्वात् / नोपेये सुखे, तदर्थव्यापारान्तराभावात् / तथा दुर्जनवचनान्यप्रियाख्यानानि विषादप्रयोजनानि न प्रवृत्तिं निवृत्तिं वोपदिशन्ति पूर्वेणैव न्यायेन / तथा रज्जुवेष्टितस्य सर्पवेष्टितमात्मानं मन्यमानस्य भयनिवृत्तये तत्त्वाख्यानं दृश्यते, न तु तत्र &#८२१६;मा भैषीःऽ; इति नियोगः / तत्र हि नियोगो भवति, यत्र नियोगार्थं प्रतिबुध्य पुरुषो बुद्धिपूर्वं नियोगसामर्थ्यादिच्छया वा पुनः प्रवर्तते निवर्तते वा / इह तु तत्त्वप्रतिपत्तिमात्रान्नियोगेच्छानपेक्षस्य हेत्वभावादेव तस्य भयनिवृत्तिः / न च भयनिवृत्तौ पुरुषार्थत्वात्स्वयंप्रवृत्तः पुरुषो नियोज्यः, नापि तदुपाये तत्त्वप्रतिपत्तौ, &#८२१६;रज्जुः, न सर्पःऽ; इति शब्दादेव तदुत्पत्तेः, शब्दार्थप्रतिपत्त्युत्तरकालस्य च व्यापारस्य विधिनिबन्धनत्वात् / तथा दूरदेशवृत्तान्ताख्यानानि पृष्टवतां कुतूहलिनामौत्सुक्यनिवृत्त्यर्थानि भूतार्थपर्यवसितानि न हानायोपादानाय वा /

यत्रापि (अपि च यत्रापि एदितिओन्) भूतार्थप्रतिपत्तौ हानमुपादानं वा संभवति, &#८२१६;एष प्रतिरोधकवानध्वा, निधिमानेष भूभागःऽ; इति / तत्रापि हानोपादानयोः शब्दो व्याप्रियते, भूतार्थोपक्षयात् / शब्दाद्भूतमर्थं प्रतिपद्य तस्य प्रमाणान्तरावगतामुपकारहेतुतामपकारहेतुतां वा संस्मृत्य इच्छया प्रवर्तते द्वेषेण निवर्तते वा / ननु प्रयोक्ता बुद्धिपूर्वकारी श्रोतुः प्रवृत्त्यर्थं निवृत्त्यर्थं वा वचनं प्रयुङ्क्ते / तथा च प्रवृत्तिनिवृत्तिपर्यवसितमेव / इदं हि तत्र प्रयोक्तव्यं न प्रयुज्यते &#८२१६;न गन्तव्यमनेनाध्वनाऽ; तथा ‘गृहाणेतो निधिम्ऽ; इति / नैतत्सारम् / भूतार्थपर्यवसितस्यापि वचसो भूतार्थावगममुखेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यङ्गभावो यतो न व्याहन्यते प्रत्यक्षादीनामिव / भूतार्थप्रमापरिसमाप्तव्यापृतयः प्रत्यक्षादयो मात्रयाप्यगोचरीकृतप्रवृत्तिनिवृत्तयो न प्रवृत्तिनिवृत्त्यङ्गभावं [KKS_२५] जहति, तथा शब्दो ऽपीति न किञ्चित्प्रदुष्यति / प्रयोक्त्रभिसंहिते प्रवृत्तिनिवृत्ती इति चेत्, न प्रयोक्त्रभिसंधानाच्छब्दार्थत्वमपि तु सामर्थ्यात् / अन्यथा निधिप्राप्तिद्वारिका नानाविधपुरुषार्थावाप्तिरपि तस्याभिसंहितेति शब्दार्थः स्यात् / यदा च प्रवृत्तिं निवृत्तिं वाभिसंधाय किञ्चित्प्रत्यक्षादिभिर्जिज्ञास्यते, तदाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न प्रत्यक्षादिप्रमेये / तदाभिसंहिते अपि प्रवृत्तिनिवृत्ती न शब्दार्थौ / इतश्चैतदेवम् (इतश्च तदेवम् -- एदितिओन्) --- यत्कस्यचिदुपादानबुद्धिः, अन्यस्योपेक्षा / शब्दार्थत्वे हि सर्वेषामुपादानबुद्धिरेव स्यात् /

न च प्रवर्तकवाक्यव्यवहारादेव सम्बन्धावगमः, येन प्रवृत्तिपरतैवावगम्येत / अन्यथापि दर्शनात् / &#८२१६;देवदत्तः काष्ठैः स्थाल्यामोदनं पचतिऽइत्यव्युत्पन्नकाष्ठशब्दार्थो व्युत्पन्नेतरपदार्थो व्युत्पन्नविभक्त्यर्थश्च यत्पचत्यर्थे करणं पश्यति तस्य काष्ठप्रातिपदिकार्थतां प्रतिपद्यते / तथा हर्षविषादाश्वासप्रयोजनेभ्यः तत्त्वाख्यानेभ्यो हर्षादिनिमित्तेषु भवति व्युत्पत्तिः / यथैव हि प्रवृत्तिविशेषदर्शनाद्विशिष्टप्रवृत्तिप्रत्ययस्तन्निमित्तप्रत्ययो वानुमीयते, हेत्वन्तराभावाच्छब्दानन्तर्याच्छब्दस्य तत्र सामर्थ्यं कल्प्यते, तथा हर्षाद्युपलब्धेः हर्षादिनिमित्तप्रत्ययानुमानम्, शब्दानन्तर्याच्च शब्दस्य तत्र सामर्थ्यकल्पना / प्रमाणान्तरेण च पुत्रजन्मनो हर्षनिमित्तस्य तस्यावगतत्वादन्यस्याभावात् &#८२१६;पुत्रस्ते जातःऽइतीदं वाक्यमाप्तेन तत्र पुत्रजन्मनि प्रयुक्तमिति प्रतिपद्यते / पुत्रजन्मैव चास्माद्वाक्यादनेन प्रतीतमित्यवधारयति / तदेवं प्रयोगप्रत्ययाभ्यामस्मिन्नर्थे वाक्यस्य सामर्थ्यं प्रतिपद्यते /

भवतु वा लोके सर्ववचसां प्रवर्तकता, ततश्च सम्बन्धावगमः / तथापीदं विचार्यम् --- किं विधायकपदव्यतिरेकिणां पदानां स्वार्थमात्रपरता, आहोस्वित्कार्यार्थसंसर्गपरता, उत पदार्थमात्रसंसर्गपरतेति / तत्र स्वार्थमात्रपर्यवसाने वाक्यार्थप्रत्ययाभावः प्रयोगवैयर्थ्यं च स्यात् / तस्मादन्यार्थव्यतिषङ्गपरता / [KKS_२६] तावता प्रयोगप्रत्यययोरुपपत्तौ न विशेषव्यतिषङ्गे प्रमाणमस्ति / यो हि विशेषव्यतिषङ्गं कल्पयति, कल्पयत्यसावर्थान्तरव्यतिषङ्गम् / तथा च विनापि कार्येण पदार्थानां परस्परसंसर्गाद्विशिष्टभूतार्थप्रत्ययसिद्धिः / अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् / अन्यथा लोके विवक्षापरत्वात्पदार्थान्वयस्य, तदभावाद्वेदे वेदार्थप्रतीतिर्न स्यात् / अपि च सर्वेषां कार्यान्वयित्वे परस्परं पदार्थानामनभिसम्बन्धः / तत्र न विशिष्टपदार्थविषयो नियोगः प्रतीयेत / एकपदार्थसाध्य एव स्यात् / अथ न विनियोगप्रत्यर्थी नियोगः, विशिष्टविषयत्वात् / पूर्वस्तर्हि विनियोगः, पश्चान्नियोगः / किमतः? अस्ति नियोगातिरिक्तार्थान्वये ऽपि पदस्य सामर्थ्यं नियोगानपेक्षं च, परस्परान्वितानां इयोगान्वयात् / न च नियोगाकाङ्क्षानिबन्धनः संसर्ग इति प्रतिपादयिष्यते / अनधिगतमपि रमाणान्तरेणानधिगतसम्बन्धं च स्वशब्देन शक्यं शब्देन निरूपयितुं विशेषप्रतिषेधमुखेन, विशेषशब्दानां नञश्च यथायथमर्थैर्विदितसङ्गतित्वात् / तथा चेत्थमेव तदुपदिश्यते &#८२१६;अस्थूलम्ऽइति सर्वविशेषातिगम् / एतत्कथयति --- भेदप्रपञ्चविलयद्वारेणेति / एतच्च वक्ष्यत इति /

अन्यो ऽर्थः / यदुक्तम् --- प्रत्यस्तमितसकलविशेषं तत्त्वं प्रतिपत्तेरेवाविषय इति, तत्रोच्यते --- विशेषनिवृत्त्यैव तच्छब्देन बुद्धौ निधीयते, सुवर्णतत्त्ववत् / न हि सुवर्णतत्त्वं पिण्डरुचकादिसंस्थानभेदोपप्लवरहितं दृश्यते / न च त एव सुवर्णतत्त्वम्, तत्परित्यागे ऽपि भावात्संस्थानान्तरे / अथ चादृष्टसंस्थानभेदोपप्लवविवेकमपि बुद्ध्या भेदापोहद्वारेण स्वयं प्रतीयते, परस्मै च प्रतिपाद्यते / स एष प्रतिपत्तिक्रमः श्रुत्यैव दर्शितः --- &#८२१६;स एष नेति नेतिऽ; इति / तथान्यैः --- &#८२१६;सत्यमाकृतिसंहारे यदन्ते व्यवतिष्ठतेऽ; / तथापरैः --- &#८२१६;अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यतेऽ; इति /

इदमिदानीं विचार्यते --- किं कृत्स्न आम्नायो भेदप्रपञ्चविलयमुखेन ब्रह्म निरूपयति, आहोस्वित्कश्चिदस्यैकदेशः? तत्र केचिदाहुः --- सर्वत्रैवाम्नाये [KKS_२७] क्वचित्कस्यचिद्भेदस्य प्रविलयो गम्यते, यथा &#८२१६;स्वर्गकामो यजेतऽ; इति शरीरात्मभावस्य प्रविलयः / अत्र हि देहव्यतिरिक्तस्वर्गोपभोगसमर्थो ऽधिकारी गम्यते, तेन देहात्मभावप्रविलयः / तथा &#८२१६;गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्ऽइत्यधिकृताधिकारादधिकारिभेदप्रविलयः / तथा विधिनिषेधचोदनास्वपि नैसर्गिकीणां रागादिनिबन्धनानां प्रवृत्तीनां प्रविलयः / निषेधेषु साक्षात्, विधिषु प्रवृत्त्यन्तर्नियोगेन / लोके ऽप्यनभिप्रेतात्पथः साक्षाद्वा निवारणम्, पथ्यन्तरोपदेशेन वा / एवं च रागादिनिबन्धननैसर्गिकप्रवृत्तिभेदविलयद्वारेण दृष्टेनैव कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारोपयोगिनः / तथा हि --- शान्तस्य दान्तस्य समाहितस्य चात्मनि दर्शनमुपदिश्यते / शक्यं च / न हि विषयैराकृष्यमाणस्तदुपायप्रवृत्तिकृतचेताः शक्नोत्यात्मनि समाधातुम् / नैसर्गिकीभ्यस्तु प्रवृत्तिभ्य उपरतो नियतमानस आत्मदर्शनेनाधिक्रियते, सामर्थ्यात् /

अन्ये (Mस् A; अन्ये तु एदितिओन्) मन्यन्ते --- अनवाप्तकामः कामोपहतमना न परमाद्वैतदर्शनयोग्यः / कर्मभिस्तु कृतकामनिबर्हणः सहस्रसंवत्सरपर्यन्तैः प्राजापत्यात्पदात्परमाद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यत इति / उभयोरपि पक्षयोरनयोः कृत्स्न आम्नाय आत्मज्ञानैकपर्यवसायी / अन्येषां दर्शनम् --- पृथक्कार्या एव सन्तः कर्मविधय आत्मज्ञानाधिकारमवतारयन्ति पुरुषम्, अनपाकृतर्णत्रयस्य तत्रानधिकारात् --- &#८२१६;ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्ऽ; इति / अन्ये तु संयोगपृथक्त्वेन सर्वकर्मणामेवात्मज्ञानाधिकारानुप्रवेशमाहुः &#८२१६;विविदिषन्ति यज्ञेनऽइति श्रुतेः, ‘येन केनचन यजेतापि दर्वीहोमेनानुपहतमना एव भवतिऽ; इति च / [KKS_२८] अन्ये तु पुरुषसंस्कारतयात्मज्ञानाधिकारसंस्पर्शं कर्मणां वर्णयन्ति --- &#८२१६;महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुःऽ, ‘यस्यैते चत्वारिंशत्संस्कारा अष्टावात्मगुणाःऽ; इति च / अन्ये त्वेतदेव विपरीतं वर्णयन्ति, आत्मज्ञानमेव कर्तृसंस्कारतया कर्माधिकारानुप्रवेशीति / अन्ये तु परस्परविरोधिनोः कर्मात्मज्ञानयोः द्वैताद्वैतविषयत्वेनासंबन्ध एवेति मन्यन्ते /

तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः / न हि कर्मादिविधयः स्ववाक्यसमधिगतस्वर्गादिकार्याः कार्यान्तरमपेक्षन्ते / नाप्यात्मज्ञानविधिर्यथोदितब्रह्मचर्यादिसाधननिराकाङ्क्षः कर्मविधीनपेक्षते / तत्र कुत एकाधिकारत्वम् / यदि मन्येतानवगतकार्या (अथ अनवगत -- एदितिओन्) एव कर्मादिविधयः, स्वर्गादीनां गुणत्वेन संबन्धादिति, स्वर्गकामाधिकरणमस्मै व्याचक्षीत / अपि च सर्वविधिनिषेधानां नामरूपप्रविलयकार्यापवर्गित्वे जन्तूनामभ्युदयविनिपाता अकर्मनिमित्ता आकस्मिकाः स्युः / तथापवर्गो ऽपि स्यादिति वैयर्थ्यं शास्त्रस्यापि / अथ स्वर्गादिकार्यद्वारेण कर्मविधीनां ज्ञानाधिकारानुप्रवेशिता मार्गग्रामगमनोपदेशानामिवाभिमतनगरगमनोपदेशानुप्रवेशित्वम् / तदसत् / युक्तं मार्गग्रामप्राप्तेरनभिमतदेशप्राप्त्युपदेशानुप्रवेशित्वम् / न हि मार्गग्रामोपदेशेषु पुरुषार्थप्राप्तिः / अतः साकाङ्क्षत्वाद्यत्र पुरुषार्थप्राप्तिः, तमनुप्रविशन्ति / न त्वेवं कर्मविधिषु पुरुषार्थस्यालाभः, स्वर्गादीनां पुरुषेणार्थ्यमानत्वात् / तत्र च नैराकाङ्क्ष्ये कथमन्यानुप्रवेशः? अथ मतम् --- यदोपच्छन्द्य नीयत उत्तरोत्तरग्रामगुणोपदर्शनेनाभिप्रेतं देशम्, तदा पूर्वग्रामोपदेशाः प्राप्ताभिमतकार्या उपदेशान्तरानुप्रवेशिनश्चेति / युक्तं तत्रापि प्रमाणान्तरेण वक्तुरभिप्रायाधिगमात् / प्रमाणान्तरेण हि तत्रेदमधिगतम् --- एतद्देशप्राप्ताविदमस्य समीहितं वक्तुः संपद्यते, तस्मादिदमस्य विवक्षितमिति / न तु शब्दवृत्तिमात्रानुसारेण (शब्दप्रवृत्तिमात्रा Mस् A; शब्दवृत्तमात्रा -- एदितिओन्) / इतश्चैतदेवम् --- [KKS_२९] यत्प्रतिग्रामं वक्तुः श्रोतुश्च सत्यामर्थप्राप्तौ प्रमाणान्तरेणानधिगते परदेशप्राप्त्यभिप्राये पूर्वोपदेशान् पूर्वार्थानेव पार्श्वस्थाः प्रतिपत्तारः प्रतिपद्यन्ते, परदेशोपदेशं च स्वार्थनिष्ठम् / यद्यपि वस्तुस्थित्या पूर्वोपदेशार्थाः परोपकारिणः, तथापि न शब्दस्य तात्पर्यम्, द्रव्यार्जनादिविधेरिव क्रतुविध्यर्थोपकारे ऽपि / शब्दवृत्तानुसारेण चेह तात्पर्यम्, प्रमाणान्तराभावादिति /

अपि चाध्वग्रामोपदेशानां तत्परत्वाध्यवसायेनैव तत्र गमनमर्थप्राप्तिश्च / तत्र परदेशप्राप्तिपरतायां तु न नियोगतस्तत्र गमनम् / मार्गान्तरेणापि तत्प्राप्तेर्विवक्षितत्वाद्गच्छेत् / न च नियोगतो ऽर्थप्राप्तिः, अन्यपरेषु प्रयोजनश्रुतेरप्यर्थवादत्वात् / तदिह यदि विधिनिषेधाः कार्यान्तरपराः, न स्वर्गादिकार्याः / न खलु स्वर्गादिकार्यं प्रयाजादिकार्यतुल्यम्, येन कार्यान्तरमनुपतेत् / कथं च दृष्टेनैवात्मज्ञानाधिकारोपकारिण इति वक्तव्यम् / यदि तावद्रागाद्याक्षिप्तदृष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधेन, भवतु प्रतिषेधानामेवंभावः / कर्मविधयस्तु कथं निरुन्धन्तीति वाच्यम् / नहि ते परिसंख्यायकाः, न च नियामकाः, अत्यन्तमप्राप्तार्थत्वात् / प्राप्तार्थो हि विधिरन्यनिवृत्तिफलो विज्ञायते / न च तुल्यकार्यत्वेन विरोधेन निवृत्तिः / अनियतकालफला हि नैयोगिक्यः प्रवृत्तयो ऽदृष्टार्थाः / दृष्टार्थास्तु रागाद्याक्षिप्ताः स्वाभाविक्यः / न च साङ्ग्रहण्याः सेवायाश्च ग्रामोपायत्वे कश्चिद्विरोधः, एतावति प्रमाणत्वाच्छास्त्रस्य / तत्र युगपत्क्रमेण वा फलभूमार्थिनः सेवासाङ्ग्रहण्यावनुतिष्ठतः को विरोधः? अपि च सकलदृष्टार्थप्रवृत्तिनिरोधे नियोगनिष्ठा अपि प्रवृत्तयो निरुध्येरन्, अनार्जितधनस्य साधनविकलस्य तासामसम्भवात् / अपि च तुल्ये कामोपायत्वे दृष्टादृष्टार्थप्रवृत्त्योर्न न विशेषो रागाद्याक्षिप्तत्वे / तथा हि --- &#८२१६;स्वर्गकामःऽइति रागाद्याक्षिप्तप्रवृत्त्यनुवादेन विशेषविधानम् / तथा च प्रपञ्चाभिनिवेशे तुल्ये केन विशेषेण एकात्मानुगुण्यं भजते, तद्विरोधिन्यपरा? कामाक्षेपो ह्यविशिष्टो मनसः / अथ कामोपायत्वमेव न मन्येत, वर्णितमाकस्मिकत्वम्, उक्तश्च न्यायः प्रत्युद्ध्रियेत / तुल्यकार्यनिबन्धनत्वाच्च विरोधाद्या [KKS_३०] निरोधाशङ्का सा दूरतो निरस्तावकाशा स्यात् / अथ कामप्राप्त्या कर्मविधयः कामान् प्रविलापयन्तो ज्ञानाधिकारानुगुणाः / यथोक्तम् ---

ऽयदा सर्वे प्रमुच्यते कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः / अथ मर्त्यो ऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुतेऽ; //

इति /

तदप्यसत् / यतो न कामप्राप्त्या कामप्रविलयः, अपि तु दोषपरिभावनाभुवा प्रसङ्ख्यानेन / कलयापि चेत्कामैर्मनः संस्पृश्यते ह्रियत एव हारिभिः / उक्तं हि --- &#८२१६;न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यतिऽ, ‘भोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणाम्ऽ; इति च / अनुपायत्वादपि तावदयं कामेभ्यो विनिवर्तेत / निखिलक्लेशोपशमरूपं चात्मज्ञानं संश्रयेत / कर्मविधिनिदर्शितविविधोपायस्तु तानेव प्रकृतहारिणो भोगानभिनिविशेत / तत्प्रविलयरूपाचात्मज्ञानादुद्विजेत / श्रुतो ऽपि ह्यात्मन्यानन्दो ऽननुभूतो नानुभूतविषयनिबन्धनानन्दाभिलाषं मन्दीकर्तुमप्युत्सहते, प्रागेवोच्छेत्तुम् / तस्मात्प्रसंख्यानमेवैकः कामनिबर्हणोपायः, कर्मविधयस्तु विपर्ययहेतवः / यदपि --- सर्वत्रैवाम्नाये क्वचित्कस्यचिद्भेदस्य विलयः, यथा &#८२१६;स्वर्गकामो यजेतऽ; इति शरीरात्मत्वप्रविलय इति / तदप्यसत्, अनिदंपरत्वात् / न हीदं वचनं देहव्यतिरिक्तात्मतत्त्वावबोधपरम् / अथान्यपरादप्यर्थादेवमवसीयत इति, तदपि हस्तिनि दृष्टे तत्पदेन तस्यानुमानमिव / साक्षाद्धि &#८२१६;अस्थूलम्ऽइत्युपक्रम्य देहेन्द्रियविलयो दर्शितः, अर्थाच्च कामादिग्रन्थेः काठिन्यं वैदिकं स्यादिति /

द्वितीयो ऽपि कल्पो वर्णितादेव कामानां कामनिबर्हणसामर्थ्याभावात्स्वकार्यनिराकाङ्क्षाणां चान्यानुप्रवेशे प्रमाणभावादसमञ्जसः /

एकाधिकारत्वे तु समुच्चयः सर्वकर्मणां स्यात् / स चाशक्य इति / [KKS_३१] ये ऽपि विपर्ययेण ज्ञानकर्मणोरेकाधिकारत्वमाहुः, तैरपि ज्ञानस्य कर्मसम्बन्धे प्रमाणं वक्तव्यम् / न तावत् &#८२१६;ब्रीहीन् प्रोक्षतिऽ; इति यथा / तत्र हि प्रकरणात्प्रकृतकर्मापूर्वलक्षणापरो ब्रीहिशब्दः स्वस्वरूप आनर्थक्यात्प्रकृतापूर्वसम्बन्धं बोधयति / नापि यथा &#८२१६;यस्य पर्णमयी जुहूर्भवतिऽ; इति / तत्र हि जुह्वाद्यव्यभिचरितकर्मसम्बन्धमसत्यपि प्रकरणे कर्मोपस्थापयति / तत्र वाक्येनैव सम्बन्धः / आत्मज्ञानं तु न प्रकरणे श्रुतम् / नाप्यात्माव्यभिचरितकर्मसम्बन्धः / तेनास्य कर्मसम्बन्धो दुर्वचः / तथा चाज्ञाते पारार्थ्ये या नाम फलश्रुतिर्न सार्थवादिनी भवतीति पृथगधिकारत्वम् / अथ मतम् --- वर्तमानापदेशात् &#८२१६;न स (च --एदितिओन्) पुनरावर्ततेऽइति कामोपबन्धाभावात्फलं विपरिणमय्य कल्पयितव्यम् / तच्च तदाकाङ्क्षायां सत्याम् / न तु दृष्टे सति तदाकाङ्क्षा / अस्ति चात्मज्ञानविधेर्दृष्टफलं देहान्तरोपभोग्यफलेषु कर्मसु प्रवृत्तिः / तस्मात्स्वाध्यायाध्ययनविधिवदात्मज्ञानविधिः / स्वाध्यायाध्ययनविधिर्हि दृष्टकर्मावबोधनिराकाङ्क्षो नार्थवादतः फलं प्रार्थयते, तथात्मज्ञानविधिरपीति नाधिकारान्तरम् / तदप्यसत् / यतो ऽयमन्य एवौपनिषदः पुरुषो वेदान्तेषु जिज्ञास्यते / न च तज्ज्ञानं कर्मप्रवृत्तिहेतुः / न हि तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे / एवं ह्याह --- &#८२१६;न तदश्नाति किञ्चनऽ; ‘अनश्नन्नन्यो ऽभिचाकशीतिऽ; इति / यस्तु कर्मणां कर्ता भोक्ता च, स एव सर्वप्रत्यक्षसिद्धः / न शब्दप्रमेयः / ननु जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव / एवं ह्याह --- &#८२१६;अनेन जीवेनात्मनाऽ; इति / सत्यम् / तस्यैव तु जीवस्यैवमविद्यानुबन्धं प्रत्यक्षावसेयं रूपम्, तच्च कर्मप्रवृत्तिहेतुः / न च तच्छब्दमपेक्षते / यत्तु स्वयंप्रकाशं सर्वविभागशून्यं तच्छब्दाज्ज्ञातुमिष्यते / तच्च कर्मप्रवृत्तिविरोधि / तज्ज्ञानस्य कथं कर्मप्रवृत्तिर्दृष्टं प्रयोजनं स्यात्? तथा हि --- ब्रह्मानन्दमेकमद्वयमात्मानं विजानतः किमर्थं कथं वा प्रवृत्तिः स्यात्, आप्तकामत्वात्साधनाद्युपायाभावाच्च? स्यादेतत् --- औपनिषदपुरुषज्ञानमेव कर्माङ्गत्वेन चोदितम् &#८२१६;यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा [KKS_३२] तदेव वीर्यवत्तरं भवतिऽ; इति / तथा &#८२१६;यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्मिंल्लोके जुहोतिऽइत्युपक्रम्य यागादिफलस्यान्तवत्तादर्शनेन ब्रह्मविद्यायास्तादर्थ्यं दर्शितम् / &#८२१६;तं विद्याकर्मणी समन्वारभेतेऽ; इति च विद्याकर्मणोः साहित्यं दर्शितम् / पूर्वं तावत्प्रकृतोद्गीथविषयम्, &#८२१६;ओमित्येतदक्षरमुद्गीथम्ऽ; इत्युपक्रमात् / परेणापि कर्मनिन्दयाक्षरज्ञानस्तुतिः / विद्याकर्मणोश्च समन्वारम्भो भेदेन --- विद्यावन्तं विद्यान्वारभते कर्मवन्तं कर्मेति / तस्मादेवमपि न कर्मज्ञानयोरेकाधिकारत्वमिति /

ये ऽपि विरोधादसम्बन्ध एव कर्मज्ञानयोः &#८२१६;द्वैतविषयं कर्म, अद्वैतविषयं ज्ञानम्ऽइति मन्यन्ते, तेषामनुत्पाद एवाद्वैतज्ञानस्य प्रसज्यते, प्रमाणादिविभागाद्वैतप्रतिपत्त्योर्विरोधात् / अथोपायोपेययोरयौगपद्यादविरोधः, प्रलीयत एवाद्वैतप्रतिपत्तौ सर्वो विभागः / न च विरोधो ऽनुपायत्वं वा, उपायस्य पूर्वकालत्वात्, तदा च तस्याप्रलीनत्वात् / भेद एव चाभेदप्रतिपत्तावुपायः / न तर्हि कर्मभिरपि विरोधः, उपायत्वादेव / स्यादेतत् --- असाध्यत्वाद्ब्रह्मणो न कर्मणामुपयोगो विद्यते / श्रूयते च --- &#८२१६;नास्त्यकृतः कृतेनऽ; इति / न च ज्ञानोत्पत्तावुपयोगः, ज्ञानस्य प्रमाणाधीनत्वात् / न च ज्ञानसहकारीणि कर्माणि, ज्ञानस्य साध्यान्तराभावात् / न तस्य मोक्षः साध्यः, अनित्यत्वप्रसङ्गात् / अथ बन्धहेतुविच्छेदः साध्य इति तस्मिन् विच्छिन्ने तदभावान्मुच्यते / कः पुनर्बन्धहेतुः? अनाद्यविद्या, न तर्हि पृथक्तद्विच्छेदः साध्यः, यतो विद्योदय एवाविद्याव्यावृत्तिः / स्यादेतत् --- भवत्वग्रहणलक्षणाविद्याव्यावृत्तिर्विद्योत्पादः, यतो भाव एवाभावव्यावृत्तिः / न च विद्योत्पाद एव विपर्यासज्ञानव्यावृत्तिः / न खलु भावान्तरं भावान्तरव्यावृत्तिः / न च परस्पराभावात्मानो भावाः, अभावत्वप्रसङ्गात् / यदि मन्येत --- तत्त्वाग्रहणनिमित्तो विपर्यासो निमित्तनिवृत्तौ स्वयमेव निवर्तिष्यते, तच्च न / न खल्वग्रहणमभावः कस्यचिन्निमित्तम्, मूर्च्छादिषु [KKS_३३] प्रसङ्गात् / किं तर्हि निमित्तम्? &#८२१६;अनादिरप्रयोजना चाविद्याऽ; इत्युक्तम् / तत्र च हेत्वनुयोगो निरवकाशः / विपर्यासतत्संस्कारयोश्च परस्परहेतुफलभावेन व्यवस्थानान्न दोषः / अतो विपर्ययज्ञानस्य निवृत्तिर्विद्यया साध्येति तत्र ज्ञानस्य सहकार्यपेक्षा स्यात् / एतच्च वार्तम् / न खलु शुक्तिकादिषु विपर्यासपुरस्सरं समुपजातसम्यग्ज्ञानास्तन्निवृत्तये पृथक् प्रयतन्ते, सहकारि वान्यदपेक्षन्ते / यतो विरोधिभावान्तरोत्पाद एव पूर्वप्रध्वंसः, न शून्यम् / अन्यथा न प्रध्वंसो हेतुमान् स्यात् / विरोधिनी च विद्या विपर्ययज्ञानस्य / तदुत्पत्तौ विपर्यासो नष्ट एव भवति / अथोच्येत --- कर्माणि बन्धहेतवः / तत्क्षयो ज्ञानात्सहकारिसव्यपेक्षादिति / तच्च प्रमृष्टाशेषविशेषविशुद्धज्ञानोदये कुतः सम्भवः? तथा च विपर्याससंशयाभ्यां तुल्यवत्प्रसंख्यातानि कर्माणि ---

ऽभिद्यन्ते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः /

क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरेऽ; //

इति /

अथ विज्ञानवैमल्यायान्यापेक्षा / सापि मुधा, संशयविपर्यासयोर्ज्ञानमलयोः प्रमाणोत्थविज्ञाने ऽसंभवात् / अथ मतम् --- शाब्दज्ञानादन्यदपि प्रत्यक्षं ज्ञानमिष्यते विगलितविभागोद्ग्राहं सर्वविकल्पातीतम् / तस्य हि ब्रह्म गोचरः, न शाब्दस्य विभक्तपदार्थसंसर्गोद्ग्राहिणः / तदुत्पत्तौ कर्मोपासनाद्यपेक्षेति / कः पुनरस्य विशेषः, येन तदर्थ्यते? स्पष्टाभत्वम्, न तस्योपयोगः / ज्ञानं हि ज्ञेयाभिव्याप्तये, शाब्दज्ञाने चोत्पन्न आप्तमेव ज्ञेयम् / प्रमितेः प्रत्यक्षपरत्वात्तत्र च नैराकाङ्क्ष्यात्तदर्थ्यत इति चेत्, एतदधिगते प्रमेये किमन्यदाकाङ्क्ष्येत? प्रमाणान्तरमिति चेन्न, प्रमेयसिद्ध्यर्थत्वात्तदाकाङ्क्षायाः / पुनः सिद्ध्यर्थमिति चेन्न, पूर्वस्मादप्यसकृत्तत्सिद्धेः / सिद्धस्य च सिद्ध्यपेक्षायां न हेतुरस्ति / उपायान्तरसद्भावश्चेत्, उपायान्तरं तर्ह्यपेक्षेत / प्रमेये तु नैराकाङ्क्ष्यमेव / प्रीतिविशेषश्चेत्, स पूर्वप्रमाणजादपि [KKS_३४] दर्शनात्सिध्यति / न तत्सिद्ध्यर्थं प्रमाणान्तरम् / प्रत्यक्षदृष्टमपीतरैस्तत्सम्भवाज्जिज्ञास्येत, विशेषाभावात् / निश्चायकत्वमितरेषामपि, प्रमाणभावात् / हानादियोग्यविषयं प्रत्यक्षम्, सन्निकृष्टार्थत्वात्, नेतराणीति चेत् / सन्निकर्षहेतुस्तर्ह्यपेक्ष्यताम् / न प्रमाणम्, सिद्धत्वात्प्रमायाः / प्रकृते च प्रमेये नैष विशेषो ऽस्ति / सामान्यविषयाः शब्दादयः, विशेषविषयं प्रत्यक्षमिति चेत् / अनधिगत एव तर्हि शब्देन प्रत्यक्षस्य विषयः / बाढम् / उक्तमेतत् --- न शाब्दस्य ज्ञानस्य विषयो ब्रह्मेति / यदि तर्हि न शब्देनाधिगतं ब्रह्म, कथं तस्मिन्नुपासना प्रवर्तताम्? न चान्यस्मिन्नुपास्यमाने ऽन्यत्साक्षाद्भवति / कस्य च रूपस्य साक्षात्करणाय यज्ञादिविधानम्? शब्दोपदर्शितनिरतिशयानन्दापहतपाप्मादिरूपब्रह्मस्वभावस्यात्मनः साक्षात्करणाय यज्ञादिविधिरुपपद्यते / अविदितपुरुषार्थरूपे तद्विपरीतरूपे निर्विचिकित्सात्प्रमाणात्प्रकटतां प्राप्ते नापरमपेक्ष्यमस्ति / नन्ववगते ऽपि &#८२१६;तत्त्वमसिऽ; इति शब्दाद्ब्रह्मात्मभावे प्रागिव सांसारिकधर्मदर्शात्तन्निवृत्तये भवत्यन्यापेक्षा / नैतत्सारम् / कथं खल्ववगतब्रह्मात्मभावो विदितात्मयाथातथ्यो मिथ्यादर्शननिमित्तैर्धर्मैर्युज्यते? श्रूयते च --- &#८२१६;ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इति / न च ब्रह्मण्यपहतपाप्मनि तेषामवकाशः / तथा ---

&#८२१६;आत्मानं चेद्विजानीयादयमस्मीति पूरुषः /

किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसञ्ज्वरेत्ऽ; //

तथा &#८२१६;अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ; इति /

मिथ्याभिमाननिमित्तः शरीरसम्बन्धः / तस्मिन्याथातथ्यदर्शनान्निवृत्ते ऽशरीरत्वम् / तत्र प्रियाप्रिययोरसम्बन्ध आख्यायते / तस्मान्नावगतब्रह्मात्मभावः प्रागिव सांसारिकधर्मभाक् / यस्तु तथा, नासाववगतब्रह्मात्मभाव इति / [KKS_३५] अत्रोच्यते --- निश्चिते ऽपि प्रमाणात्तत्त्वे सर्वत्र मिथ्यावभासा निवर्तन्ते, हेतुविशेषादनुवर्तन्ते ऽपि / यथा द्विचन्द्रदिग्विपर्यासादय आप्तवचनविनिश्चितदिक्चन्द्रतत्त्वानाम् / तथा निर्विचिकित्सादाम्नायादवगतात्मतत्त्वस्यानादिमिथ्यादर्शनाभ्यासोपचितबलवत्संस्कारसामर्थ्यान्मिथ्यावभासानुवृत्तिः / तन्निवृत्तये ऽस्त्यन्यदपेक्ष्यम् / तच्च तत्त्वदर्शनाभ्यासो लोकसिद्धः, यज्ञादयश्च शब्दप्रमाणकाः / अभ्यासो हि संस्कारं द्रढयन् पूर्वसंस्कारं प्रतिबध्य स्वकार्यं सन्तनोति / यज्ञादयश्च केनाप्यदृष्टेन प्रकारेण / श्रेयःपरिपन्थिकलुषनिबर्हणद्वारेणेत्यन्ये, नित्यानां कर्मणां दुरितक्षयार्थत्वात् / स्यादेतत् --- अनुवर्तन्तां मिथ्यावभासाः / प्रमाणात्तु निश्चयः / यथातत्त्वं यथानिश्चयं च व्यवहारः / तस्मानावगतात्मतत्त्वस्य काचन शुभाशुभा वा प्रवृत्तिरुपपद्यते / उच्यते --- जाते ऽपि तत्त्वदर्शने, अनाहिते च पटौ संस्कारे, द्रढियसि च मिथ्यादर्शनजे संस्कारे निश्चया अपि मिथ्यार्था भवन्ति / यथा दिङ्मूढस्याननुसंहिताप्तवचसः, प्रागिव प्रवृत्तिदर्शनात् / तथा प्रमितरज्जुभावाया अपि रज्ज्वाः प्रमाणाननुसन्धाने सर्पभ्रान्त्या भयदर्शनम् / तस्माज्जाते ऽपि प्रमाणात्तत्त्वदर्शने अनादिमिथ्यादर्शनाभ्यासपरिनिष्पन्नस्य द्रढीयसः संस्कारस्याभिभवायोच्छेदाय वा तत्त्वदर्शनाभ्यासं मन्यन्ते / तथा च &#८२१६;मन्तव्यो निदिध्यासितव्यःऽ; इत्युच्यते / शमदमब्रह्मचर्ययज्ञादिसाधनविधानं च / अन्यथा कस्तदुपदेशार्थः? स्यादेतत् --- ब्रह्मचर्यादिसाधनकरणादेवाम्नायात्तत्त्वविज्ञानम् / तदसत् / शब्दमात्रात्प्रतिपत्तेरुत्पत्तेः / न हि प्राक् साधनविशेषेभ्यस्तत्त्वप्रतिपत्तिपर आम्नायो ऽवाचकः, नाप्यनिश्चायकः, अशेषाशङ्कानिर्मोक्षात् / अन्यथा तदुपदिष्टेषु साधनेष्वपि दुर्लभा प्रतिपत्तिः / अपि चान्यथानिश्चये ऽपि रङ्गगता भरतादयो मिथ्यावभासेन शोकभयादिहेतवः / निश्चिते ऽपि गुडस्य माधुर्ये तत्र मिथ्यातिक्तावभासो ऽवितथ इव दुःखयति, अवितथस्येव तस्यापि धूत्कृत्य त्यागात् / तस्मात्तन्निवृत्तये विनिश्चितब्रह्मात्मभावेनापि साधनान्यपेक्ष्याणि / [KKS_३६] यथैव प्रमाणात्तत्त्वाभिव्यक्तौ न मुक्तेः कार्यता, तथाभिव्यक्तिविशेषे ऽपि साधनेभ्यः / श्रुतयस्त्वभ्यासपरिनिष्पत्त्यवस्थाविषयाः शब्दसाधनज्ञानापेक्षा वा भवन्तु, तद्धेतुत्वादुत्तरस्य --- इत्यलमतिविस्तरेण /

यदपि पृथक्कार्या एव कर्मविधयो ज्ञानाधिकारमवतारयन्ति, अपाकृतर्णत्रयस्य तत्राधिकारात् --- तदपि न नियोगतः, आश्रमविकल्पस्य स्मरणात् --- &#८२१६;तस्स्याश्रमविकल्पमेकेऽ; ‘यमिच्छेत्तमवसेद्ऽ; इति, ‘यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेद्ऽ; इति श्रवणात् / &#८२१६;एतद्ध स्म वै तत्पूर्वे विद्वांसो ऽग्निहोत्रं न जुहवाञ्चक्रिरेऽ; तथा &#८२१६;किं प्रजया करिष्यामःऽ; तथा ‘किमर्था वयमध्येष्यामहे किमर्था वयं यक्ष्यामहेऽ; इति कर्मत्यागदर्शनात् / प्रतिपन्नगार्हस्थ्यस्यात्मविद्ययैव कृतकृत्यतां मन्वानस्य ऋणापाकरणं प्रत्यनादृतस्य विहिताकरणनिमित्तस्य पाप्मनो विद्योदयप्रतिबन्धृत्वं दर्शयति --- &#८२१६;ऋणानि त्रीण्यपाकृत्यऽ; इति /

इदं तु युक्तम् --- कार्यान्तरनिराकाङ्क्षाणामपि कर्मणां संयोगपृथक्त्वात् &#८२१६;तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेनऽ; इति विद्याङ्गभावः / सो ऽप्युत्पत्त्यर्थतया, न प्रयाजादिवत्कायोपयोगेन / विद्यायाः कार्यान्तराभावात् / संस्कारपक्षो वा, स्मृतेः / संस्कृतस्य हि विद्योत्पत्तेः / तदुक्तम् --- &#८२१६;विहितत्वाच्चाश्रमकर्मापिऽ; इति /

ननु दृष्टोत्पाय एव विद्योत्पादः / तत्र दृष्टैवेतिकर्तव्यतापेक्ष्यतां शमदमादिसाधनविशेषश्चित्तविक्षेपस्य विहन्त्री, समहितचित्तस्याभसतो ज्ञानप्रसादोत्पत्तेः / न तु यज्ञादयः, तैर्विनाप्यभ्यासेन तत्सम्भवात् / सत्यम् / तथा चोर्ध्वरेतसां चाश्रमिणां विनापि तैर्विशुद्धविद्योदय इष्यते / किं तु कालकृतो विशेषः / साधनविशेषाद्धि सा क्षिप्रं क्षिप्रतरं च व्यज्यते / तदभावे चिरेण चिरतरेण च / तदुक्तम् --- &#८२१६;सर्वापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत्ऽ; / [KKS_३७] एषो ऽर्थः --- &#८२१६;यज्ञेन दानेनऽइति श्रवणात्कर्माण्यपेक्ष्यन्ते विद्यायामभ्यासलभ्यायामपि, यथान्तरेणाप्यश्वं ग्रामप्राप्तौ सिद्द्यन्त्यां शैघ्र्यायाक्लेशाय वाश्वो ऽपेक्ष्यते /

ननु विद्यारूपं ब्रह्मैव / न विद्या ब्रह्मणो ऽन्या / तच्च नित्यमकार्यम् / तत्र कथं किञ्चिदपेक्ष्येत? उच्यते --- यथोपधानतिरोहितरूपस्फटिकमणिरुपधावकर्षणं स्वरूपाभिव्यक्तये ऽपेक्षते तथेहापि द्रष्टव्यम् / न हि स्फटिकमणेः पूर्वरूपं विनष्टमुपधानसन्निधेः, तदपगमे वान्यदुत्पन्नम् / न ह्यकस्मादनेकविसभागक्षणव्यवहितस्य पूर्वसभागक्षणस्योत्पत्तिः सम्भवति / न ह्यग्निविगमे ऽङ्गारेभ्यः पुनः काष्ठसन्ततिप्रवृत्तिः / तस्माद्यथैवाकार्यं स्फटिकरूपमुपधानावकर्षणमपेक्षते तथात्मरूपमपि / स्यदेतत् --- ज्ञानं तत्र सापेक्षम् / तच्च स्फटिकाद्भिन्नं कार्यम् / पुरुषप्रयत्नो हि तत्र ज्ञानार्थः / किं पुनर्ज्ञानं स्वरूपेणैवार्थितम्, आहोस्विदर्थस्वभावसिद्धये? न तावत्स्वरूपेण, अर्थेन व्यवहारत् / न विज्ञानमात्रनिबन्धनो व्यवहारः, मिथ्याज्ञानेनापि प्रसङ्गात् / अथार्थस्वभाय ज्ञानमर्थ्येत, तदर्थो व्यापारस्तेनार्थितो भवति / न च ज्ञानादर्थे कश्चिद्विकारः, तयोरसंबन्धात् / योग्यदेशतायाः सर्वत्र भावात् / सर्वप्रतिपत्तृणां च विदितत्वप्रसङ्गात् / ध्वस्तानागतेषु च तदसंभवात् / तस्माद्यथातिरोहितमपि तिरोहितमिवाभिव्यज्यत इव प्रयत्नापेक्षम्, तथात्मतत्त्वमप्यतिरोहितं तिरोहितमिव प्रयत्नादभिव्यज्यत इवेति पुष्कलम् /

संहृताखिलभेदो ऽतः सामान्यात्मा स वर्णितः / हेमेव पारिहार्यादिभेदसंहारसूचितम् // MBस्_१.३ //

यतश्च विशेषप्रत्यस्तमुखेन तन्निरूपणम्, अतो ऽन्यैर्ब्रह्मविद्याभियुक्तैः सामान्यरूपं ब्रह्म निरूपितम् --- &#८२१६;स एव महानज आत्मा सत्तालक्षणःऽ; तथा ‘सत्तैव सर्वभेदयोनिः प्रकृतिः पराऽ; इति / यथा सुवर्णतत्त्वं कटकाङ्गुलीयादिविशेषोपसंहारेण निरूप्यमाणं तत्सामान्यमिति / ये वा --- [KKS_३८] &#८२१६;निर्विशेषं न सामान्यं भवेच्छशविषाणवत्ऽइत्यभावमाहुः, तान् प्रत्युच्यते --- संहृताखिलभेद इति / यदि तावदसामान्यत्वं साध्यते सिद्धसाधनम् / विशेषाणामभावे केषां तत्सामन्यम्? सामन्यं तूक्तं ब्रह्मवादिभिर्विशेषप्रत्यस्तमुखेन निरूपणादुपचारतः / अथाभाव एव साध्यः, विशेषैरेवास्य निर्विशेषैर्व्यभिचार इति /

[इति श्रीमन्मण्डनमिश्रविरचितायां ब्रह्मसिद्धौ ब्रह्मकाण्डः समाप्तः / -- एदितिओन्; Oरिगिनल्ल्य् Bरह्म- अन्द् Tअर्क-काण्डस् wएरे तोगेथेर्; Vअचस्पति दोएस् नोत् क्नोw थिस् दिविसिओन्.]

[KKS_३९]

[//तर्ककाण्डः //]

ननु प्रत्यक्षादिभिर्व्यावृत्तानां भावस्वभावानामवगमान्नैकस्मिन्नद्वये शब्दः प्रमाणम्, प्रत्यक्षादिविरोधात्, ग्रावप्लवनाद्यर्थवचोवत् / उच्यते ---

आहुर्विधातृ प्रत्यक्षं न निषेद्धृ विपश्चितः / नैकत्व आगमस्तेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते // MBस्_१.४ //

ननु प्रमाणान्तरपरतन्त्राणां पुरुषवचसां तद्विरोधाद्युक्तमप्रमाणत्वम् / स्वतन्त्रस्य त्वाम्नायस्यानपेक्षितप्रमाणान्तरप्रवृत्तेस्तद्विरोधे ऽपि कस्मादप्रमाणत्वम्? आम्नायविरोधादेव तु प्रत्यक्षादीनि प्रमाणतायाः किमिति न च्यवन्ते? तुल्ये ऽनपेक्षत्वे न विशेषहेतुरस्ति / तत्र वृथा प्रमाणान्तरविरोधपरिहारपरिश्रम इति /

तत्र केचिदाहुः --- प्रत्यक्षादिविरोधे आम्नायस्य दौर्बल्यम्, सापेक्षत्वत् / तथा हि स्वरूपसिद्ध्यर्थमेव तावत्प्रत्यक्षादीन्याम्नायो ऽपेक्षते / तथा च तेषां प्रामाण्यमनुमन्तव्यम्, तदपबाधने स्वरूपस्यैव तावदसिद्धेः / न त्वेवमाम्नाये प्रत्यक्षादीनां काचिदपेक्षा / दृष्टव्यभिचारत्वाच्च शब्दस्य, प्रत्यक्षस्य चादृष्टव्यभिचारात् / अपि च सावकाशानवकाशयोरनवकाशं बलवत् / अनवकाशाश्च प्रत्यक्षादयः, सावकाशस्तु शब्दो गौणेनार्थेन / तथा हि --- शक्यमेकत्वमभेदश्रुतीनामुपचरितमवकाशो वर्णयितुम् / अविवक्षितार्थानां वा वेदान्तानां जपोपयोगो ऽवकाशः / उपनिषदो वेदान्ता इति वर्णितम् / किं च व्याकुलत्वादाम्नायस्याव्याकुलत्वात्प्रत्यक्षादीनाम् / कर्मविधयो हि भेदाश्रया अभेदाश्रयाश्च वेदान्ताः परस्परपराहता असत्यपि प्रमाणान्तरविरोधे दुर्लभप्रामाण्याः / किं पुनरव्याहतप्रतिष्ठितप्रामाण्यादिविरोधे / तस्मादिदमविरोधाय प्रयत्यत इति / मुख्यत्वाच्च / मुख्या हि प्रत्यक्षादयः / जातस्य जन्तोरपरकाल आम्नायः / स तैः प्रतिष्ठितार्थैरपहृतविषयः कल्पनीयार्थो बाध्यते, तदनुसारेण वार्थकल्पनामर्हति / अर्थतो ऽपि च मुख्यता प्रत्यक्षादीनाम् / पदपदार्थविभागाधीन आम्नायार्थपरिच्छेदः, स च प्रत्यक्षादिष्वापतते / अतो ऽविरोधाय प्रयत्यत इति /

[KKS_४०] अन्ये मन्यन्ते --- तुल्यबलत्वे ऽपि प्रत्यक्षादीनामाम्नायस्य च वस्तुनि विकल्पानुपपत्तेर्विरोधे संशयः स्यात् / तेनाविरोध उपपाद्यत इति /

अन्यद्दर्शनम् --- आम्नाय एव बलवांस्तद्विरोधे / &#८२१६;पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत्ऽ; / &#८२१६;पूर्वाबाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सिध्यतिऽ; इति / तथा हि --- सर्वस्य निसर्गजः प्रत्यक्षादिनिबन्धनः किल विभक्तवस्तुपरिच्छेदः / तदपेक्षस्तु तत्पूर्वको ऽनिसर्गजः कस्यचिदेवागन्तुरद्वैतावगमः / स पूर्वमनुपमृद्योदेतुमशक्नुवंस्तदपबाधात्मोदीयते / इतश्च --- संभवद्विचित्रविभ्रमहेतुत्वात्प्रत्यक्षादीनाम्, विगलितनिखिलदोषाशङ्कत्वाच्चाम्नायस्य / पुरुषाश्रयाणां हि दोषाणां शब्दे पुरुषाभावे ऽसंभवात् / शक्यो ह्याम्नायादेवानादिरविद्यासंस्कारो विभ्रमहेतुः प्रत्यक्षादिषु संभावयितुं निश्चेतुं च देहात्माभिमान इव / न त्वेवमपौरुषेये शब्दे काचिद्दोषाशङ्का / सत्यां वा प्रमाणमेव न स्यात् / प्रत्यक्षादीनां तु व्यावहारिकं प्रामाण्यम्, अविद्यासंस्कार्स्य स्थेम्ना व्यवहारविपर्ययाभावात् / यत्र च व्यवहारविपर्ययो न तत्र प्रामाण्यम् / शब्दे तु संभावितदोषे न तत्त्वावेदनेन प्रामाण्यम् / न व्यवहाराविपर्ययेण / अदृष्टार्थत्वाद्दोषेभ्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानदर्शनाच्च / प्रत्यक्षादीनां तु व्यवहारे संवादान्न शक्यते व्यवहारविसंवादिज्ञानहेतुर्दोषः कल्पयितुम् / व्यवहारविपर्ययाद्धि स कल्प्येत / तत्त्वदर्शनस्य तु वेदान्तजन्मनः प्रतिपक्षत्वात्तत्त्वप्रतिहतिमात्रहेतुरेवानादिरविद्यानुबन्धः कल्प्यते / ततो दोषानुबन्धः प्रामाण्यं चेति न विरोधः / शब्दस्तु संभावितदोषो दुर्लभप्रामाण्य एव स्यात् / दृश्यते हि दोषेभ्यो व्यवहारविसंवादिज्ञानोत्पत्तिः / तत्र दोषाशङ्कया व्यवहारविसंवादस्य शङ्कितत्वात्तत्त्वप्रतिघातस्य च, न तत्त्वावेदनलक्षणं प्रामाण्यम्, न व्यवहाराविसंवादलक्षणमिति / तस्माच्छब्दस्य प्रामाण्याभ्युपगमे प्रमाणान्तरविरोधे ऽपि तस्यैव बलवत्त्वमिति सांप्रतम् / यत्तु प्रत्यक्षाद्यपेक्षणादिति, तत्रोच्यते --- न प्रमितावपेक्षावत्ता शब्दस्य प्रत्यक्षादिषु, किं तु स्वरूपसिद्धौ / अन्यथा प्रमाणमेव न स्यात् / तथा च स्वकार्ये ऽपेक्षत्वान्न प्रत्यक्षादिभ्यो हीयते / प्रत्यक्षादयो पि स्वरूपसिद्धौ नान्यानपेक्षाः / कार्ये हि सापेक्षत्वं [KKS_४१] सामर्थ्यमपकर्षतीति / यत्त्वेतेषां प्रामाण्यमनुमातव्यमिति, को वान्यथाह? व्यवहाराविसंवादिलक्षणं तु तत्, न तत्त्वावेदनलक्षणम् / व्यावहारिकप्रामाण्योपेतेभ्यः प्रत्यक्षादिभ्यः सिद्धादाम्नायात्तत्त्वदर्शनम्, तद्विरोधात्तेषु तत्त्वदर्शनांशमेवापबाधते, न व्यवहाराविसंवादांशम् / दृष्टं च हेतुत्वेनापेक्षिताया अपि पूर्वस्याः प्रतिपत्तेः परस्याः प्रतिपत्तेर्बलीयस्त्वम् / यथा दूरस्थेषु वनस्पतिषु हस्तिप्रतिपत्तिभ्यो वनस्पतिप्रतिपत्तेः / अपेक्षिता हि हस्तिप्रतिपत्तयो व्यक्तवनस्पतिप्रतिपत्त्या हेतुत्वेन / न तस्या इन्द्रियार्थसंनिकर्षमात्राज्जन्म, आपाते ऽभावात् / न च देशविशेषात्, तद्देशस्थस्यैवोत्पत्तेः / तस्मात्पुरोवर्तिषु वनस्पतिषु प्रणिहितमनसः प्राच्यविपर्यासानुगतमतिसंस्कारसचिवेन्द्रियादिसंयोगकारिता सेति मन्तव्यम् / एवमेकादिसंख्याबुद्ध्यपाया विंशत्यादिबुद्धयो ऽप्युदाहार्याः / एवं च यदेके वर्णयन्ति --- स्वयमेव व्याहता वेदान्तार्थप्रतिपत्तिः / नाभेदो भेदमन्तरेण शक्यो ऽवसातुम् / भेदोपाया हि तस्य प्रतिपत्तिः / तत्राभेदः समाक्षिप्तभेद एव प्रतायत इति व्याघातः --- तदपास्तम् / यत उपायमाक्षिपति प्रतिपत्तिः / नोपायस्य परमार्थताम्, मिथ्याज्ञानादपि तत्त्वप्रतिपत्तेः / व्यावहारिकं च भेदस्य सत्यत्वमिष्टमेवेति / व्यभिचारदर्शनं च दुष्टहेतुजन्मनोः शब्दप्रत्यक्षयोः समानम् / इतरयोरपि तुल्यमव्यभिचारित्वम् / तथानवकाशत्वमपि / यदि खल्वेकमद्वयं वेदान्तार्थः, कस्तेषामन्यो ऽवकाशः? अथौपचारिकत्वमेकत्वं तदर्थो ऽविवक्षितार्थता वा जपोपयोगिनाम्, तत्र विरोध एव नास्तीति बलाबलचिन्ता नावतरति / तत्कुतः सावकाशत्वेन दौर्बल्यम्? कथं च मुख्यमर्थमतिलङ्घ्योपचरितो ऽवकाशः? कथं वौत्पत्तिके शब्दस्यार्थं प्रति शेषभावे --- &#८२१६;दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; ‘अविशिष्टस्तु वाक्यार्थःऽइति च अविवक्षितार्थता? प्रमाणान्तरविरोधादिति चेत्, वार्तमेतत् / न प्रमाणस्य प्रमाणान्तरापेक्षं प्रामाण्यम्, येन तद्विरोधे स्वरसं जह्यात् / तदपेक्षत्वे हि तदनुगुणतया वर्तेत / निरपेक्षस्य कः प्रमाणान्तरानुसरणे [KKS_४२] हेतुः? लौकिकास्तु शब्दाः प्रमाणान्तरापेक्षं स्वार्थमभिदधतीति युक्ता तेषां तदनुसारिणी वृत्तिः / तुल्ये त्वनपेक्षत्वे किमिति न विपर्ययः, उभयोर्वा व्याघातादप्रामाण्यम्, &#८२१६;पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यम्ऽइति वा रजतज्ञानस्येव पूर्वस्य बाधः? न खलु रजतज्ञानविरोधाच्छुक्तिज्ञानमन्यविषयमविषयं वा / कथं तर्हि वेदे गुणवादः / यत्र श्रौतैरर्थैः प्रमाणार्थनिष्पत्तेरसम्भवः, तत्र द्वितीयस्या अपि वृत्तेः शब्दानां प्रवृत्तिदर्शनात्तया प्रमाणविषयलाभः / यत्र तु शब्दाः स्वरसेन लभन्ते विषयम्, तत्र न प्रमाणान्तरविरोधादपावर्तन्ते / न ह्येषां प्रमाणान्तरनिबन्धनो ऽर्थो येन तद्वशादपावर्तेरन् /

अथ मतम् --- उभयानुग्रहादेवं कल्प्यते / एवं हि शब्दः प्रत्यक्षादयश्चानुगृहीता भवन्ति / अन्यथा प्रत्यक्षादयो ऽत्यन्तमपबाधिताः (Mस् A; मेव बाधिताः -- एदितिओन्) स्युः / नैतत्सारम् / प्रमाणसामर्थ्यानुसारेण प्रमेये काचित्कल्पना स्यात् / प्रमाणे तु स्वरससिद्धं परित्यज्य कल्पनायां न निबन्धनमस्ति / तस्मात्प्रमाणानुसारेण विकल्पसमुच्चयव्यवस्थाः कल्प्यन्ते, नोभयानुग्रहात् / नोभयमनुगृहीतव्यमिति प्रमाणमस्ति / ते एव प्रमाणे इति चेत् --- यदि मतम्, न प्रमाणस्य प्रमाणान्तरादनुग्राह्यत्वम्, अपि तु स्वत एव / प्रमाणत्वादेव हि तस्य तेनार्थव्यवस्थापना --- यथा तर्हि ततो ऽर्थो ऽवगम्यते तथा व्यवस्थापनीयः / एवं तदनुगृहीतं भवति / अन्यथा बाधितं स्यात् / अप्रमाणिका चार्थव्यवस्था, ततः स्वरसेनाप्रतीतेः, अन्यस्य चाभावात्, इतरेतराश्रयप्रसङ्गाच्च / प्रामाण्यात्सिद्धादर्थान्तरे प्रतीतिः प्रामाण्यान्यथानुपपत्त्या कल्पनीया, तत्प्रतीतेश्च प्रामाण्यम् / स्वरसलभ्ये त्वर्थे प्रतीतित एव प्रामाण्यमिति नेतरेतराश्रयता / तस्माद्विरोधे बाध एव पूर्वस्य प्रमाणानुसारी, तथा प्रतीतेः / नोत्तरस्य विषयान्तरकल्पना / न खलु रजतज्ञानानुग्रहाय शुक्तिशकलज्ञानस्य गोचरो ऽपरः कल्प्यते / न च प्रत्यक्षादीनामनन्यगतित्वादनवकाशत्वम् / या खलु रजतादिविभ्रमाणां गतिः, सा तेषामपि / यदि तेषामुपचरितः कल्पितो वा विषयः, प्रत्यक्षादीनामपि तथा / अथासत्त्वात्तस्याविषया अविद्यमानार्थाः प्रत्यक्षादयो ऽप्येवम् / तस्मादविवक्षितार्थत्वमुपचरितार्थत्वं [KKS_४३] वा गतिरुभयोरविशिष्टा / एतेनेदमपि पराकृतम्, यदाहुः --- शब्दस्य प्रमाणान्तरविरोधे दृष्टमुपचरितार्थत्वमविवक्षितार्थत्वं वा लोके / तस्मात्प्रत्यक्षादिविरोधे वेदान्तानां तथाभाव इति, प्रत्यक्षादिष्वपि तथा दर्शनादिति /

यत्तु मुख्यत्वात्प्रतिष्ठितार्थैरपहतविषय आम्नाय इति / अत एव बाधकः, शुक्तिज्ञानवत् / न च तदनुसारेणार्थकल्पनामर्हति, अनपेक्षत्वात् / न, तदधीनमस्य प्रमाणत्वम् / न तैः संभूयकारित्वम्, नाम्नायस्य प्रत्यक्षादीनां चैकवाक्यभावः / परस्परानपेक्षो ह्युभयत्र बुद्ध्युत्पादः / तत्र परबलीयस्त्वं न्याय्यम् / यथोक्तम् ---

&#८२१६;पूर्वात्परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम् / अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत्ऽ; //

यत्र त्वेकवाक्यतया संभूयकारित्वं तत्रानुपजातविरोधितया स्वरसवृत्त्या मुख्ये स्थिते, प्रथमया वृत्त्या तदेकवाक्यत्वं प्रतिपत्तुमशक्नुवन्ति तदपेक्षितार्थसमर्पणानुपपत्तेः परपदानि द्वितीयया वृत्त्या पूर्वापेक्षितमर्थं समर्पयन्त्येकवाक्यतासामर्थ्यादिति मुख्यबलीयस्त्वम् / यत्तु व्याकुलत्वादिति, तत्रोच्यते --- स्याद्व्याकुलत्वम्, यदि कर्मविधयो भेदप्रतिपादनपराः स्युः / ते तु सिद्धं भेदमुपाश्रित्य &#८२१६;इदमनेनेत्थं साधयेत्ऽ; इति पुरुषहितानुशासनप्रधानाः / स्यादेतत् / असति भेदे ऽंशत्रयप्रत्यस्तमयात्कुतो हितानुशासनम्? उच्यते --- यथा खलु श्येनादिषु &#८२१६;न हिंस्यात्सर्वा भूतानिऽ; इति प्रतिषेधात्साध्यांशप्रत्यस्तमये ऽप्यनुशासनम्, एवं सर्वत्र सर्वांशप्रत्यस्तमये ऽपि / तथा हि --- निषिद्धानर्थोदया कथं हिंसा साध्या स्यात्? अथ भवति कस्य चित्तीव्रक्रोधाक्रान्तस्वान्ततया समुद्धतध्वान्ततिरस्कृतविवेकविज्ञानस्यानर्थमप्यर्थत्वेन पश्यतः शास्त्रोपदेशमतिक्रामतः, तथा ज्योतिष्टोमादिषु निसर्गजाविद्योपदर्शिता अप्रतिबुद्धानां त्रयो ऽप्यंशाः, तानुपाश्रित्य तेषामनुशासनम् / प्रतिबुद्धास्तु कर्मविधिभिर्नानुशिष्यन्ते / यथा श्येनादिविधिभिरपजितक्रोधारातयः / तदेवं व्यवहारसिद्धभेदाश्रयेषु कर्मविधिषु यद्यपि भेदप्रतीतिरस्ति [KKS_४४], तथापि तेषामतत्परत्वान् न तत्र प्रामाण्यं वृत्तान्तेष्विवार्थवादपदानाम् / तथा च कुतस्तैर्वेदान्तानां पराहतिः, वेदान्तैर्वा तेषाम्? अपि च प्रत्यक्षादिष्वेव पराहतिरुपलभ्यते, बाध्यबाधकभावदर्शनाद्रजतशुक्तिशकलादिज्ञानेषु, भेदाभेदप्रतीतेश्च सर्वत्र / तदेवं बलवत्त्वे ऽप्याम्नायस्य यो नाम मन्दधीर्लौकिकवचसां प्रत्यक्षादिविरोध उपचरितार्थत्वदर्शनाल्लोकवद्वेदे ऽपि शब्दवृत्तमिति मन्यते, यो वा निरूढनिबिडतया भेददर्शनान्धकारस्य प्रत्यक्षादीनामेव बलवत्त्वं मन्यते, लोकवचसां च तैर्बाधदर्शनात्, तत्प्रतिबोधनाय विरोधो निरस्यते, न हि यो नाम मन्दविषेण वृश्चिकेन दष्टो म्रियते, नासौ न चिकित्स्यत इति /

तत्र प्रत्यक्षे त्रयः कल्पाः --- वस्तुस्वरूपविधिः वस्त्वन्तरस्य व्यवच्छेदः, उभयं वेत्ति, उभयस्मिन्नपि त्रैविध्यम् --- यौगपद्यम्, व्यवच्छेदपूर्वको विधिः, विधिपूर्वको व्यवच्छेद इति / तत्र वस्त्वन्तरव्यवच्छेदे उभयस्मिन् वा भेदः प्रत्यक्षगोचर इति भवति विरोधः / स्वरूपविधिमात्रे तु कस्यचिद्व्यवच्छेदेन शून्ये न भेदः प्रमाणार्थः, न हि व्यवच्छेदादृते भेदसिद्धिः / विधिमात्रव्यापारं च प्रत्यक्षम्, अतो न विरोधः कथमित्युच्यते ---

लब्धरूपे क्वचित्किञ्चित्तादृग् एव निषिध्यते / विधानमन्तरेणातो न विषेधस्य संभवः // MBस्_१.५ //

न तावद्व्यवच्छेदमात्रं प्रत्यक्षव्यापारः, न युगपदुभयम्, न व्यवच्छेदपूर्वकं विधानम्, यतः सिद्धे विषये सिद्धरूपमेव निषिध्यते --- &#८२१६;नेदम् इहऽ; ‘नायमयम्ऽइति सिद्धे भूतले सिद्धो घटः, गवि वा अश्वः / न प्रतिषेध्यात्प्रतिषेधविषयाच्च विना प्रतिषेधो ऽवकल्पते / कथं तर्ह्यत्यन्तासतां प्रधानखपुष्पादीनां प्रतिषेधः? न हि तत्र क्वचिद्देशे काले वा निषेधः, आत्यन्तिकत्वात्, नापि कुतश्चित्सिद्धि, अत्यन्तासत्त्वात् / तत्र केचिदाहुः --- खपुष्पादिषु तावत्सिद्धेषु खादिषु तद्विधाः पुष्पादयो निषिध्यन्ते, &#८२१६;प्रधानं नास्तिऽइति जगत्कारणे सुखदुःखमोहात्मताविभक्तकार्यत्वादीनि निवार्यन्ते / [KKS_४५] अन्ये तु --- कुतश्चिन्निमित्ताद् बुद्धौ लब्धरूपाणां बहिर्निषेधः क्रियत इति वर्णयन्ति, अन्यथा दैवनिषिद्धे कः प्रतिषेधो ऽप्राप्तरूपे? प्राप्तरूपे वा कथमत्यन्ताय प्रतिषेधः? अपि चानपेक्षितविषयनिषेध्ये व्यवच्छेदे शून्यता प्रमाणार्थः स्यात्, न भेदः, सर्वस्य सर्वत्राविशेषेण निषेधात् / यस्तु भेदाय व्यवच्छेदः स भेद्ययोः सिद्धिमपेक्षते, न च सा विधानादृत इति प्राग्विधानमेषितव्यम्, विधिपूर्वक एव च निषेधो ऽङ्गीक्रियत इति /

नापि विधिपूवको व्यवच्छेदः यतः ---

क्रमः संगच्छते युक्त्या नैकविज्ञानकर्मणोः / न संनिहितजं तच्च तदन्यामर्शि जायते // MBस्_१.६ //

न खल्वेकप्रमाणज्ञानव्यापारौ सन्तौ विधिव्यवच्छेदौ क्रमवन्तौ युज्येते, क्षणिकत्वात्, क्रमवतोर्हि व्यापारयोः पश्चात्तनो न तद्व्यापारः स्यात्, व्यवधानात् / अपि च जन्मैव बुद्धेर्व्यापारो ऽर्थावग्रहरूपायाः, सा चेदर्हविधानरूपोदया, विधेरेवास्या व्यापारः, यौगपद्यस्य निषेधात्, उत्पन्नायाश्च पुनरनुत्पत्तेः / अपि च संनिहितार्थालम्बनं प्रत्यक्षं नासंनिहितमर्थमवभासयितुमर्हति, न चानवभासमानरूपं व्यवच्छेत्तुं पर्याप्नोति, अनवभासमाने हि तत्र व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदमात्रं स्यात्, न व्यवच्छेदः कस्यचित्, सर्वस्य वा स्यात् / तस्मान्नानवभासमाने व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदः, न च संनिहितार्थावलम्बने प्रत्यक्षे ऽसंनिहितावभासो युक्तः / कथमिदानीं बाधकं प्रत्यक्षम्? तत्र हि पूर्वार्थनिषेधपुरःसरो ऽन्यविधिरेकज्ञाने ऽभ्युपेयते, असंनिहितनिषेध्यावभासश्च, तस्मान्नैष नियमः, यतः पूर्वो निषेधः, एकज्ञानव्यापारे च क्रमः, प्रत्यक्षेण चासंनिहितार्थावभासः / नैतत्सारम्, तत्रापि पूर्वविज्ञानविहिते रजतादौ &#८२१६;इदम्ऽ; इति च संनिहितार्थसामान्ये निषेधो विधिपूर्व एव, शुक्तिकाविधिस्तु विरोधिनिषेधपूर्व उच्यते, विधिपूर्वता च नियमेन निषेधस्योच्यते, न विधेर्निषेधपूर्वकता निषिध्यते, न च तत्रैकज्ञानस्य [KKS_४६] क्रमवद्व्यापारता, उभयरूपस्योत्पत्तेः / पूर्वज्ञानप्रापितत्वाच्च विषयव्यवच्छेद्ययोर्नासंभवः, पूर्वज्ञानावभासिते च व्यवच्छेद्ये व्यवच्छेदस्य वृत्तेर्नासंनिहितार्थावभासप्रसङ्गः, पूर्वापेक्षस्य तस्योत्पत्तेः / पूर्वापेक्षयैव च तद् द्विरूपमुदेति, अन्यथा एकरूपमेवोदीयात् / अपि च सर्वव्यवच्छेदानपाकुर्वतः को व्यवच्छेदो ऽभिमतः, येन प्रत्यवस्थीयेत? सिद्धः स लोक इति चेत्, अयं वा किं न लोकसिद्धः --- नाश्वो गौः, न गौरश्व इति?

यत्तु मतम् --- एकविधिरेवान्यव्यवच्छेदः / तथा हि --- दर्शनं यथैव तदाकारतया तद्रूपं विदधाति, तथा तदेकाकारप्रतिनियमात्, &#८२१६;तदेव, नान्यत्ऽ; इत्यन्यद्व्यवच्छिनत्ति, तत्सामर्थ्यप्रभावितौ च ‘इदम्, नेदम्ऽइति विकल्पौ भावाभावव्यवहारं प्रवर्तयतः / न ह्येकाकारप्रतिनियतादनन्यसंसर्गिणो ज्ञानादन्यो ऽन्यव्यवच्छेदः / तत्रोच्यते ---

विधानमेव नैकस्य व्यवच्छेदो ऽन्यगोचरः / मा स्म भूदविशेषेण मा न भूदेकधीजुषाम् // MBस्_१.७ //

नैकप्रतिनियमो ऽन्याभावनिश्चयनिमित्तम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्त्यस्येतरस्य चाविशेषेण व्यवच्छेदप्रसङ्गात्, तत्प्रतिनियमो हि ततो ऽन्यस्यासंसर्गः / तथा चासंसर्गाद्व्यवच्छेदे तस्य दृश्यादृश्ययोरविशेषादुभयोर्व्यवच्छेदः स्यात् / अथ मतम् --- भवत्येव, तथा हि --- यावन्तो ऽस्यानात्मानस्तानविशेषेण तदात्मनियमाद्दर्शनमपाकरोति, तथा च नास्यान्य आत्मानः, तद्देशकालास्तु भवेयुः, रूपादिवदविरोधात्, तत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्तिर्विशेषस्तद्देशकालव्यवच्छेदावधारणाय, संभवति ह्यनुपलभ्यस्तद्देशकालो ऽनात्मानुपलभ्यमानो ऽप्यन्योपलब्धौ, इतरवत्, अन्यथा न तुल्योपलम्भयोग्यतः स्यात् / सत्यमस्त्ययं विभागः, न त्विदानीं दर्शनप्रतिनियमस्य सामर्थ्यम्, तथा हि --- प्रतिनियतमपि तत्र देशे काले च रूपे दर्शनं तयोर्यथा रूपविधिमात्रोपक्षयान्न [KKS_४७] रसं व्यवच्छिनत्ति, तथा भूभागदर्शननियमो ऽपि भूभागविधिमात्रव्यापारत्वान्न घटदृश्यमपि व्यवच्छिन्द्यात्, व्यवच्छेदे वा सर्वस्य व्यवच्छेदः / तस्माद् दृश्यव्यवच्छेदे ऽपि हेत्वन्तरमुपास्यम्, न दर्शनप्रतिनियममात्रम् / तथा चात्मान्तरव्यवच्छेदो ऽपि न ततः सिद्धिमुपाश्नुते / कामं विधेर्विधेयासत्त्वव्यवच्छेदरूपत्वात्तदभावो व्यवच्छिद्येत, नात्मान्तरसत्ता, तद्देशकालयोरिवानुपलभ्यसत्ता / नैकस्य बहव आत्मान इति चेत्, अन्यतस्तर्हि विरोधाद्व्यवच्छेदः / न दर्शननियमात् / असति च व्यवच्छेदे कुतो बहुत्वम्, कुतो वा विरोध इतरेतराश्रयं वा? तस्मान्नैकविधिरन्यव्यवच्छेदः / अपि च एकनियमादन्यव्यवच्छेदे चित्रादिषु नीलादीनामेकदर्शनभाजां भेदो न सिध्येत्, एकज्ञानसंसर्गादेकत्र ज्ञानस्यानियमात् /

ननु प्रकृत्यैव भिन्ना भावाः, तांस्तद्विधान् विदधदेव दर्शनं परस्परतो व्यावर्तयति, न हि व्यावृत्तिरन्या व्यावृत्तिमतः / तत्र व्यावृत्तिमद्विधौ सापि विधीयत एव, यत्प्रकृतिः खलु यः पदार्थः स तयैव प्रकृत्या विधेयः, अन्यथा न तस्य विधिः स्यात्, व्यावृत्तस्वभावाश्च भावा यथायथं दर्शनेषु निर्भासन्ते, तस्मात्तथैव विधीयन्त इति / अत्राप्यसंस्पृष्टनिर्भासनादसंस्पृष्टस्वभावत्वे दृश्ययोरविशेषेण व्यवच्छेदस्तदवस्थः / अपि च

न भेदो वस्तुनो रूपं तदभावप्रसङ्गतः / अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते // MBस्_१.८ //

न व्यावृत्तिर्वस्तुस्वभावः, सा खल्वेकानेकाधिष्ठाना प्रतिज्ञायते प्रज्ञायते च / तथा च तस्या एकस्या अनेकवृत्तेर्वस्तुस्वभावत्वे वस्तूनामपि भेदो न स्यात्, नैकस्मादभिन्नस्वभावं भिन्नं युज्यते तद्वदेव / अथ मा भूदेष दोष इत्यर्थान्तरमेव व्यावृत्तिरास्थीयते, तथापि व्यावृत्तेररूपत्वात्स्वरूपेण न भावा व्यावृत्ताः स्युः / अपरः कल्पः --- भेदः परस्परानात्मस्वभावः, स चेद्वस्तुनः स्वभावः, वस्तूनामभावप्रसङ्गः, अभावात्मकत्वप्रतिज्ञानात् / अपरः [KKS_४८] प्रकारः --- भेदश्चेद्वस्तुनः स्वभावः, नैकं किञ्चन वस्तु स्यात्, भेदेनैकत्वस्य विरोधात् / परमाणुरपि भेदादनेकात्मक इति नैकः / तथा च तत्समुच्चयरूपो ऽनेको ऽप्यस्यात्मा नावकल्पते, तत्रैकत्वानेकत्वयोरनुपपत्तेस्तृतीयप्रकारासंभवाच्च वस्तुनो निःस्वभावत्वप्रसङ्गः / अन्या व्याख्या द्वितीयार्धस्य --- व्यतिरेकाव्यतिरेकविकल्पे प्रत्यवतिष्ठते, वस्तुगत एष विभागः --- तत्स्वभावत्वमन्यत्वं चेति, नावस्तुनि विकल्पविरचितशरीरे भेदे ऽवतारमर्हति / तथा हि --- तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयो ऽनादिविकल्पवासनोपादानविकल्पपरिदर्शितशरीरः &#८२१६;अयमस्माद्भिन्नः, अयमनयोर्भेदःऽ; इति व्यवहारं प्रवर्तयति, न भेदो नाम किञ्चिद्वस्तु, यस्य तत्त्वमन्यत्वं वा किञ्चिद्विचार्येत / तत्रेदं पुनरुपतिष्ठते --- अरूपेण च भिन्नत्वं वस्तुनो नावकल्पते / यदि तर्ह्यरूपो निःस्वभावो भेदः --- न हि वस्तुस्थित्यास्ति, विकल्पैरेव केवलमुपदर्श्यते --- न तर्हि वस्तुनो भिन्नत्वम्, परमार्थतो भेदाभावात्, न हि कल्पितेन स्वभावेन पारमार्थिकी तद्वत्ता युज्यते, कल्पितैव स्यात् / तदेतदस्माभिरुच्यमानं किमिति भवान्नानुमन्यते? वयमप्येतदेव ब्रूमः --- न भेदो भावतो ऽस्ति, अनाद्यविद्याविलसितमेतदिति /

यदुक्तम् --- भेदात्मत्वे वस्तुन एकवस्त्वभावः, तद्भावादितरस्यापीति वस्त्वभावः, तत्राहुः --- परापेक्षं वस्तुनो भेदस्वभावं ब्रूमः, नात्मापेक्षम्, येन विरोधादेकवस्त्वभावः स्यात्, स्वरूपेण त्वेकं वस्तु परापेक्षया भिन्नमिति / तत्रोच्यते ---

पौरुषेयीमपेक्षां च न हि वस्त्वनुवर्तते /

नापेक्षा नाम कश्चिद्वस्तुधर्मः, येन वस्तूनि व्यवस्थाप्येरन्, न खलु स्वहेतुप्रापितोदयेषु स्वभावव्यवस्थितेषु वस्तुषु स्वभावस्थितये वस्त्वन्तरापेक्षा युज्यते / तत्र पुरुषप्रत्ययधर्मो ऽयम् / न च पुरुषप्रत्ययानुविधायीनि वस्तूनि, स्वहेतुभ्यः स्वस्वभावव्यवस्थितेः / अतो न तदनुसारेण वस्तुरूपं व्यवतिष्ठते / व्यवस्थितवस्तुस्वरूपानुसारेणैव तस्य व्यवस्था न्याय्या, तत्पूर्वकत्वात् / परस्परापेक्षायां च [KKS_४९] वस्तुस्वभावस्थितावितरेतराश्रयप्रसङ्गात् / अथवा यदुक्तम् --- एकस्माद्भेदादव्यतिरेदाद्वस्तुनो भेदाभावप्रसङ्ग इति, तत्राहुः --- न भेद एकः, रूपविरोधात्, एकत्वे च तन्निमित्तं वस्तूनामेकत्वं स्यात्, तस्मात्प्रतिभावं भेदो भिद्यते, कथं तर्ह्यनेकाश्रयत्वम्? अपेक्षातः, तथा हि प्रतियोग्यपेक्षं तस्य स्वरूपं व्यवस्थितम्, तथा च यथायथं भेदैः प्रतियोग्यपेक्षैरात्मभूतैर्भिन्नाः सर्वे भावा इति / तत्रोच्यते --- पौरुषेयीमिति / पुरुषो ह्येकमर्थं गृहीत्वा परमपेक्षते कार्यार्थम्, स्वहेतुभ्यस्तु प्रतिलब्धाविकलस्वभावानां भावानां भावान्तरेषु किमर्थापेक्षा? ननु स्वभावस्थितये, नानाविधा हि भावस्वभावाः, तत्र कश्चित्प्रतियोग्यपेक्षयैव व्यवतिष्ठते वस्तुतत्त्वे, यथायमेव भेदः / न तर्हि हेतुभ्यो भावस्याविकलात्मलाभः, भेदाख्यस्य रूपस्य प्रतियोग्यपेक्षत्वात् / हेत्वन्तराच्च प्रतियोगिनः संपद्यमानः पश्चाद्भेदो न स्वभावः स्यात् /

स्यादेतत् --- अविकलरूप एव भावो हेतुभ्यो जायते / तत्र भेदाख्यं रूपं प्रतियोग्यपेक्षम्, नानपेक्षं कदाचिदित्तस्य तद्विधत्वात्तेन तद्विधेनैव सह जायत इति न विकलरूपप्रादुर्भावः / तत्रोच्यते --- भवतु तद्विधस्य प्रादुर्भावः, अपेक्षार्थस्तु वक्तव्यः, यस्य हि यत्र किञ्चिद् आयतते, तत् तदपेक्षत इत्युच्यते, नान्यो विशेषः सापेक्षनिरपेक्षयोर्व्यपस्थापको निरूप्यते / तत्र न तावदुत्पत्तिः प्रतियोगिन्यायतते, स्वहेतुभ्यो ऽविकलस्योत्पत्तेः / नार्थक्रिया, तदसंनिधाने ऽपि तस्यार्थक्रियादर्शनात् / प्रतीतिश्चेत् --- तथा हि, नानपेक्ष्य प्रतियोगिनं भेदः प्रतीयत इति --- न तर्हि भेदस्वभावः सापेक्षः, तस्मिन्नवस्थिते वस्तुस्थित्युत्तरकाला प्रतीतिरर्थान्तरमेव प्रतियोगिनमपेक्षते, यथा व्यवस्थितानपेक्षस्वभावा रूपादयश्चक्षुराद्यपेक्षायां प्रतीतौ न सापेक्षस्वभावाः कथ्यते / इतरेतराश्रयाच्च न प्रतीतिरपि परस्परायत्तावकल्पते / न च वस्तुमात्रादनवगृहीतभेदाद्भेदसिद्धिः, एकस्मिन्नपि तत्प्रसङ्गात् / तस्मात्पौरुषेयीमपेक्षायां न वस्त्वनुवर्त्तते, अतो न वस्तुस्वभाव इत्यर्थः / [KKS_५०] अन्या व्याख्या --- न भेदो वस्तुनो रूपम्, आपेक्षिको हि प्रतीयते / न चापेक्षायां पुरुषप्रत्ययं वस्त्वनुवर्तते, व्यवस्थितवस्तुपूर्वकत्वादिति /

कथं तर्थि पित्रादयः? न हि ते ऽपेक्षया विना, न च खपुष्पगन्धर्वनगरादितुल्याः, अविसंवादिव्यवहाराङ्गतया लोकसिद्धत्वात् / उच्यते --- भेदो ऽप्येवं किं न लोकसिद्धः? अपि च

पित्रादिविषये ऽपेक्षा जननादिप्रभाविता // MBस्_१.९ //

एकक्रियाविशेषेण व्यपेक्षा ह्रस्वदीर्घयोः /

व्यवस्थिते एव जन्यजनकशक्ती पितृपुत्रशब्दयोरभिधेये, ते तु समानजननव्यापारविषये तावास्कन्दतः, स्वभावभेदात् / अतो येन समानत्वम्, तत्रापेक्षा / एतदुक्तं भवति --- शब्दार्थस्तत्र सापेक्षः, न वस्तु / अपेक्षाहेतुश्च तत्र साधारणी क्रिया विद्यते व्यवस्थितयोरपि वस्तुनोः / भावभेदे त्वयं वस्तुतत्त्वगतो विचारः, न चापेक्षाहेतुः कश्चिदुपलभ्यते / ह्रस्वदीर्घयोरप्येकजातीयायां क्रियायां देशव्याप्तौ न्यूनाधिकभावादेवं द्रष्टव्यम् /

यदि तर्हि कार्यभेदादप्यपेक्षा, हन्त! अर्थक्रियाभेदादेव भावानां परस्परापेक्षो भेदः सेत्स्यति / किं चासत्यामपि दर्शनाद्भेदसिद्धौ विधिमात्रव्यापारत्वात्कार्यभेदादेव कारणभेदमनुमिमीमहे / नैकत्वे कार्यभेदः कल्पते, कारणस्वभावापेक्षत्वात्कार्यभेदस्य / तज्जननश्चेदस्य (तज्जननं चेदस्य -- एदितिओन्) स्वभावः, नान्यजननः / तस्मात्कार्यान्तरस्यान्यतो जन्मेति / तदिदं भेदेनैव भेदप्रसाधनं नातिचतुरश्रम् /

अपि च ---

अर्थक्रियाकृते भेदे रूपभेदो न लभ्यते // MBस्_१.१० //

दाहपाकविभागेन कृशानुर्न हि भेदवान् /

नार्थक्रियाभेदाद्भावानां परस्परापेक्षो रूपभेदः प्रतीयते, नाप्यनुमातुं शक्यते / व्यपदेशभेदमात्रं तु स्यात्, एकस्मिन्नपि वह्नौ दाहपाकादिकार्यभेददृष्टेः / अथ मतम् --- रूपादिसमूहो वह्निः / तत्र रूपात्प्रकाशः, स्पर्शाद्दाह इति / [KKS_५१] कामम्, दाहपाकौ तु स्पर्शादेव / तौ च लोके प्रतीतिभेदौ सत्यपि संयोगिद्रव्यविक्रियासामान्ये / कर्म चैकं संयोगविभागसंस्काराणां हेतुः, आत्मा चेच्छादीनाम्, सत्त्वादयश्च प्रत्येकमभेदाल्लाघवप्रकाशादीनाम्, रूपादयो ज्ञानविशेषाणां सजातीयक्षणानां चेत्युत्प्रेक्षितव्यम् / ननु नार्थक्रियाभेदमात्राद्भेदं ब्रूमः, अपि तु तत्रासंभाविन्या अदृष्टायाः / यथा चक्षुषि सत्यप्यदृष्टायाश्च बधिरे तत्रासंभाविन्याः शब्दबुद्धेरिन्द्रियभेदः / परस्परासंभविकार्याश्च प्रायेण भावाः, अन्यकार्यस्यान्यत्रादर्शनात् / अथ कार्यासंभवः कथं प्रत्येतव्यः? ननूक्तं तत्रादर्शनात् / न तर्ह्यसंभवः / यस्य खल्वद्वयं जगत्तस्य कार्यजातमेकत्रैव दृश्यत इति कथमदर्शनम्? तत्र सिद्धे भेदे तत्रादर्शनम्, तत्रादर्शनाच्च भेदसिद्धिरितीतरेतराश्रयान्न भेदानुमानम् / अथ मतम् --- अदृष्टस्य दर्शनादिति / तदसत्, एकस्मादपि क्रमवतां कार्याणां दर्शनात् / स्यादेतत् --- एकान्ततो ऽभेदे कार्यदर्शनादर्शने न युक्ते, विशेषाभावात् / न तर्हि कार्यभेदो ऽभेदमपबाधते / तदनुपमर्देन विशेषमात्रानुमानं स्यात् / तच्च कल्पनाविषयं नैवावजानीमहे, वस्तुसतस्तस्यायोगात्, तत्त्वान्यत्वयोरसंभवात् / यस्तु क्षणिकवादी तत्त्वमेव विशेषस्य न मन्यते, तस्यासति कारणस्वभावाभेदे कथं तुल्यस्वभावकार्योत्पादः / अथ निरन्वयविनाशानामपि कल्पनाविषयादभेदात्कार्यस्य तुल्यता / हन्त! तर्हि भेदादेव कल्पनाविषयात्कार्यभेदसिद्धेर्मुधा कारणभेदकल्पना / अथ कार्याभेदे न (अथ न कार्याभेदेन -- एदितिओन्) कारणस्वभावाभेदो ऽपेक्ष्येत, भिन्नस्वभावेभ्यः सहकारिभ्य एककार्योत्पत्तेः, यथा चक्षुरादिभ्यो रूपविज्ञानस्य (रूपादिज्ञानस्य Mस् A, Mस् C; रूपादिज्ञानस्य -- एदितिओन्) / यथा तर्हि कार्यस्वभावाभेदाय न कारणस्वभावाभेदो ऽपेक्ष्यते, तथा तद्भेदाय कारणभेदो ऽपि नापेक्षितव्यः / अपि चानेककारणजन्ये ऽप्येकस्मिन् कार्ये कारणव्यापारविषयभेदस्तेनैव वर्णितः, यथा रूपज्ञानस्य --- चक्षुषो रूपग्रहणनियमः, समनन्तरज्ञानादुपलम्भात्मता, विषयात्तदाकारतेति / यदि च कार्यतुल्यत्वं न हेतुसाम्यकृतम्, न कार्याद्धेत्वनुमानं स्यात्, भिन्नजातीयादपि तुल्यजातीयोत्पत्तिसंभवात् / हेत्वभेदश्चेन्न [KKS_५२] कार्याभेद उपयुज्यते, कस्तुल्यजातीयाद्विजातीयस्य जन्म निवारयेत्? तत्र यथा व्यावहारिकादभेदात्कार्याभेदस्तथा व्यावहारिकाद्भेदात्कार्यभेद इति न विशेषः / स्यादेतत् --- कल्पितश्चेद्भेदः कार्यभेदाय प्रभुः, न तर्हि कल्पितः / न ह्यन्यत्परमार्थसतो लक्षणमर्थक्रियासामर्थ्यात् / तुल्यमिदमभेदे ऽपि /

यो ऽपि मन्यते --- युगपद्विरुद्धार्थक्रियादर्शनाद्भेदावगतिः / तथा हि --- जननमरणवृद्धिक्षयस्थानगमनशोकहर्षादिविविधविरुद्धधर्मसमुपेतमेकदा विश्वमुपलभ्यते / तद्भेदवदिति गम्यते / तस्यापीदमेवोत्तरमावृत्त्या --- दाहपाकविभागेनेति / कथम्? इदं तावदयं प्रष्टव्यः --- को विरुद्धार्थः? यद्येकत्रासंभवः, सो ऽसिद्धः / अथ परस्परव्यवच्छिन्नात्मता, जननादयश्च परस्पररूपनिवृत्त्यात्मान इति / न तर्ह्यतो भेदसिद्धिः / एकस्मिन्नपि वह्नौ दग्धृत्वपक्तृत्वदर्शनात् / न हि परस्परव्यवच्छेदमन्तरेण नानात्वं धर्माणाम् / ततश्चेद्भेदः, नानेकधर्मकमेकं किञ्चित्स्यात् / अथ परस्पराभावात्मतैव विरोधः --- नैकस्मिन् स एव भवति, न च भवतीति / ततो भेदावसायः / तदसत् / न ह्येवं धर्मावेव, कुतस्तयोर्विरोधाद्भेदावगतिः / खपुष्पादिषु चोभयाभावादुभयप्रसङ्गः / अथ वध्यघातकभावो (वध्यघातुक -- एदितिओन्) विरोधः --- हर्षः शोकं हन्ति शोकश्च तम्, एवमितरेष्वपि / तत्रापि नाजात एको ऽन्यं नाशयति, नान्याधिकरणम् / तस्मादेकाधिकरणो भूत्वा नाशयतीति वाच्यम् / एवं च तयोरेकाधिकरणत्वदर्शनान्न तद्दर्शनेनाधिकरणभेदानुमानमव्यभिचारम् / अथ भावरूपतद्व्यवच्छेदात्मानो धर्मा विरोधिनः --- नित्यत्वानित्यत्वमूर्तत्वामूर्तत्वादयः / तत्संबन्धाद्भेदगतिः / तदपि न / यतो नावश्यम्, यो यत्र भवति, स तं व्याप्नोति / न हि रथादयस्तत्संयोगादयो वा नभो व्यश्नुवते, अन्यान् वा संयोगिनः पृथिव्यादीन्, अवच्छिन्नत्वात् / एवमवच्छिन्ना [KKS_५३] धर्मा अनवच्छिन्नमनन्तमर्थमाश्रयन्तो ऽपि न व्यश्नुवते / अतो नैकस्मिन्नपि भावाभावविरोधः / यस्तु मन्येत --- अर्थक्रियाभेदो ऽर्थक्रियाव्यवस्था / ततो भेदाधिगमः / एकत्वे हि न व्यवस्था युज्यते / तथा च पयसो ऽपि तैलं तिलेभ्यश्च दधि स्यात् / तथैकस्मिञ्जायमाने सर्वं जायेत, नश्यति च नश्येत् / अन्यथा भेद एव शब्दान्तरेणोक्तः स्यात् / तदुक्तम् --- सहोत्पत्तिविनाशौ सर्वं च सर्वत्रोपयुज्येत इति / तस्यापीदमेवोत्तरम् --- दाहपाकविभागेनेति / यदि कार्यनानात्वं व्यवस्था, न तया तिलानां पयसश्च भेदं प्रतिपद्यते / अथ पयसो दध्नो जन्म, नान्यत इति व्यवस्था / नान्यत्वं सिद्धया व्यवस्थया प्रमित्सितं तल्लक्षणमनुप्रवेष्टुमर्हति, तस्या असिद्धिप्रसङ्गात् / तस्माद्दधिजननशक्तिस्तदभावश्च व्यवस्था / ततो भेदः / न ह्येकविषय एकस्य शक्त्यशक्ती युज्येते इति --- स चायं विरोधिधर्मयोगो भेदहेतुरनन्तरमेव निरासि / यथा खलु दीर्घकालाः पदार्था मितकालैर्धर्मैः संबध्यमानास्तद्धर्माणो ऽतद्धर्माणश्च न विरोधपदभाजः, तथा परिमितदेशैर्विपुलदेशा अनन्ताश्च / कथमनन्तस्यान्तवान् धर्म इति चेत्, व्यतिरेके ऽनिवर्चनीयत्वे वा नास्त्यसंभावनावकाशः / अव्यतिरेके ऽपि दीर्घकालस्येव मितकालः / यो ऽपि दीर्घकालमर्थं न प्रतिपद्यते तं प्रतीदं पुनः पठितव्यम् --- दाहपाकविभागेनेति / एको ऽपि वह्निः किञ्चिदेव दहति पचति च / तथा च दाहकश्चादाहकश्च न भिद्यते / तथा न दाहान्तराणि पाकान्तराणि वा करोति तस्मिन्नेव दाह्ये पाक्ये च / तथा बीजादयः प्रत्येकं समर्था अपि नाङ्कुरान्तराणि जनयन्ति, नापि सामग्री / तथा च जनकत्वमजनकत्वमिति / अथैकस्मिन्नेव जनकशक्तिः, अन्यं प्रध्वस्तमागामिनं वैकं किं न जनयति / अथ तत्रैवैषां सामर्थ्यम्, नान्यत्र तुल्यजातीये ऽपि / कुतः? तस्यैवोत्पत्तेः, कार्यगम्यत्वाच्च सामर्थ्यस्य / तथा च न शक्तिरशक्तिश्चेति विरोधः / अभेदे ऽपि तर्हि पयसस्तिलानां दध्नो ऽनुत्पत्तौ न विरोधः / तथा हि --- यस्य तावद्दध्नः पयसो जन्म न तस्य तिलेभ्यो ऽनुत्पत्तिः, येन शक्त्यशक्तिविरोधाद् [KKS_५४] भेदः स्यात् / कुतः? तिलानां पयसो ऽभेदात् / अथ दध्यन्तरस्यानुत्पत्तेर्विरोधः / तच्च न, अन्यत्राशक्तेस्तत्रैव शक्तेर्बीजादीनामिव / न हि समर्थमित्येव कारणं सर्वं तुल्यजातीयं जनयति, एकस्मादेव सर्वतुल्यजातीयकार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् / अथ मतम् --- अर्थक्रियासु भेदेन विनियोगाद्भेदमध्यवस्यामः / दध्ने हि पयो विनियुज्यते, न सिकतेति / तदप्यनैकान्तिकम्, एकत्वे ऽपि भेदेन विनियोगदर्शनात् / तदेवार्थवस्तु सहकारिसमेतं विनियुज्यते, न केवलम् / अथ मतम् --- भिन्नमेव तत्, सहकारिसन्निधानोपाधिभेदात् / औपाधिकस्तर्हि प्रत्ययमात्रनिवेशी भेदः, न परमार्थतः / तथाभूतश्च भावभेदो ह्यनुज्ञायत एव / यो ऽपि क्षणिकत्वेन भेदमाह, तस्यापि भेदस्य तुल्यत्वात्सर्वं सर्वत्र विनियुज्यते, न वा किञ्चित्क्वचित्, अदृष्टसामर्थ्यत्वात् / अथ कल्पनाविषयादभेदात्तत्सिद्धिः, परस्यापि तादृशाद्भेदादिति न विशेष इत्युक्तम् / यो ऽप्येकस्योभयं प्रतिजानीते --- भेदमभेदं च, तेनैकत्रापि विरुद्धधर्मावेशमभ्युपयता दुर्लभ एव दध्नो जनकत्वाजनकत्वाभ्यां तिलपयसोर्विभाग इति /

तदेवम् ---

एकस्यैवैष महिमा भेदसंपादनासहः // MBस्_१.११ //

वह्नेरिव यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा /

एकत्र क्रियाभेदोपलब्धेः, असंभवस्य चासिद्धेः, अदृष्टदर्शनस्य चाभेदबाधने सामर्थ्याभावात्, विशेषमात्रहेतुत्वात्तस्य च तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वाच्यस्य कल्पनास्पदत्वात्, अभेदादिव च तादृशात् कार्याभेदस्य भेदादपि तद्विधाद्भेदस्योपपत्तेः, विरोधस्य चानैकान्तिकत्वादसिद्धत्वाद्वा व्यवस्थायाश्च, विनियोगभेदस्य चानैकान्तिकत्वात्, अभेदादिव च कल्पिताद्भेदात्तत्सिद्धेः, भेदाभेदयोश्चैकत्र समवाये शक्त्यशक्त्योर्विनियोगाविनियोगयोश्चैकसमवायसंभवादेकस्यैवैष को ऽप्यचिन्त्यः सामर्थ्यातिशयो निखिलभेदप्रपञ्चसंपादनायै प्रभुः पावकस्येव पाकप्लोषादिप्रविभागनिमित्तं यदोपपद्यते [KKS_५५] तदा भेदकल्पनमकारणम्, एकस्मादपि तत्सिद्धेः --- इति पूर्वोपसंहारः / तदेतदृचाभ्यनूक्तम् --- &#८२१६;एतावानस्य महिमाऽ; इति / एतत्परिमाणमस्य सामर्थ्यम् --- यदेको ऽपि &#८२१६;सहस्रशीर्षाऽ; इति ‘यद्भूतं यच्च भव्यम्ऽ; इति / पूर्वर्ग्द्वयनिर्दिष्टविविधविरुद्धाभिमतधर्मकार्यव्यवहाराश्रयः कथमिति / &#८२१६;अतःऽप्रत्यक्षाभिमतात्, ‘पुरुष एवेदं सर्वम्ऽइति वादृष्टनिर्दिष्टात् / &#८२१६;उतामृतत्वस्यऽइति वा देवमनुष्यलोकभेदेन प्रपञ्चादेकैकस्मात्समस्ताच्च वृद्धतरः पुरुषः / तेनास्मिन् परिमितानां विरुद्धाभिमतानामप्यनन्ते न समावेशो न युज्यते / तदेव ज्यायस्त्वं दर्शयति --- &#८२१६;पादो ऽस्य विश्वाऽ; इति / कृत्स्नो ऽपि तावद्भूतप्रपञ्चो ऽस्य कनीयान् भाग इति, किं पुनः प्रत्येकम् / तथा हि --- &#८२१६;त्रिपात्ऽइवापरिमितमनन्तं मरणादिभूतप्रपञ्चधर्मशून्यं रूपं ‘दिविऽप्रद्योतावस्थायां वर्तते, प्रमोदावस्थायां वा, सूर्यमण्डले, द्युस्थाने वा / तत्र हि तदुपास्यम् / तद्धि तस्योपलब्धिस्थानमिति तत्रेत्युच्यते / अपरः कल्पः --- कल्पिते ऽपि कार्यभेदाद्यवस्थाया वा कारणभेदे किमिति न कार्यान्तरम्? किमिति वा न संकरः, विपरीता वा व्यवस्था? भेदे ऽपि पयसः, तिलेभ्य एव तैलं न सिकताभ्यः? भिना अपि चैककार्याश्चक्षुरालोकादयः, शरशृङ्गादयश्च / भेदे ऽपि च तिलेभ्यस्तैलं पयसो दधि, न तु पयसस्तैलं तिलेभ्यो दधि? यदि मतम् --- अचिन्त्येभ्यो भावसामर्थ्येभ्यः --- अचिन्त्यानुपपत्तितो भावसामर्थ्यानि &#८२१६;कस्मात्? कथम्?ऽ; इति, कार्यदर्शनोन्नेयव्यवस्थानि --- तेभ्यः कार्यस्य भेदः, व्यवस्था, न विपर्ययश्चेति / यद्येवम्, एकस्यैव सो ऽस्तु सामर्थ्यातिशयः --- यदनेकं व्यवस्थितमविपरीतं च कार्यम् / तन्मात्रेण तत्सिद्धेरप्रामाणिका भावानां भावकल्पनेति /

स्यादेतत् --- वह्नेरपि शक्तिभेदनिबन्धनः कार्यभेदः / तन्नैकस्मादनेकं [KKS_५६] कार्यम् / तत्र यदि वह्निरपि कारणम्, कथं नैकस्मादनेकं कार्यम्? अथ शक्तीनामेव कारणत्वमभिप्रैति / तत्रोच्यते ---

यथैव भिन्नशक्तीनामभिन्नं रूपमाश्रयः // MBस्_१.१२ //

तथा नानाक्रियाहेतुरूपं किं नाभ्युपेयते /

एकस्यानेककार्ययोगविरोधाच्छक्तिभेदः कल्प्यते / यदि चैकस्यानेकसंबन्धविरोधः, कथं नानाभूताभिः शक्तिभिरेकः संबध्यते? तत्र यथैकस्यार्थस्वभावस्य नानाशक्तियोगः, तथा नानाकार्ययोगो ऽपि किं नानुज्ञायते? अथ नानाकार्ययोगे विरोधः, न नानाशक्तियोगे / विशेषहेतुर्वाच्यः / अपि च शक्तीनामव्यतिरेकादेकमनेकात्मकमिष्टम् / तत्रैकत्वं स्वाश्रयसमवायिनानेकत्वेन च विरुध्यते / कार्यगतेन त्वाश्रयान्तरसमवायिना विरुध्यत इति सुभाषितम्! अथार्थान्तरत्वमेव शक्तीनाम्, आश्रयार्थो वाच्यः / संश्लेषश्चेत्, न भिन्नत्वे रूपाविभागलक्षणः संश्लेषः, भेद एव न स्यात् / न नैरन्तर्यम्, तच्छक्तिद्रव्यसंयुक्तस्य द्रव्यान्तरस्यापि तच्छक्तित्वप्रसङ्गात् / न हि द्रव्यस्यानन्तरं तच्छक्तेर्व्यवहितं भवति / न हि चक्षुर्द्रव्यस्यानन्तरं रूपस्य नानन्तरम् / विभुत्वाच्चाकाशादीनां सर्वार्थशक्तिव्यवधानाभावात्सर्वशक्तिप्रसङ्गः / तस्मादुपकारविशेषात्कुतश्चिदाश्रयः / तत्र यथा भिन्नासु शक्तिषु तद्भेदादुपकारान् भिन्नानेको ऽर्थस्वभावः करोति, तथा कार्याण्यपीति कस्मान्नेष्यते? एवं तावन्नानुमाने ऽपि भेदाधिगमः, नार्थापत्त्या च /

ये तु मन्यन्ते --- सत्यमेतत्, न प्रत्यक्षं भेदाधिगमायालम् / इतरेतराभावांशो हि भावानां भेदः, न सो ऽक्षगोचरः / &#८२१६;भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हिऽ; / तथा च न लिङ्गगम्यो ऽपि, अदृष्टसंगतित्वात् / अर्थापत्तिरपि कार्यव्यवस्थाहेतुका स्यात् / सा असिद्धे भेदे व्यवस्थाया (Mस् C; कार्यव्यवस्थाया -- एदितिओन्) एवानुपपत्तेस्तत्रायुक्ता / तस्मात्सदुपलम्भहेतुभ्यः प्रमाणान्तरमेवाभावायोपासनीयम् / विधायकाद्वा प्रमाणान्तरमेव व्यवच्छेदकमभावाख्यम् / तन्निबन्धना [KKS_५७] हि भावानामसंकीर्णता (मसंकीर्णस्वभावता -- एदितिओन्) / यदवोचन् ---

&#८२१६;वस्त्वसंकरसिद्धिश्च तत्प्रामाण्यसमाश्रयाऽ; / इति / तान् प्रत्युच्यते ---

अन्योन्यसंश्रयाद्भेदो न प्रमान्तरसाधनः // MBस्_१.१३ //

नास्मिन्नयं नायमयमिति भेदाद्विना न धीः /

न खलु यद्व्यवच्छिद्यते, यतश्च व्यवच्छिद्यते, तयोरप्रतिपत्तौ व्यवच्छेदगतिः / नानपेक्षितविषयनिषेध्यो निषेधो ऽस्ति / सन् वा शून्यतामापादयेत्, न भेदमित्युक्तम् / तेषामपि वचः ---

&#८२१६;गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् / मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ऽक्षानपेक्षयाऽ; //

तयोश्च प्रतिपत्तिर्यदि नासंकीर्णस्वभावयोः, अपि तु वस्तुमात्रत्वेन व्यवच्छेद्यव्यवच्छेदावधिविभागाभावात् / न निषेधसंभवो ऽर्थमात्रे ह्यविभागे / विषयत्वेनापेक्षिते न निषेध्यम् / निषेध्यत्वेनापेक्षिते न विषयविशेषः / तत्रात्यन्ताय निषेधः स्यात् / स च न सिद्धत्वेनासिद्धत्वेन वा युज्यत इत्युक्तम् / कस्यचित्तावत्कुतश्चिद् (कस्यचित्कुतश्चिद् Mस् C; कस्यचित्कुतश्चिच्च एदितिओन्) भेदप्रतिपत्तौ सर्वस्य सर्वतो भेदगतिः स्यात्, अविशेषात् / तस्मादनेनासंकीर्णस्वभावेन भिन्नावेव प्रतिपद्य विषयनिषेध्यौ &#८२१६;नेदमिहऽ; ‘नायमयम्ऽ; इति व्यवच्छेदः प्रतिपत्तव्यः, संभवान्नियमाच्च / न चान्यथा प्रतियोगित्वम्, सामान्योपलब्धौ च स्थाणौ

पुरुषस्याभाव(Mस् A; पुरुषाभाव एदितिओन्)प्रतिपत्त्यभावात् / तथा च सिद्धविषयनिषेध्याङ्गीकरणेन व्यवच्छेदमात्रविधायिन्यभावप्रतिपत्तिः प्रत्यात्ममुपलक्ष्यते / तथा च इतरेतराश्रयत्वम् --- असंकरपूर्वमभावज्ञानम्, ततश्चासंकरसिद्धिरिति / अपि च न प्रमाणानुत्पादमात्रादभावज्ञानम्, सुषुप्तादावनुत्पत्तेः / तस्मात्सत्सु प्रमाणकारणेषु प्रमाणानुत्पादो ऽभावज्ञानहेतुरिष्टः / न च तस्य स्वरूपभेदः कश्चित्, येन सामर्थ्यातिशयाच्चक्षुरादिवद्बोधकः, किं तु नान्तरीयकत्वात् / नान्तरेण प्रमेयाभावं सत्सु प्रमाणहेतुषु प्रमाणानुत्पादः / असत्सु तु सत्यपि प्रमेये तदभावात्स्यादिति / तथा च लिङ्गवज्ज्ञानापेक्षः प्रतिपत्तेर्जनकः, स च यदि वस्त्वन्तरज्ञानम्, [KKS_५८] नासिद्धे वस्तुभेदे सिध्यति / ज्ञेयभेदानुमेयो हि ज्ञेयानुमेयानां ज्ञानानां भेदः / तथा च वस्तुभेदसिद्धिपूर्विकैवाभावाद्भेदावगतिरितीतरेतराश्रयत्वम् / अथात्मनो ऽपरिणामः / न स स्तिमितावस्था, सर्वाप्रतिपत्तौ कस्यचिदभावस्यानवगतेः / तस्मात्सत्यपि वस्त्वन्तरज्ञानरूपपरिणामे तज्ज्ञानरूपपरिणामाभावो ऽभावज्ञानहेतुः / न चैष विशेषः प्राग्वस्तुभेदसिद्धेः सिध्यतीति तदेवेतरेतराश्रयत्वम् /

ये त्वाहुः --- दर्शनादेव भावानां भेदः सिध्यति / तथा हि --- निर्विकल्पस्य प्रत्यक्षस्य सामान्यविषयत्वमपाकुर्वतोक्तम् --- &#८२१६;तदयुक्तं प्रतिद्रव्यं भिन्नरूपोपलम्भनाद्ऽ; इति / यस्तु संयोगात्समवायाद्वा संकरः, सो ऽभावाख्येन प्रमाणेनापनीयत इति / ते प्रागेव प्रत्युक्ताः /

ये ऽपि --- विधायकप्रत्यक्षपुरःसरं प्रत्यक्षान्तरमेव वस्तुग्रहणप्रतियोगिस्मरणेतिकर्तव्यतानुगृहीताक्षप्रतिलब्धजन्म व्यवच्छेदकं मन्यन्ते / यथैव सविकल्पस्य वस्तुग्रहणस्य पश्चाज्जन्म, शब्दस्मरणव्यवधिश्च --- न चानैन्द्रियकत्वम्, इतिकर्तव्यताविशेषानुगृहीतादिन्द्रियात्तदुत्पत्तेः --- एवं नास्तीत्यपि ज्ञानस्येति ब्रुवन्तः / तान् प्रतीदमेव वक्तव्यम् --- अन्योन्यसंश्रयाद्भेदो न प्रमान्तरसाधनः /

प्रत्यक्षान्तरसाधन इत्यर्थः / &#८२१६;अयमसौ न भवतिऽ; इति ज्ञानं प्रत्यक्षं वा प्रमाणान्तरं वा / सर्वथा विषयनिषेध्यविभागादृते न निषेधसंभव इति /

किं च

मीयमानैकरूपेषु न निषेधो ऽवकाशवान् // MBस्_१.१४ //

अपि च सन्मात्ररूपे सर्वत्र प्रतीयमाने तत्स्वभावेषु वस्तुषु नेतराभिमत इतराभिमतप्रमाणानुत्पादः, सत्स्वभावत्वात्तयोः / &#८२१६;सत्ऽइति च सर्वत्र प्रमाणसद्भावात् / प्रमाणाभावाच्चेतरेतराभावज्ञानमिति / ननु नार्थानां किञ्चिदभिन्नं रूपम् / प्रत्यभिज्ञानाद्धि तदवगम्यते (तदवगम्येत Mस् A; तद्गम्येत एदितिओन्) / न चार्थमात्रं दृष्टवतो ऽर्थान्तरे स एवायमिति प्रत्यभिज्ञास्ति यथैकां गां दृष्टवतो गवान्तरे / सच्छब्दप्रत्ययानुवृत्तिस्तु पाचकादिवद्योगनिबन्धना / प्रमाणविषयो हि &#८२१६;सन्ऽ; [KKS_५९] इत्युच्यते / नैतत्सारम् / न चेदभिन्नरूपप्रतिपत्तिः, निर्विषयत्वमेव प्रमाणस्यापद्येत / यतो न व्यवच्छेदमन्तरेण भेदप्रतीतिः / न व्यवच्छेदः केवलः, न विधिसहितः, न विधेः पश्चात्प्रमाणस्य व्यापारः / न विधिरेव व्यवच्छेद इति वर्णितम् / तत्र यद्येकमपि न गम्यते निर्विषयतैव स्यात् / अप्रत्यभिज्ञानं च यदि गोवैलक्षण्यादुच्येत सत्यपि सन्मात्ररूपानुगमे, गवान्तरे ऽपि तन्न स्यात्, देवदत्तवैलक्षण्यात् / न हि यादृशो देवदत्तस्य पुनर्दर्शने एकत्वप्रत्ययस्तादृशो गवान्तरे /

अथास्ति तत्र तावत्पूर्वापरानुसन्धानम्, न तु सतः सदन्तरे / किं च भोः अनुसन्धानादेकत्वम्, नाभिन्नरूपसंविदः / नेदानीमभिन्नदेशकालो ऽर्थ एकः स्यात् / देशकालभेदे हि सो ऽयमिति पूर्वापरानुसंधानम् / गोमण्डले च महिषमण्डलविलक्षणे देशभेदे ऽप्यभिन्नरूपानुगतात् प्रथमादेव निर्विकल्पकात्प्रत्ययादेकार्थप्रतिपत्तिरिष्यते / न च तत्र कालभेदाभावात्सो ऽयमित्यवमर्शः / यथोक्तम् ---

निर्विकल्पकबोधे ऽपि द्व्यात्मकस्यापि वस्तुनः / ग्रहणं लक्षणाख्येयं ज्ञात्रा शुद्धं तु गृह्यते //

न च यथा मणिकं दृष्टवतो मणिकान्तरे ऽनुसन्धिः तथा शरावं दृष्ट्वा तत्र मृज्जातिरप्यपह्नूयेत / अथास्ति तत्रापि, न तु यथा मणिकान्तरे सामान्यरूपाणां भूयस्त्वादुत्कटः, अल्पसामान्यानुगमात् / सदन्तरे ऽपि तथैव स्यात् / विस्तरेण चैतदुपरिष्टादभिधास्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन /

भेदाभेदावभासे द्वे विज्ञाने चेत्परीक्ष्यताम् /

यदि मतम् --- विद्येते तावदनुवृत्तव्यावृत्ताभे द्वे विज्ञाने / न हि तयोरभावे ऽनुवृत्तव्यावृत्तव्यवहार संभवः / न च विज्ञानरूपादन्यो ऽर्थव्यवस्थाहेतुः / तस्याहेतुत्वे ऽभेदो ऽपि न सिध्येत् / नैतत्सारम् / न हि विज्ञानमित्येवार्थं (मित्येवार्थतत्त्वं -- एदितिओन्) व्यवस्थापयति / तदपि हि परीक्ष्यम् --- युक्त्या विरुध्यते नेति, प्रमाणोत्थं नेति / न खल्वलातचक्रादिविज्ञानेभ्यो ऽर्थतत्त्वव्यवस्था / स्यादेतत् / [KKS_६०] न प्रत्यक्षं युक्त्यापबाध्यते / सत्यम् / प्रत्यक्षतैव भेदज्ञानस्य नेत्यावेदितम्, यथा क्षेपीयस्सर्वतोदिक्संयोगकारितस्यालातचक्रज्ञानस्य / तत् सदप्यप्रमाणोत्थं प्रत्यक्षसरूपं स्वप्नदृश्यालातचक्रादिज्ञानवन्न तत्त्वावगमनिमित्तम् / ननूक्तेन प्रकारेण प्रमाणादन्यतो ऽपि भेदज्ञानस्योदयो न संभवति / को वान्यथाह? न हि परमार्थतो भेदावगमो ऽस्ति / यदि स्यात्, कथं भेदो ऽपह्नूयेत? अपह्नवे वा कथं तदवगमः / नावगम्यमस्ति, अवगम्यते चेति दुर्घटम् / किं तर्हीदम्? अविद्या विभ्रमः / यथावभासं वेद्यसद्भावे च न विभ्रमः, किं तु सम्यग्ज्ञानम् / असतो चावगमो ऽनुपपन्नः / तस्मान्न परमार्थतः सत्त्वेन निरुच्यते, नाप्यसत्त्वेन, लोके सिद्धत्वात्सर्वप्रवादेष्वित्युक्तम् /

अपि च ज्ञानद्वये ऽस्मिंश्चतस्रः कल्पनाः संभवन्ति --- ज्ञानभेदात्सामान्यव्यक्तिविभागेन वस्तुद्वयम्, यथाहुः संसर्गवादिनः / एकं वा सामान्यविशेषात्मकं वस्तु, यथाहुरनेकान्तवादिनः / विशेषा एव वा वस्तूनि / तेषामात्यन्तिकभेदनिश्चयासामर्थ्यात्तदुपादानस्तद्विषय एवाभेदः कल्पनाज्ञानगोचरः / दृष्टा हि भिन्नेष्वभेदकल्पना &#८२१६;वनम्ऽ; इति --- यथाहुरात्यन्तिकभेदवादिनः / अभेदो वा परमार्थः / तस्यानवच्छिन्नस्यानन्तस्य तथा निश्चेतुमशक्तेरनादित्वाच्चाविद्यायास्तदुपादानास्तद्विषया भेदपरिकल्पनाः / दृष्टा हि तरङ्गभेदादभिन्ने चन्द्रमसि भेदकल्पना / तन्नापरीक्ष्य तत्त्वनिश्चयः / तत्र परीक्षायाम् ---

न तावद्द्वयमैकात्म्यप्रख्यानानवकल्पनात् // MBस्_१.१५ //

समवायकृतं तच्चेन्न भेदस्यापरिच्युतेः /

न तावद्द्वे वस्तुनी सामान्यविशेषौ, प्रख्याभेदात् / समानाधिकरणत्वेन हीमे प्रख्ये जायेते &#८२१६;सन् घटः, गौः स्वस्तिमतीऽ; इति / न व्यधिकरणत्वेन यथा नीलपीतप्रख्ये, यथा वा &#८२१६;दण्डो देवदत्तःऽ; इति / नापि विशेषणविशेष्यभावेन यथा &#८२१६;दण्डीऽइति, संबन्धस्याप्रतिभासनात् / न च वस्तुभेदविषयत्वे सामानाधिकरण्यमवकल्पते सत्यपि संबन्धे / संबन्धिद्वयं विशेषणविशेष्यत्वेन द्वाभ्यामेकया वा बुद्ध्या गृह्यते, न तु परस्परात्मत्वेन / परस्परात्मत्वेन चेह प्रतिपत्तिः प्रत्यात्मवेदनीया / विप्रतिपत्तेश्च सामान्यविशेषयोर् [KKS_६१] भेदे / नान्यथा विप्रतिपद्येरन् / सामान्यप्रत्यक्षे च विशेषप्रत्यक्षाभिमानात् / अन्यथा धूमदृष्टाविवाग्नौ परोक्षाभिमानः स्यात् / स्यादेतत् --- न संबन्धमात्राद्भेदप्रतिपत्तिः, अपि तु संबन्धविशेषात्समवायात् / स हि वस्तुसंश्लेषात्मकः / तन्न, समवाये ऽपि ताभ्यां रूपभेदस्यानपायात्, अन्यथा भेदाभावादसंबन्धात् / तथा च नैकात्म्येन प्रख्या युज्यते / अस्ति चेयम् / अतस्तया विरुद्धः प्रख्याभेदो न वस्तुभेदव्यवस्थायै प्रभवति / स्वयं वा व्याहतत्वात्, एकाधिकरणत्वेनोत्पत्तेः (एकाधिकरणत्वेनोपपत्तेः एदितिओन्) /

ननु भेदे ऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेर्निमित्तं समवायः / तस्य खल्वेष सामर्थ्यातिशयः, येन भेदवतामर्थानां भेदं तिरोदधाति / तथा च ते ऽभेदेन प्रकाशन्ते / अत्रोच्यते ---

भेदान्तर्धानसामर्थ्यं तस्य भेदे ऽपि चेन्मतम् // MBस्_१.१६ //

हन्तैकस्यैव तत्किं न यदेवमवभासते /

समवायसामर्थ्याच्चेद्भेदवतोरभेदवतोरभेदावभासः, हन्तैकस्यैव वस्तुनः सामर्थ्यविशेषान्नानावभासो ऽभ्युपेयताम् / व्यर्था वस्तुभेदकल्पना / न ह्यस्ति विशेषः --- यतो भिन्नयोरभेदप्रकाशसंभवः, नैकस्य नानावभाससंभव इति /

ननु ज्वलनायोगुडादिषु दृष्टमेवंविधं संसर्गस्य सामर्थ्यम् / तत्र दर्शनात्संभवी संसर्गाद्भेदवत्स्वभेदावभासः / नैकस्मिन्नानावभासः, अदर्शनात् / उच्यते ---

दृष्टः संसर्गधर्मो ऽयं यद्येकमपि वै तथा // MBस्_१.१७ //

नानावभासते चित्रं रूपमेकं तथा मतिः /

दृष्टं खल्वेकमपि विविधावभासम्, यथा चित्रं रूपम् / तद्धि खलु न नीलादिसमाहारमात्रम् / तेषामवयवसमवाये रूपान्तरानभ्युपगमे चावयविनो नीरूपत्वप्रसङ्गात् / न च नीरूपत्वमेवावयविनः / रूपसंस्काराभावे हि न स चाक्षुषः स्यात् / न च रूपिसमवायात्संख्याकर्मादिवच्चाक्षुषत्वम् / एवं ह्युक्तम् --- &#८२१६;महत्यनेकद्रव्यसमवायाद्रूपाच्चोपलब्धिःऽ; इति / सर्वश्चेत्थमवयवी नीरूपः स्यात् / अथ नारूपः प्रतीयत इति नायं प्रसङ्गः, [KKS_६२] चित्रो ऽपि तथेति नारूपः / तच्चास्य रूपं नीलपीतादिनिर्भासः /

तथा नगरत्रैलोक्यादिबुद्धयो विविधविषयाकारा निर्भासन्ते भेदाभावे ऽपीति विषयाकारज्ञानवादिनो मन्यन्ते / न चैकबुद्धितत्त्वाव्यतिरेकाद्विषयाकाराः परस्परतो ऽपि व्यावर्तन्ते, प्रागेव बुद्धेः / स्यादेतत् --- चित्रमपि रूपं संसर्गादेवैकार्थसमवेतसमवायलक्षणात्तथावभासते / तदसत् / यतः ---

न च संबन्धिसंबन्धः संसर्गो व्यवधानतः // MBस्_१.१८ //

संश्लेषो हि संसर्गः / ततश्च परस्पररूपावभासः / स चाव्यवधाने युज्यते / न तु स्वाश्रयाभ्यां व्यवधाने / अवयवावयविरूपयोरेकव्यवधाने ऽप्यसंश्लेषः, किमु द्वयव्यवधाने /

किं च

व्यवहारे परोपाधौ सर्वा धीर्व्यावहारिकी / अयथार्था यदा भावभेदकल्पस्तदा मुधा // MBस्_१.१९ //

यस्य खलु &#८२१६;शुक्लो गौःऽ; इत्यादिबुद्धयो व्यवहाराङ्गभूता द्रव्येषु गुणजात्युपाधिनिबन्धनाः तस्यैता न यथावस्तु, जातिगुणद्रव्याणामन्योन्यमर्थान्तरत्वात् / तथा च न वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, बुद्ध्यानुपदर्शितस्याव्यवहाराङ्गवाद्बुद्ध्युपदर्शितस्य च तथाभावात् / एवं च प्रत्ययविरचितेनैवायमर्थेन व्यावृत्तो व्यवहारो ऽनुवृत्तश्चेति व्यर्था वस्तुभेदकल्पना, कल्पितस्यापि तस्य व्यवहारे ऽनुपयोगादितरस्य चोपयोगात् / यथार्थत्वाय हि व्यावहारिकीणां बुद्धीनां वस्तुभेदः कल्प्यते / कल्पिते च तस्मिन् परोपाधित्वात्तासां नायथार्थत्वपरिहारः /

स्यादेतत् --- असति वस्तुभेदे ऽयथार्थमप्यनुवृत्तव्यावृत्तावग्रहं व्यावहारिकं विज्ञानं नोदेतुमर्हति, बीजाभावात् / न खलु स्थाणुशकलादिषु पुरुषरजतादिविभ्रान्तयो निर्बीजाः, सामान्यनिबन्धनत्वात् / उच्यते ---

अयथार्थधियो बीजमवश्यं बाह्यमेव न / दृष्टस्तिमिरकामादिरान्तरो ऽपि ह्युपप्लवः // MBस्_१.२० //

[KKS_६३] न विषयदोषादेव सादृश्यादेरयथार्थज्ञानम्, आध्यात्मिकेभ्यो ऽपि तु दोषेभ्यस्तिमिरकामशोकादिभ्यः / तत्रासति वस्तुभेद आध्यात्मिको दोषो ऽविद्यालक्षणो व्यावहारिकज्ञानबीजमिति नार्थो वस्तुभेदेन /

अस्तु तर्ह्येकं द्व्यात्मकम् / एवं हि परस्परात्मप्रतिपत्तिश्च सामान्यविशेषयोः कल्पते / वस्तुविपरीतश्च नार्थसामर्थ्यातिशयः कल्पयितव्यः / वस्तुनिबन्धनो व्यवहारः, न व्यावहारिकज्ञानानामयथार्था वृत्तिः / स्यादेतत् --- एकस्य द्व्यात्मकता विरोधवती / एकं च द्व्यात्मकं चेति विप्रतिषिद्धम् / अपि च सामान्यं भेदान्तरानुयायि / ततो व्यावृत्तस्वभावो भेदः / तयोरेकत्वं हि विरोधादशक्यावहम् / नैतत्सारम् / विरुद्धमिति नः क्व संप्रत्ययः? यत्प्रमाणविपर्ययेण वर्तते / यत्तु यथा प्रमाणेनावगम्यते तस्य तथाभावे विरुद्धत्वाभिधाने कं बतायमाश्रित्य हेतुं विरुद्धत्वाविरुद्धत्वे व्यवस्थापयेत्? प्रमाणं चैकस्य सामान्यविशेषात्मकतामवगमयति, व्यावृत्त्यनुवृत्तिभ्यां प्रख्यारूपभेदात्सामानाधिकरण्यावगमाच्च (ऐकाधिकरण्यावगमाच्च एदितिओन्) / तदिदमसांप्रतम्, यतो नेदृशां विप्रतिषिद्धार्थज्ञानानां प्रामाण्यमेव युज्यते संशयज्ञानवत् / अन्यथा संशयविषयो ऽपि द्व्यात्मा स्यात्, द्व्याभासत्वात्तस्य सामानाधिकरण्याच्च तदवभासयोः /

अथ मतम् --- न संशयिते रूपसमुच्चयावगमः, यथा सामान्यविशेषवति, &#८२१६;अयं वा, अयं वाऽइति प्रतीतेः / मा भूत्समुच्चयः, विकल्पः स्यात् / सो ऽपि न, वस्तुनो विकल्पानुपपत्तेः / एकमपि तर्हि न द्व्यात्मकम्, एकस्य द्व्यात्मकताविरोधात् / तत्र यथा संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणं तथा सामान्यविशेषप्रतिपत्तिरपि, ऐकाधिकरण्यात् /

स्यादेतत् --- न संशयज्ञानं विप्रतिषेधादप्रमाणम्, निर्णयज्ञानेन तु बाधनात् / यत्र तर्हि न निर्णयस्तत्र विकल्पात्मता स्यात् / अपि च यथा बाधायामेकस्याप्रामाण्यं निराकरणात्, एवं विरोधे ऽपि द्वयोरेकस्य वा ज्ञानस्य विरुद्धरूपोपग्रहे तद्रूपाधिगत्योरन्योन्यनिराकरणात् / तत्रैकनिराकरणे [KKS_६४] इतरस्मान्निश्चयः / परस्परनिराकृतौ तुल्यबलत्वे सन्देह इति न संशयज्ञानादेकस्य सामान्यविशेषप्रतिपत्तिर्विशिष्यते / तस्मादिहानैकान्तिकं वस्त्वित्येवं ज्ञानं सुनिश्चितमिति स्वपक्षोपवर्णनम् /

अपि च

एकत्वमविरोधेन भेदसामान्ययोर्यदि / न द्व्यात्मता भवेदेकतरनिर्भक्तभागवत् // MBस्_१.२१ //

अवश्यमनेन पदार्थानां भेदाभेदौ व्यवस्थापयता --- यथा तावत्सामान्यमभिन्नं विशेषा भिद्यन्त इति --- भेदाभेदयोर्लक्षणं वाच्यम् / तत्र रूपविरोधो ऽन्योन्याभावो भेदलक्षणम् / विपर्ययो ऽभेदलक्षणम् / रूपविरोधाद्ध्यन्योन्याभावपर्यायाद्विशेषा भिद्यन्ते / भिद्यमानेष्वपि तेषु सामान्यमभिन्नम्, विपर्ययात् / तत्र सामान्यविशेषयोर्यदि स्वरूपविरोधो ऽन्योन्याभावः, नैकत्वं भेदानामिव परस्परम् / अथ सामान्यविशेषबुद्ध्येरैकाधिकरण्येनोत्पत्तेः स्वरूपविरोधो ऽभ्युपेयते, न तर्ह्येकं द्व्यात्मकम् / सामान्यविशेषयोः स्वरूपविरोधाभावादसति भेदे द्वित्वानुपपत्तेः / यथा न सामान्यांशो द्विरूपो विशेषांशो वा रूपविरोधाभावात् --- तत्रैकस्मिन्निर्भक्ते द्वित्वाभावात् --- तथा सामान्यविशेषयोरपि सामानाधिकरण्यबुद्धेर्यदि न रूपविरोधः, न परस्परात्माभावः (Mस् B; परस्पराभावः एदितिओन्) / द्वित्वं न युज्यते / अथ रूपविरोधः, नैकत्वमिति /

यदि मतम् --- न स्वरूपविरोधान्नानात्वम्, तदभावाच्चैकत्वम्, येन सामान्यविशेषयोः स्वरूपविरोधाभावाद्द्वित्वं न स्यादन्यतरस्येव भागस्य / किं तु बुद्धे रूपभेदाभेदाभ्याम् / सामान्यविशेषयोश्च परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेरसत्यप्यन्योन्याभावलक्षणे स्वरूपविरोधे बुद्धे रूपभेदाद्द्वित्वम् / अंशे तु रूपाभेदादेकत्वम् / अतो वस्तुनो द्विरूपबुद्धिग्राह्यत्वाद् द्व्यात्मतेति / तत्रोच्यते ---

ऐकात्म्यबुद्धेर्भागे चेदेवं वस्तुनि तर्ह्यसौ / न चेत्कुतस्त्यमेकत्वमस्ति चेद् द्व्यात्मता कथम् // MBस्_१.२२ //

यदि तर्हि बुद्धेरेकरूपोपग्राहित्वादभेद्ॐ ऽशस्य, वस्तु विचार्यम् --- [KKS_६५] तत्रापि बुद्धिः किमेकरूपोपग्राहिणी न वेति / तत्र यदि नैकरूपोपग्राहिणी वस्तुनि बुद्धिः --- सामान्यविशेषात्मकं हि वस्तु --- तद्द्विरूपबुद्ध्युपग्राह्यम्, कथमेकत्वं वस्तुनः? बुद्धिरूपाभेदस्याभेदलक्षणस्याभावात्, रूपभेदस्य च भेदलक्षणस्य भावात् / अथैकरूपोपग्राहिण्येव वस्तुनि बुद्धिः, न द्व्यात्मकत्वमंशवदेव / अथ मतम् --- बुद्धिरूपभेदः परस्परात्माभावश्च (Mस्स् AB; परस्परात्मताभावश्च -- एदितिओन्) भेदलक्षणम् / तत्र गवादयो भेदा भिन्नरूपबुद्ध्युपग्राह्याः परस्परानात्मानश्च, न तु सामान्यविशेषौ, बुद्धिरूपभेदे ऽपि परस्परात्मत्वेन प्रतिपत्तेः / एवमपि सामान्यविशेषयोर्भेदलक्षणेन विरहान्न द्व्यात्मता, अंशवदित्युक्तम् /

यदि मन्येत --- बुद्धिरूपाभेदः (Mस् B; बुद्धेः रूपाभेदः -- एदितिओन्) परस्परात्मप्रतिपत्तिश्च द्वे अभेदलक्षणे / तत्रांशस्य रूपाभेदादेकत्वम्, उभयोस्तु परस्परात्मत्वप्रतीतेः / विशेषाणां तु न बुद्धे रूपाविभागः, न परस्परात्मप्रतिपत्तिरिति भिन्ना इति / एवमप्यभेदलक्षणे सति परस्परात्मप्रतिपत्तौ, उभयाभावे च भेदलक्षणे ऽविद्यमाने, न द्व्यात्मता / न चैकस्याभेदस्य द्वे लक्षणे युज्येते / लक्षणाभेदो ह्यभेदं व्यवस्थापयति, तद्भेदश्च भेदम् / लक्षणभेदे ऽपि चेत्तत्त्वम्, अन्यत्वं च लक्षणाभेदे ऽपि यदि, व्यर्थतैव लक्षणस्य स्यादिति /

अपि च सामान्यविशेषयोरभेदे,

बुद्ध्यन्तरस्य वैयर्थ्यमेकांश इव चापतेत् / नानात्वादर्थवत्ता चेदेकत्वाद्व्यर्थता न किम् // MBस्_१.२३ //

बुद्ध्यन्तरप्रवृत्तिरेव सामान्यविशेषयोरेकवस्त्वात्मतामपाकरोति / सा हि नानात्मत्वे भेदेष्विवार्थवती, अनधिगताधिगमात् / एकत्वे तु यथा सामान्यविशेषविभागयोः स्वबुद्धिसमधिगतयोर्न विलक्षणं बुद्ध्यन्तरमर्थ्यते, तथा सामान्यबुद्धेर्न बुद्ध्यन्तरं विलक्षणं विशेषाधिगमाय प्रार्थ्येत / तथा विशेषबुद्धेर्न सामान्याधिगमाय / अथ नात्यन्तमव्यतिरेकः सामान्यविशेषयोः, व्यतिरेको ऽपि तु / तत्र व्यतिरेकादर्थवत्तेति / तदसत् / एवमपि कुत एतत् --- व्यतिरेकादर्थवत्त्वं भेदवत्, न पुनरव्यतिरेकादेकांशवद्वैयर्थ्यम्? [KKS_६६] तुल्ययोर्हि भेदाभेदयोः कुत एतत् --- भेदादेकया बुद्ध्या न ग्रहणम्, न पुनरभेदाद्ग्रहणमिति बुद्ध्यन्तरवैयर्थ्यम्? औत्सर्गिकश्च हेत्वभावे फलाभावः स्वभावसिद्धः / तस्य हेतुभावे फलभावो ऽपवादः / तत्राभेदे हेतुभावादेकयैव बुद्ध्योभयाधिगमो युक्तः / नैकत्वे ऽन्यतराधिगमहेतुर्नास्तीति शक्यं वक्तुम् / अथापि कथञ्चिन्नास्तीत्युच्येत / तथाप्यस्ति तावत्, एकत्वात् / तत्र हेतुभावात् फलभावः स्यात्, तस्य कारणत्वात् / न त्वभावो ऽभावस्य कारणम् / स्वभावसिद्धस्त्वभावः फलस्य / तस्य हेतुनिबन्धनः फलभावो निवर्तकः / स च हेतुरुभयत्रास्ति तावत् / असत्त्वं त्वनुपयोगम्, अकारणत्वादिति /

अपि च

सामान्यं न हि वस्त्वात्मा न भेदश्चित्र एव सः / तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयम् // MBस्_१.२४ //

यस्यैकमुभयात्मकं वस्तु न तस्य सामान्यमात्रं वस्तुन आत्मा न विशेषमात्रम् / तन्मात्रत्वे वस्तुभेदप्रसङ्गात् / तस्मात् संभिन्नोभयरूपः शबलो वस्त्वात्मा / न च शबलस्यान्यत्रानुगमः / यस्य त्वनुगमः स वस्तुरूपं न भवति / तथा च शब्दान्तरमवलम्ब्य भेदा एव सत्या इत्येतत्प्रतिपाद्यते शब्दान्तरेण वा हेतुना द्व्यात्मकमेकमिति / अनुगन्तुरवस्तुस्वभावत्वे कल्पनाविषयत्वात् /

स्यादेतत् --- मा भूद्वस्तु तदंशत्वं तु न वार्यते / अन्यथा निर्बीजा कल्पनापि न भवेत् / कः पुनरयमंशो नाम / न तावद्वस्त्वेव / तन्मात्ररूपत्वे वस्तुनो भेदप्रसङ्ग इत्युक्तम् /

नापि वस्तुनो ऽन्यत्स्वयं वस्तु, सामान्यविशेषतद्वतां त्रयाणां वस्तूनां प्रसङ्गात् / अथ न वस्त्वेव नान्यत्स्वयं वस्तु / परिशेषात् कल्पनाविषयस्तत्त्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयः / ननु नांश्ॐ ऽशिनो ऽर्थान्तरं नापि स एव, उभयथानंशत्वात् / नाप्यवस्तु, अत एव / न हि खपुष्पं कस्यचिदंशो भवति / तत्रांशानुगमे वस्त्वेवानुगतं भवति तस्य तदव्यतिरेकात् / नैतत्सारम् / [KKS_६७] अननुगमादंशान्तरस्य किं न वस्तुनो ऽननुगमः / अपि त्वननुगम (अपि त्वननुगम -- एदितिओन्) एव तस्य समुदायात्मकत्वादेकाभावे ऽप्यभावात् / तथा हि --- इतरेतरापेक्षौ वा सामान्यविशेषौ वस्तु, तत्समाहारो वा / उभयथार्थान्तरे विशेषस्याभावान्न वस्त्वन्वयः / प्रत्येकमनपेक्षयोर्वस्तुत्वे नोभयात्मकमेकं वस्तु स्यादिति सुष्ठूच्यते ---

तस्यानन्वयतो भेदवादः शब्दान्तरादयमिति /

यदि वाखिलभावानामभेदात्तदतत्त्वतः / अभेदवादाश्रयणं स्यादन्यविधया गिरा // MBस्_१.२५ //

अंशानुवृत्त्या वा वस्त्वनुगमे ऽद्वैतवादः / तथा हि --- गौः स्वतस्तावद्गौः, सद्द्रव्यादिरूपानुगमादश्ववस्तुनो ऽनुगमादश्वः / तदेवं गौर्गौश्चाश्वश्च / अश्वो ऽपि तावदश्वः सद्द्रव्यादिरूपानुगमेन गोवस्तुनो ऽन्वयाद्गौः / तदेवमश्वो ऽप्यश्वो गौश्च / तदेवं सर्वभावानां तद्भावान्यभावाभ्यामभेद इत्यद्वैतं जगदित्युक्तमन्यप्रकारया वाचा / सत्यम्, द्वैतमप्यस्ति / यतस्तद्भावान्यभावाभ्यामभेदः / नैतत्सारम् / गौरपि चेदश्वो गौश्चाश्वश्च / तत्कुतो ऽन्यत्वम्? गौरश्व इत्यपि (गौश्चाश्वश्चेत्यपि -- एदितिओन्) भेदाभिधानमनिबन्धनमेव / सिद्धे हि गवाश्वभेदे एतदुपपद्यते / गवाश्वस्य तु प्रत्येकं गवाश्वत्वे भेदाभावादनिबन्धनमेव तत् / ननु विशेषांशानां व्यावृत्तेरन्यत्वसिद्धिः / तथा च द्वैताद्वैतात्मकं जगदिति / अथ विशेषव्यावृत्तेरन्यत्वसिद्धिः / किमुभयरूपत्वाद्वस्तुनो वस्त्वन्तरे ऽनुगमो नास्ति? अश्ववस्तु गोवस्तु न भवति / अथास्त्यनुगमः, अश्वो ऽपि गौर्भवति? तत्र पूर्वस्मिन्कल्पे वस्तुनो ऽनन्वयादनुयतश्चावस्तुत्वाद्भेदवाद इत्युक्तम् / अथ विशेषव्यावृत्तावपि तद्वस्त्वनुगतम्, भवत्यश्वो गौः (भवत्यश्वो ऽपि -- एदितिओन्) / कुतो ऽन्यत्वसिद्धिः? यदि मतम् --- अनुगतं चाननुगतं चाश्वे गोवस्तु / भवति चाश्वो गौः / गौस्तु गौरेव / भवत्येव हि तत्र गोवस्तु / ततो ऽन्यत्वसिद्धिरिति / अथ गोवस्तु कथं वक्तव्यम्? किं यद्गौर्भवत्येव, अथ यन्न भवत्यपि? तत्र पूर्वस्यां कल्पनायां न वस्तुनो ऽनुगम इत्यनन्वितानि वस्तूनि / द्वितीयस्यां [KKS_६८] वस्तुनो वस्त्वन्तरे ऽन्वयादद्वैतम् / सर्वथा येन विशेषेणायमश्वाद्गोवस्तु व्यवस्थापयत्यन्यत् तद्विशेषयुजस्तु तस्यानन्वयाद्भेदवादः / अथानन्वयदोषान्न विशेषमाश्रयति अभेदवाद इति न द्वैताद्वैतकल्पनोपपद्यत इति /

द्रव्यपर्यायार्थकानां नय एतेन वारितः / तेषामपि द्रव्यनयः पर्यायनय एव वा // MBस्_१.२६ //

ये च --- द्रव्यं नित्यं मृत्सुवर्णादि / तस्य (तस्य तु Mस् A; तस्य च -- एदितिओन्) घटरुचकादयः पर्याया विशेषाख्या अपायिन उपायिनश्चाव्यतिरेकाः / न च ते द्रव्यमेव, तस्य स्थितिमत्त्वात् / न च ततो ऽत्यन्तं व्यावर्तन्ते, भेदेनानुपलब्धेः / द्रव्यस्यैव रुचकादिरूपेण प्रत्ययात् / एवं द्रव्यपर्यायरूपं वस्तु / अथ (Mस् B; अथ -- एदितिओन्) तु द्रव्यमेव स्यात्, वर्धमानकभङ्गेन रुचकक्रियायां न किञ्चिदुत्पन्नं नष्टं वेति प्रीतिशोकौ तदर्थिनोर्न स्याताम् / अथ तु पर्यायमात्रम्, हेमार्थिनो मध्यस्थता न स्यात् / पर्यायमात्रे हि हेम्नि हेम्नो विनाशात्पर्यायविनाशे कथं मध्यस्थता? उत्पादे वा? तस्माद्द्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुन उत्पत्तिस्थितिभङ्गानामेकत्र संभवाद्द्रव्यरूपस्थितेर्माध्यस्थ्यम्, पर्याययोरुत्पत्तिविनाशाभ्यां प्रीतिशोकाववकल्पेते इति --- मन्यन्ते / तन्नीतिरप्यनेनैव निराकृता प्रकारेण / तथा हि --- तेषामपि वस्तुनो वस्त्वन्तरान्वये ऽपि भागाभावाद्द्रव्यमात्रं स्यात् / अथ न वस्त्वन्वेति द्रव्यपर्यायरूपत्वाद्वस्तुनः, पर्यायान्तरे च पर्यायान्तरस्याननुगमादनन्वितानि तर्हि व्यावृत्तस्वभावानि वस्तूनि / यस्यानुगमः कल्प्यते तन्मात्ररूपस्यावस्तुत्वात्पर्यायमात्रम् / अवस्थितं हि द्रव्यमुच्यते / न चैवमवस्थितं किञ्चिदेकं वस्त्वस्ति / वस्तुनस्त्वपोद्धृतस्यांशस्यावस्थानकल्पना कल्पनैव / वस्तुनश्चित्रत्वात्, तस्य चातथाभावादिति /

अपि च

उत्पादस्थितिभङ्गानामेकत्र समवायतः / प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति दुर्घटम् // MBस्_१.२७ //

[KKS_६९] यस्य खलु द्रव्यात्पर्याया भिद्यन्ते तस्य --- द्रव्यमात्रार्थिनो द्रव्यस्य स्थितेर्विनाशाभावादपूर्वस्यानुत्पादान्मध्यस्थता, रुचकार्थिनस्तस्यापूर्वस्योत्पत्तेः प्रीतिः, वर्धमानकार्थिनस्तस्य विनाशाच्छोकः --- इति व्यवस्था कल्पते / यस्य तु न पर्यायेभ्यो ऽन्यद्द्रव्यं (Mस् A; यस्य तु पर्यायेभ्यो ऽनन्यद्द्रव्यं -- एदितिओन्) न द्रव्यादन्ये पर्यायाः, तस्य उत्पत्तिस्थितिभङ्गानामेकत्र समवाये द्रव्यार्थिनो मध्यस्थता भवेत्, न भवेच्च / प्रीतिशोकौ स्याताम्, न स्याताम् / न हि तद्द्रव्यमवतिष्ठत एव, विनश्यत्यपूर्वं चोत्पद्यते / तत्र विनाशादपूर्वोत्पत्तेश्च प्रीतिशोकौ स्याताम्, न मध्यस्थता / मध्यस्थता च स्थितेः स्यात् --- इति दुर्घटमापद्येत / तथा वर्धमानकार्थिनस्तन्नाशाच्छोकः स्यात् / न च स्यात्, स्थितेः / प्रीतिश्च तस्यापूर्वस्योत्पादात्स्यात् / न च भवेत्, पूर्वस्यैव स्थितेः / विनाशाच्च शोकः स्यादिति / अथ भेदो ऽप्यस्तीति नायं दोषः / अभेदो ऽप्यस्तीति किं न भवति? अथ नात्यन्तमभेदः, तेन न संकरः / नात्यन्तमभेद इति व्यवस्थापि न युज्यते / न चास्य किञ्चित्क्वचिदेकान्ततः सर्वत्रानेकान्तमभ्युपयतः, येनायं विशेष उच्यते --- नात्यन्तमभेद इत्यसंकर इति / तथा च

नैकान्तः सर्वभावानां यदि सर्वविधानतः / अप्रवृत्तिनिवृत्तीदं प्राप्तं सर्वत्र ही जगत् // MBस्_१.२८ //

यदा हि सर्वप्रकारेष्वनैकान्तिकत्वं भावानाम्, तथा सति --- नायं लोकः क्वचिदभिमतसाधनताप्रकारमवधार्य प्रवर्तेत, यतो नासौ तथैव / नापि निवर्तेत, यतो नासावतथैव / तथा दुःखहेतोर्न निवर्तेत, नासौ तथैव / नापि न निवर्तेत, यतो नासावतथैव --- इति कष्टां बत दशामापद्येत /

अथ वा यदुक्तम् --- प्रीतिमध्यस्थताशोकाः स्युर्न स्युरिति दुर्घटमिति, तत्र ब्रूयुः --- सर्ववस्तुषु सर्वप्रकाराणामनैकान्तिकत्वात्का दुर्घटता? तथा हि --- प्रीतिमध्यस्थताशोका नैकान्ततः सन्ति, नैकान्ततो न सन्तीति / अत्रोच्यते --- नैकान्तः सर्वभावानामिति / यदि खलु प्रीत्यादीनां सदसत्त्वे [KKS_७०] नैकान्तिके (ऽनैकान्तिके -- एदितिओन्) --- न प्रीत्यर्थी प्रीतिसाधनेषु प्रवर्तेत, प्रीतेर्विद्यमानत्वात् / नापि न प्रवर्तेत, तस्या अभावात् / तथा दुःखनिवृत्त्यर्थी न दुःखसाधनसंपर्कं परिहरेत्, तस्यासत्त्वात् / नापि न परिहरेत्, तस्य सत्त्वात् --- इत्यप्रवृत्तिनिवृत्तिकं बत विश्वमापन्नमिति /

एवं तावन्न द्वे वस्तुनी, नैकं द्व्यात्मकम् / तत्र द्वयमवशिष्यते --- भेदः सत्यः, तदुपादानाभेदकल्पना / अभेदो वा सत्यः, तदुपादाना भेदकल्पनेति / तत्र ---

आपेक्षिकत्वाद्भेदो हि भेदग्रहपुरस्सरः / नैकज्ञानं समीक्ष्यैकं न भेदं तत्त्वहानतः // MBस्_१.२९ //

न भेदमुपादायाभेदकल्पना / कुतः? आपेक्षिको हि भेदो नान्यमनपेक्ष्य शक्यते ग्रहीतुम् / न चागृहीतो भेदो ऽभेदकल्पनाया उपादानं भवति / परापेक्षत्वे चास्य ग्रहणमनुपपन्नम् / यतो नागृहीते भेदे परात्मानौ व्यवतिष्ठेते / न च परात्मव्यवस्थामन्तरेण भेदग्रहो ऽस्तीति प्राक्प्रपञ्चितम् / न त्वेवम् (Mस् A; न चैवम् -- एदितिओन्) अभेदग्रहणमभेदग्रहणापेक्षम् / नापि भेदग्रहणापेक्षम्, अभेदहानप्रसङ्गात् / न हि भेदे गृहीते ऽभेदस्यावकाशो ऽस्ति / तत्राभेदं गृहीत्वा तमुपादाय तस्य यथावन्निश्चयाशक्तौ व्यवच्छेदकल्पनोपपद्यते, यथैकबुद्धिनिर्ग्राह्येषु घटादिष्ववयवविभागकल्पना / न तत्र भेदोपादानाभेदकल्पना / भेदो हि परमाणुषु व्यवतिष्ठते / ते चातीन्द्रियाः / ननु चैकत्वमप्यनुसन्धानप्रत्ययावसेयम् / स च न भेदमन्तरेण / भेदास्पर्शे (भेदासंस्पर्शे -- एदितिओन्) हि किं केनानुसन्धीयतामिति / प्रत्युक्तमेतत् --- नेदानीमभिन्नदेशकालो ऽर्थ एकः स्यात् / असति चैकस्मिन् किमाश्रया भेदाशङ्का स्यात्, यस्यानुसंधानादेकत्वमुच्यत इति /

अपि च सर्वप्रत्यात्मवेदनीयमेतदभेदोपादानो भेद इति / तथा हि ---

आलोच्यते वस्तुमात्रं ज्ञानेनापातजन्मना / अचेत्यमानो भेदो ऽपि चकास्तीत्यतिसाहसम् // MBस्_१.३० //

[KKS_७१] वस्तुमात्रविषयं प्रथममविकल्पकं प्रत्यक्षम् / तत्पूर्वास्तु विकल्पबुद्धयो विशेषानवगाहन्त इति सर्वप्रत्यात्मवेदनीयम् / स्यादेतत् --- विशिष्टरूपोपग्राह्येव प्रत्यक्षम् / स तु भेदः शब्देनासंस्पर्शान्न तथोपलक्ष्यते, यथा विकल्पबुद्धौ / तदयुक्तम्, विप्रतिषेधात् / न चोपलक्ष्यते प्रत्यक्षबुद्धौ विशेषः प्रकाशते चेति विप्रतिषिद्धम् / अतो ऽतिसाहसमुच्यते / यस्तु संवित्तावेव विप्रतिपद्यते सर्वानात्मव्यावृत्तस्पष्टप्रतिभासं प्रत्यक्षमिति वदन्, तस्योत्तरम् --- &#८२१६;आहुर्विधातृप्रत्यक्षम्ऽ; इत्याद्युक्तमेवेति /

किं च

प्रतिष्ठितं च विज्ञानमर्थमात्रावलम्बनम् / भेदेषु त्वप्रतिष्ठत्वमस्तीन्द्रियधियामपि // MBस्_१.३१ //

वस्तुद्वयानुपपत्तेरेकस्य च द्व्यात्मतायोगादवश्यकल्पनीये ऽन्यतरस्य मिथ्यात्वे युक्तं विशेषावभासस्य मिथ्यात्वम्, रजतादिविभ्रान्तिषु दर्शनात् / न च वस्तुमात्रावभासस्य / न हि वस्तुमात्रव्यभिचारः क्वचिज्ज्ञाने दृष्टो ऽस्ति, अन्ततस्तस्यैव वस्तुनः प्रतिभासनात् / दृष्टतद्भावस्यैव तत्कल्पना लघ्वी, कॢप्तत्वाद्योग्यतायाः, इतरत्र तु कल्प्यत्वात् /

स्यादेतत् --- मानस्य एव बुद्धयः कॢप्तयोग्यभावा मिथ्यात्वं प्रति, नेन्द्रियजन्मानः / इन्द्रियबुद्धिसमधिगम्याश्च भेदा इति / एतच्च वार्तम् / इन्द्रियदोषानुविधायित्वाद्भ्रान्तीनामिति (दोषविशेषानुविधायि -- एदितिओन्) /

अपि च यस्य मतम् --- व्यावृत्तस्वलक्षणा भावाः / तेन ते ऽन्योन्याभावस्वभावा व्याकर्तव्याः, तद्विशेषणा वा / नान्यथा व्यावृत्तशब्दो ऽर्थवान् भवति, तस्येतरेतराभावनिमित्तत्वात् / तत्र

अन्योन्याभावरूपत्वं सर्वेषां न प्रकल्पते / तत्रोपाधौ प्रतीयन्तां तथा भिन्ना न रूपतः // MBस्_१.३२ //

एकस्मिन्ननपेक्षे स्थिते तदभावरूपो ऽन्यो व्यवतिष्ठते / सर्वे तु नान्योन्याभावरूपाः कल्पन्ते, परस्पराश्रयस्थितित्वात् / अथ विशेषणमन्योन्याभावः / कामम्, अतदात्मानो ऽपि विशेषणानुरागात्तथावगम्यन्ताम् / न तु स्वभावभेदः [KKS_७२] स्यात् / ननु नान्योन्याभावो नाम कश्चित्, यो भावानां तत्त्वं विशेषणं वा स्यात् अर्थसिद्धिरेवैषा / न चेदन्योन्याभावो कश्चित्, सिद्धस्तर्ह्यभेद इति /

अपि च भेदत्वादेव विश्वस्य भेदो ऽभेदोपादान इति शक्यते ऽनुमातुम् / दृष्टो हि मणिकृपाणदर्पणादिष्वभिन्नमुखोपादानस्तद्भेदः / न च तत्र भावान्तरोत्पत्तिः, विरुद्धपरिणामत्वात् / स्यादेतत् --- अभेदो ऽपि शक्यो भेदोपादानो ऽनुमातुम्, वनाभेदस्य तरुभेदोपादानत्वात् / न, भेदाभावप्रसङ्गात् / एवं हि न कश्चिदेको ऽभिन्नः परमाणुरपि / तदभेदो ऽपि हि भेदोपादानः स्याद्वनादिवत् / तथा तदंशाभेदो ऽपीत्यनवस्थायामेकस्याभावात्तत्समुच्चयरूपो ऽभेदो न स्यात् / अथ क्वचिदवतिष्ठते स एकः / तदभेदो न भेदोपादान इति व्यभिचारः / तदिदमुच्यते ---

दपर्णादौ मुखस्येव भेदो ऽभेदावलम्बनः / भेदावलम्बनो ऽभेदो न तथा तदभावतः // MBस्_१.३३ //

अपि च

प्रत्येकमनुविद्धत्वादभेदेन मृषा मतः / भेदो यथा तरङ्गाणां भेदाद्भेदः कलावतः // MBस्_१.३४ //

अभेदानुविद्धत्वात्प्रत्येकं विश्वस्य भेदो मृषा / यथा जलतरङ्गेषु चन्द्रमसः / तत्र हि प्रत्येकं चन्द्रमा इत्यभेदान्वयः, तथा विश्वस्य भेदे ऽपि प्रत्येकम् &#८२१६;इदम्ऽ; ‘तत्ऽ; ‘अर्थःऽ; ‘वस्तुऽइत्यभेदान्वयः / तरुभेदस्तु यद्यपि न मृषा, वनमित्यभेदानुगमश्च न प्रत्येकम् / न हि प्रत्येकं तरुषु वनमिति बुद्धिः / अतो न तेन व्यभिचारः / एतदर्थं च प्रत्येकमित्युक्तम् /

अपि च ---

एकस्यैवास्तु महिमा यन्नानेव प्रकाशते / लाघवान्न तु भिन्नानां यच्चकासत्यभिन्नवत् // MBस्_१.३५ //

इदं तावदयं भेदवादी प्रष्टव्यः --- कथमयं व्यावृत्तस्वलक्षणेष्वभेदावभासो ऽनुवृत्तव्यवहारश्च? यदि सादृश्यात्, तदत्यन्तमनन्वितेष्वनुपपन्नम् / अथ व्यावृत्तेरग्रहात् --- को हि गुञ्जाप्रवालादीनां रागव्यावृत्तिमवग्रहीतुं क्षमते --- [KKS_७३] इति / तदसत् / व्यावृत्तस्वभावस्य तदग्रहे ग्रहणमेव हि न स्यात् / अथ निश्चयप्रत्यक्षयोरात्मभेदादनिश्चयात् / तदसत्, उभयरूपव्यवहारदर्शनात् / तथा हि --- कालाक्ष्यां गोसामान्यनिबन्धनश्च व्यवहारो गवान्तरव्यावृत्तिश्च दृश्यते / न च गवान्तरव्यावृत्तेरनिश्चये स युज्यते / अथैकार्थक्रियाकारित्वादतत्क्रियाव्यावृत्तेस्तुल्यत्वात् / तदप्यसांप्रतम्, अर्थक्रियाणामपि भेदादतत्क्रियाव्यावृत्तेस्तुल्यत्वायोगात् / नैकसाध्यान्यस्यार्थक्रिया येनातत्कारिव्यावृत्तिस्तुल्या स्यात् / वस्तुस्वभावश्च व्यावृत्तिः प्रतिवस्तुभेदान्न तुल्या / अथास्वभावाः, तेषां कथं तुल्या? अथानादिवासनोपादानो न वस्तुगतविशेषापेक्षः / तदप्ययुक्तम्, नियमात् / कासुचिदेव हि व्यक्तिषु कश्चिदेवावभासः (Mस् B; कश्चिदेवाभेदावभासः -- एदितिओन्), स वासनामात्रोपादानत्वे न युज्यते / तस्मात्प्रकृत्यैव केचित्कस्यचिदभेदावमर्शस्य योग्याः केचिन्नेति स्वभावविपरीता भावानां सामर्थ्यातिशया कल्पयितव्याः / तथा सत्येवं गौरवात्कल्पनायाः / एकस्यैवास्तु माहात्म्यं यदेको ऽपि नानेवावभासते (नानेव भासते -- एदितिओन्), लघुत्वात्कल्पनायाः / न तु भिन्नानां ते सामर्थ्यातिशयाः, यदमी अभिन्ना इव भासन्ते (इवावभासन्ते -- एदितिओन्) /

भेदव्यवहारश्च (भेदव्यवहाराश्च -- एदितिओन्) यथावभासं भेदवादिनामिवाभेदव्यवहार उपपद्यते (व्यवहारा उपपद्यन्ते -- एदितिओन्) / तथा हि --- आत्यन्तिकभेदवादिनां यथावभासमभेदव्यवहारः, न यथावस्तु / संसर्गवादिनामपि सामान्यस्यार्थस्यार्थान्तरत्वाद्यथावभासमेव भेदेष्वभेदव्यवहारः / ये ऽप्यनर्थान्तरवादिनः, तेषामपि शबलत्वाद्वस्तुनस्तस्य चानन्वयाद्यथावभासमेवोभयव्यवहारः / न वस्त्वनुपातीति दर्शितमिति /

यथानुवृत्तव्यवहारसिद्धिं यथावभासं कथयन्ति बाह्याः / तथैव भेदव्यवहारयोगं वदन्ति वेदान्तविवेकभाजः // MBस्_१.३६ //

[इति श्रीमण्डनमिश्रविरचितायां ब्रह्मसिद्धौ तर्ककाण्डः समाप्तः //]

//नियोगकाण्डः//

[KKS_७४] एवं प्रत्यक्षादिविरोधात्कर्मविधिविरोधाच्च श्रुतार्थपरिग्रहे ये मन्यन्ते वेदान्तानामुपचरितार्थत्वं तत्प्रतिबोधनाय विहितः प्रयत्नः / संप्रति तु --- कार्य एवार्थे वेदस्य प्रामाण्यम्, न भूतरूपे / एवं ह्युक्तम् --- &#८२१६;चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मःऽ; / चोदनाप्रमाणको वेदार्थ इति यावत् / चोदना च प्रवर्तकं वचनम्, तस्मात्कार्ये ऽर्थे वेदः प्रमाणम् / वेदान्तानामपि तु प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रमाणभाजां तन्मुखेन तदनुगतभूतात्मतत्त्वविषयबोधकत्वम् / अतस्ते ऽपि कार्यनिष्ठतां नातिवर्तन्ते / तथा च कथं तर्हि मन्त्रार्थवादाः सोपनिषत्का इत्याशङ्क्य &#८२१६;चोदना हि भूतं भवन्तम्ऽ; इत्याद्युक्तम् / एतदुक्तं भवति --- कार्यमर्थमवगमयन्ती चोदनैव भूतादिकमप्यर्थमवगमयतीति --- ये मन्यन्ते तत्प्रतिबोधनाय प्रयत्यते / तिस्रश्च प्रतिपत्तयो ब्रह्मणि / प्रथमा तावच्छब्दात्, अन्या शब्दात्प्रतिपद्य तत्सन्तानवती ध्यानभावनोपासनादिशब्दवाच्या, अन्या ततो लब्धनिष्पत्तिर्विगलितनिखिलविकल्पा साक्षात्करणरूपा / तत्र प्रथमामधिकृत्योच्यते ---

शब्दाद्यदात्मविज्ञानं तन्न तावद्विधीयते / भवत्यधीतवेदस्य तद्धि कर्मावबोधवत् // MBस्_२.१ //

ब्रह्मणो हि प्रमाणान्तरानधिगमनीयरूपत्वाच्छब्दाधिगम्यस्वभावविषयं ज्ञानं विधेयम् / तत्र यच्छब्दादेव ज्ञानं तदविधेयम्, विधिमन्तरेण भावात्कर्मावबोधवत् / यथैव &#८२१६;स्वर्गकामो यजेतऽ; इति श्रुतवाक्यस्य वाक्यार्थावबोधस्तद्वाक्यप्रामाण्यादेव भवति, न विध्यन्तरमपेक्षते, तथात्मस्वरूपाभिधायिवाक्यप्रामाण्यादात्मावबोधो विध्यनपेक्षः [KKS_७५] संजायते, सति प्रमाणे तत्सामर्थ्येनैव प्रमेयबोधोत्पत्तेः / न खलु सोपकरणे समग्रे प्रमाणे सतीच्छापि पुरुषस्यापेक्ष्यते ज्ञानं प्रति, अनिष्टानामप्यवबोधात्, प्रागेव विधिः /

तामेव विधेरनपेक्षतां कर्मावबोधे दर्शयति ---

स्वर्गकामो यजेतेति बोधे ऽस्मिन्न व्यपेक्ष्यते / विधिरन्यो ऽनवस्थानान्नायं कर्मव्यवस्थितेः // MBस्_२.२ //

न कर्मविधिवाक्यार्थज्ञानप्रवृत्तौ विधिरपेक्ष्यते ऽन्यः, न तद्गत एव वा / अन्यस्मिन्ननवस्थादोषात्, तदर्थज्ञाने ऽपि विध्यन्तरस्यापेक्षणीयत्वात्, तद्गतस्य च कर्मविषयत्वेन तद्बोधं विधातुमसामर्थ्यात् /

ननु यथैषां ग्रहणे विध्यन्तरमपेक्ष्यते &#८२१६;स्वाध्यायो ऽध्येतव्यःऽ; इति, न चानवस्था, तद्वत्तदर्थबोधे ऽपि स्यात् / अस्ति च विधिः --- &#८२१६;वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यःऽ; इति /

विषम उपन्यासः --- अप्रवृत्तो ऽपि हि स्वाध्यायाध्ययनविधिवाक्याध्ययने पुरुषान्तराधीतात्ततस्तस्य चान्येषां च वाक्यानामध्ययने प्रवर्तते, शाखान्तरीयाङ्गोपसंहार इव श्रवणमात्रात् / न खलु स्वाधीतमेव वाक्यं प्रवर्तयति / यथैकस्तथा पुरुषान्तराण्यपि, अनादित्वाद्वेदवत्तदध्ययनस्यापि / अनवबुद्धार्थस्त्ववबोधविधिर्नावबोधे प्रवर्तयति / तदर्थबोधश्चेद्विध्यपेक्षः, न तत्र स एव प्रवर्तयति, अनवबुद्धार्थत्वात् / इतरेतराश्रयं स्यात् --- तदर्थबोधात्प्रवृत्तिः, प्रवृत्तस्य च तदर्थबोध इति / तस्माद्विध्यन्तरमपेक्षितव्यमित्यनवस्था / न च &#८२१६;वेदः कृत्स्नो ऽधिगन्तव्यःऽइत्यपूर्वार्थविधिः / &#८२१६;दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; इति न्यायप्राप्तो ऽर्थः प्रदर्श्यते / अथाप्येष विधिः, स्वाध्यायाध्ययनविधिनार्थाक्षिप्तमर्थज्ञानं नोच्येत (ज्ञानमुच्येत -- एदितिओन्, अल्तेर्नतिवे रेअदिन्ग् इन् Tअत्त्वसमीक्षा), तथापि ब्रह्मस्वरूपाभिधायिवेदवाक्यप्रभवे बोधे न पृथग्विधिरपेक्षितव्यः, कर्मविधिवाक्यवत् / यथैव &#८२१६;स्वर्गकामो यजेतऽ; इति सामान्यविधिना सिद्धे नान्यो ऽपेक्ष्यते, अनवस्थानात्, सत्यपि विधावन्यस्यापेक्षणात्, [KKS_७६] न चैतद्गत एव, कर्मविषयत्वात् / एवं तत्त्वप्रतिपत्तिपरेष्वपि वाक्येषु न विधिरपेक्षितव्यः, वाक्यसामर्थ्यादेव तत्त्वबोधोत्पादादिति /

इतश्च ---

फलं विधेयावगमात्प्रवृत्तिश्चोत्तरा विधेः / अन्योन्यसंश्रयान्नैष शाब्दो बोधः स नो परः // MBस्_२.३ //

शब्दादवगम्य विधेयं या प्रवृत्तिः सा विधेः प्रयोजनम्, न तु शब्दप्रभवो विधेयावगम एव, अन्योन्यसंश्रयात् --- अवगते शब्दार्थे प्रवृत्तेः, प्रवृत्तस्य चावगमात् / शब्दार्थबोधादेव वा शब्दार्थबोध इत्यात्माश्रयः / अन्योन्यसंश्रयस्तु तुल्यानुपपत्तित्वादुक्तः / यस्तु तत्त्वावबोधपराद्वाक्यात्तत्त्वावबोधः, नासौ शब्दार्थबोधात्पराचीनः, किन्तु स एवेति /

अपि च

जाते बोधे न प्रवर्त्यो नतरां खल्वबोधके / शब्दे न (शब्देन -- एदितिओन्) निश्चये तस्मादन्यस्मादन्यवाञ्छनम् // MBस्_२.४ //

उदपादि चेत् &#८२१६;सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्ऽ; इत्युपक्रमात् ‘तत्त्वमसिऽइत्यन्ताद्वाक्यादात्मतत्त्वावबोधः, पदानां परस्परान्वितार्थत्वात्, किमन्यद्विधिः करिष्यति? न प्रवृत्त एव प्रवर्त्यः / अथ पदार्थसमन्वयमात्रान्न तत्त्वबोधोत्पादः, सुतरामप्रवर्त्यः / शाब्दस्य तत्त्वावबोधस्यासंभवात् / स्यादेतत् --- उत्पन्ने ऽपि तत्त्वावभासे शब्दात्, निश्चये प्रवर्त्यः &#८२१६;एवमिदम्ऽ; इति / तन्न / यदि तस्माच्छब्दान्निश्चयः, स जात एव / अथान्यतो निश्चयः, अन्यवाञ्छनं प्रमाणान्तरापेक्षा, न तत्र तत्त्वनिश्चयनिबन्धनं शब्दः स्यात् / एवं तावन्न तत्त्वनिश्चयाय विधिरर्थ्यते /

अथाविवक्षितार्थत्वनिवृत्त्यै प्रार्थ्यते विधिः / अर्थो ज्ञातव्य इत्युक्ते ज्ञेयः स्यान्नाविवक्षितः // MBस्_२.५ //

[KKS_७७] यदपि मतम् --- सत्यपि वाक्यादर्थोपप्लवे तात्पर्यं दुर्लभम्, भूतार्थपरस्य वैयर्थ्यात् / सांशयिकत्वं वा, अतात्पर्यस्यापि दर्शनाज्जपमन्त्रेषु / विधौ तु सत्यर्थज्ञानस्य चोदितत्वान्नार्थो ऽविवक्षितो भवितुमर्हति / तस्माद्विवक्षितार्थत्वाय विधिः प्रार्थ्यः /

तद्वार्तमर्थपरता शब्दानां लोकवेदयोः / &#८२१६;अविशिष्टस्तु वाक्यार्थऽ; इत्युत्सर्गवती यतः // MBस्_२.६ //

औत्सर्गिकः शब्दानामर्थं प्रति शेषभावः / निमित्तान्तरात्तु स्वरूपप्रधानत्वमविवक्षितार्थत्वमपवादो लोके / तथा वेदे ऽपि, लोकावगम्यत्वाच्छब्दसामर्थ्यस्य / तदुक्तम् --- &#८२१६;अविशिष्टस्तु वाक्यार्थःऽ; इति /

अपि च

दृष्टार्थता च स्वाध्यायविधेरत्र न भिद्यते / भवेदितरथा कृत्स्नः स विध्यर्थो ऽविवक्षितः // MBस्_२.७ //

यथैव कर्मविधीनां &#८२१६;दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधनम्ऽ; इति नाविवक्षितार्थानामध्ययनात्फलान्तरकल्पना तथा दृष्टत्वादात्मतत्त्वावबोधस्य वेदान्तानाम् / न च भूतार्थप्रतिपत्तौ वैयर्थ्यमिति वक्ष्यते / प्रतिपत्तिविधौ च तुल्यम् / अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् / अन्यथा सह विधायकेन कृत्स्नस्याविवक्षितार्थता स्यात् / यतो विधायकशब्दनिबन्धनमन्येषां विवक्षितार्थत्वम्, विधायकस्य तु न तन्निबन्धनमस्ति / एवं च तस्याविवक्षितार्थत्वे इतरे ऽपि तथा स्युः / अथ विधायकः प्रकृत्या दृष्टार्थत्वेन चार्थपरः, इतरे ऽपि तथेति व्यर्थो ऽसौ विधिः /

ज्ञानस्य पुरुषार्थत्वसिद्धये विधिरिष्यते / सर्वत्र पुरुषार्थत्वं विधेरित्यप्यपेशलम् // MBस्_२.८ //

विध्यधीनः पुरुषार्थसाधनतावबोधः, तच्छब्दतो लब्धजन्मनो ऽप्यात्मतत्त्वावबोधस्य पुरुषार्थसाधनत्वावगमो विधेरित्येतदपि न शोभनम् /

ज्ञेयाभिव्याप्तितो यस्मान्न विज्ञानात्फलान्तरम् / इष्यते मोक्ष इति चेत्साध्यस्तत्त्वच्युतेर्न सः // MBस्_२.९ //

[KKS_७८] ज्ञानस्य हि दृष्टमेव फलम् --- ज्ञात्रा ज्ञेयाभिव्याप्तिः, ज्ञातारं प्रति तस्य प्रकाशनम् (प्रकाशता -- एदितिओन्) --- न त्वदृष्टं कालान्तरभावि, यदर्थो विधिः स्यात् / स्यादेतत् --- आत्मज्ञानस्य फलान्तरमपीष्यते मोक्षः / तन्न, असाध्यत्वात् / न हेतुजन्यो ऽसौ मोक्षः, तत्त्वच्युतेः / कार्यत्वे विनाशात्तस्य पुनःसंसारात् / आत्यन्तिकी च संसारनिवृत्तिर्मोक्ष इत्युच्यते / ननु कार्यो ऽपि नाशो न नश्यति / सत्यम्, भावरूपं तु मोक्षं निरतिशयानन्दलक्षणं निरतिशयैश्वर्यलक्षणं चाभिप्रेत्यैतदुच्यते, भावस्य कार्यस्य विनाशेनाविनाभावात् / आगामिशरीरेन्द्रियबुद्धिसंयोगाभावस्य प्रागभावस्य कार्यत्वमनुपपन्नमेव / बन्धहेतुनिवृत्तिस्तु यद्यपि कार्या, कार्यत्वे ऽपि च नास्या अनित्यत्वप्रसङ्गः, तथापि नासौ तत्त्वज्ञानात्पृथगिति न तेन साध्या / अविद्या हि बन्धहेतुः, तत्त्वज्ञानोदय एव च तन्निवृत्तिः /

अथवा &#८२१६;परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणावतिष्ठतेऽ; इति स्वरूपस्थितिर्मुक्तिरुक्ता / साध्यत्वे च न स्वरूपस्थितिः स्यात् / अतो मोक्षत्वाच्च्यवेत / यत्तु --- &#८२१६;न स (न च --एदितिओन्) पुनरावर्ततेऽ; इति श्रुतेः प्रामाण्यात्कार्यस्यापि मोक्षस्य नित्यत्वमिति, दृष्टविपरीतमपि तदाश्रीयेत, अनन्यगतित्वे श्रुतेः / यदा तु विदितात्मतत्त्वस्याद्वयं विशुद्धप्रकाशमात्मानं पश्यतः समुत्खातायामनवयवेनाविद्यायां हेत्वभावात्पुनर्बन्धस्यासंभाव्यत्वात्प्राप्तमेवार्थं वर्तमानापदेशादनुवदति श्रुतिरर्थवादत्वेन, तदा कुतस्तत्प्रामाण्यादनन्तफलत्वम्? तथा हि --- वर्तमानापदेशादेव नापुनरावृत्तिः साध्यत्वेनावगम्यते / न च कामोपबन्धो ऽस्ति, यतः साध्यता गम्येत / तस्मादर्थवादः / अर्थवादादपि च या फलकल्पना, सापि ज्ञाने ज्ञेयतत्त्वावभासदृष्टफलनिराकाङ्क्षे ऽनुपपन्ना / पुरुषार्थता चास्य वक्ष्यत इति /

अन्ये पुनराहुः ---

विधेर्विना कार्यशून्यं भूतार्थमनुवादकम् / वचः स्यादनुवादश्च प्रमाणान्तरगोचरे // MBस्_२.१० //

[KKS_७९] तत्प्रमाणान्तरापेक्षं प्रामाण्यमतिवर्तते / मानान्तरस्याविषये विध्यर्थे तु प्रतिष्ठितम् // MBस्_२.११ //

अनपेक्षं प्रमाणत्वमश्नुते कर्मवाक्यवत् / परप्रवृत्त्यभावे ऽपि प्रामाण्यायैव तद्विधिः // MBस्_२.१२ //

विधिमन्तरेण न कार्योपदेशप्रतीतिः / यथावस्थितं वस्तु तद्विधस्यानुवादमात्रत्वं गम्यते / अनुवादश्च प्रमाणान्तरविषय इति तदपेक्षो भूतार्थो नार्थ उच्यत इति सापेक्षत्वादप्रामाण्यम् / विध्यर्थस्य तु प्रमाणान्तराविषयत्वात्तन्निष्ठमनपेक्षं प्रमाणं कर्मविधिवाक्यवत् / प्रमाणान्तराविषयश्च विध्यर्थः / न हि &#८२१६;कुरुऽइति शब्दज्ञानादन्यतः प्रतीतिः / एवं च सति तत्त्वप्रतिपत्तिपरे वाक्ये यद्यपि वाक्यार्थबोधात्पराचीना प्रवृत्तिः, विधिफलं नास्ति / प्रामाण्यायैव तु विधिनिष्ठत्वमेषितव्यमिति / अत्रोच्यते ---

प्रमाणान्तरयातार्थभावः किमनुवादता / उत भूतार्थता तत्र सिद्धार्थमपि यद्वचः // MBस्_२.१३ //

न मानान्तरलब्धार्थतया तस्यावबोधकम् / न तत्सापेक्षमेषा चेदभिप्रेतानुवादता // MBस्_२.१४ //

कः पुनरनुवादः --- अधिगमान्तरसंभिन्नार्थत्वम्, मानान्तरेणाधिगत इति प्रतिपादनम्, आहोस्विद्भूतार्थतामात्रम्? तत्र पूर्वस्मिन् कल्पे भवत्वधिगमान्तरसंभिन्नार्थं सापेक्षम् / यत्तु भूतार्थमपि न मानान्तराधिगत इति बोधयति न तदनुवादकम्, न सापेक्षम्, पूर्वाधिगमसंस्पर्शेन प्रतिपत्तेरभावात् /

अथापरः कल्पः ---

सापेक्षतायाः को हेतुः शुद्धा सिद्धार्थता यदि / प्रमाणान्तरसंभेदस्तद्व्यपेक्षणकारणम् // MBस्_२.१५ //

अनृधीप्रभवे नास्ति भूतार्थे ऽपि स वैदिके /

भूतार्थमात्रं चेदनुवादता न सापेक्षत्वहेतुरस्ति / न भूतार्थतैव सापेक्षत्वहेतुः, भूतार्थयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोरनपेक्षत्वात् / तस्माद्भूतार्थे ऽभूतार्थे वाधिगमान्तरसंस्पर्शः प्रमाणान्तरापेक्षाहेतुः, स्मृतौ दर्शनात् / सा ह्यधिगमान्तरसंभिन्नार्थेति [KKS_८०] तत्साधनमपेक्षते / एवं च पुरुषबुद्धिप्रभवं भूतार्थमभूतार्थं वा वचो भवति सापेक्षम् / ततो हि तत्संभिन्न एवार्थे प्रत्ययः, न त्वनपेक्षितपूर्वाधिगमः स्वातन्त्र्येणार्थे / यथोक्तम् --- &#८२१६;अपि च पौरुषेयाद्वचनाद् ‘एवमयं पुरुषो वेदऽइति भवति प्रत्ययः, न ‘एवमर्थःऽ; इतिऽ; / अपुरुषबुद्धिप्रभवत्वाद्वेदवचसि भूतार्थे ऽपि न सापेक्षत्वहेतुः, पुरुषसंबन्धकृतत्वात्पूर्वाधिगमसंभेदस्य /

स्यादेतत् --- अपौरुषेये ऽपि भूतार्थे तद्विषये प्रमाणान्तरस्य संभवात्तदपेक्षा / तथा हि --- संभवति प्रमाणान्तरे तद्विषये तद्विसंवादो ऽपि शङ्क्येत / तस्मात्तदभावाय तत्संवादो ऽपेक्षणीयः / असंभवति तु कार्ये ऽर्थे न कुतश्चिद्विसंवादाशङ्केति नापेक्ष्यमस्ति / अत्रोच्यते ---

न च संभवमात्रेण तदपेक्षावकल्पते // MBस्_२.१६ //

विशेषो न हि गम्येत सापेक्षत्वे तदा तयोः /

द्वयोरेकविषयसंभवे कुत एतत् --- शब्दस्तदपेक्षः, न पुनस्तत्प्रमाणान्तरं शब्दापेक्षं स्यादिति? यदि शब्दः प्रमाणान्तराधिगतविषयो लोके दृष्ट इति, प्रमाणान्तरस्याविषये तर्हि नतरां प्रामाण्यं तस्य भवति / प्रमाणान्तरविषये हि प्रमाणान्तरसंभवादपि तावत्स्यात्, अन्यत्र तदभावाद् दुर्लभं तत् / अथ पौरुषेयत्वकारिता लोकवचसां प्रमाणान्तराधिगतार्थता, न शब्दसामर्थ्यकारिता / शब्दस्य प्रमाणान्तरासंभिन्न एवार्थे सामर्थ्यम् / न तर्हि प्रमाणान्तरसंभवाच्छब्द एव सापेक्षः, तदपि शब्दसंभवाच्छब्दापेक्षं स्यात् / किमतस्तस्य सापेक्षत्वेन? अप्रमाणं स्यात् / न शब्दस्य तत्रापेक्षा युज्यते / सति हि तस्य प्रामाण्ये तत्संवादविसंवादावपेक्ष्येयाताम् / अथ शब्दस्याप्रामाण्यान्न तत् शब्दापेक्षया प्रमाणम् / प्रमाणमेव, अनपेक्षत्वात् / शब्दस्याप्रामाण्यं कुतः? प्रमाणान्तरापेक्षत्वात् / तस्य च प्रामाण्यमनपेक्षत्वात्, अनपेक्षत्वं च शब्दस्याप्रामाण्यादितरेतराश्रयम् / प्रमाणे हि शब्दे तद्विषये संभवति तदपि सापेक्षं स्यात्तत्संभव इव शब्दः, विशेषाभावात् / [KKS_८१] अथ शब्दसंभवे ऽपि न तत्सापेक्षम् / तत्संभवे ऽपि न शब्दस्य सापेक्षता, विशेषाभावात् /

अपि च

प्रत्यक्षानुमयोरेवं वृत्तेरन्योन्यगोचरे // MBस्_२.१७ //

परस्परव्यपेक्षत्वमविशेषं प्रसज्यते / स्यादक्षमपि सापेक्षं यदक्षान्तरगोचरे // MBस्_२.१८ //

संभवमात्रेण सापेक्षत्वे प्रत्यक्षानुमयोरेकस्मिन् विषये संभवादन्योन्यापेक्षत्वादप्रामाण्यप्रसङ्गः / तथा सत्तागुणत्वद्रव्येष्वनेकेन्द्रियग्राह्येष्विन्द्रियान्तराणामिन्द्रियान्तरसापेक्षत्वप्रसङ्गः / अथ शब्दस्यैव प्रमाणान्तरसंभवे सापेक्षत्वम्, विशेषहेतुर्वाच्यः / प्रमाणान्तराधिगतार्थत्वदर्शनादिति चेत्, उक्तमत्र --- यदि शब्दमात्रधर्मो ऽयमसंभवादेव तद्विषये प्रत्यक्षादेर्बुद्धादिवाक्यवदप्रामाण्यं प्राप्नोति, संभवे त्विन्द्रियविषये प्रत्ययितपुरुषवचोवद्युज्यते प्रामाण्यम् / यथोक्तम् --- &#८२१६;तच्चेत्प्रत्ययितात्पुरुषादिन्द्रियविषयं वा, अवितथमेव तत्ऽ; इति / अथ पौरुषेयधर्मो ऽयम्, न संभवत्प्रमाणान्तरविषयस्याप्यपौरुषेयस्य शब्दस्य सापेक्षत्वम् / अपि च प्रत्यक्षाधिगतविषयं किञ्चिदनुमानमिति न सामान्यतोदृष्टस्य तथा प्रत्यक्षसापेक्षता, यथा चागमपूर्वकं षड्जादिविवेकविषयं प्रत्यक्षमिति न सर्वं प्रत्यक्षं तथा, एवं पुरुषवचसां प्रमाणान्तराधिगतविषयत्वदर्शने ऽपि नापौरुषेयस्य तथाभावो भूतार्थस्यापि / अन्यथा सुतरां प्रमाणान्तरासंभवादप्रामाण्यं स्यादित्युक्तम् /

अपि च

असंभवादौषधादिनियोगस्यानपेक्षता / लौकिकस्य प्रसज्येत नरप्रत्ययपूर्वकः // MBस्_२.१९ //

विनियोगस्तत्र तेन व्यपेक्षा वैदिके पुनः / अबुद्धिपूर्वकः सो ऽपीत्यनपेक्षत्वमुच्यते // MBस्_२.२० //

यदि कार्ये नियोगार्थे प्रमाणान्तरस्यासंभवाद्वेदवचसां तन्निष्ठानामनपेक्षत्वम्, &#८२१६;ज्वरवियोगकाम इदमौषधं पिबेत्ऽ, ‘स्वर्गकामः सिकता भक्षयेत्ऽ; इति [KKS_८२] लोकवचांस्यपि कार्यनिष्ठान्यनपेक्षाणि प्रामाण्यमश्नुवीरन् / अथ यस्तत्र साध्यसाधनभावः स पुरुषविवक्षापूर्वकः, तेन तत्र सापेक्षता, वेदे तु साध्यसाधनभावो ऽपि न पुरुषविवक्षापूर्वकः इत्यनपेक्षत्वम् / यो वा विषयनियोज्यनियोगानां संबन्धः, स पुरुषबुद्धिविरचितो लोकवाक्ये / वेदे तु केवलं नियोगो ऽपुरुषबुद्धिपूर्वकः / सो ऽपीत्यनपेक्षत्वम् / उच्यते ---

नृबुद्धिपूर्वतैवेत्थं हन्तापेक्षानिबन्धनम् / मानान्तरासंभवे ऽपि तत्र सापेक्षता यतः // MBस्_२.२१ //

असंभवत्प्रमाणान्तरकार्यनिष्ठे ऽपि चेद्वाक्ये पुरुषसंबन्धात्सापेक्षत्वम्, पुरुषबुद्धिपूर्वतैव तर्हि प्रमाणान्तरव्यपेक्षाकारणमन्वयव्यतिरेकाभ्याम् / तद्भावे लोके सापेक्षत्वात्, तदभावे वेदे निरपेक्षत्वात् / न विषये प्रमाणान्तरसंभवः, तदभावे ऽपि लोकनियोगे सापेक्षत्वदर्शनात् /

अथ मतम् ---

वेदे नियोगनिष्ठत्वं विनियोगप्रधानता / लोके वेदे न व्यपेक्षा तल्लोके च व्यपेक्षणम् // MBस्_२.२२ //

नियोगपर्यवसितं वैदिकं वचः, स च प्रमाणान्तरस्यागोचर इत्यनपेक्षत्वम् / साध्यसाधनभावनिष्ठं तु लौकिकं वचः, स प्रमाणान्तरविषय इति सापेक्षता /

न शब्दमात्रसामर्थ्यप्रविभागो ऽयमीदृशः / लोकावगतसामर्थ्यः शब्दो वेदे ऽपि बोधकः // MBस्_२.२३ //

न तावदयं शब्दमात्रस्यानपेक्षितपुरुषसंबन्धासंबन्धस्य शक्तिप्रविभागः --- यदेकत्र नियोगः शब्दार्थः / अन्यत्र विनियोगः, यथा गोशब्दस्य सास्नादिमान्, अश्वशब्दस्य केसरादिमान् / यतो लोकाधिगतसामर्थ्यो वेदे ऽपि प्रतिपादकः / लोके चेद्विनियोगः शब्दार्थः, तत्रैवास्य सामर्थ्यमधिगतम्, न नियोगे / तत्र वेदे ऽपि विनियोग एव प्रमाणार्थः स्यात् /

अथ मानान्तराज्ज्ञात्वा प्रयुङ्क्ते पुरुषो वचः / अर्थे तत्तेन तन्निष्ठमितरत्त्वन्यथा स्थितम् // MBस्_२.२४ //

[KKS_८३] अथ मतम् --- नैष शब्दमात्रस्य सामर्थ्यविभागः / शब्दस्य हि निजं सामर्थ्यं कार्यनिष्ठतैव / तथा हि --- कार्यो नियोगार्थः / कार्याय चान्यस्यान्वयः प्रतीयते / न तु कार्यस्यान्यार्थो ऽन्वयः / तस्मात्कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानता / पुरुषस्तु प्रमाणान्तरादवगम्यार्थं तत्र प्रयुङ्क्ते वचनम् / न च नियोगः प्रमाणान्तरगोचरः / तस्मान्न तत्र प्रयोक्तुमर्हति / विनियोगस्य तु तथाभावात्तत्र युज्यते प्रयोगः / तस्माद्विनियोगप्रधानं पुरुषवचः / वैदिकं तु सामर्थ्येन कार्यत्वान्नियोगस्य तत्प्रधानमिति /

अत्रोच्यते ---

मानान्तरव्यपेक्षत्वात्संभव्यन्यप्रमाणकः / हन्तास्य गोचरो नास्मादपेक्षास्य प्रमान्तरे // MBस्_२.२५ //

यदि पुरुषो ऽधिगते विषये वचः प्रयुङ्क्ते इति विनियोगविषयता तस्य कल्प्यते प्रमाणान्तरापेक्षत्वात्, तर्हि संभवत्प्रमाणान्तरो ऽस्य विषयः / न तु संभवत्प्रमाणान्तरविषयत्वात्पुरुषवचो ऽपि सापेक्षम्, सापेक्षत्वनिमित्तत्वात्तद्विधस्य विषयस्य /

तस्मान्मानान्तराद्गत्वा परस्य प्रतिपत्तये / वचः प्रयुङ्क्ते पुरुषो नाकस्मात्तेन तद्गिरि // MBस्_२.२६ //

प्रमाणान्तरसंभेदो व्यपेक्षातो न संभवात् /

स्वोपलब्धिख्यापनाय पुरुषस्य गीः, ततस्तस्यां प्रमाणान्तरसंभेदः, &#८२१६;मयोपलब्धो ऽयमर्थःऽइत्यर्थः / तेन तत्रोपलब्धे संभवासंभवावेवापेक्ष्येयाताम् / यत्रोपलब्धेर्निश्चयः &#८२१६;संभवत्यस्योपलब्धिः, न चानुपलभ्यायं ब्रवीतिऽ; इति तत्र प्रामाण्यम्, यथाप्तपुरुषस्य प्रमाणविषये / यत्र तूपलब्धेरसंभव एव यथा दृष्टार्थे बुद्धादिवाक्ये, यत्र चानुपलभ्यापि वचनप्रवृत्तिसंभावना, तत्राप्रामाण्यात् / न तु प्रमाणान्तरसंभवात्पुरुषवचने ऽपि तदपेक्षा /

अपौरुषेयता तेन पौरुषेयत्वमेव च // MBस्_२.२७ //

अनपेक्षव्यपेक्षत्वनिमित्ते वर्णिते बुधैः / भूतार्थमपि सापेक्षं नातो ऽपुरुषबुद्धिजम् // MBस्_२.२८ //

[KKS_८४] अत एव पौरुषेयत्वापौरुषेयत्वे सापेक्षत्वानपेक्षत्वकारणे न्यायविद्भिर्दशिते पौरुषेयत्वनिराकरणप्रयत्नेन --- &#८२१६;औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धःऽ; इति / औत्पत्तिके शब्दार्थसम्बन्धे ऽस्वातन्त्र्याच्छब्दस्य न पुरुषबुद्धिपूर्वकत्वमिति न प्रमाणान्तरसंभिन्ना शब्दादर्थावगतिरिति निरपेक्षत्वम् /

ननु प्रमाणान्तरासंभवे ऽपि कृत एव यत्नः --- &#८२१६;सत्संप्रयोगेऽ; इति / सत्यम् / चोदनैव प्रमाणम्, नान्यत् --- इत्यवधारणसिद्धये / न तु प्रमाणमेव इति /

अथ प्रमाणान्तरसंभवे ऽपि यदि चोदनाप्रामाण्यं न व्याहन्यते, को ऽर्थः प्रमाणान्तरनिराकरणेन? धर्मतत्त्वज्ञानम् / प्रमाणान्तरसंभवे हि सर्वज्ञाभिमतबुद्धाद्युपदिष्टो ऽपि धर्मः प्रतीयेत तत्र न धर्मतत्त्वमवधारितं स्यात् / तदवधारणार्थश्चायं यत्नः / चोदनाप्रामाण्यमपि तदर्थं मृग्यते, नादृष्टाय / अथवा तद्विरोधाच्चोदनाया बाधः स्यात्, संशयो वा तुल्यबलत्वे, तेन तस्यासंभवः प्रतिपाद्यते / न तु तत्संभवात्सापेक्षतेति / ननु तदभावो ऽपेक्षणीयः स्यात् / कामम् / न तु शब्दः प्रमाणान्तरापेक्षमर्थं प्रतिपादयति / यतः यदर्थस्य प्रतिपादकम्, न तु तदपेक्ष्यते / यदपेक्ष्यते न तदर्थं प्रतिपादयति / न हि विरोधिप्रमाणाभावः प्रतिपत्तिहेतुः / विरोधसंभवमात्रेण चाप्रामाण्ये प्रत्यक्षादीनामपि तत्स्यात् / अपि च विरोधिसंभवादप्रामाण्यं कार्यनिष्ठत्वे ऽप्यपरिहार्यम्, कर्तव्यताद्वारेण भूतार्थप्रतिपत्तेरिष्टत्वात् / तत्र तु प्रमाणान्तरविरोधिसंभावनात् / भूतार्थस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात्तेन कार्यनिष्ठता वर्ण्यते / प्रमाणान्तरविषयत्वे किलानुवादत्वात्प्रमाणान्तरापेक्षमर्थं प्रतिपादयति --- प्रमाणान्तरेणायमधिगतः --- इति न स्वातन्त्र्येण / कार्यनिष्ठत्वे तु स्वातन्त्र्येण, तस्य प्रमाणान्तरागोचरत्वात् / उक्तेन प्रकारेण न सापेक्षत्वमिति &#८२१६;भूतार्थमपि सापेक्षं नातो ऽपुरुषबुद्धिजम्ऽइति सुष्ठूक्तम् /

अथ संसर्गभाजो नो पदार्थाः क्रियया विना / किमायातं विधेः सापि त्वस्त्यादिः सुलभा क्व न // MBस्_२.२९ //

[KKS_८५] यदि मतम् --- आख्यातपदार्थमन्तरेण न नामपदार्थानां संसर्गः / क्रिया हि पदार्थसंश्लेषहेतुः तदभावे साकाङ्क्षत्वात् / अतः सिद्धो ऽर्थो ब्रह्मादिर्न शब्दगोचरः पदस्याविदितसंगतित्वेनानवबोधकत्वात् / न वाक्यार्थः तस्य संसर्गात्मकत्वात् / क्रियारहितानां च पदार्थानामसंसर्गात् / एवमपि क्रियाभ्युपेयताम् / तद्द्वारेण च पदार्थसंसर्गसिद्धिराशास्यताम् / न विधेः कश्चिदर्थः / सापि च क्रिया सर्वत्र सुलभैवाश्रूयमाणाप्यस्त्यादिः &#८२१६;अस्तिर्भवन्तीपरः प्रथमपुरुषो ऽप्रयुज्यमानो ऽपि गम्यतेऽ; इति / तत्र ब्रह्मस्वरूपप्रतिपत्तिपरं वाक्यमस्त्यर्थनिष्ठम् / तन्निबन्धनस्तत्र पदार्थसंश्लेषः / सत्तायाश्च प्रकृत्यैव सत्प्रधानत्वात् तद्द्वारेण विशिष्टवस्तुसिद्धिरिति /

अत्राहुः --- न प्रमाणावगम्यताया अन्या काचन सत्ता / तथा हि --- यत् प्रमाणेनावगम्यते तत्र &#८२१६;अस्तिऽ; इति व्यवहारो लौकिकानाम् विपर्यये ‘नास्तिऽ; इति / न खल्वन्यः सदसद्विभागहेतुर्लक्ष्यते / अर्थक्रियाभावाभावौ चेत् / न तयोरपि प्रमाणभावाभावाधीनत्वात् / तथा हि --- कार्ये ऽपि सद्व्यवहारो यदि कार्यान्तरनिबन्धनः अनवस्था / तस्मादन्ते ऽपि प्रमाणादेव सद्व्यवहारः तद्विपर्ययाच्चासद्व्यवहारः / एवं चेदादावेव प्रमाणाभावाभावनिबन्धनौ सदसद्व्यवहारौ स्ताम् / तथा चास्त्यर्थनिष्ठं वाक्यं प्रमाणान्तरापेक्षमेवार्थं बोधयति प्रमाणविषयताया अस्त्यर्थत्वात् /

अत्रोच्यते ---

न च मानावगम्यत्वमस्तीति विषयो मतः / मानादेव यतो बुद्धिरभूदस्ति भविष्यति // MBस्_२.३० //

धूमादिना मिते हि स्याद्वह्न्यादावियमन्यथा / भिद्येतोत्तरकाले वा भवन्ती न खलु त्रिधा // MBस्_२.३१ //

न प्रमाणावगम्यत्वमस्त्यर्थः न &#८२१६;अस्तिऽ; इति बुद्धेस्तद्विषयः / यतः प्रमाणादेव त्रिधा बुद्धिर्भवति --- &#८२१६;धूमादस्त्यत्राग्निःऽ; ‘नदीपूरविशेषादभूद्वृष्टिःऽ; ‘मेघोदयविशेषाद् [KKS_८६] भविष्यति वृष्टिःऽ; इति / तत्र यदि बुद्धिः प्रमाणविषयतां गोचरयति प्रमिते हि स्यात् न प्रमाणादेव / न हि प्राक् प्रमाणोत्पत्तेः सन् प्रमाणसंबन्धः / प्रमाणसंबन्धनिबन्धना चेयं बुद्धिः / अथ वैयात्यादुत्तरकालतामेवास्या ब्रूयात् / त्रैविध्यमनुपपन्नम्, प्रमाणसंबन्धस्याभेदाद्भिन्नकालेष्वप्यर्थेषु /

स्वसंबन्धितया मानमथ वस्त्वधिगच्छति / तथापि नैव भिद्येत नेत्थं चान्यव्यपेक्षता // MBस्_२.३२ //

अथ मतम् --- आत्मसंबन्धितयैव प्रमाणेनार्थो ऽवगम्यते / अतो न &#८२१६;अस्तिऽइति बुद्धेरुत्तरकालता प्रमाणसंबन्धविषयाया अपि, स्वात्मसंबन्धितयैवार्थस्य प्रतीतेः / एवमप्यस्तीत्येव सर्वत्र स्यात् / न त्रैविध्यम्, सर्वस्य प्रमितौ प्रमाणसंबन्धस्य वर्तमानत्वात् / न चेत्थं प्रमाणान्तरव्यपेक्षत्वमस्त्यर्थनिष्ठे वचसि तत्प्रमाणसंबन्धस्यैवास्त्यर्थत्वात् /

अन्यमानावगम्यत्वमथ लिङ्गात्त्रिधेष्यते / स्याल्लिङ्गमपि सापेक्षं तत्सिद्धेस्तत एव चेत् // MBस्_२.३३ //

नैरपेक्ष्यं यदि न तद्वेदे दण्डैर्निवार्यते /

अथ मतम् --- प्रमाणान्तरगम्यतैव लिङ्गेनाधिगम्यते / तेन नोत्तरकालता / तच्च प्रमाणं त्रिकालमिति त्रैविध्यम् / किं पुनस्तत्? प्रत्यक्षम् / तथा हि --- भूतायां दृष्टौ कस्यचिद्भूतं प्रत्यक्षम्, भविष्यन्त्यां भविष्यत्, वर्तमाने ऽग्नौ वर्तमानमिति / एतच्च वार्तम्, नित्यानुमेये तस्याभावात् / अपि च लिङ्गमप्येवं प्रमाणान्तरापेक्षत्वादप्रमाणं स्यात् / अथ लिङ्गादेव प्रमाणान्तरसद्भावस्य सिद्धेर्निरपेक्षत्वम् / तथा हि --- प्रमाणान्तरसद्भाव एवेदानीं लिङ्गं प्रमाणम् / न च तत्रान्यदपेक्ष्यते / प्रमाणसद्भावद्वारा प्रमेयसिद्धिरिति / [KKS_८७] नायं विधिर्वेदे दण्डवारितः / वैदिकमपि वचो ऽस्त्यर्थनिष्ठं विशिष्टार्थप्रमाणसद्भाव एव प्रमाणम् / तत्र निरपेक्षम् / तत्प्रमाणद्वारा च विशिष्टार्थसिद्धिरिति समानम् /

तत्संभवो ऽलौकिकार्थे (लैङ्गिके ऽर्थे --एदितिओन्) बुद्धवाक्यार्थवन्न तु // MBस्_२.३४ //

अत्रेति साक्षात्करणाभ्युपायादसमञ्जसम् /

स्यान्मतम् --- युक्तं लिङ्गस्य प्रामाण्यमेवम्, अर्थे तस्य प्रमाणान्तरस्य संभवात् / संभवति हि वृष्ट्यादिषु प्रमाणान्तरम् / ततस्तद्द्वारार्थगतिः / न तु सर्वविशेषातीते ब्रह्मण्याम्नायैकनिबन्धने ऽभ्युपगम्यते / तत्र यथैव बुद्धादिवाक्यानाम् &#८२१६;एवमयं पुरुषो वेदऽ; इति ज्ञाननिष्ठानामतीन्द्रियार्थे ज्ञानस्यासंभवान्नार्थे प्रामाण्यमतीन्द्रियार्थोपदेशिनाम्, तथात्रापि स्यात् / संभविप्रमाणविषयाप्तवचनवत्तु लिङ्गस्य प्रमाणनिष्ठत्वे ऽपि युज्यते प्रामाण्यम् / तदसत्, ब्रह्मण्यपि साक्षात्करणस्याभ्युपगमादविद्यासंहारे / अविद्यावतां तु तदाम्नायैकनिबन्धनमुच्यते / अपि च

मेयत्वमेव सत्ता चेन्माने त्रिविधता कुतः // MBस्_२.३५ //

तत्संबन्धादतो नार्थे त्रैविध्यमवकल्पते /

यदि च लिङ्गेन प्रमाणमेव मीयते, मीयमानतैव च सत्ता, तत्र प्रमीयमाणत्वात्प्रमाणं सर्वं सदेव / सच्च वर्तमानमित्युच्यते / तत्र वर्तमानत्वात्प्रमाणस्य सर्वत्रार्थे &#८२१६;अस्तिऽ; इत्येव स्यात् / न प्रमाणत्रैविध्यादर्थे त्रैविध्यम्, मीयमानस्य सत्त्वात्सतश्च वर्तमानत्वादिति /

अपि च इदमयं प्रष्टव्यः --- किं वर्तमानप्रमाणयोगः प्रमाणसंबन्धः सत्ता, तद्विपर्ययो ऽसत्ता, आहोस्वित् प्रमाणयोगमात्रमनाश्रितकालविशेषम्? तत्र ---

वर्तमानप्रमायोगः सत्तासत्ता विपर्ययः // MBस्_२.३६ //

मते यदि ततः प्राप्तमसत्त्वं स्मृतिगोचरे /

[KKS_८८] न स्मर्यमाणस्य वर्तमानप्रमाणसंबन्धः / ननु स्मर्यमाणे विनाशसंभवान्नैव &#८२१६;अस्तिऽ; इति व्यवहारः / सत्यम् / &#८२१६;नास्तिऽ; इत्यपि नास्ति / यदि वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता तद्विपर्ययो ऽसत्ता, &#८२१६;नास्तिऽ; इत्येव स्यात् न च ‘अस्तिऽ; इति / तस्मादन्ये सदसत्त्वे /

प्रमाणयोगमात्रं चेत्सत्तासत्ता विपर्ययः // MBस्_२.३७ //

प्राप्ता प्रमितनष्टेन घटेन मधुधारणा / प्रमिते च न जिज्ञासा पुनः स्यात्सदसत्त्वयोः // MBस्_२.३८ //

अनाश्रितकालविशेषे प्रमाणयोगमात्रे सत्त्वे प्रमितनष्टमपि वस्तु सदिति तेनार्थक्रियाप्रसङ्गे ऽनष्टेनेव, सत्त्वाविशेषात् / नष्टानष्टयोर्विशेषान्नैवमिति चेत्, स एव तर्हि विशेषः सदसद्व्यवहारव्यवस्थाया हेतुः कार्यव्यवस्थाया इव, न प्रमाणयोगः /

तदनुसारिण्येवैषा दृश्यते लोके / न खलु प्रमितनष्टं &#८२१६;सत्ऽइत्युपचरति लोकः / किं च प्रमिते ऽर्थे सदसत्त्वे जिज्ञासेरन्न पुनर्लौकिकाः, सिद्धत्वात्प्रमाणयोगमात्रस्य तल्लक्षणत्वाच्च सत्त्वस्य /

अथ प्रमाणयोग्यत्वं सत्ता (Mस्स् AB; सत्त्वं -- एदितिओन्) नष्टाच्च तच्च्युतम् / स्मर्यमाणे प्रचलितं क्वचिदित्यप्यसुन्दरम् // MBस्_२.३९ //

अथ मतम् --- न वर्तमानप्रमाणयोगः सत्ता, नानाश्रितकालं तद्योगमात्रम् / अपि तु प्रमाणं प्रति योग्यता / सा च नष्टाच्च्युतेति न तस्य सत्त्वप्रसङ्गः / स्मर्यमाणे तु कुतश्चिच्च्युता कुतश्चिन्नेति न सर्वस्यासत्त्वमिति / एतदपि न सुन्दरम्, अभ्युपगतहानात् / तथा हि --- इत्थमर्थस्वभाव एव सत्ता वर्णिता भवति / प्रमाणयोग्यो ऽर्थस्वभावः सत्ता, अर्थस्वभावनिबन्धन एव सदसद्व्यवहारविभागः, न प्रमाणतदभावोपाधिः / तस्य त्वेष कथनोपायः, न प्रमाणसंस्पर्शः, यथा &#८२१६;नीलाकारज्ञानयोग्यो ऽर्थो नीलःऽइत्याख्याते ऽपि न नीलशब्दो नीलज्ञानोपाधिः / तथा च सो ऽस्तिशब्देनाभिधीयत इत्यर्थस्वभावनिष्ठम् [KKS_८९] अस्त्यर्थप्रधानं वाक्यमिति कुतः सापेक्षत्वम्? प्रमाणस्यासंस्पर्शात् /

स्यादेतत् --- भिन्ना एवार्थस्वभावाः प्रमाणं प्रति योग्याः सच्छब्दवाच्याः सन्तु, नैका सत्ता / मा भूत्, नैतत्साध्यम् / सर्वथार्थस्वभावाभिधाय्यस्तिशब्दो न प्रमाणयोगनिमित्त इति / प्रमाणसंस्पर्शे हि सापेक्षता स्यात् / अनेकता तु न कञ्चिद्दोषमावहति / अपि च यदि तस्यानेकत्वम्, कथमभिन्नशब्दप्रवृत्तिः? तथा हि --- भिन्नेष्वभिन्नं विशेषणमुपलक्षणं वाश्रित्यैकः शब्दो वर्तेत, भिन्ननिमित्तो वा साधारणशब्दः स्यादक्षादिवत् / तत्र न तावदनन्तार्थस्वभावेषु साधारणत्वमुपपद्यते, संबन्धग्रहणसामर्थ्यात् / परिमितजातिविषया ह्यक्षादिशब्दाः परिमितोपलक्षणलक्षिता वा स्युः / स्यादेतत् --- द्रव्यत्वादिसामान्यत्रयोपलक्षितानामर्थानां सच्छब्दः साधारण इति / तन्न / यो हि सत्तामवजानीते स द्रव्यत्वादीन्यप्यवजानीत एव / न किल तेजो दृष्टवतो ऽप्सु तदवमर्शो भवति / अपि च सामान्यविशेषसमवाया अपि सन्त एव / न तेष्वौपचारिकः सच्छब्दः प्रत्ययस्यावैलक्षण्यात् / न च सामान्याद्विनोपचारः / सति वा सामान्ये तदेव सच्छब्दार्थः / तदेव च सत्ता, तुल्यत्वात्प्रत्ययस्य / अथ मतम् --- सर्वप्रवादेषु सर्वपदार्थाः परिमितैः कैश्चिद्धर्मैरुपसंगृहीताः / तदुपलक्षणानामनन्तानामप्यर्थानां &#८२१६;सत्ऽ; इति साधारणः शब्दः / तदयुक्तम् / संग्रहो हि नैकमन्तरेण / तत्र यदि सच्छब्दार्थतया (सच्छब्दतायां -- एदितिओन्) संग्रहः &#८२१६;एतावत्प्रभेदः सच्छब्दार्थःऽइति, नार्थान्तरनिवृत्तिः स्यात् / तत्र न सर्वार्थसंग्रहः स्यात्, यथा &#८२१६;नवविधो गोशब्दार्थःऽइति नान्येषामभाव एव / तत्र न प्रवादेभ्यः काचिदर्थतत्त्वावगतिः स्यात् / ननु न प्रवादानामर्थवत्ता साध्या / न ब्रूमः प्रवादानामर्थवत्ता साध्येति / किं तु प्रतिपद्यन्ते प्रवादिनः कञ्चिदर्थस्वभावमेकम्, यस्यायं &#८२१६;पञ्च, षट्ऽइत्यादि प्रभेदसंग्रहः / यतो नैकमन्तरेणोपसंग्राहकमवान्तरसंख्यानां निवेशः / अथैतावान् प्रमाणयोग्यो ऽर्थक्रियासामर्थ्यो वेति प्रमाणयोग्यत्वे ऽर्थक्रियासामर्थ्ये वा संग्रहः, ताभ्यामेव सच्छब्दार्थ उपलक्ष्यताम्, व्यर्थः परिमितधर्मोपन्यासः / तत्र सामान्यशब्दतैव स्यात्, न साधारणशब्दता / भिन्ननिमित्तत्वे चाक्षादिशब्देभ्य इव [KKS_९०] निमित्तभेदात्संशयः स्यात्, न विशेषप्रतीतिः / न हि &#८२१६;सन् घटःऽ; इति निमित्तभेदेषु प्रतिपत्तारः संशेरते / यथैव &#८२१६;शुक्लः पटःऽइति निराकाङ्क्षः, तथा ‘सन् घटःऽ; इत्यपि / यस्तु द्रव्यं गुणः कर्म रूपं विज्ञानमिति वा संशयः, न स लौकिकानाम् / लौकिकास्त्वभिन्नमेव निमित्तं प्रतिपद्यन्ते / अर्थाच्च संदेहः, न शब्दात् / कुतः? विशेषप्रतीतिमन्तरेणापि प्रतिपत्तुर्नैराकाङ्क्ष्यात् / यत्र ह्यर्थसामर्थ्येन संशयः, यथा &#८२१६;वृक्षश्छिद्यताम्ऽ; इति परशुकुठारादिषु, तत्रान्यतरविशेषानवगमे ऽपि नैराकाङ्क्षम्, यस्य कस्यचिदुपादानात्, अन्यथानवस्थानात् / यत्र तु शब्दात्, तत्र विशेषावगमहेतोर्विना साकाङ्क्षत्वमेव / तदेवं न नानानिमित्तः साधारणशब्दः / विशेषणमप्येकं प्रमाणं स्यात् / तच्च प्रागपि ततः सच्छब्दानुविद्धबुद्ध्युत्पादादनुपपन्नमित्युक्तम् --- &#८२१६;मानादेव यतो बुद्धिःऽ; इति प्रपञ्चेन / अपि च कार्यादपि वृत्तमेव प्रमाणमवसीयते / तत्र कुतस्तद्विशिष्टता / न खल्वर्थो ऽसन्निहितविशेषगुणो विशिष्टो भवति / न च निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टाभिधानानुविद्धः संशयो भवति दण्डाभावनिश्चय इव &#८२१६;दण्डी न वाऽ; इति / भवति च शून्यनगरादिषु चिरनिखातनिधिषु प्रमाणाभावनिश्चये ऽपि &#८२१६;सन्ति नऽइति संशयः / तस्मादन्यः प्रमाणयोगात्सदर्थः, यत्रैष संशयः / नाप्युपलक्षणं प्रमाणम्, प्रमितध्वस्तेषु सच्छब्दाप्रयोगात्स्मर्यमाणे च सच्छब्दानुविद्धात्संदेहात् /

वृत्तप्रमाणसंबन्धस्य प्रमाणोपलक्षितत्वात्सत्त्वमेव स्यात्, नासत्त्वम्, न संशयः / यो ऽप्यर्थक्रियया सच्छब्दार्थं विशिनष्टि उपलक्षयति वा, तस्यापि प्राक्कार्यदर्शनान्न सच्छब्दयोगः स्यात् / अथ प्रमाणजननमेवार्थक्रियां ब्रूयात्, प्रमाणादेवास्तिबुद्धिर्न स्यात् / अथ वैकल्पिकीयं प्रमाणोत्तरकालतेति मतम्, लिङ्गान्न स्यात् / अथ निर्ज्ञातकार्यसंबन्धमेव लिङ्गेनानुगम्यते, एवं तर्हि प्रमेयाभावः / तथा हि --- कार्यवत्ता ह्यस्त्यर्थः, सा चाधिगतैव / कार्यवत्तयैव कार्यवत्तावगम्यत इत्यचतुरस्रम् / कार्यकारणयोश्च यौगपद्याभावाद्विशिष्टतानुपपत्तिः / अथोपलक्षणम्, अतीतस्यापि [KKS_९१] सत्त्वप्रसङ्गः / स्मर्यमाणे च संशयो न स्यादित्युक्तम् / तस्माद्यथैव नीलादिशब्दार्थो ऽर्थस्वभावः, न कार्यलक्ष्यः, न प्रमाणलक्ष्यः, अनवस्थानात् / स्वरूपव्यवस्थस्तु यथाप्रमाणमवसीयते / तथा सदर्थस्वभावो ऽपीति युक्तम् / कार्यप्रमाणसदसद्भावनिबन्धने हि सदसद्व्यवहारविभागे तस्याप्रवृत्तिरेव कार्यप्रमाणसदसद्व्यवहारविभागस्यापि तन्निबन्धत्वप्रसङ्गात्, अनवस्थानात् / तस्मादर्थस्वभाव एका सत्तेति (स्वभाव एकः सत्तेति -- एदितिओन्) ब्रह्मविदो मन्यन्ते /

अथ मतम् --- नार्थस्वभावो योग्यता, प्रमाणहेतुसद्भावस्तु / न चासतां प्रमाणहेतवः सन्तीति / तदयुक्तम् ---

भूमौ निखातं निर्लिङ्गमवेद्यानुपपन्नकम् / नष्टद्रष्टृकमत्येति यत्सर्वमितियोग्यताम् // MBस्_२.४० //

भूमौ निखातमविद्यमानेन्द्रियसंबन्धमदृश्यमानाविनाभूतमसंवेद्यमानान्यथानवकल्पमानं वस्तु प्रलीनद्रष्टृकं यत्तस्य न प्रत्यक्षानुमानार्थापत्त्यागमहेतवः सन्ति / सादृश्यविषयं ह्युपमानम्, तस्य हेतुर्दूरापेत एव / सर्वप्रमाणयोग्यतामतिक्रामति, न च तदसत् / ननु सत्त्वमप्यस्य कथम्? एवमपि संशयः / तत्र प्रमाणहेतुभावलक्षणयोग्यतारूपे सत्त्वे प्रमाणहेत्वभावस्य निश्चयात्संशयो न स्यात् / अथ स्वभावविशेषः कश्चित्प्रमाणं प्रति योग्यः सत्त्वम्, प्रकृतहानादसुन्दरमित्युक्तम् / अथ वा प्रमाणविशिष्टः सच्छब्दार्थ इत्येतदनेन निराक्रियते / न निश्चिते विशेषणाभावे विशिष्टाभिधायिशब्दानुविद्धः संशयो युक्त इति /

अपि चाभावस्यापि प्रमेयत्वान्न प्रमाणयोग्यता सत्तालक्षणम् / तथा हि ---

असत्प्रमेयं च तथा यथैव स्थापयत्ययम् / अमितं हि तथा कस्मात्तथा न पुनरन्यथा // MBस्_२.४१ //

अवश्यं खल्वनेन सदसद्व्यवहारविभागमिच्छता असत्कथञ्चिद्व्यवस्थाप्यम्, अन्यथा व्यवहारसंकरात् / तत्र यदि प्रमाणस्याविषयः, यदि [KKS_९२] सर्वशक्तिविरहो वासद्बुद्धेर्विषयः / सर्वथा तथा प्रमेयम् / अपरिच्छिन्नं हि तथा प्रमाणेन किमिति तद्विधम्, न पुनरन्यथा स्यात्? न चेत्तस्य तथाभावे ऽतथाभावे वा प्रमाणव्यापारः किंनिमित्त एकपक्षानुरागः?

अपि च ---

अमित्वा कण्टकाभावं चरणं न्यस्यते कथम् / नान्यग्रहात्तस्य भावे पुरस्ताच्च प्रसङ्गतः // MBस्_२.४२ //

जिज्ञासा न प्रवर्तेत यदि संवित्त्यभावतः /

&#८२१६;दृष्टिपूतं पदं न्यसेत्ऽ; इति कीटकण्टकाद्यभावे ऽप्रमिते कथं तन्न्यासः? तथा हि --- कीटकण्टकाद्यर्थान्तरभूतलादिपरिच्छेदात्स स्यात्, कीटाद्यपरिच्छेदात्, अभावपरिच्छेदाद्वा / तत्र न तावदर्थान्तरपरिच्छेदात्, कण्टकादिभावे ऽपि प्रसङ्गात् / तत्रापि वस्त्वन्तरपरिच्छेदस्य सत्त्वात् / प्रागपि च भूभागपरिच्छेदात् प्रसज्येत, यस्य कस्यचिद्वस्त्वन्तरस्य परिच्छित्तेर्विद्यमानत्वात् / अथ कीटकण्टकाद्यपरिच्छेदात्, न तद्भावाभावजिज्ञासा स्यात् / जिज्ञासापूर्वमपि ( जिज्ञासापूर्वकादपि -- एदितिओन्) प्रयत्नात्तदपरिच्छेदमात्रमेव प्राप्यते यस्याभावो न प्रमेयः / तच्च प्रागपि ततो ऽस्ति / अभावे तु प्रमेये ऽभावनिश्चयाय जिज्ञासा युज्यते / न चापरिच्छेद एव जिज्ञास्यः, स्वतः सिद्धत्वात् / परिच्छेदेन हि स निवर्त्यते / अप्रमेयत्वाच्च सो ऽपि खल्वभाव इत्यप्रमेयः /

अथ मतम् --- सत्सूपलम्भहेतुषु प्रमाणविषयस्यापरिच्छेदात् प्रवृत्तिः / तदसत् ---

प्रमाणविषयत्वस्य नोपयोगो ऽत्र दृश्यते // MBस्_२.४३ //

असद्बोधे ऽनन्यहेतुभानेन ह्युपयुज्यते /

अपरिच्छेदाच्चेत्प्रवृत्तिर्न प्रमाणविषयत्वस्योपयोगः, इतरत्राप्यपरिच्छेदस्य तुल्यत्वात्ततश्च प्रवृत्तेः / यस्य स्वभावः प्रमेयः, तत्परिच्छेदात्प्रवृत्तिः, [KKS_९३] तस्यानन्यनिमित्तत्वेनोपयोगवत्प्रमाणविषयत्वम् / नायमपरिच्छेदः सत्येवार्थे हेतुवैकल्यनिमित्तः, समग्रत्वात्तद्धेतूनाम् / तस्मादर्थाभावादिति /

अथ यत्र प्रवृत्तिः स्यात्तत्र केवलसंविदः // MBस्_२.४४ //

जिज्ञासेत न सूक्ष्मार्थं कैवल्यं संविदो यदि / केवलो विषयो नेष्टो रूपोन्मिश्रे ऽपि तद्यतः // MBस्_२.४५ //

विशिष्टस्य च नास्त्यन्यदन्याभावाद्विशेषणम् /

यदि मतम् --- यत्र भूभागादौ चरणन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः, तस्य केवलस्य सा ज्ञानादिति / तत्रापि संप्रधार्यम् --- किमिदं ज्ञानस्य कैवल्यमभिसंहितमेकविषयप्रतिनियमो विषयान्तरासंसर्गः, आहोस्विद्विषयस्य / यदि विज्ञानस्य, प्रमिते ऽपि भूभागादौ स्थूले सूक्ष्मकीटकण्टकादिभावाभावपरीक्षा न स्यात् / प्रवर्तेतैव, केवलभूतलावग्रहज्ञानात् / अथ विषयस्य, तत्रापि संप्रधार्यम् --- स्वरूपेण वा विषयस्य कैवल्यम्, विशेषणयोगेन वा / तत्र न तावत्स्वरूपेण, मिश्रे ऽपि तस्य भावात् / विशेषणयोगेन कैवल्ये प्राप्ता कीटकण्टकाद्यभावविशिष्टपरिच्छेदात्पदन्यासादिलक्षणा प्रवृत्तिः / यतो नान्याभावाद्विशेषणमन्यादृशं किञ्चिद्दृश्यते, यद्विशेषणं वस्तु केवलं स्यादिति /

नास्तीति धीव्यवहृती विषयं कमुपाश्रिते // MBस्_२.४६ //

मानाभावं यदि क्षुण्णं मेयाभावस्य तत्र किम् /

अपि चानेन &#८२१६;नास्तिऽइति बुद्धिशब्दयोर्विषयो वाच्यः / स न वस्तुस्वरूपेण, मिश्रे ऽपि प्रसङ्गात् / न केवलम्, अभावादन्यस्य विशेषणस्याभावादित्युक्तम् / ननु &#८२१६;नास्तिऽइत्ययमर्थः ‘नेदं प्रमीयतेऽ; इति, न पुनरभावो ऽवगम्यते / विरुद्धमिदम् --- नास्त्यवगम्यते चेति / यद्येवं प्रमाणाभावो विषय उक्तः स्यात् &#८२१६;नास्तिऽ; इति धीशब्दयोः, तत्र को ऽपराधः स्यात्प्रमेयाभावस्य, येन [KKS_९४] तमतिलङ्घ्य प्रमाणाभावो विषय उच्यते? न हि तयोर्निरुपाख्यत्वे कश्चिद्विशेषः /

अथ मतम् ---

अग्रहे ऽसद्ग्रहभ्रान्तिरभावव्यवहृद्भ्रमः // MBस्_२.४७ //

अभावे च व्यवहृतेरदृष्टौ ध्वान्तदृष्टिवत् /

नैव स्तां &#८२१६;नास्तिऽ; इति बुद्धिव्यवहारौ / कथमिमौ सर्वजनानां प्रतीतावपह्नूयेते? उच्यते --- भ्रमो ऽयं सद्बुद्ध्यभावे तद्विपर्ययपरिच्छेद इति / तथा सद्व्यवहाराभावे तद्विपर्ययव्यवहारभ्रमः यथालोकदर्शनाभावे &#८२१६;तमः पश्यामिऽइति विभ्रमः / न हि तमो नाम किञ्चिद्दृश्यमस्ति /

नैतत्सारम् ---

इत्थं भवेत्सुषुप्तादौ त्रैलोक्याभावदृग्भ्रमः // MBस्_२.४८ //

अपरिच्छिन्दतः किञ्चिद्विभ्रमश्च न युज्यते / आरोपविषयारोप्ये नाजानन् रजतभ्रमी // MBस्_२.४९ //

नाभावभिन्ना व्यवहृत्तदभावश्च धीपदे / तमोदृष्टिस्तु भूच्छायामालोकाभावमेव वा // MBस्_२.५० //

आलम्बते न त्वदृष्टाविष्टो दर्शनविभ्रमः /

यदि खल्वदर्शने विपर्ययदर्शनभ्रमो भवति सुषुप्ताद्यवस्थासु विश्वाभावदर्शनभ्रमः स्यादालोकादर्शनभ्रमवत् / न च किञ्चिदपरिच्छिन्दतो विभ्रमः / तथा हि --- आरोपस्य विषयं पुरोवर्ति वस्तु आरोपणीयं च रजतं ज्ञानेनानाप्नुवन् न रजतभ्रमवान् भवति / अन्यथाप्रतिपत्तिः, स्मृतिः, सामान्यप्रतिपत्तिर्वा / न च बुद्ध्यभावो ज्ञानस्य विषयो न व्यवहाराभावः, नाभावबुद्धिर्नाभावव्यवहारः, विशेषणस्याभावस्य ज्ञानाविषयत्वात् / तत्रोभयोर्विषयारोपणीययोरग्रहणे न मिथ्याज्ञानमिति /

अभ्युपगम्य प्रमाणयोग्यतां सत्तां दोषाभाव उच्यते ---

[KKS_९५] अस्तु वा मानयोग्यत्वं सत्त्वं तच्च प्रमीयताम् // MBस्_२.५१ //

तस्मिन्मिते वस्तुसत्त्वं भवत्यागमगोचरे / न च सापेक्षता नास्मिन्नन्तरार्थविभिन्नताम् // MBस्_२.५२ //

प्रचक्षते ये ऽपि सत्तामन्यां न प्रतिजानते /

भवतु वा प्रमाणयोग्यता सत्ता / सैव च प्रमेयास्तु / तत्प्रमेयं वस्तुसत्त्वमागमार्थः / न च प्रमाणान्तरापेक्षता दोषः, प्रमाणान्तरसंभेदस्याभावात् / &#८२१६;प्रमाणयोग्यःऽइत्येतावन्मात्राधिगतेः / तथा हि --- ये ऽपि प्रमाणयोग्यतां सत्तामाहुर्न तद्व्यतिरेकिणीम्, ते ऽपि नात्रान्तरार्थसंस्पर्शमिच्छन्ति / तत्संस्पर्शे ह्यन्यत्प्रमाणमन्वेष्यं स्यात् / कथं नान्वेष्यम्? यदा वचः प्रमाणयोग्यतायां पर्यवसितं न विशिष्टार्थसत्त्वं बोधयति, तत्र यस्य प्रमाणस्य योग्यो विशिष्टो ऽर्थस्तदवश्यापेक्षणीयम् / किमर्थं तदपेक्ष्यते? विशिष्टवस्तुसत्त्वाधिगमाय / कं पुनर्विशिष्टस्य वस्तुनः सत्त्वम्? प्रमाणयोग्यत्वम् / अधिगतमेव तर्हि तदस्त्यर्थनिष्ठाद्वचनात्, प्रमाणयोग्यताया अस्त्यर्थत्वात् /

प्रमाणान्तरसंभेदाभ्युपगमे ऽपि नाप्रामाण्यप्रसङ्गदोष इति दर्शयति ---

प्रमाणान्तरभिन्नार्थमपि मानं न नो वचः // MBस्_२.५३ //

निरपेक्षमिहार्थे तु प्रमितं वस्त्विदं मया / अर्थमात्रे च सापेक्षमन्यापेक्षार्थबोधनात् // MBस्_२.५४ //

अबाधितमपि त्वर्थे प्रमाणांशे ऽपबाधनात् / तत्राप्रमाणतामेति बुद्धानाप्तवचो यथा // MBस्_२.५५ //

न खलु प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थमपि वचो न प्रमाणम्, प्रमाणमेव ह्याप्तवाक्यम् / कथं पुनः प्रमाणं सापेक्षमिति चेत्, उच्यते --- निरपेक्षमेव तत् &#८२१६;प्रमितो ऽयं मयार्थःऽइत्यस्मिन्नर्थे / केवले ह्यर्थे &#८२१६;एवमयमर्थःऽइत्यप्रतीतेः ‘एवमयं पुरुषो वेदऽइति च प्रतीतेः पुरुषज्ञानापेक्षम् / तत्रोपलब्धौ तावदनपेक्षत्वात्प्रामाण्यमश्नुते तत्सिद्धिद्वारश्च पश्चादर्थ इति / कथं तर्हि पुरुषवचः किञ्चिदबाधितार्थमपि सापेक्षत्वेनाप्रमाणं कथ्यते? उच्यते --- यद्यप्यर्थे बाधो नास्ति, यदपेक्षं त्वस्यार्थे प्रामाण्यं यत्सिद्धिमुखेन तं साधयति तत्र प्रमाणांशे बाध्यते / तस्यासिद्धेस्तद्द्वारेण नार्थसिद्धिरित्यर्थे ऽप्रमाणम्, यथातीन्द्रियार्थे बुद्धवचः पुरुषस्य दर्शनासंभवात् / यथोक्तम् --- &#८२१६;पुरुषाशक्तितस्तत्र सापवादत्वसंभवःऽ; / इति / यथा च विप्रलम्भकवाक्यम्, अयथादृष्टार्थवादित्वस्य प्रमाणावगतत्वात् /

आप्तवाक्यं पुनर्नार्थे न मानांशे ऽपबाधितम् / निरपेक्षं प्रमाणांशे व्यवहारो ऽन्यथा कथम् // MBस्_२.५६ //

आप्तवचः पुनर्नार्थे नापि प्रमाणांशे संभवत्प्रमाणगोचरं बाध्यते / प्रमाणांशे चानपेक्षं तन्मुखेन चार्थसिद्धिं विदधन्नाप्रमाणं भवितुमर्हति / अन्यथा शब्दनिबन्धनो व्यवहारो न स्यात् /

मयेति वक्त्रभावेन संभेदरहितं ततः / प्रलीनज्ञानविज्ञेयविभागं स्वात्मवेदनम् // MBस्_२.५७ //

[KKS_९६] प्रवेदयन्तु वेदान्ता मानान्तरमलौकिकम् / तत्सिद्धिसिद्धतार्थस्य पुंवचोवद्भविष्यति // MBस्_२.५८ //

एवं च प्रमाणान्तरसंभिन्नार्थत्वे ऽपि वेदान्तवचसां न प्रामाण्यव्याहतिः, आप्तवाक्यवत् / तथा हि --- तान्यपि ज्ञानज्ञेयविभागविकलं स्वप्रकाशरूपमलौकिकं काममवगमयन्तु प्रमाणान्तरम्, तद्द्वारा चार्थसिद्धिराप्तवचनवत् / इयांस्तु विशेषः स्यात् --- वेदे वक्तुरभावात् &#८२१६;मयाऽइति संस्पर्शो न स्यात् /

अभ्युपगमवादं परिसमाप्य प्रकृतमुपसंहरति --- एवं न मेयता सत्ता परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते --- नन्वन्यापि न युज्यते /

[KKS_९७] न हि पूर्वावमर्शेन विना सामान्यकल्पना // MBस्_२.५९ //

गामेकामीक्षितवतो जायते ऽन्यत्र यादृशः / अवमर्शो दृष्टसतस्तथा न हि सदन्तरे // MBस्_२.६० //

एकशब्दप्रवृत्तिस्तु दण्ड्यादिवदुपेयताम् /

दृष्टरूपावमर्शः सामान्यकल्पनायां प्रमाणम् / यथा --- बाहुलेयं दृष्टवतः शाबलेये &#८२१६;स एवायम्ऽ; इति / न च किञ्चित्सद्गृहीतवतो ऽन्यत्र स भवति / एकशब्दप्रवृत्तिस्तु विनापि सामान्येनार्थान्तरयोगनिमित्ता, दण्डिपाचकादिशब्दवत् / अत्रोच्यते ---

को नु पूर्वावमर्शो ऽयं पूर्वरूपान्वयो धियः // MBस्_२.६१ //

सदन्तरे ऽपि सो ऽस्त्येव कयाचित्खलु मात्रया / सर्वात्मना त्वनुगमो न दृष्टः खण्डमुण्डयोः // MBस्_२.६२ //

न तादृशश्चेन्नो भेदमात्राद्वेद्यः स्वपह्नवः / न भेदमात्रान्मृज्जातिहीनं मणिकमल्लकम् // MBस्_२.६३ //

रूपान्वयः प्रत्ययस्य मणिकेषु हि यादृशः / न दृष्टमल्लकस्यास्ति मणिके खलु तादृशः // MBस्_२.६४ //

कः पुनरयं पूर्वावमर्शः --- पूर्वरूपावभासो बुद्धेः, अथ &#८२१६;सो ऽयम्ऽ; इति पूवार्परानुसन्धानम् / तत्र यदि पूर्वः कल्पः, सो ऽस्त्येव सदन्तरे मात्रया / तथा हि --- निरुपाख्यवैलक्षण्येन सतां तुल्यरूपता प्रकाशते / अन्यथा निरुपाख्यवत्सन्तो ऽप्यत्यन्तविलक्षणाः प्रकाशेरन् / अथ सर्वरूपानुगमः, सो ऽभिप्रेते ऽपि सामान्यगोचरे नास्ति / न हि खण्डमुण्डयोः सर्वात्मनान्वयः, एकत्वप्रसङ्गात्सामान्याभावापत्तेः / अथ न तादृशो यादृशः खण्डादिषु / तदसत् / न विशेषमात्रेण संवेद्यान्वयिरूपप्रत्याख्यानं युज्यते, गोत्वादेरपि तत्संभवात् / न हि देवदत्तस्य द्वितीयदर्शने यादृशो रूपानुगमः, [KKS_९८] तादृशः खण्डं दृष्टवतो मुण्डदर्शने / सामान्यगोचरे ऽपि च न सर्वत्र तुल्यः / नानामणिकविलक्षणो हि मणिकशराबयो रूपान्वयः / न च तावता मृज्जातिहीनता तयोः, किञ्चित्तुल्यतयावभासमानत्वात् /

अथ द्वितीयः कल्पः, अत्रोच्यते ---

पूर्वावमर्शः स इति प्रख्येत्यपि न शोभते / मणिकं वीक्षितवतः सो ऽपि नोदेति मल्लके // MBस्_२.६५ //

पूर्वापरानुसन्धानात्मिका &#८२१६;सो ऽयम्ऽइत्यभेदमवगमयन्ती भिन्नेष्वपि सामान्यकल्पनाहेतुर्बुद्धिः पूर्वावमर्श इत्युच्यत इत्येतदपि न शोभते / यतो नानुसन्धानादेवाभेदसिद्धिः / अभिन्नरूपावभासादपि / अन्यथा नाभिन्नदेशकाल एको ऽर्थः स्यात् / न हि तत्र देशकालभेदाभावे &#८२१६;सःऽ; इत्यनुसन्धानम् / अपि च दृष्टमणिकस्य मल्लके न भवति द्रागिव &#८२१६;सःऽइत्यनुसन्धानं खण्डमुण्डवत् / न चैवं मृज्जातिहीनता / विमृशतस्तु &#८२१६;तज्जातीयमिदम्ऽइति बुद्धिः सदन्तरे ऽपि समाना /

तुल्ये तर्हि सामान्ययोगे कस्मात्क्वचित् &#८२१६;सःऽइत्यवमर्शः नान्यत्र? उच्यते ---

सामान्यरूपभूयस्त्वे तस्मात्तत्त्वं प्रकाशते / विलक्षणत्वमल्पत्वे चकास्ति तदनुद्भवात् // MBस्_२.६६ //

यस्मात्सत्यपि सामान्ययोगे मणिशराबयोः /

न / &#८२१६;सःऽइति प्रख्या मणिकान्तरे च भवति भूयिष्ठसामान्ययुक्ते / तस्मात्सामान्यरूपाणां भूयिष्ठत्वेनोद्भवात् &#८२१६;सःऽ; इति तत्त्वप्रख्या / अल्पत्वे तु न तथा, तेषामनुद्भवात् /

न च दण्ड्यादिवदेकशब्दप्रवृत्तिरित्याह ---

प्रमाणं कार्यविज्ञेयमसंयोज्यास्ति धीर्यतः // MBस्_२.६७ //

प्रथमं जायते तस्मान्न दण्ड्यादिसमानता /

[KKS_९९] नागृहीतविशेषणा विशिष्टबुद्धिः / न च विशिष्टबुद्धेः प्राक् (सद्बुद्धेः प्राक् --एदितिओन्) प्रमाणग्रहणं तत्कालं वा / तथा हि प्रमाणादेव सा भवति / प्रमाणं च प्रमितिकार्योन्नेयत्वात्पश्चात्सत्प्रतिपत्तेर्गृह्यते / तस्मादग्रहात्प्रमाणस्य तत्संयोजनविकला सा न प्रमाणयोगनिमित्ता / यदि तर्हि न प्रमाणयोगो ऽस्त्यर्थः, कथं तत्कालानुविधायिनी कालप्रवृत्तिरस्त्यर्थे --- &#८२१६;कूपो ऽस्तिऽ; ‘कूपो ऽभूत्ऽ; ‘कूपो भविष्यतिऽ; इति? तदुपाधिप्रकल्पितभेदत्वात्, देवदत्तसत्ताया इव पाटलिपुत्रसंयोगोपाधिकल्पितभेदाया इति /

न च &#८२१६;क्रियामन्तरेण न संसर्गः पदार्थानाम्ऽ; इति शब्दार्थनयविदामविगानमित्याह ---

संबन्धमात्रावसितमपि चान्ये विपश्चितः // MBस्_२.६८ //

आहुर्वचो ऽक्रियमयं राज्ञो ना फलिनो द्रुमाः /

&#८२१६;राज्ञो ऽयं पुरुषःऽफलिता एते वनस्पतयःऽइति क्रियारहितेष्वपि संसर्गः प्रतीयते / न चेहापि &#८२१६;अस्तिक्रियाऽ; इति युज्यते / यतो न निर्ज्ञातराजसंबन्धस्य पुरुषस्य फलवतां च वनस्पतीनां सत्तेह प्रतिपाद्या गम्यते / न ह्येते वाक्ये सत्तायां पर्यवस्यतः / किं तु पुरुषस्य राजसंबन्धे, द्रुमाणा च फलसंबन्धे --- &#८२१६;यो ऽयं पुरुषः, स राज्ञःऽ; ‘य एते वनस्पतयः, ते फलिताःऽ, न ‘यो राजपुरुषः, सो ऽस्तिऽ; ‘ये च फलिताः ते सन्तिऽ; इति / यदपि केचित् --- &#८२१६;अवधार्यताम्ऽ; इति प्रतिपत्तिक्रियाविधिना क्रियावत्तां मन्यते, तदपि शब्दादेव प्रतिपत्तेः सिद्धत्वात्प्राङ् निरस्तमेवेति /

अथापि न क्रियारहितं वाक्यमस्ति क्रियायां च सापेक्षता, तथापि न दोष इत्याह ---

जनिक्रियावसानाच्च विशिष्टं शक्यबोधनम् // MBस्_२.६९ //

कारणं जायत इदमीदृक्षात्कारणादिति /

[KKS_१००] &#८२१६;ईदृक्षात्कारणाज्जगज्जायतेऽ; इति जनिक्रियानिष्ठादपि वाक्यात्तद्विधकारणसत्ता शक्यते प्रतिपत्तुम् / यथा --- &#८२१६;ईदृशात्तरोरिदं फलमजनिऽ; इति तद्विधतरुसद्भावः / तथा च श्रुतयः काश्चिदेवमेव ब्रह्म प्रतिपादयन्ति --- &#८२१६;सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्तेऽ; ‘यथाग्नेः क्षुद्रा विष्फुलिङ्गा व्युच्चरन्ति एवमेवास्मादात्मनः सर्वे देवाःऽ; इत्यादि / तथा

यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति / यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम्ऽ; //

तदेतत्सत्यम् --- ऽयथा सुदीप्तात्पावकाद्विष्फुलिङ्गाः सहस्रशः संभवन्ते सरूपाः / तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्तिऽ; //

तथा ऽदिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभन्तरो ह्यजः / अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ऽक्षरात्परतः परः //

एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च / खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणिऽ; //

इति /

इदानीं पदार्थसंसर्गायैव विधिराश्रयितव्य इति प्रत्यवतिष्ठते ---

[KKS_१०१] ननु प्रमान्तराधीनसंसर्गाः पुरुषोक्तिषु // MBस्_२.७० //

पदार्था विध्यधीनात्मसंश्लेषा इतरत्र तु / पदानां रचना तत्र विवक्षापरिपूर्तये // MBस्_२.७१ //

प्रमाणान्तरगम्ये ऽर्थे विवक्षा च व्यवस्थिता / विध्यर्थसिद्धये वेदे तदभावे त्वसंगतेः // MBस्_२.७२ //

विशिष्टार्थगतिर्भ्रान्तिरग्रहे ग्रहविभ्रमः /

विवक्षितार्थनिष्पत्तये हि लोके पदानां समभिव्याहारः / नैकपदसाध्यो विवक्षितार्थः / प्रमाणान्तरोपलब्धश्च विवक्षाविषयः / तेन तत्र प्रमाणान्तरायत्तः संसर्गः / तथा च तद्विरोधे ऽसंसर्ग एव पदार्थानाम् --- &#८२१६;जरद्गवः पादुककम्बलाभ्याम्ऽ; इति / वेदे तु प्रमाणान्तराभावाद्विधिनिबन्धनो ऽसौ / तदभावे त्वसंभवाद्येयं विशिष्टार्थगतिरुच्यते सा भ्रान्तिः, समभिव्याहारात् / सो ऽयं विवेकाग्रहे संसर्गग्रहविभ्रमः / अत्रेदमेव विचार्यम् --- कथं लोके प्रमाणान्तराधीनः संसर्गः? इति / यदि प्रमाणान्तरेण तदवगमात् / तदसत्, अपूर्वस्यापि तस्य प्रतीतेः / अन्यथा वचनवैयर्थ्यात् / अनधिगतं हि श्रोतुरर्थं बोधयितुं वचः प्रयुज्यते / अथ संसर्गयोग्यतामात्रस्य प्रमाणान्तरेणावगमात्, समानमेतद्वेदे / तथा हि --- अरुणया क्रीणातीति संसर्गः, नारुणयैकहायन्येति / तथा भावार्थो नियोगविषयः, न द्रव्यगुणशब्दार्थ इति प्रमाणान्तरावसितयोग्यतासामर्थ्येनैव व्यस्थाप्यते /

अथ न विवक्षैकपदावगम्या, तदर्थमात्रविवक्षाया निष्प्रयोजनत्वात् / तस्माद्विवक्षाविशेषसिद्धिर्नासंसृष्टेषु पदार्थेषु भवतीति तथा विवक्षया प्रयुक्ताः संसृज्यन्ते / सा च प्रमाणान्तरसिद्ध इति / एवमपि विवक्षानिबन्धनः स्यात्, तत्प्रयुक्तानां संसर्गात् / न प्रमाणान्तरनिबन्धनः / यतो न तत्तस्य प्रतिपादकम्, [KKS_१०२] न प्रयोजकं वा / यत्तु प्रमाणान्तरसिद्धे विवक्षेति / भवतु / न तु तस्य संसर्ग उपयोगः / तथा हि (न तस्य संसर्ग उपयोगः / तथा च -- एदितिओन्) विप्रलम्भकवाक्ये ऽपि संसर्गप्रतीतिः / यत्तु विरोधे न संसर्गः / कामम् / न तु ततः संसर्गः / विरोधे ऽपि तु नासंसर्गः, प्रतीतेः / प्रतीतो ऽपि तु बाध्यते प्रमाणान्तरेण / एवं चानृतं किञ्चिद्वचः, किञ्चिदनर्थकम् --- दशदाडिमादि, किञ्चित्सत्यम् / अन्यथानृतानर्थकविभागो न स्यात् /

अथ प्रमाणान्तरेणोपलभ्यार्थं विवक्षित्वा परस्मै प्रतिपादयति पुरुषः / तेन तद्वचसः प्रमाणान्तरोपलब्धिरेवार्थः / सैव प्रयोजिका पदार्थसंसर्गस्य / तस्याः प्रयोजिकाया अभावान्न वेदे पदार्थसंसर्गसिद्धिः / मा भूत्सा / विशिष्टार्थ एव प्रयोजकः / अथ लोकावगम्यत्वाच्छब्दसामर्थ्यस्य लौकिकप्रयोजकाभावान्न संसर्गः, विधिमत्त्वे ऽपि न स्यात् / अथ लोके संसर्गमात्रपरत्वे ऽर्थापत्तिः / न तद्विशेषे, तन्मात्रेणप्रतीतिप्रयोगयोरुपपत्तेः / विनापि प्रमाणान्तरोपलब्ध्या विशिष्टार्थगतिसिद्धिः / अथ प्रमाणान्तराल्लोके संसर्गसत्यतावगमः / अपूर्वो ऽपि हि श्रोतुः संसर्गो वक्तुः प्रमाणानुमानमुखेन सत्यतां लभते तदसंभवे ऽसत्यत्वाद्बुद्धादिवाक्येषु / तेन प्रमाणान्तरनिबन्धनो लोके संसर्ग उच्यते / भवतु / वेदे तु प्रमाणान्तरसंभेदाभावात्स्वातन्त्र्येणार्थप्रतीतेः शब्दनिबन्धन एव /

तदास्तामेतत् / भवतु यथा लोके / इदं तु पर्यनुयुज्यते ---

कथं नु विध्यधीनत्वं यदि स्यादन्यथा वृथा // MBस्_२.७३ //

विधिर्निर्विषयस्तुल्यमिदमन्यपदोदिते / विशिष्टार्थावगत्यान्यपदार्थो ऽपि प्रयुज्यते // MBस्_२.७४ //

अर्थवत्त्वे प्रमाभावादस्त्वसौ चेदनर्थकः / विधिर्नैवं कस्य हेतोरथ स्यादपरं पदम् // MBस्_२.७५ //

प्रमाणान्तरसिद्धे ऽर्थे प्रयोगि न विधायकम् / [KKS_१०३] तदर्थो ऽनन्यगम्यो हि मीयमानः समाक्षिपेत् // MBस्_२.७६ //

विषयं न यथासिद्धपदार्थस्त्वनुवादभाक् / अव्युत्पन्नप्रवृत्तिः स्यात्संबन्धज्ञाननिह्नवे // MBस्_२.७७ //

पदं स्वधर्मं व्युत्क्रामेदन्यसिद्धार्थतान्यथा /

न तावद्विधिः साक्षात्संसर्गसामान्यं तद्विशेषं वा बोधयति / अथाक्षिपति, अन्यथा नियोगमात्रं निर्विषयमनर्थकं स्यात् / पदार्थान्तरेष्वपि तुल्यमेतत् / ते ऽपि केवलाः पदार्थान्तरसंसर्गमनाप्नुवन्तो ऽपूर्वार्थप्रतिपत्तेरभावादनर्थकाः / न च लोके पदैः स्वार्थाः स्वरूपमात्रनिष्ठतयैव प्रत्य्यन्ते / किं तु विशिष्टार्थप्रत्ययप्रयुक्ताः / तथा व्यवहारोपपत्तेः / तथा च प्रतिपदार्थं संसर्गाक्षेपः /

स्यादेतत् --- लोके बुद्धिपूर्वप्रयुक्तानां मा भूदानर्थक्यमिति संसर्गार्थता / वेदे तु नार्थवत्त्वे प्रमाणमस्ति / अतः पदार्थान्तरमनर्थकमेवास्तु / नैतत्सारम् / नान्यथानर्थक्यमित्यप्रमाणो ऽर्थः शक्यः प्रतिपत्तुम्, यस्य कस्यचित्प्रतिपत्तिप्रसङ्गात् / तस्माद्व्यवहारात्संसर्गप्रयुक्तस्वार्थावबोधसामर्थ्यमेव पदानां गम्यते / ततो वेदे ऽपि संसर्गाक्षेपः / यदिचान्यपदार्थानामानर्थक्यम्, विध्यर्थस्य तन्न कस्मात्? Aथ मतम् --- पदान्तराणि प्रमाणान्तरसिद्धे ऽर्थे प्रयुज्यन्ते / तानि यथावगतार्थानुवादपर्यवसितानि / तथा हि --- अनूद्यमानो ऽर्थो यथावगममनुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपायालम् / विधायकस्तु शब्दो ऽनन्यगम्यार्थविषयस्तदर्थः प्रमीयमाणः शक्नोत्यपूर्वमर्थमाक्षेप्तुमन्यथानवकल्पमानः / तस्माद्वेदे विधिनिबन्धनो ऽपूर्वसंसर्ग इति / तदयुक्तम् / प्रमाणान्तराविषयश्चेद्विधायकार्थः, तत्र संबन्धज्ञानमशक्यमिति निह्नूयेत / तथा च संबन्धज्ञानानपेक्षत्वादव्युत्पन्नो ऽपि प्रवर्तेत / संबन्धज्ञानापेक्षता च पदधर्मो व्युत्क्रम्येत / तन्निरपेक्षता वाक्यधर्म आश्रीयेत / अथ संबन्धापेक्षता नास्य निह्नूयेत, बलात्प्रमाणान्तरसिद्धार्थतापद्येत / तथा च न विशेषः /

[KKS_१०४] शब्दादेव मिते यो ऽपि मन्यते संगतिग्रहम् // MBस्_२.७८ //

नान्योन्यसंश्रयावद्यं न स्वयं प्रमिते हि सः / परेण शब्दावगते तत्प्रवृत्त्या च सूचिते // MBस्_२.७९ //

पदार्थान्तरवत्तत्र सुकरः संगतिग्रहः /

यो ऽपि मन्यते --- न प्रमाणान्तरसिद्धे विद्ध्यर्थे संबन्धज्ञानम् / अपि तु शब्दसिद्ध एव / न चान्योन्यसंश्रयदोषः --- शब्दात्सिद्धे संबन्धज्ञानम्, संबन्धज्ञानपूर्विका च शब्दात्सिद्धिरिति / यतो न स्वयं शब्दात्प्रमिते तदुच्यते / किं तु वृद्धप्रयुक्ताद्वृद्धान्तरेणावगतेः / तदवगमाच्च तस्य वृद्धस्य या प्रवृत्तिस्तयानुमिते &#८२१६;नूनमनेन वृद्धेन प्रतिपन्नः कश्चित्प्रवृत्तिहेतुरर्थो ऽस्माच्छब्दात्, येनायमेतच्छ्रवणात्प्रवृत्तःऽ; इति / यथा &#८२१६;गामानयऽ; इति सास्नादिमदानयनदर्शनात्तत्प्रत्ययमनुमाय तत्र संबन्धग्रहणमिति /

तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरः // MBस्_२.८० //

तस्यापि शब्दपूर्वत्वादनुमानैकगोचरः / कस्मान्न शब्दबोधो ऽपि ह्यनुमानपुरस्सरः // MBस्_२.८१ //

नेदंप्रथमता लभ्या बीजाङ्कुरवदेतयोः / शब्दाद्बोद्धुश्चानुमानं सर्वस्यैव पुरः स्थितम् // MBस्_२.८२ //

पदार्थान्तरवत्तेन तस्य शब्दोनुवादकः / अनुमानाद्बुध्यमानः शब्दाद्बुद्धं न बुध्यते // MBस्_२.८३ //

प्रतिपत्त्रन्तेरे बोधो नान्यबोधानुवादकृत् / प्रवृत्तिहेतुमात्रं च शब्दार्थः स्यादलौकिकः // MBस्_२.८४ //

न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेर्लौकिकादपि /

[KKS_१०५] यदि प्रवृत्त्युन्नीयमानप्रत्ययविशेषणत्वेन व्यवस्थितो ऽनुमेयो विधायकार्थः संबन्धज्ञानविषयः, न तर्हि शब्दैकप्रमाणकः / अथानुमानं शब्दपूर्वकमिति तथोच्यते, शाब्दो ऽपि प्रत्ययो ऽनुमानपूर्वक इत्यनुमानैकगोचरः स्यात् / न खलु बीजाङ्कुरयोरिवानयोरेकस्य प्राथम्यं व्यवस्थापयितुं शक्यम् / शब्दावगतस्यानुमानात्, अनुमितस्य विदितसंगतेः शब्दादवगमात् / अपि च सर्वप्रतिपत्तॄणामनुमानपूर्वा शब्दात्प्रतिपत्तिरिति तेषां शब्दो ऽनुवादक एव / तथा हि --- शब्दाद्बुद्ध्यमानो ऽनुमितं विदितसंगतिं बुध्यते सर्वप्रतिपत्ता, न त्वनुमिमानः शब्दावगतमनुमिमीते / ननु शब्दावगत एवानुमीयते / सत्यमनेन तु प्रतिपत्त्रा / न चान्यदीया प्रतिपत्तिरन्यप्रतिपत्तिमनुवादीकरोति / प्रवृत्तिहेतुमात्रे च संबन्धव्युत्पत्तेस्तन्मात्रं शब्दार्थः स्यात् / न चालौकिकः कल्पयितुमपि शक्यः, लौकिकादपि प्रवृत्तिसिद्धेः / स्यादेतत् --- वैदिकीषु प्रवृत्तिषु तदसंभवादलौकिककल्पना / नैतत् / लोकावगतसामर्थ्यो हि शब्दो वेदे ऽपि प्रतिपादकः / तत्र लौकिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिके विदितसंबन्धे वेदे ऽपि तत्प्रतिपत्तिरेव स्यात् / असंभवे वा मिथ्यात्वम् /

अथ बहुविधत्वात्प्रवृत्तिहेतूनां व्यभिचारादशब्दार्थत्वे प्रवृत्तिहेतुसामान्यं शब्दार्थः / तत्र वेदे लौकिकानां विशेषणानामसंभवादलौकिकं विशेषान्तरं प्रतीयते / एवमपि यः शब्दार्थो वेदे सामान्यं स लोकसिद्ध इति नानुवादता व्यावर्तते पदार्थान्तरवत् / यो ऽपि विशेषः सो ऽन्यासंभवेन परिशेषानुमानगोचर इति न प्रमाणान्तराविषयत्वम् / न च परिशेषानुमानमपि श्रेयःसाधनतायाः संभवात् / अथ मतम् --- लोकव्यवहार इव वेदव्यवहारो ऽप्यनादिः / तत्र वैदिकीषु प्रवृत्तिषु लौकिकप्रवृत्तिहेत्वभावादलौकिके [KKS_१०६] तु प्रवृत्तिहेतौ वैदिकानां विधायकानां संबन्धज्ञानम् / न चानुमेयत्वम्, तत्प्रत्ययस्य प्रवृत्त्यानुमानात् / तत्सिद्धिस्तु तत्प्रत्ययसामर्थ्येनैव / स च प्रत्ययः शब्दोत्थ इत्यनन्यप्रमाणता / न च लौकिकस्यैव श्रेयःसाधनत्वस्य संभव इति युक्तम् / लौकिकी हि प्रमाणान्तरावगम्या श्रेयःसाधनता / तत्र प्रयोगदर्शनाल्लिङादेस्तदनुसारेण च शब्दार्थावधारणात् प्रमाणान्तरगम्यतापि शब्दार्थानुप्रवेशिनी /

अत्रोच्यते --- भवतु नाम वेदव्यवहारादेव शब्दार्थानुगमः, तथापि न प्रमाणान्तरगोचरता व्यावर्तते / तथा हि --- अलौकिके प्रवृत्तिहेतौ शब्दस्य सामर्थ्यज्ञानकाले प्रमितो वा स्यात्, न वा? प्रमितश्चेत्, शब्दसंबन्धस्य तदैव ज्ञायमानत्वादवश्यं प्रमाणान्तरेणेति वाच्यम् / अथ न प्रमितः, कथं तत्र संबन्धज्ञानम्? न ह्यप्रमितयोः संबन्धिनोस्तदाश्रयः संबन्धः प्रमातुं शक्यः /

यो ऽपि मन्यते --- शक्तिर्हि शब्दस्य संबन्धः / सा च नार्थे, तस्य व्यवस्थितत्वात् / प्रत्ययस्तु तस्य कार्यः / स च प्रवृत्त्यानुमितः / तत्रैव सामर्थ्यलक्षणः संबन्धः प्रमीयत इति / स इदं प्रष्टव्यः --- किं प्रत्ययमात्रे सामर्थ्यं गृह्यते, अथ विशिष्टे प्रवृत्तिहेतुप्रत्यये? यदि प्रत्ययमात्रे, यत्किञ्चित्ततः प्रतीयेत / अथ विशिष्टे लौकिकव्यतिरिक्तप्रवृत्तिहेतुप्रत्यये, प्रवृत्तिपरिशेषाभ्यां तस्यानुमितत्वात्प्राप्तं प्रमाणान्तरगोचरत्वम् / द्वयी हि विशेषणस्य गतिः --- स्मार्ताकृष्टं विशिष्टप्रमितावङ्गत्वमेति, यथाग्निमान् धूमादिति / विशिष्टग्राहिप्रमाणप्रमेयं वा, यथा शुक्लो गौरिति / उभयथा च प्रमाणान्तरविषयः, शब्दस्यानधिगतसंबन्धत्वात् / स्मार्ताकृष्टत्वे प्रमाणान्तरमन्वेष्यम् / द्वितीये ऽपि कल्पे विशिष्टप्रत्ययानुमानानुमितत्वात् / अथानुमानस्य [KKS_१०७] प्रत्यय एव प्रामाण्यम् / प्रतीतिमात्रं तु तत्र विशेषणस्य / तावता च तद्विशिष्टप्रतीत्यङ्गम् / विशेषणप्रमितिस्त्वनुमितात्प्रत्ययात्, यथा पुरुषवचनाद्विशिष्टार्थप्रमाणे ऽनुमिते ऽर्थसिद्धिस्तत एव प्रमाणात् / तत्र ह्यर्थः प्रतीतिमात्रेणैव वक्तृज्ञानस्य विशेषणम् / तदेतदपेशलम्, स्मृतिप्रमाणसंशयविपर्यासविकल्पान्तर्गमात्प्रतीतेः / तत्रालौकिकविशेषणप्रतीतिर्न स्मृतिः, प्रागनधिगतेः / न संशयः, कोटिद्वयसंस्पर्शाभावात् / न विकल्पः, प्रवृत्तिहेतुप्रत्ययस्यापि तथा प्रसङ्गात् / तथा न विपर्यासः कथं हि तत्र यथार्थत्वे तथाभूतग्राहिणी तत्प्रतीतिरर्थशून्या स्यात्? परिशेषात्प्रमाणम् / परज्ञानेन च परः प्रतिपद्यत इति सुभाषितम् / अथ मतम् --- न परज्ञानेन परः प्रतिपद्यते, किं तु स्वज्ञानेनैव परज्ञानसामर्थ्यात् / अथ तस्य स्वज्ञानं कतमत्प्रमाणमिति वाच्यम्, न तावच्छाब्दम्, शब्दविज्ञानादर्थे विज्ञानमिति लक्षणात् / न च तच्छब्दज्ञानात् / कुतस्तर्हि? शब्दोत्थज्ञानादनुमितात् / अथ तस्य प्रामाण्ये प्रवृत्तिहेतुसद्भावसिद्धिः / प्रामाण्यं च तस्य दोषरहितशब्दोद्भवात् / तेन शब्दस्य तत्र प्रामाण्यमुच्यते / तदधीनस्तत्रार्थनिश्चय इति / तदप्यसांप्रतम्, शब्दादर्थज्ञानं शाब्दमिति लक्षणात् / पुरुषवचनमपि नार्थे न प्रमाणम् / किं तु ज्ञानविशेषणे / द्वयी च विशेषणस्य गतिरुक्ता / तत्र स्मृत्यसंभवात्प्रमीयमाण एव स विशिष्टार्थप्रमित्यङ्गम् / अन्यथार्थे प्रमाणान्तरमन्वेष्यं स्यात् / न च वक्तृज्ञानेनैवार्थसिद्धिः, परज्ञानेन न परः प्रतिपद्यत इत्युक्तम् /

[KKS_१०८] यत्तूक्तम् --- वक्तृज्ञानाधीनार्थसिद्धिरिति, तत्तन्मिथ्यात्वे तदसंभवे वा प्रमाणप्रतीतिबाधने ऽर्थप्रतीतेरपि बाधनात्तदबाधे चाबाधात् / न तु वचसो ऽर्थो न विषयः / अन्यथा प्रमाणान्तरपरतन्त्रं पुरुषवचो ऽर्थे सापेक्षमित्येतदेव न स्यात् / न हि यो यस्याविषयः स तत्र सापेक्षो ऽनपेक्षो वा / तथा च &#८२१६;प्रामाण्यस्थापनं तु स्याद्वक्तृधीहेतुसंभवात्ऽ; इत्युक्तम् / स्थापनमबाधः, न तु प्रामाण्यमेव / तच्च वक्तृधीहेतुसंभवाद्वाक्यस्य, न तु वक्तृधिय एव / शब्दस्य चार्थेन संबन्धः, न तु ज्ञानेन / एवं ह्युक्तम् --- &#८२१६;औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन संबन्धःऽ; इति / अर्थग्रहणमत्र &#८२१६;अर्थासंस्पशी शब्दः, ज्ञानेनैव शब्दस्य संबन्धः --- इति पश्यतां निराकरणाय / तस्मादन्योन्ययोग्यता शब्दार्थयोरेव संबन्धः / न चाप्रमिते ऽर्थे स शक्यो ग्रहीतुम् / प्रमिते प्रमाणान्तरविषयत्वमुक्तम् / न च प्रतीतिमात्रे, अर्थवत्याः प्रतीतेः स्मृतिप्रमाणयोरन्यतरत्रान्तर्गमात् / आनर्थक्ये केन संबन्ध? यदि च शाब्दप्रतीतिव्यतिरेकिण्यापि प्रतीत्या स विषयीक्रियते ऽप्रमाणात्मिकयापि, भवत्ययमशाब्दस्यापि ज्ञानस्य गोचर इति प्रमाणान्तराशङ्का केन वार्यते? नच प्रमाणान्तरावगम्यता शब्दार्थमनुप्रविशति, यतो नान्वयमात्रेण व्यतिरेकमात्रेण वा शब्दार्थः / सति ह्यन्यस्मिन् प्रयोजके ऽर्थे यस्याभावे न प्रयोगः सो ऽपि तस्य शब्दस्य प्रयोजक इति गम्यते, यथा सत्सु हेत्वन्तरेषु यस्याभावे न कार्यं सो ऽपि हेतुर्गम्यते / इह च श्रेयोहेतुविवक्षायां लिङ्गादेर्दर्शनात्, तदभावे सत्यपि प्रमाणान्तरगम्यत्वे ऽदर्शनाच्छ्रेयोहेतुत्वं तावच्छब्दार्थः / प्रमाणान्तरगम्यत्वे यद्यपि दर्शनम्, तदभावे च यद्यप्यदर्शनम्, न तु श्रेयोहेतुत्वे सति प्रमाणान्तरगम्यताया अभावात् / तत्र संदिग्धो व्यतिरेकः --- उभयाभावे ऽप्रयोगात् किंनिबन्धनो ऽप्रयोग इति / तत्र श्रेयःसाधनतायाः प्रयोजकत्वस्यावधारितत्वात् [KKS_१०९] तदभावे तन्निबन्धन इति गम्यते / तन्मात्रेणान्वयव्यतिरेकोपपत्तौ नान्यस्य शब्दार्थत्वे प्रमाणम् / अन्यथा शिंशपाशब्दार्थे सत्त्वादयो ऽप्यनुप्रविशेयुः, तेषु सत्सु प्रयोगात्तदभावे चाप्रयोगात् / अथ शिंशपात्वस्य शब्दार्थत्वात्तदभावनिबन्धन एव सत्ताद्यभावे ऽप्रयोगः, तत्सद्भावाच्च प्रयोग उपपद्यत इति न तेषु सामर्थ्यकल्पना, समानमेतदत्रापि / अथ श्रेयोहेतुत्वस्य प्रमाणान्तरविषयत्वात्तस्य च वेदे ऽसंभवादप्रामाण्यम् / तदसत् / न हि य एकत्र यस्य प्रमाणस्य गोचरः सो ऽन्यत्रापि मिथ्या / समीपे हि बहिरिन्द्रियविषयः, दूरे त्वागमानुमानगम्यः / तथा यागादिषु विप्रकृष्टकालफलेषु वेदावगम्यं श्रेयःसाधनत्वं भविष्यति / न च प्रमाणान्तरानुपलब्ध्या प्रमाणान्तरगम्यो बाध्यते, विषयव्यवस्थयापि प्रमाणप्रवृत्तेः / अथ प्रमाणान्तरविषयत्वे तद्विरोधादप्रामाण्यम्, अनन्तरफलानुपलब्धेः / तदविषये तु शब्दार्थे न तद्विरोध इति / स्यात्, यदि विरोधः स्यात् / न चासौ / &#८२१६;आनन्तर्यं ह्यचोदितम्ऽ; इत्युक्तम् /

अथ मा भूदानन्तर्यचोदना, मा च भूत्प्रमाणान्तरावगम्यता शब्दार्थः / सर्वथा प्रमाणान्तरसिद्धश्चेत्पदार्थ आश्रीयते, स यथासिद्ध्याश्रयणीयः / अन्यथा न तत्सिद्धः स्यात् / अनन्तरश्रेयोहेतुता च तत्सिद्धा / तन्न / न तावदनन्तरफलसाधनता नियोगतः कर्मणाम्, कृष्यौषधपानादिष्वन्यथापि दर्शनात्, अवान्तरकार्यस्य यागादावपि प्रमाणसामर्थ्येन सिद्धेः / अपि च विशिष्टसिद्धौ विशेषणमपि श्रेयोहेतुत्वमात्रं सिद्धम् / तावच्च शब्दार्थः / न च तावति प्रमाणविरोधः / तदेवं लौकिके ऽपि प्रवृत्तिहेतौ दोषाभावाद्व्यर्था अलौकिककल्पना / सुखादिवच्चास्यानुमेयत्वात् / [KKS_११०] तथा हि --- मुखप्रसादाद्युन्नेयसंवेदनाः सुखादयस्तेनैव सहोन्नीयन्ते / नैवं सत्त्वे पृथक्प्रमाणमर्थ्यते / यदापीदं दर्शनम् --- वक्तृज्ञानमेव पुरुषवचनार्थः / तत्र ज्ञानं नार्थमन्तरेण संभवतीत्यर्थापत्त्यानुमानेन वार्थसिद्धिः / तदापि प्रवृत्तिप्रमितस्तधेतुप्रत्ययो न तमन्तरेणेत्याप्तवचनार्थवदनुमेयता न व्यावर्तते / अथानुमानह्र्तोः प्रत्ययस्य शब्दसाधनत्वाच्छब्दप्रमाणकत्वम् / तदसत् / नाप्तवचनार्थज्ञानस्याक्षसाधनत्वात्तदर्थः श्रोतुः प्रत्यक्षप्रमाणको भवति / तस्मात्सुष्ठूच्यते --- &#८२१६;तस्यैवमनुमेयत्वे कथं शब्दैकगोचरःऽ; / तथा --- &#८२१६;न स कल्पयितुं शक्यस्तत्सिद्धेर्लौकिकदपिऽ; //

इति //

अथ प्रमाणरूपेण स स्वशब्दप्रकाशितः // MBस्_२.८५ //

आक्षेप्ता निरपेक्षश्च कथ्यते ऽन्यप्रमां प्रति /

अथोच्यते --- न ब्रूमो विधिरन्यथा वृथा स्यादिति तदधीनः संसर्गः / किं तु प्रमाणान्त्मनैव स स्वशब्देन प्रतिपाद्यते / तथा च प्रमाणत्वात्प्रमेयस्याक्षेप्तापूर्वस्य, प्रमाणान्तरानपेक्षश्च / न ह्यसौ शब्दवत्संबन्धापेक्षत्वात्पूर्वसिद्धिमपेक्षत इति /

तथाप्यसिद्धे प्रागुक्तौ दोषौ सिद्धे ऽनुवादिता // MBस्_२.८६ //

प्रामाण्यमस्य यत्रास्तु श्रुतेस्तत्र वृथा त्वयम् /

एवमप्यव्युत्पन्नप्रवृत्तिपदधर्मव्यतिक्रमौ प्रमाणात्मापि स यदि न प्रमाणान्तरसिद्धः / अथ सिद्धो यथावगतानुवादान्नापूर्वार्थाक्षेपः / अपि च यत्रास्य प्रामाण्यमिष्यते, शब्दस्यैव तत्रास्तु / किमनेन? ननूक्तम् --- शब्दसंगतिज्ञानापेक्षत्वादनुवादको नापूर्वार्थावगमाय प्रभवति / नैतत्सारम् / शब्दश्चेदनुवादकः / तत्प्रकाश्यं प्रमाणमप्यनूद्यमानं यथाधिगतं कथमपूर्वार्थं बोधयेत्? न प्रमेयसंस्पर्शरहिता प्रमाणावगतिः / अतो यथाधिगतप्रमेयमेव तत्प्रतीयते /

[KKS_१११]

क्व च प्रमाणमेषो ऽर्थे न यागादौ स्वशब्दके // MBस्_२.८७ //

लौकिके ऽपूर्वसंसर्गः श्रोतुरस्त्यविधावपि / फलसाधनशक्तौ चेछब्दस्तत्र न दूष्यति // MBस्_२.८८ //

पदार्थान्तरतुल्यत्वाद्विध्याकाङ्क्षानिबन्धनः / न संसर्गः पदार्थानां स्वशब्दैस्तु प्रकाशिताः // MBस्_२.८९ //

संबन्धयोग्यरूपेण तस्मात्संसर्गभागिनः / विशिष्टार्थप्रयुक्ता हि समभिव्याहृतिर्जने // MBस्_२.९० //

अतो न विद्ध्यभावेन संसर्गो न प्रकल्पते /

न च नियोगस्य प्रमेयं निरूप्यते / न तावद्यागादयः प्रमेयाः, तेषां यजत्यादिशब्दविषयत्वात् / नापि तेषां प्रमाणान्तरस्यागोचरः संसर्गः / तथा हि --- अविधिष्वपि लौकिकेषु वाक्येषु श्रोतुरनधिगतो ऽपूर्वः संसर्गः प्रतीयते &#८२१६;ब्राह्मण पुत्रस्ते जातःऽइत्यादिषु / अथ फलसाधनसामर्थ्यं प्रमेयमुच्यते / न किल कामिनो नियोगो ऽकामोपाये धात्वर्थे ऽवकल्पते / अनुपायत्वे हि तस्य न स कामिन्या कृतः स्यादिति / तदप्यसंप्रतम् / न हि शब्दस्य तत्र कश्चिदपराधः, येन तमतिक्रम्यान्यत्प्रमाणं मृग्यते / प्रमाणान्तरापेक्षता प्रत्युक्ता / अनन्तरफलादर्शनेन तु विरोधो नियोगगम्ये ऽपि तस्मिन्नविशिष्टः / आनन्तर्यस्याप्रमाणार्थत्वेन तदभावः शब्दे ऽपि तुल्यः / अथ वा शब्दस्तत्र न दुष्यति फलसाधनसामर्थ्ये, नियोगस्तु दुष्यत्येव / न हि ततः पुरुषर्थसाधनावबोधः संभवति / तच्चेदं विधिविवेकभावनाविवेकाभ्यामवगन्तव्यम् / तस्मात् संबन्धज्ञानापेक्षत्वेन पदार्थान्तरैः समानत्वाद्विधायकार्थस्य न शक्यं विशेषेण वक्तुं --- तन्निबन्धनः पदार्थसंसर्ग इति / सर्व एव तु पदार्थाः संबन्धयोग्यैः कारकादिभावैः स्वपदेभ्यः प्रतीताः सन्निकर्षेण संसृज्यन्ते, यतो लोकाच्छब्दव्यापारावगमः / लोके च [KKS_११२] पदैः स्वार्थानां प्रतिपादनं सन्निकर्षेण विशिष्टार्थपरतया, न स्वार्थमात्रप्रतिपत्तिपरतया / तथा च सर्वपदार्थाकाङ्क्षानिबन्धन एव संसर्गः / सर्वे हि ते पदैरपर्यवसितरूपाः स्वरूपमात्रे प्रकाश्यन्ते / एवं पदार्थान्तरैस्तुल्यत्वाद्विधेः न विशेषेण तन्निबन्धनः संसर्गः / सर्वपदार्थनिबन्धने च संसर्गे न विध्यभावेन संसर्गो नोपपद्यते / तदेवं न संसर्गार्थमपि विधिरुपासनीयः / कथं नोपासनीयः, यदा नियोगपरतयैव पदानां स्वार्थेषु संसर्गज्ञानम्? प्रवर्तकवचनान्तरप्रवृत्तिदर्शनेन हि तद्धेतुप्रत्ययमनुमाय तत्र तस्य सामर्थ्यं गम्यते / नैतत्, अप्रवर्तके ऽपि वाक्ये स्वरूपनिष्ठे संबन्धग्रहणात् / सन्निधापिताग्निव्यतिरिक्तपाक्योपकरणमग्न्यर्थिनं प्रति यदोच्यते --- &#८२१६;चैत्रगृहे कृशानुःऽ; इति, तदा ततस्तेनानयनं दृष्ट्वा गम्यते --- &#८२१६;इहानेनाग्निसत्ता प्रतीता, सा चास्माद्वाक्यात्ऽ; न च शक्यं वक्तुम् --- &#८२१६;तत आनयऽ; ‘गच्छ वा तत्रऽ; इति वाक्यात्प्रत्ययः / अग्निसत्तामात्रप्रत्ययेन वाक्यात्प्रवृत्तिसिद्धेर्न वाक्यस्य नियोजने ऽपि सामर्थ्यं शक्यते कल्पयितुम् / अर्थान्तरान्वये च प्रयोगप्रत्ययोपपत्तौ न विशेषान्वये प्रमाणम् / अन्यथा वेदार्थो निष्प्रमाणक एव स्यादित्युक्तम् /

अथ कर्तव्यताज्ञानाद्विनानर्थक्यमुच्यते // MBस्_२.९१ //

न प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामन्यद्वाक्यप्रयोजनम् / प्रतिपत्तिविधौ तुल्यं यदि सैव प्रयोजनम् // MBस्_२.९२ //

समानमेत्तदर्थं च समर्पयति चेदयम् / प्रज्ञाक्रियोपासनाधिकारसिद्धिव्यपेक्षितम् // MBस्_२.९३ //

हन्त तर्हि स्वरुपे तन्न वचः पर्यवसति / [KKS_११३] तुल्यमेतत्समाप्तं च वाक्यं वाक्यान्तरानुगम् // MBस्_२.९४ //

नियोगानुप्रवेशो ऽस्ति तवद्यदि वृथान्यथा / तत्त्वावबोधविध्यंशस्तावदेवं समुद्धृतः // MBस्_२.९५ //

अथ मन्यते --- वस्तुस्वरूपमात्रज्ञानं कर्तव्यताज्ञानरहितं प्रवृत्तिनिवृत्तिशून्यमनर्थकम् / प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रयुक्ता हि वाक्यप्रवृत्तिः / अथो ऽर्थवत्त्वाय विधिः / अन्यथानर्थक्यम् / तत्रोच्यते --- प्रतिपत्तिविधावपि तुल्यमानर्थक्यम् / तथा हि --- &#८२१६;एवंविधः प्रतिपत्तव्यःऽइत्यपि न तत्स्वरूपज्ञानातिरिक्ता काचन प्रवृत्तिर्निवृत्तिर्वा / अथ स्वरूपज्ञानमेव प्रयोजनम्, तत्स्वरूपमात्रनिष्ठे ऽपि तुल्यम् / अथ प्रतिपत्तिविधिः &#८२१६;प्रज्ञां कुर्वीतऽ; ‘स क्रतुं कुर्वीतऽ; ‘आत्मेत्येवोपासितऽइत्यधिकारविधिव्यपेक्षितप्रज्ञोपासनाविषयसमर्पणेनार्थवान्, नावगतविषयस्वरूपा प्रज्ञा शक्येति / स्वरूपनिष्ठमपि वचस्तथार्थवत् / तस्य समर्पणे सुतरां सामर्थ्यम् / नन्वेवमस्य स्वरूपनिष्ठा हीयते नियोगानुप्रवेशिनः / स्वगतनियोगनिष्ठमपि तर्हि तन्न, नियोगान्तरानुप्रवेशात् / अथ मतम् --- स्वार्थपर्यवसितमेव वाक्यं वाक्यान्तरेणैकवाक्यतामुपैति / सो ऽयं प्राकरणिकः संबन्ध उच्यते / अन्यथा वाक्यलक्षण एव स्यात् / एतदपि समानम् / नियोगानुप्रवेशे ऽपि न स्वरूपनिष्ठता हीयते / नन्वस्ति नियोगानुप्रवेशः, अन्यथा आनर्थक्यात् / कामम् / तत्त्वप्रतिपत्तिविधिस्तु तावदानर्थक्यान्निराकृतः, विधेर्विनापि तस्माच्छब्दात्तत्वावबोधसिद्धेः /

ननूत्पत्तिविधिः कर्मरूपबोधे व्यवस्थितः / यथा तत्त्वज्ञानविधिस्तथा बोधे ऽवतिष्ठताम् // MBस्_२.९६ //

अधिकारात्प्रवृत्तिश्च मता कर्माधिकारवत् / [KKS_११४] अज्ञानज्ञापनमतो ऽथाप्रवृत्तप्रवर्तनम् // MBस्_२.९७ //

विधिमाचक्षते धीरा इत्येतदपि तादृशम् / कर्मस्वरूपावगमस्तत्र नेष्टं विधेः फलम् // MBस्_२.९८ //

किं तु कार्यव्यपेक्षस्य फलवाक्येन संगतिः / इहाधिकारसंबन्धो यस्य तन्न विधीयते // MBस्_२.९९ //

तत्त्वं तत्त्वावबोधस्य नाधिकारप्रवेशिता / न हि व्रीह्यादिविषयं प्रत्यक्षमधिकारभाक् // MBस्_२.१०० //

यदपि चोद्यते --- यथोत्पत्तिविधेः कर्मरूपप्रतिपत्तिमात्रमर्थः --- &#८२१६;आग्नेयो ऽष्टकपालःऽ; इति / न ततः प्रवृत्तिः / अधिकारविधिनिबन्धनत्वात्तस्याः / तथा तत्त्वावबोधविधेस्तत्त्वावबोधमात्रमर्थः, प्रवृत्तिरधिकारविधेः --- &#८२१६;प्रज्ञां कुर्वीतऽइत्यादेः / यतश्च प्रवृत्तिप्रतिपत्तिप्रयोजनभेदो विधेः, अतो ऽस्य लक्षणद्वयमाहुः --- अज्ञातज्ञापनमप्रवृत्तप्रवर्तनमिति / एतदप्यसारम् / यतो नोत्पत्तिगतस्य विधायकस्य स्वरूपावगममात्रमिष्यते फलम् / अपि त्वधिकारवाक्यसंबन्धः / तथा हि --- विधेः पुरुषार्थमात्रसाधनत्वे ऽवबुद्धे तद्विशेषाकाङ्क्षायामधिकारसंबन्धो लभ्यते / न च तत्त्वप्रतिपत्तिविधेरपि तदेव फलम् / यतो यस्याधिकारसंबन्ध उपासनादिविषयस्यात्मतत्त्वस्य, तदक्रियात्मत्त्वान्न विधिविषयः / यत्तु तद्विषयस्तत्त्वज्ञानम्, तस्य नाधिकारसंबन्धः, व्रीह्यादिप्रत्यक्षवत् / न हि व्रीह्यादिस्वरूपग्राहि प्रमाणं प्रयोगैकदेशतां भजते / प्रमितानामधिकारसंबन्धान्निष्पन्नानामिवानोवासःप्रभृतीनाम् / वानतक्षणादिर्हि तत्क्रिया नाधिकारमनुप्रविशतीति /

[KKS_११५] इदानीं तृतीयप्रतिपत्तिगोचरो विधिः परास्यते, तत्त्वावबोधविषयत्वेन संबन्धात् / द्वितीयप्रतिपत्तिविषयो हि न तत्त्वावबोधविषयः, किं तु तदभ्यासविषयः /

सोपायमन्यत्तर्हीदं शाब्दाज्ज्ञानं विधीयते / प्रलीनग्रहणग्राह्यविभागोद्ग्राहमद्वयम् // MBस्_२.१०१ //

न हि भिन्नार्थसंसर्गरूपवाक्यार्थधीपदम् / आत्मतत्त्वं निष्प्रपञ्चमित्येतदपि पेलवम् // MBस्_२.१०२ //

अद्वयात्मप्रकाशो ऽसावनवच्छेदविभ्रमः / स्वात्मस्थितिः सुप्रशान्ता फलं तन्न विधेः पदम् // MBस्_२.१०३ //

तत्साधनावबोधे हि विधातृव्यापृतिर्मता / अपेक्षितोपायतैव विधिरिष्टो मनीषिभिः // MBस्_२.१०४ //

ततो ह्यध्यवसायादिर्नाकस्मान्नाभिधानतः /

न ब्रूमः --- शब्दोत्थस्तत्त्वबोधो विधीयत इति / किं तु प्रत्यस्तमितबुद्धिबोध्यभेदावग्रहः / अतश्चाद्वयो द्वितीयतद्विधबोधाभावाद्वा प्रमातृप्रमेयद्वयविरहाद्वा ततो ऽन्यः / तस्य चालौकिकस्य प्रमाणान्तरादुत्पत्त्युपायस्यानवगमात्सहोपायैः शमदममननध्यानब्रह्मचर्यादिभिर्विधानम् / यतो न शाब्दज्ञानविषय आत्मतत्त्वम् / वाक्यलक्षणो हि शब्दः प्रमाणम् / तस्य च विषयो नानापदार्थसंसर्गात्मा, तदनुगमेन प्रतीतेः / तज्ज्ञानस्य च विविधार्थमात्रसंभेदावभासस्यात्मतत्त्वं निष्प्रपञ्चं द्वैतलेशेनाप्यनवमृष्टं कथं गोचरः स्यादिति / एतदप्यसारम् / यतो यो ऽसावद्वयो द्वैतलेशसंस्पर्शविकल आत्मतत्त्वबोधः सो ऽवच्छेदविभ्रान्तिविरहात्तस्य स्वरूपावस्थानम् / अवच्छेदकलुषतया हि तदनात्मरूपेण प्रकाशते / न तु ततो ऽन्यस्तत्त्वबोधः / &#८२१६;सत्यं [KKS_११६] ज्ञानमनन्तम्ऽ; इति श्रुतेः / आत्मतत्त्वं च प्रशान्तशोकादिविश्वाशिवम्, अपहतपाप्मादिश्रुतेः / प्रकाशमानानतिशयानन्दम्, &#८२१६;विज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ; ‘एषो ऽस्य परम आनन्दः, एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तिऽ; इति श्रुतिभ्यः / तथा च तत्स्वरूपस्थितिर्विश्वाशिवोपशमान्निरतिशयाह्लादावाप्तेश्च सुष्ठु प्रशान्तापरः पुरुषार्थः फलम् / उक्तं च --- &#८२१६;आत्मलाभान्न परं विद्यतेऽ; इति / न च पुरुषार्थे ऽप्यज्ञातोपाये न प्रवर्तत इति युक्तम्, यतः प्रवृत्तेः पूर्वरूपमिच्छा / तथा च तद्वारेण प्रवृत्त्युपदेश क्वचित् --- &#८२१६;अथातो धर्मजिज्ञासाऽ; / तथा &#८२१६;यो हि यदिच्छति स तत्करोतिऽ; इत्युक्तम् / अपि च अज्ञातोपाये चेन्न प्रवर्तते, अवश्यमुपायज्ञापनया तत्र प्रवर्त्यः फलमुद्दिश्य / तावता च तत्रापि प्रवृत्तिसिद्धेर्न विधायकस्य तत्र व्यापार आश्रयितव्यः / तदुक्तम् --- &#८२१६;तस्य लिप्सार्थलक्षणाऽ; इति / तस्मात्फलसाधन एव विधिव्यापारः / ननु फलवत्यप्यर्थलक्षणा प्रवृत्तिः, क्व तर्हि विधिव्यापारः? इत्थंभावे / नैतत्सारम् / यतो यथैव साधनसामान्ये ऽर्थात्, प्रवृत्तिः, तथेत्थंभावसामान्ये ऽपि / यतो नाननुग्रहकं साधनं समर्थम् / अथ तद्विशेषे प्रवर्त्यः, साधनविशेषे ऽपि तथास्तु / अपि च अपेक्षितोपायतैव विधिः, तस्या अप्रवृत्तप्रवर्तनालक्षणत्वात्, प्रवृत्तिहेतोश्च धर्मस्य प्रवर्तनाशब्दाभिधेयत्वात्, इष्टतायास्तत्साधनतायाश्चान्यस्य प्रवृत्तिहेतोरभावात्, इष्टतायाश्च प्रमाणान्तरावसेयत्वात्स्वयं प्रवृत्तेः जानात्येवासौ &#८२१६;मयैतत्कर्तव्यम्ऽ; इति नेष्टतायामप्रवृत्तप्रवर्तनात्वम् / इष्टसाधनतायां तु प्रमाणान्तरावगमाभावाच्छब्दैकगम्यायां न शब्दमन्तरेणाप्रवृत्तपुरुषप्रवृत्तिहेतुत्वम् / अतः सा शब्दप्रमाणिका सती विधिरिति गीयते / अनुतिष्ठतश् [KKS_११७] च साधनमनुष्ठेयं प्रवृत्तिहेतुः / न स्वभावसिद्धम् / तेनानुतिष्ठतः साधनताविधिः / अतो ऽनुष्ठानं साधनविषयमेव विधायकाच्छब्दाद्गम्यते /

ननु अध्यवसायः, आकूतम्, आद्या प्रवृत्तिः, कालत्रयवियुक्तं प्रवृत्तिमात्रम्, अज्ञातक्रियाकर्तृसंबन्ध इति विधिविदो विधिं व्याचक्षते / नैतत्सारम् / यतो ऽध्यवसायादीनामेव हेतुरत्र मृग्यते / स च नान्यो ऽपेक्षितोपायतायाः / न च ते निरस्तहेतवः / स्यादेतत् --- अभिधानमेषां हेतुः / तच्च वार्तम् / अभिधानाद्धि प्रतीतिरेषां स्यात्, नोत्पत्तिः / न हि प्रतीतिमात्रेण घटादयः प्रवृत्तिहेतव इत्यादि वर्णितं विधिविवेके / अथवा --- नाभिधानतः / न च शब्दादध्यवसायादिः, ज्ञापकत्वादव्युत्पन्नप्रवृत्तिप्रसङ्गादित्यादि तत्रैवोक्तम् / अथवा &#८२१६;यो मन्यते --- &#८२१६;मयेदं कर्तव्यम्ऽ; इति यतो ऽध्यवसायः ‘नियुक्तो ऽस्मिऽइति यतो बुद्धिः स नियोगो विधिशब्दपर्याय इति, तं प्रत्युच्यते / तत एवापेक्षितोपायत्वात् &#८२१६;कर्तव्यम्ऽइत्यध्यवसायः / तथा हि --- कर्तुरिष्टाभ्युपाये &#८२१६;कर्तव्यम्ऽइति लोके बुद्धिः / तदभावे तु &#८२१६;अकर्तव्यम्ऽ; इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्याम् / ते च तद्विषये गम्येते / तथा &#८२१६;नियुक्तो ऽस्मिऽ; इति ‘प्रवर्तितो ऽस्मिऽइति स्वात्मप्रवृत्तिहेतुप्रतीतिः / न च सो ऽन्य इष्टाभ्युपायतायाः / न खलु दृष्टसामर्थ्ये ऽकस्माद्विना हेतुनाहेतुरिति युक्तिमत् / न हि तं परित्यज्य लौकिकमलौकिककल्पने प्रमाणमस्ति / कुतश्च? नाभिधानतः / न खल्वलौकिकस्याभिधानं संभवति, संबन्धाग्रहादित्युक्तम् / अथ वा ततो ह्यध्यवसायप्रारम्भानुष्ठानपरिसमापनाः, अपेक्षितोपायत्वात् / तत्सद्भाव एव नियुक्तप्रवृत्तेः यस्य कस्यचिन्नियोगादप्रवृत्तेः /

[KKS_११८] स्यादेतत् --- &#८२१६;कर्तव्यम्ऽ; इति प्रत्ययात्प्रवर्तते / अन्यथा कर्तव्यं न कृतं स्यात् / तच्च न, नाकस्मात्कर्तव्यप्रत्ययोत्पादः / स हि स्वार्थावाप्तिनिमित्तः / स्यादेतत् --- शब्दादेव कर्तव्यताबुद्धिः / तत्रोच्यते --- नाभिधानतः / न शब्दात्कर्तव्यताबुद्धिः / नियोगो हि शब्दार्थः / स हि नियोक्तृधर्मः स्वतन्त्रो वा स्यात् / कर्तव्यता तु विषयधर्मः / अथ विषयधर्मं नियोगं ब्रूयात्, प्राप्तमपेक्षितोपायत्वम् / अथ नियोगात्कर्तव्यता स्यात् / एवमपि न तस्यां शब्दः प्रमाणम्,साक्षात्तस्य नियोगाभिधायित्वात् / नाप्यर्थात्, अकर्तव्ये ऽप्यनाप्तनियोगदर्शनात् / अथ नियोगस्य कार्यता गम्यते / तन्निष्पत्त्यधीनेति विषये कर्तव्यतावगमः / तदसत्, विषये कार्यताप्रतीतेर्लोके / तथा हि &#८२१६;गौर्दुह्यतां त्वयाऽ; इति नियोगे अन्येन दुग्धायां न पुनर्दोहमारभते, विषयस्य कार्यताप्रतीतेः तस्य निष्पादितत्वात् / न चान्येनैव नियोगो निष्पादितः, तस्यानियुक्तत्वात् / तत्र नियोगसिद्धये पुनर्दोहारम्भः स्यात् / विस्तरेण चायमर्थो विधिविवेके विचारित इत्यलमतिप्रसङ्गेन /

स्यादेतत् --- अस्य ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वाद्विधानम् / विद्यासाध्यो हि मोक्षः श्रूयते &#८२१६;विद्यया तदारोहन्तिऽ; ‘विद्ययामृतमश्नुतेऽयस्तमात्मानमनुविद्य विजानाति स सर्वांश्च कामान्ऽ; तथा ‘स यदि पितृलोककामो भवति संकल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तिऽ; इत्यादि / न च साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्त्वम्, शब्दगम्यत्वादनावृत्तेः --- &#८२१६;न च पुनरावर्ततेऽ; इति / न ह्येष तर्कगम्यः / येन तर्केणास्य तत्त्वं व्यवस्थाप्येत / शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्था / [KKS_११९] अनन्तविद्यासाध्यत्वाद्वानन्तत्वम् / क्षणिकत्वे ऽपि च विज्ञानस्य संततिरूपेणानन्तत्वम् / तत्राहुः ---

न च मोक्षः फलं तस्य साध्यो मोक्षो न चापरः // MBस्_२.१०५ //

अविद्यास्तमयो मोक्षः सा संसार उदाहृता / विद्यैव चाद्वया शान्ता तदस्तमय उच्यते // MBस्_२.१०६ //

कः पुनरेष मोक्षः? यद्यनागतदेहेन्द्रियबुद्ध्यनुत्पादः &#८२१६;अशरीरं वावसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतःऽ; --- इति दर्शनात्, स प्रागभावो न साध्यः / अथ ब्रह्मप्राप्तिः, सा चैत्रग्रामयोरिव वा स्याज्जीवब्रह्मणोर्मार्गश्रुतिभ्यः ---

ऽशतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभि निस्सृतैका /

तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति ---

&#८२१६;स यावत्क्षिप्येन्मनस्तावदादित्यं गच्छत्येतद्वै खलु लोकद्वारम्ऽ; तथा ‘ते ऽर्चिषमभिसंभवति अर्चिषो ऽहःऽइत्यादि / यथा वा मधुनि नानाकुसुमरसानां समुद्रे च नदीनां प्राप्तिरविभागलक्षणा तथा स्यात्, &#८२१६;यथा लोके मधुकृतो मधु कुर्वन्तिऽ; इतिऽ; ‘यथा सोम्येमा नद्यःऽ; इति दर्शनात् / कार्यस्य वा कारणभावापत्तिः, &#८२१६;तथा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैतिऽइति श्रुतेः / तद्रूपपरिणामलक्षणा वा योगव्याघ्रवत्, &#८२१६;स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इति दर्शनात् ‘ब्रह्म संपद्यतऽ; इति च / स्फटिकस्येव रागापकर्षणेन [KKS_१२०] स्वरूपप्राप्तिलक्षणा, &#८२१६;परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ; इति श्रवणात् /

तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः, सर्वगतत्वात् --- &#८२१६;तदन्तरस्य सर्वस्यऽ; ‘नित्यं विभुं सर्वगतम्ऽ; इति / अनन्यत्वाच्च, तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशात्, &#८२१६;तत्त्वमसिऽ; इति साक्षात्प्रतिपादनात्, प्रत्यगात्मवृत्तिना च सर्वत्रात्मशब्देन निर्देशात्, ‘अथ यो ऽन्याम्ऽ; इति भेददर्शनापवादात् / अत एव च न द्वितीयः, निरवयवत्वाच्च, &#८२१६;निष्कलं निष्क्रियम्ऽइति परस्परावयवसंभेदलक्षणस्याविभागस्यानुपपत्तेः / नापि तृतीयः, कार्यस्य सर्वदा कारणत्वात् /

अथ कार्यरूपनाशः, उच्छेदात्मताप्रसङ्गो मोक्षस्य / तत्र &#८२१६;विद्ययामृतमश्नुतेऽ; इति विरोधः, विद्ययैवोच्छेदप्रसङ्गात् / आत्मोच्छेदस्य चानिष्टत्वादफलत्वम् / प्रतिषिद्धश्च &#८२१६;अक्षरम्ऽइत्यत्र मुख्यः कार्यकारणभावः ‘वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्ऽइति विकारानृतत्वप्रतिपादनाच्छ्रुत्या / न चतुर्थः, अनन्यत्वादेव, चैतन्यस्य च ब्रह्मरूपस्याविशेषात् / अथ विज्ञानात्मनां शोकमोहाद्यभावो विशिष्यत इति चेत्तत्रापि शोकादयश्चेदात्मानो विज्ञानात्मनाम्, अनुच्छेद्याः / अथ गुणा अर्थान्तरमागमापायिनः क्षणिकाः, क्षणिकत्वादेव चोच्छिद्यन्त इति न तत्साधनमपेक्ष्यम् / न चागामिनामनुत्पत्तये ऽपेक्ष्यत इत्युक्तम् / अथ ऐश्वर्यविशेषो ब्रह्मणि / तत्प्राप्तिस्तद्रूपपरिणामो मोक्षः, &#८२१६;स स्वराड् भवतिऽ; इति श्रुतेः / तदसत्, अनेकेश्वरानुपपत्तेः / ब्रह्मणो न्यूनं समं वा विज्ञानात्मनाम् [KKS_१२१] ऐश्वर्यं स्यात्? न्यूनत्वेन ब्रह्मरूपापत्तिर्न स्वाराज्यम् / तथा हि --- ब्रह्मशब्दवाच्यः परमेश्वरस्तेषामधिपतिः स्यात् / तथा चान्यराजता / तत्र चान्तवत्वं श्रूयते --- &#८२१६;अथ ये ऽन्यथातो विदुः, अन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्तिऽ; इति / उपपद्यते च परमेश्वरेच्छया न्यूनैश्वर्याणामैश्वर्यप्रच्युतिदर्शनाल्लोके / &#८२१६;समत्वस्य त्वनपपत्तिरेव युगपत् / एकश्चेत्सर्वाधिपतिः सर्वस्य प्रशासिता, परः किं कुर्वन्नीशः स्यात्? विरोधाच्च / न खल्वेषामेकमतित्वे हेतुरस्ति / तत्रैकस्मिन् वस्तुनि विरुद्धाभिप्राययोरेकाभिप्रायानुविधायित्वे तस्येतरस्यानीश्वरत्वम् / उभयानुप्रायानुविधानं न, विरोधात् / उभयोरननुविधाने ऽनीश्वरत्वमुभयोः / कार्यासिद्धश्चेदैकमत्ये हेतुः परिषद्वत्, अन्यथा तस्यासिद्धेरिति चेत्, प्रत्येकमनीश्वरत्वम् / अथ पर्यायेणैश्वर्यमविरोधायोच्यते, अन्तवत्ता / जगत्सर्गस्य चासंभवान्न ब्रह्मतुल्यमैश्वर्यम् / यतः पर एव जगत्सर्गे श्रूयते / तदुपासनेन सर्गोत्तरकालो ऽपवर्ग इति / तस्मात्स्फटिकस्येव रागाद्यपकर्षणेन स्वरूपाविर्भावो ब्रह्मप्राप्तिः, ब्रह्मरूपत्वाद्विज्ञानात्मनः / तथा च &#८२१६;परं ज्योतिरुपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽइत्युक्तम्, अन्यरूपनिष्पत्तौ स्वशब्दानुपपत्तेः / निष्पद्यमानस्याभेदात्संबन्धाद्वोपपत्तिरिति चेत् / न, विशेषणानर्थक्यात्सर्वस्य तस्य निष्पद्यमानस्य स्वत्वात् / तत्र यथा मलापगमे शुक्लमेव सद्वस्त्रं &#८२१६;शुक्लं जातम्ऽइत्युच्यते तथा मोहावरणविगमे स्वरूपाविर्भावे ‘स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यतेऽ; इत्युच्यते / तथा &#८२१६;ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतिऽ; इति / तदेवं स्वरूपस्थितिलक्षणत्वान्मोहस्य न कार्यता, प्रागपि स्वरूपस्य भावात् / आगन्तुकस्यास्वरूपत्वात् / न चान्यत्वम्, यतो ऽविद्यापगम एवोक्तेन प्रकारेण मुक्तिः / अविद्या संसारः / विद्यैव चाविद्यानिवृत्तिः यद्यग्रहणमविद्या, यतो भाव [KKS_१२२] एवाभावव्यावृत्तिः / अथ विपर्यासः, तथापि विरोधिततत्त्वज्ञानोदय एव तन्निवृत्तिः / न हि शुक्तिकाज्ञानोत्पादादन्या रजतज्ञाननिवृत्तिस्तत्साध्या प्रयत्नान्तरसाध्या वा, तयोर्यौगपद्यात्प्रयत्नान्तरानपेक्षणाच्च / तथा च विद्याब्रह्मप्राप्त्योस्तुल्यकालता श्रूयते --- &#८२१६;ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवतिऽ; इति, तथा ‘आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्, न बिभेतिऽ; ‘तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति / तस्मात्तत्सर्वमभवत्ऽ; &#८२१६;तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतःऽ; वेद -- भवति, विद्वान् -- न बिभेति, को मोहः -- पश्यत इति पौर्वापर्याश्रवणात् / यत्तु क्वचित्पौर्वापर्यं तत् &#८२१६;व्यादाय स्वपितिऽइति यथा / नन्वेकत्वे तुल्यकालताप्यनुपपन्ना / न, एकस्यापि वस्तुनो भावाभावरूपेण व्यपदेशात्, तथा --- &#८२१६;यदा घटो नश्यति तदा कपालानि जायन्तेऽ; इति / कथं तर्हि मार्गाविभागसर्गाप्ययैश्वर्यश्रुतयः? तत्राहुः --- न मार्गश्रुतयो निरुपाधिविशुद्धब्रह्मविद्याविषयाः / यत्र हि सर्वोपाधिविशुद्धमस्थूलादिकं ब्रह्मोपास्यम्, तत्र &#८२१६;ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येतिऽ; ‘न तस्मात्प्राणा उत्क्रामन्ति, अत्रैव समवनीयन्तेऽ; इति प्राणानुत्क्रमणेन विज्ञानात्मन एवागतिरुच्यते / न हि तदगमने तदुपाधेस्तस्य ब्रह्मणो भेदेन विज्ञानात्मत्वम् / यत्र तु &#८२१६;मनोमयः प्राणशरीरो भारूपःऽ; इति सोपाध्युपास्यम्, तद्विषयास्ताः / यत्रैतच्छ्रूयते --- &#८२१६;अरश्च ह वै ण्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्यामितो [KKS_१२३] दिवि तदैरंमदीयं सरस्तदश्वत्थः सोमसवनस्तदपराजिता पूर्ब्रह्मणः प्रभुविमितं हिरण्मयं वेश्मऽ; इति / तथा चाब्रह्मविदामपि तद्गतिश्रवणम् --- &#८२१६;ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यं तप इत्युपासतेऽ; इति / परब्रह्मप्राप्तिस्तु नाब्रह्मविदां युज्यते,

&#८२१६;विद्यया तदारोहन्ति यत्र कामाः परागताः / न तत्र दक्षिणा यान्ति नाविद्वांसस्तपस्विनःऽ; //

इति, तथा &#८२१६;तमेव विदित्वाति मृत्युमेतिऽ; इति वचनात् / अपुनरावृत्ति श्रुतिस्तर्हि कथम्? अत्र केचिन्मन्यते --- क्रममुक्त्याश्रयणात्तत्प्राप्य तत्रोत्पन्ननिरुपाधितत्त्वज्ञानाः परं पदमश्नुवते / यथोक्तम् ---

&#८२१६;वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्त्वाः / ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वेऽ; //

ब्रह्मलोकेष्विति कार्यब्रह्मलोकनिर्देशः, बहुवचनात्तत्रावयवद्वारेण बहुत्वोपपत्तेः / परान्तकालो महाप्रलयो ब्रह्मणः स्वाधिकारपर्यवसानम्, तस्मिन् परामृताः परब्रह्मरूपेणामृताः सन्तः संन्यासयोगाद्भेदेन परमेश्वरे स्वकृतानां कर्मणां फलानां च संन्यासाद्योगाच्च सर्वमिदं कर्त्रादि ब्रह्म इत्युपासनात् / तथा च स्मृतिः ---

&#८२१६;ब्रह्मणा सह ते सर्वे संप्राप्ते प्रतिसंचरे / परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम्ऽ; //

अन्ये तु मन्यते --- यथा चन्द्रलोके यावत्संपातमुषित्वा स्थित एव तस्मिन् भुक्तभोगा आवर्तन्ते नैवं स्थित एव ब्रह्मलोके तत आवृत्तिः / किं तु तत्प्रलयपर्यवसाना [KKS_१२४] तत्र स्थितिः / तत्प्रलये हि न तत आवृत्तो भवति / ततश्चानावृत्तिः श्रूयते / तथा च &#८२१६;इमं मानवमावर्तं नावर्तन्तेऽ; इति ‘इमम्(?, इम् एदितिओन्), इहऽइति विशेषणम् ‘अमृतत्वमेतिऽइत्यमृतत्वमापेक्षिकम्, यथा --- &#८२१६;अमृता देवाःऽ; इति / तथा च पौराणिकस्मरणम् --- &#८२१६;आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यतेऽ; इति / यत्तु मन्यते --- सर्वगतत्वे ऽपि ब्रह्मणो विकृताविकृतभेदः / ततश्च देशभेदः / तथा चाविकृतस्य ब्रह्मणो देशभेदः श्रूयते --- &#८२१६;अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यतेऽ; इति / अतो ऽविकृतस्य नियतदेशस्य ब्रह्मणः प्राप्तये युज्यते मार्गविशेषः / तत्संप्रधार्यम् / न तावदनुत्पन्नाद्वयविशुद्धविद्यस्यायं मार्गः, ब्रह्मविदः श्रवणात् / नापि विद्यावतः / विद्योदये निखिलभेदोच्छेदादिति / मधुनदीनिदर्शनाविभागश्रुतिरपि विवेकज्ञानाभावपरा, न तु तद्विध एवाविभागः /

सर्गश्रुतयो ऽपि न सर्गपराः / किं तर्हि? एकात्मतत्त्वप्रतिपत्तिप्रधानाः /

ततस्तदनुगुणतयैव तासामर्थव्यवस्थानम्, न तु तद्विरोधेन / तथा हि --- कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति? &#८२१६;सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्ऽ; इत्येकत्वेनोपक्रमात् ‘ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् / तत्सत्यम्, स आत्मा, तत्त्वमसिऽइत्युपसंहारादेकत्वेनैवैकात्म्यतत्त्वप्रतिपत्तिपरमेकमिदं वाक्यं गम्यते / तत्र यद्यपरस्तेजःप्रभृतितत्त्वसर्गः सत्यतया विधीयेत, वाक्यभेदः स्यात् / अतो यथोपांशुयाजवाक्ये ऽजामित्वोपक्रमोपसंहारे &#८२१६;विष्णुरुपांशु यष्टव्यःऽइत्यादीनि वचांसि [KKS_१२५] वाक्यभेददोषात्पृथग्विधित्वमलभमानानि तादर्थ्यात्तदानुकूल्येन स्तुत्यर्थतया व्यवतिष्ठन्ते, तथा सर्गश्रुतयो ऽप्येकत्वोपायतया / न च विपरीतं शक्यं वक्तुम् --- एकत्वश्रुतिरेव भेदप्रतिपत्त्यर्थेति, सर्वत्रैकत्वेनोपक्रमात् उपसंहाराच्च / येनोपक्रम्यते येन चोपसंह्रियते स वाक्यार्थः / भेदप्रतिपत्तेश्चाफलत्वात् / एकत्वप्रतिपत्तेस्तु दृष्टं श्रुतं च फलं शोकादिनिवृत्तः, विशुद्धैकात्म्यदर्शनेन तदवगमात् &#८२१६;तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतःऽ; इति श्रवणात् / फलवदङ्गता चाफलस्य / उपायत्वं च / न चेदं जगदसन्मूलम् / किं तर्हि? अद्वितीयैकसन्मूलम् / कारणाव्यतिरेकाच्च कार्यस्य सदेकमेवेदम्, घटादिवत् / मृद्रूपेण हि घटादयो नैकत्वमतिक्रामन्ति / नन्वेवं मुख्य एव कार्यकारणभाव उक्तः स्यात् / नैतत्, एकत्वावतारोपायमात्रत्वात् / न खल्वत्र कार्यकारणभाव एव प्रतिपाद्यः, येनासौ यथाशब्दं मुख्य एव गृह्येत / एकत्वोपायत्त्वादित्युक्तम् / एकत्वं चानेनोपायेनावतार्यते पुरुषः / स च मुख्यः प्रधानविरोधी / &#८२१६;एकमेवाद्वितीयम्ऽइति पुनः पुनः श्रुतेः सर्वभेदनिरासपरत्वान्न शक्यं वक्तुम् --- कारणात्मनैकत्वम्, कार्यात्मना नानात्वम् --- &#८२१६;तत्सत्यम्, स आत्माऽ; इति च कारणस्यैव सत्यत्वावधारणात् / अन्यत्र चऽ; &#८२१६;इन्द्रो मायाभिःऽ; इति भेदस्य मायागम्यत्वश्रुतेः / साक्षाच्च भेदाभावस्य श्रवणात् --- &#८२१६;नेह नानास्ति किञ्चनऽ; इति / भेदाभेदयोश्च विरोधात्प्रागनुपपत्तेर्वर्णितत्वात् / तदविरोधेन वर्ण्यते तदुपादानमात्रतया भेदविकल्पस्य, बिम्बप्रतिबिम्बवद्वर्णपदवाक्यादिवच्च / यथा हि न बिम्बात्प्रतिबिम्बानामुत्पत्तिर्नानारूपाणाम्, बिम्बोपादानमात्रतया प्रतिबिम्बभेदविकल्पस्य / न हि बिम्बात् [KKS_१२६] परस्परतो वा व्यावृत्तानि कानिचिद्वस्तूनि प्रतिबिम्बानि / बिम्बोपादानं तु तन्नाना निर्भासमात्रम् / तथा न वर्णेभ्यः पदवाक्यप्रकरणादीनि कानिचिद्वस्तूनि सन्ति, तदुपादानमात्रत्वात्तत्कल्पनायाः &#८२१६;वर्णेभ्यः पदानि निष्पद्यन्ते, पदेभ्यो वाक्यम्ऽ; इत्युच्यते / अपि च स्वप्ने ऽपि सृष्टिः श्रूयते --- &#८२१६;न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्ति, अथ रथान् रथयोगान् पथः सृजतेऽइति, तद्वदेषा स्यात्, अन्यपरत्वात् / स्वयमेव &#८२१६;वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्ऽ; इति विकारासत्यतया न पारमार्थिकीत्युक्तम् /

ऐश्वर्यश्रुतिष्वपि स्वगुणविद्याविपाको ऽयं श्रूयते --- &#८२१६;स एकधा भवति त्रिधा भवतिऽ; ‘सर्वांश्च कामानाप्नोतिऽ; ‘स स्वराड् भवतिऽ; इति, न तु मोक्षः / स हि निरुपाधिब्रह्मविद्यानिमित्त एव / यदपि क्वचिदपुनरावृत्तिश्रवणम्, तस्यापि द्वयी गतिर्व्याख्यातेत्येकं दर्शनम् /

अन्ये तु मन्यन्ते --- आविर्भूतब्रह्मरूपो ब्रह्मणः सर्वात्मत्वात्सर्वेशितृत्वाच्च सर्वोपभोगानां च भोक्तृत्वात्तदानन्दमात्रारूपत्वाद्देवाद्यानन्दानां &#८२१६;स सर्वांश्च लोकानाप्नोति सर्वांश्च कामान्ऽ; ‘स स्वराड् भवतिऽइति तस्य तत्संकीर्तनं ब्रह्मरूपाविर्भावलक्षणमोक्षप्रशंसार्थम् / ननु सर्वात्मत्वेन सर्वकामावाप्तौ सर्वशोकमोहाद्याप्तिरपि स्यात् / न, तेषामब्रह्मरूपत्वादविद्याध्यस्तत्वात् / ज्ञानैश्वर्यानन्दभोगास्तु ब्रह्मणो रूपम्, &#८२१६;विज्ञानमानन्दं ब्रह्मऽ; ‘नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽ; ‘एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तिऽ; [KKS_१२७] ‘सर्वस्येशानःऽ; ‘एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गिऽइत्यादिश्रुतिभ्यः / तथा च यत्किञ्चिदीश्वरत्वं यच्च विज्ञानं यश्चानन्दो ब्रह्मादिषु स्थावरान्तेषु भूतेषु ब्रह्मणि तानि / तान्याविर्भूतब्रह्मस्वरूपः समश्नुत इति युक्तम् / लोकादयस्त्वविद्याध्यस्ता न ब्रह्मरूपम् / ते कथमाविर्भूतब्रह्मस्वरूपमास्कन्देयुः? ननु प्रपञ्चशून्यस्याद्वैतस्य ब्रह्मरूपस्य ज्ञेयाभावादीशितव्याभावाच्च विज्ञानमैश्वर्यं चानुपपन्नम् / तत्र &#८२१६;सर्वज्ञःऽ; ‘सर्वेश्वरःऽ; इत्यपि श्रुती समाधेये एव / नैतत्सारम् / यतो नेशितव्यकृतमीश्वरत्वम्, ज्ञेयकृतं वा ज्ञातृत्वम् / किं तु सिद्धेन ज्ञानरूपेण सिद्धया चेशनशक्त्या ज्ञेयमवाप्नोति, ईशितव्यं च विनियुङ्क्ते प्रशास्ति च प्रकाशदाहवत् / सिद्धेन हि प्रकाशरूपेण प्रकाश्यं प्रकाशयति विवस्वान् / न तु प्रकाश्याधीनं तस्य प्रकाशरूपम्, दाह्याधीना वा अग्नेर्दाहशक्तिः / तथा च तच्चैतन्येनैव कृत्स्नस्य प्रपञ्चस्यावभासनात् &#८२१६;तस्य भासा सर्वमिदं विभातिऽ; ‘नान्यो ऽतो ऽस्ति द्रष्टाऽइत्यादिश्रुतेः सर्वज्ञत्वम् / सर्वेश्वरत्वमपि तदैश्वर्येण यथायथमीश्वरैरीशितव्यानामीशनात् / एवं च &#८२१६;एष भूताधिपतिःऽ; ‘एष लोकपालःऽइति ब्रह्मेन्द्रयमादीनां चैश्वर्यमुक्तम् / सर्वकामावाप्तिश्च तदीयत्वाद्देवाद्यानन्दस्य / कामेष्वानन्दप्राप्त्या कामा आप्ता भवन्ति, न स्वरूपेण / एवं &#८२१६;स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर्वाऽ; इति वर्णनीयम्, [KKS_१२८] तद्विषयानन्दभोगात्, न तु स्त्र्यादियोगः / यथा &#८२१६;आत्मरतिरात्मक्रीड आत्ममिथुनःऽ; इति, न हि मुख्यमात्मक्रीडत्वमात्ममिथुनत्वं वा संभवति / यतश्चानवच्छिन्नानि तदीयान्येव सर्वभूतेषु ज्ञानादीनि कल्पितावच्छेदानि, अतो यत्र यत्र नात्यन्तमवच्छेदः समुत्कर्षात्तेषां तानि तानि प्रत्यासत्तेर्भूतान्यात्मत्वेन भगवानुक्त्वा --- &#८२१६;मुनीनामप्यहं व्यासःऽइत्यादि, उपसंजहार --- &#८२१६;यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वम्ऽ; इति / तथा &#८२१६;अदृष्टं द्रष्टृ, अश्रुतं श्रोतृऽइत्यादि, सर्वभूतदर्शनादीनां तच्चैतन्यनिबन्धनत्वात् /

अन्ये त्वाहुः --- यावान् कश्चित्परस्मिन्नामरूपाश्रयो व्यपदेशः सर्वो ऽसावाध्यानाय / यथा &#८२१६;यो ऽसावादित्ये पुरुषःऽ; ‘हिरण्यश्मश्रुःऽ; इत्यादि / न हि स्वमहिमप्रतिष्ठस्य परस्य देशविशेषावरोधः, सर्वविशेषातिगस्य च रूपविशेषयोगः / परश्चैषः, सर्वपाप्मोदयश्रुतेः --- &#८२१६;उदितः सर्वेभ्यः पाप्मभ्यःऽ; इति, आध्यानं तु तथा विधीयते / तथा सर्वज्ञत्वादपि द्रष्टव्यमिति / तदेवं ब्रह्मात्मनस्तद्रूपाविर्भावस्तत्प्राप्तिः, स मोक्षः / सा च विद्यैव / तस्मान्न साध्यो मोक्षः, न च विद्यया अन्य इति पुष्कलम् /

अथ मतम् --- मा भून्मोक्षः साध्यः / बन्धहेतुक्षयस्तु साध्यते / तत्साधनमात्मदर्शनं स्यात् / श्रूयते च तस्य फलं बन्धहेतूनां कर्मणां क्षयः --- &#८२१६;क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरेऽ; / तथा &#८२१६;तद्यथेषीकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेत एवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्तेऽ; ‘पाप्मशब्देन पुण्यमपि संगृहीतम्, सावद्यफलत्वात्, / अन्यत्र च &#८२१६;नैतं सेतुमहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर्न शोको न सुकृतं न दुष्कृतम्ऽ; इत्युपक्रम्य [KKS_१२९] ‘सर्वे पाप्मानो ऽतो निवर्तन्तेऽइत्युपसंहारात् / न च तत्क्षयमन्तरेण क्षेमप्राप्तिः / अतो ऽवश्यकर्तव्यः / न चादत्तफलस्य कर्मणो न क्षयः, प्रायश्चित्तानां दोषसंयोगेन चोद्यमानानां तत्क्षयफलत्वात् / तस्मात्प्रायश्चित्तैरिव विद्यया बन्धहेतुक्षयः साध्यते / सैव च मुक्तिः, बन्धनविश्लेषार्थत्वान्मुचेः / एवं च नान्तवत्वदोषः, प्रध्वंसस्य कार्यस्याप्यविनाशात् / तत्रोच्यते ---

प्रायश्चित्तदिशा बन्धहेतूच्छेदो ऽपि नो ततः / सर्वाविद्याप्रविलये न च्छेद्यमवशिष्यते // MBस्_२.१०७ //

बन्धहेतुरविद्यात्मा विद्यायां सास्तमागता /

बन्धहेतुध्वंसो ऽपि नात्मदर्शनसाध्यः / तद्धि विदधदेव निखिलाविद्याव्यवहारप्रविलयमुदीयते / कर्मफलभोगविभागश्चाविद्योपादानः / तत्रानवयवेनोन्मूलितायामविद्यायां न च्छेत्तव्यमस्ति / अविद्याध्यस्तानि हि कर्माणि तत्समुच्छेदे विद्यया समुच्छिन्नान्येव भवन्ति / तद्विपाकस्यावकाश एव नास्त्यद्वैतमात्मतत्त्वं पश्यतः, भेददर्शनाश्रयत्वात्तस्य / यतश्चाविद्योच्छेदेनैव कर्मोच्छेदः / अतस्तुल्यवत्संशयविपर्यासाभ्यां प्रसंख्यातानि कर्माणि ---

&#८२१६;भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः / क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरेऽ; //

नन्वेवं कर्मक्षयाम्युपगमे तत्त्वदर्शनसमनन्तरमेव मुक्तिः स्यात्, न देहपातप्रतीक्षा / &#८२१६;तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्षे ऽथ संपत्स्येऽ; इति देहपातप्रतीक्षाश्रुतिर्बाध्येत / यस्य तु विद्या तत्क्षयसाधनं शास्त्राद्गम्यते तस्य [KKS_१३०] तदनुसारेण केषाञ्चित्क्षयो विद्यया, केषाञ्चिदुपभोगेन / तत्र &#८२१६;क्षीयन्ते चास्य कर्माणिऽइत्यविशेषात्सर्वक्षयप्रसङ्गे ‘तस्य तावदेव चिरम्ऽ; इति देहपातावधिश्रवणान्मुक्तेरारब्धकार्याणां प्रवृत्तभोगानां न ततः क्षयः, भोगेनैव क्षय इति गम्यते / न हि सर्वक्षये देहपातप्रतीक्षोपपद्यते / तदुक्तम् --- &#८२१६;अनारब्धकार्ये एव तु पूर्वे तदवधेःऽ; ‘भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यतेऽ; इति / विद्यया त्वविद्योच्छेद कर्मविपाकव्यवहारोच्छित्तावविशेषात्सर्वोच्छेद इति सपद्येव मुच्येत / नैव दोषः / न हीयं श्रुतिश्चिरकालताविशिष्टं देहपातवधिं मुक्तेराह, किं तु क्षिप्रताम् / यथा कश्चित्क्षेपीयस्तं प्रतिपादयन् ब्रवीति क्वचित्कार्ये --- &#८२१६;एतावन्मे चिरं यत्स्नातो भुञ्जानस्य चऽ; एवमियमपि / अन्यथा &#८२१६;तावदेवऽइति न वाच्यं स्यात् / &#८२१६;चिरम्ऽ; इत्येव ब्रूयात् / &#८२१६;तावदेवऽइति तु वचनात्क्षैप्र्यपरता गम्यते / अतः क्षिप्रैव मुक्तिः, न प्रतीक्षणीयमस्ति / देहपातप्रतीक्षा तु तत्र नान्तरीयकत्वाद्भवत्येव /

अथ वा चिरत्वमनूद्य देहपातावधित्वमत्रोच्यते / अन्यथा चिरत्वे ऽवधिविशेषे चोच्यमाने वाक्यं भिद्येत / तत्रायमर्थः --- यदि कस्यचिच्चिरम्, तावदेव यावन्न विमोक्ष्ये इति /

ननु पूर्वस्मिन् पक्षे तत्त्वज्ञानानन्तरत्वाद्देहपातस्य स्थितप्रज्ञलक्षणाभिधानं न युज्यते --- &#८२१६;स्थितप्रज्ञस्य का भाषाऽ; इत्यादि / द्वितीयो ऽपि सर्वक्षये चिरत्वानुपपत्तेस्तत्रावधिविशेषविधानायोगादनुपपन्नः / उच्यते --- स्थितप्रज्ञस्तावन्न विगलितनिखिलाविद्यः सिद्धः, किं तु साधक एवावस्थाविशेषं प्राप्तः स्यात् / न च ब्रूमः --- ब्रह्मवेदनानन्तर एव देहवियोगः / किं तु आरब्धकार्यकर्मक्षयं [KKS_१३१] भोगेन प्रतीक्षत इति / तत्र कस्यचित्तत्कालो ऽपवर्गः / कस्यचित्कियांश्चित्क्षेपः / यथा रज्ज्वां सर्पसमारोपसमुत्थभयजन्मानो वेपथुप्रभृतयस्तत्त्वदर्शनादपावृते भये कस्यचित्तदैव निवर्तन्ते, कस्यचित्कियन्तञ्चित्कालमनुवर्तन्ते, तत्संस्कारात् / तथा सर्वकर्मक्षये ऽपि भुज्यमानविपाकसंस्कारानुवृत्तिनिबन्धना शरीरस्थितिः / कुलालव्यापारविगम इव चक्रभ्रान्तिः /

नन्वेवं ब्रह्मविदो ऽपि चेद्भोक्रादिविभागदर्शनमनुवर्तते, देहपातादुत्तरकालमप्यनुवर्तेत, तत्र विदुषो ऽपि नावश्यंभावि कैवल्यं स्यात् / तथा च &#८२१६;तावदेव चिरम्ऽ; इति श्रुत्या विरोधः / अथोच्छेदादविद्याया नानुवृत्तिः, क्षणमपि न स्यादिति स एव विरोधः, सैषोभयतःपाशा रज्जुः / उच्यते / यथा भयविगमे लब्धाश्वासस्यापि संस्कारमात्रात्कम्पाद्यनुवृत्तिः, न च भयविगमे ऽप्यनुवृत्तिरित्येतावता चिरकाला भवति / न च मूलकारणतुल्यफलः संस्कारः / न च स्थायी / अन्यथा कम्पादीनां निवृत्तिरेव न स्यात् / न च भयविगमहेतोस्तत्त्वदर्शनात्तन्निवृत्तये हेत्वन्तरमपेक्षते / तत एव हि स क्रमेण निवर्तते, स्वयमेव वा कुलालचक्रभ्रान्तिसंस्कारवत् --- तथा निवृत्तायामविद्यायां कर्मसु चाविशेषेणारब्धकार्येष्वनारब्धकार्येषु च निवृत्तेष्वारब्धविपाकसंस्काराच्छरीरिणं भोक्तारमिव चायमात्मानं प्रत्येत्याभासमात्रेण विद्वानपि, न त्वविद्वानिवारूढाभिनिवेशः / स चायमीदृशः स्थितप्रज्ञो वर्णितः वीतकाम आत्मरूपसंतुष्टो दुःखेषु च्छायामात्ररूपेषु तत्त्वदर्शनादभिनिवेशात्कृत्रिमेभ्य इव व्याघ्रादिभ्यो ऽनुद्विग्नमनाः सुखेषु च कृत्रिमरमणीयेष्विव विगतस्पृहः / यथा खल्वविदुषो मृद्दारुरचिते स्त्र्यादौ विषये छायामात्रदर्शनमभिनिवेशविकलम्, तथा विदुषः क्षीणकर्माविद्यस्य [KKS_१३२] तत्संस्कारमात्राद्दर्शनं छायामात्रेणैव विषयेषु / तथा च &#८२१६;तद्यथाहिनिर्ल्वयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीत एवमेवेदं शरीरम्ऽइति विदुषः शरीरे ऽनास्थां दर्शयति / यतो न मूलकारणतुल्यफलः संस्कारः कम्पादिवदेव / न च चिरकालानुवृत्तिः, अल्पकालस्थायित्वात्संस्कारस्य / तद्वदेव च न तन्निवृत्तये हेत्वन्तरमपेक्ष्यते, तत्त्वदर्शनादेव क्रमेण तस्यापि निवृत्तेः, स्वयमेव वा / सा चेयमवस्था जीवन्मुक्तिरिति गीयते / आरब्धकार्यकर्मसंस्कारक्षयश्च देहपातादेव गम्यते / तदनुवृत्तौ देहपात एव न स्यादिति न देहपातोत्तरकाले तद्विपाकस्य छायामात्रेणापि दर्शनं शक्यते / येन हि कर्मणा यच्छरीरमारब्धं तत्रैव तद्विपाकशेषाभासः / अनारब्धकार्याणां त्वलब्धवृत्तीनामेव निवृत्तत्वान्नास्ति तत्संस्कारः / लब्धवृत्तिकारणसंस्काराद्धि कार्यलेशानुवृत्तिः / न खलु भये ऽप्रतिलब्धवृत्तावनुपजनितकम्पादौ तत्संस्कारात् कम्पाद्यनुवृत्तिः / तस्मादनारब्धकार्याणामनालब्धवृत्तित्वादारब्धकार्यसंस्कारक्षयस्य च देहपातादवगमाद्विदुषः पतिते ऽस्मिन् शरीरे कैवल्यमवश्यंभावि / अत्र च लब्धवृत्तिकारणसंस्काराद्वा कार्यशेषः, कार्यसंस्कारादेव वा, तथोभयसंस्कारादेव वा कम्पाद्यनुवृत्तिः / भयसंस्काराद्वा भयम्, ततः कम्पादयः / कम्पादिसंस्काराद्वा कम्पाद्यनुवृत्तिः / सर्वथा भवति कारणविगमे ऽपि कार्यशेषानुवृत्तिः, संस्कारात् / अतो लब्धवृत्तिकर्मसंस्कारात्तद्विपाकाद्वा विदुषो ऽपि शरीरस्थितिः / तदुक्तं तन्त्रान्तरे ऽपि --- &#८२१६;तिष्ठति संस्कारवशाच्चक्रभ्रमवद्धृतशरीरःऽ; इति /

ये तु मन्यन्ते --- प्रवृत्तभोगानां कर्मणां प्रवृत्तवेगस्येषोरिव चक्रस्येव वा न शक्यः प्रतिबन्धः, अतो भोगेन क्षयप्रतीक्षेति / तदसत्, [KKS_१३३] शक्यो हीषुः प्रतिबन्धुं कुड्यादिभिः, नाशयितुं च च्छेदादिभिः / स्वप्नादिसूचितोपस्थितविपाकवर्तमानदेहभोग्यकर्मक्षयार्थानि च शान्तिकानि कर्माणि / तस्मात्संस्कारादेव स्थितिः /

ननु संस्कारकार्यशेषावविद्यैव / तत्र कथं सर्वाविद्याप्रविलयः, कथं वा न च्छेद्यमवशिष्यते? उच्यते --- विशुद्धैकात्म्यदर्शनप्रतिपक्षग्रस्तौ विलीनावेव तावदुदितौ, अकिञ्चित्करत्वादबन्धत्वात्, तन्निवृत्तये हेत्वन्तरस्यानपेक्षणात् / विशुद्धं खल्वात्मानं साक्षादनुभवतो विपाकाभासस्तमस्पृशन्नकिञ्चित्करो बन्धात्मा प्रलीन एव / यथा चित्रादौ चित्रादितत्त्वमनुभवतः स्त्र्याद्याभासो रागादीनामनिमित्तत्वात्, तथावदातमात्मानं जानतो विपरीतं वा खड्गादिषु श्यामाद्याभास उत्पन्नो ऽपि तत्त्वदर्शनादवकाशमलभमानः प्रविलीन एव / तथा च न तन्निबन्धनेन मलिनत्वेन शोचत्यात्मानम्, न तेजस्वितयाभिनन्दति / अवभासमानयोरपि तयोरात्मनि तत्त्वदर्शनप्रतिहतावभासत्वात् / एवं च यदुच्यते --- कर्मणो वा शरीरस्थितिः स्यात्संस्काराद्वा, को विशेषः? कश्च कर्मणः क्षयः कार्यानुवृत्तौ? तन्निवृत्त्या हि तत्क्षयो गम्यते / तस्मात् &#८२१६;भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यतेऽ; इत्येव युक्तम् / तदप्यपास्तम् / कर्मविपाको ह्यात्मसंस्पर्शी शोकाभिनन्दनवानविदुषः, विदुषस्तु तदसंस्पर्शादाभासमात्रं मणिकृपाणदर्पणादिनिबन्धनविशेषवत् / न विपाकः, अनभिनन्द्यमानत्वादद्विष्यमाणत्वाच्च / तथा च &#८२१६;तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् / नाभिनन्दति न द्वेष्टिऽ; इति दर्शितम् / तथा --- &#८२१६;यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेःऽ; / पश्यत एव शरीरादिप्रपञ्चो निशा, तदसंस्पर्शाददृश्यमानसमत्वात् /

[KKS_१३४] ननु तत्त्वज्ञानप्रतिहतश्चेदुत्पन्नो ऽपि प्रपञ्चावभासो नात्मसंस्पर्शी, न किञ्चित्करः, न बन्धः, शब्दादेव तस्योत्पत्तेः किमर्थमुपासनादि? उच्यते --- परोक्षरूपं शाब्दज्ञानम्, प्रत्यक्षरूपः प्रपञ्चावभासः / तेन तयोरविरोधेन प्रपञ्चावभासो नात्मासंस्पर्शी, नाकिञ्चित्करः, न न बन्धः, यथा प्रमाणान्तरादवसीयमानमाधुर्ये ऽपि द्रव्ये प्रत्यक्षसरूप इन्द्रियद्वारस्तिक्तावभासो ऽद्रव्यसंस्पर्शी नाभासमात्रतयावतिष्ठते, तथा च तद्द्रव्यं परमार्थतिक्तमिवानवसितमाधुर्यमिव दुःखाय भवति / उपासनादिना साक्षात्कृतात्मतत्त्वस्य तु विरोधात्सन्नपि प्रपञ्चावभासो नात्मसंस्पर्शी, देवदत्त इव सिंहावभासः / &#८२१६;सिंहो देवदत्तःऽ; इति समारोपे ऽवभासमानो ऽपि तदसंस्पर्शी, अकिञ्चित्करः, न भयहेतुः / नित्यश्चात्मतत्त्वप्रकाशः, तत्र न पुनर्विपयर्यावकाशो ऽस्ति / शाब्दं तु प्रमाणाधीनं क्षणिकं ज्ञानम्, तत्र पुनरपि विपर्ययावकाशः / दृष्टं हि प्रमाणाननुसन्धाने पुनः सर्पभ्रान्त्या रज्जोर्भयम् / अथात्रापि सततं शाब्दं ज्ञानमनुसंदधीत / किमन्यदुपासनमस्मात्? तस्माद्बन्धहेतुच्छेदो ऽपि विद्यैव, न तया साध्यः / एवमुत्तराघाश्लेषे ऽपि वाच्यम्, &#८२१६;यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यतेऽइति कर्तृकर्मप्रविभागस्य विद्यया प्रविलयात् / एवं न विद्याया अनेकफलकल्पना भविष्यति, वर्तमानापदेशानां च फलविधित्वेन न विपरिणतिरिति / यदुक्तं न शाब्दज्ञानविषयो ब्रह्मेति, तत्रोच्यते ---

न ब्रह्म शब्दधीगम्यं यद्यशक्यो धियो विधिः // MBस्_२.१०८ //

धीविशेषप्ररूपाय नासिद्धो विषयः क्षमः /

[KKS_१३५] विधिर्नारूपितपदो धीमात्रं न विधीयते // MBस्_२.१०९ //

न खलु ज्ञानमात्रं विधीयते, ज्ञानविशेषवस्तु / न चाप्रसिद्धे ऽनिरूपिते तत्र नियोगः / न ह्यप्रसिद्धे विषये नियोक्तुं शक्यते / ज्ञानस्य च विशेषो ऽर्थद्वारः / न चाप्रसिद्धो ऽर्थस्तद्विशेषनिरूपणाय प्रभुः / न चात्मरूपस्य शब्दादन्यतः सिद्धिः / शब्दादपि चेन्न सिद्धिः, तद्द्वारज्ञानविशेषासिद्धौ विषयानुपपत्तेर्नियोगानुपपत्तिः /

अपि च ज्ञानविशेषविधिवादिन आत्मतत्त्वे प्रामाण्यमेव हीयत इति दर्शयति ---

विधिः स्वसिद्धिनिष्ठो वा क्रियासिद्धिपरो ऽथवा / अद्वैतब्रह्मतत्त्वस्य प्रतिपत्तिरहेतुका // MBस्_२.११० //

विनियोगादधिगतिर्यास्या ज्ञानक्रियार्थता / अतत्परा न प्रमाणं सार्थवादोत्थबुद्धिवत् // MBस्_२.१११ //

विधिः क्रियागोचरत्वान्न द्रव्ये व्यापृतिक्षमः / सत्तान्वयात्तु तत्सिद्धिः प्रत्युतेति स दुष्यति // MBस्_२.११२ //

विशिष्टान्यक्रियाबोधः प्रमाणं न विशेषणे / प्रतिपत्तिर्विशिष्टापि विषयस्य नियोगतः // MBस्_२.११३ //

सत्तां न साधयत्येव समारोपेण संभवात् /

यदि तावन्नियोगस्यैव कार्यता प्रतीयेत, तदा स स्वनिष्पत्तौ पर्यवसितः सह शब्देन / अथ विनियोगाद्विषये कर्तव्यतावगमः, तथापि विषयसिद्धौ / उभयथा न वस्तुतत्त्वं संस्पृशति / तत्राद्वैतात्मतत्त्वप्रतिपत्तिरप्रमाणिका स्यात् /

स्यादेतत् --- &#८२१६;य आत्मापहतपाप्मा विजरःऽ; इति पदानां सामानाधिकरण्येन सम्बन्धादन्यथा वा वस्तुतत्त्वप्रतिपत्तिरिति / तच्च न, अन्यपरत्वात् / [KKS_१३६] सा हि न &#८२१६;एवमिदम्ऽइति पर्यवसिता, किं तु ‘एवमिदं प्रतिपत्तव्यम्ऽइति कर्तव्यतानिष्ठा न वस्तुतत्त्वे प्रमाणं वृत्तान्तेष्विवार्थवादोत्थज्ञानम्, अन्यपरत्वात् / न चात्मतत्त्वमेव विधेर्विषयः, तस्यानुष्ठेयविषयत्वात्, क्रियायाश्च तथाभावात्, सिद्धवत्स्वशब्दोपादाने ऽननुष्ठेये द्रव्ये व्यापारायोगात् / प्रत्युताविधेयकालत्रयान्यतमसंस्पृष्टसत्तानुगमेन द्रव्यस्वरूपसिद्धिः --- &#८२१६;ईदृशं वस्त्वभूत्, अस्ति, भविष्यति वाऽ; इति / तस्मात्स्वरूपसिद्धौ दुष्यति / न हि विधेयस्य कालत्रये ऽपि सत्तावगमः / न हि &#८२१६;यजेतऽइत्युक्ते यागस्य भूतकाला वर्तमानकाला भविष्यत्काला वा सत्ता प्रतीयते / ननु भविष्यत्कालावगम्यते, भविष्यत्कालविषयत्वाद्विधेः / नैतत् / न हि &#८२१६;विहितं नियोगतो ऽनुष्ठास्यते, विहिताकरणदोषाभावप्रसंगात् / ननु विशिष्टक्रियाभिधानं विशेषणे ऽपि प्रमाणमिष्यते --- यथा &#८२१६;सोमेन यजेतऽ; / तथा &#८२१६;अङ्गदी कुण्डली व्यूढोरस्को देवदत्तस्य पुत्रो ऽधीतेऽइत्यध्ययनक्रियावत्सर्वो विशेषणकलापः प्रतीयते / सत्यम् / विशिष्टक्रियाप्रमाणं विशेषणे ऽपि प्रमाणमन्यत्र प्रतिपत्तेः / प्रतिपत्तिर्हि विषयविषेशविशिष्टा प्रमीयमाणा न विषयविशेषस्य सद्भावं गमयति, अन्यथाभूते तथाभाससमारोपेणापि संभवात् &#८२१६;असौ वाव लोको गौतमाग्निःऽइति यथा द्युप्रभृतिष्वनग्निदृष्टेः /

अत्राह ---

ननु नो विपरीतार्था धीः प्रतीतिविरोधतः // MBस्_२.११४ //

अनाश्वासाच्च रजतप्रत्ययो रजते स्मृतिः /

न खल्वन्यदन्यथा प्रतीयत इति युक्तम्, प्रतीतिविरोधात् / कथमन्यस्मिन् प्रतिभासमाने ऽन्यो विषयः? अनाश्वासाच्च / विषयरूपव्यभिचारिणि ज्ञाने न ततो विषयनिश्चयः स्यात् / अपि च विषयरूपमननुकुर्वदविषयमनालम्बनं ज्ञानमग्राह्यमेव स्यात् / ज्ञानहेतुमात्रस्यानालम्बनत्वाच्चक्षुरादिवत् / तथा [KKS_१३७] चावेदकत्वान्नान्यापेक्षादपि ततो ऽर्थसिद्धिः / किं तर्हीदं शुक्तिसंनिकृष्टे चक्षुषि &#८२१६;रजतम्ऽ; इति? स्मृतिः, सामान्यग्रहणात् / भ्रान्तिस्तर्हि कथम्? प्रत्यक्षस्मर्यमाणयोर्विवेकाग्रहणात् / सो ऽयं भेदाग्रहणे ऽभेदग्रहणाभिमानो विवेकरहितानाम्, यथा दूरादन्तरालाग्रहणे वृक्षादिषु संश्लेषग्रहणाभिमानः / तस्मात् &#८२१६;स्मरामिऽइति विवेकशून्या रजतस्मृतिरेषा / अत्रोच्यते ---

नैतन्न हि प्रवर्तेत शुक्तिकाशकले तदा // MBस्_२.११५ //

रजते सा प्रवृत्तिश्चेन्न तस्यासंनिधानतः / असंनिधानाबोधाच्चेत्प्रवृत्तिनियमः कुतः // MBस्_२.११६ //

प्रवर्तते यत्तत्रैव तत्तत्संनिधिकारितम् / अन्यत्र भेदग्रहणाद्विवेकाग्रहणात्तथा // MBस्_२.११७ //

प्रवृत्तिभेदः सादृश्याद्विवेकाग्रहणं यदि / अदृष्टेषु प्रवर्तेत लोष्टादिष्वविवेकतः // MBस्_२.११८ //

न तत्र यदि तद्बुद्धिः शुक्तिकाशकले ऽपि न / अथास्ति विपरीतार्था ख्यातिर्निह्नूयते कथम् // MBस्_२.११९ //

अदृष्टत्वादप्रवृत्तिः शुक्तिकाशकले समा / दृष्टं तद्येन रूपेण तत्प्रवृत्तेरकारणम् // MBस्_२.१२० //

दृष्टस्मृताविवेकाच्चेदिदमत्र परीक्ष्यताम् / तत्त्वबोधादथातत्त्वाबोधाद्रजतवेदनात् // MBस्_२.१२१ //

दृष्टे प्रवृत्तिः पूर्वस्मिन्विपरीतार्थता मतेः / न दृष्टादृष्टयोर्भेदः परस्मिन्नोपयोगिनी // MBस्_२.१२२ //

स्वयोगदर्शने ते हि समारोपोपयोगिनी / नादृष्टे ऽसंप्रयुक्ते वा चाक्षुषः स्याद्विपर्ययः // MBस्_२.१२३ //

यदि चक्षुषा संप्रयुक्तं शुक्तिशकलं &#८२१६;न रजतम्ऽ; इति प्रतीयात्, रजतं वा तथा, न शुक्तिकाशकल आदित्सया प्रवर्तेत रजतार्थी, तस्य ‘रजतम्ऽ; [KKS_१३८] इत्यनवगतेर्लोष्टादिवत् / न च स्मर्यमाणे रजते सा प्रवृत्तिः, तद्देशासंनिधेः / न हि प्रतीतिमुपगते ऽपि वस्तुनि यत्र तस्यासंनिधिस्तत्र तेनार्थी प्रवर्तते / स्यादेतत् --- रजतस्य प्रतीतेरसंनिधेश्चाप्रतीतेस्तत्र प्रवृत्तिः / तन्न, शुक्तिकाशकल एव प्रवृत्तेः / तत्रैव तु प्रवृत्तिस्तत्संनिधिनिबन्धना / रजतमात्रप्रतीतेः स्मृतिविवेकशून्यत्वाच्च प्रवृत्तिरन्यत्रापि स्यात्, असंनिधानाग्रहणस्य तत्राप्यविशेषात् / अथ मतम् --- अन्यदेशेषु वस्तुषु सविशेषप्रत्यक्षावगतेषु रजताद्विवेकग्रहणादप्रवृत्तिः, शुक्तिकाशकले तु रजतसाधारणशुक्लभास्वररूपमात्रप्रतीतेर्विशेषात्प्रत्ययाच्च स्मृतिविपरिवर्तिनो रजताद्विवेकग्रहणात्प्रवृत्तिः / एवमप्यदृष्टेषु लोकादिषु ततो ऽन्यतानवधारणात्प्रवृत्तिः स्यात् / अथ न तेषु रजतावगमः, इतरत्रापि न / भावे वा विपरीता ख्यातिरभ्युपगता स्यात् / अथादृष्टत्वादेवादृष्टेषु न प्रवर्तते, शुक्तावपि न प्रवर्तेत / ननु यत्तु तथा रजतरूपम्, न तेनावगमः / स यथा चक्षुषासंप्रयुक्तस्य नास्ति, तथा संप्रयुक्ताया अपि शुक्तेः / यदि मन्येत --- दृश्यमानस्मर्यमाणयोगविवेकाच्चक्षुःसंप्रयुक्त एव प्रवर्तते, नेतरस्मिन् / तत्रापीदं विचार्यम् --- विवेकग्रहणस्य विवेककृतो ऽभावात्संनिधिप्रतीतेरभेदबोधस्ततो वा प्रवृत्तिः, भेदावबोधाभावमात्राद्वा? पूर्वस्मिन्विपर्ययः, उत्तरस्मिन् दृश्यमानादृश्यमानयोः संप्रयुक्तासंप्रयुक्तयोर्वा न विशेषः, भेदाग्रहणस्य तुल्यत्वात् / न हीन्द्रियसंयोगस्य दर्शनस्य वा कश्चिदग्रह उपयोगः, अभूतसमारोपे त्वस्ति / न कथञ्चिदगृहीते ऽसंप्रयुक्ते वैन्द्रियकः समारोप उपपद्यते /

स्मृतं प्रत्यक्षतो भिन्नं स्वज्ञानादेव चेत्कुतः / [KKS_१३९] अविवेको ऽन्यथा तु स्यात्सदा सामान्यदर्शने // MBस्_२.१२४ //

विपर्ययो ऽन्यं स्मरतो न च संशयदर्शनात् / स्मृतद्वयाविवेकोत्थं संशयं यदि मन्यते // MBस्_२.१२५ //

तन्नोभयोरपि यतः स्मृतौ दृष्टो विपर्ययः / विशेषज्ञानतो ऽध्यक्षे स्मृतं यदि विविच्यते // MBस्_२.१२६ //

न स्वज्ञानादसत्यस्मिन्द्विस्मृतौ कथमेकधीः / एकत्वमेव स्मरतः प्राग्रूपं शशिनि स्फुटम् // MBस्_२.१२७ //

तिमिरादिप्रदोषेण कथं ते द्वित्वविभ्रमः / पिपासतश्च सलिलं शुक्तिकाहितचेतसः // MBस्_२.१२८ //

विपर्ययो न हि भवेद्भवन्वा सलिले भवेत् /

अपि चेदं तत्र भवान् व्याचष्टाम् --- स्मर्यमाणं दृश्यमानात्स्वज्ञानादेव विविच्यते, न वा --- स्मृतिज्ञानस्य स्वरूपमेव तादृशं यत्प्रमातव्याद्भेदेनावभासयति, स्वरूपमात्रनिष्ठं वा / तत्र पूर्वस्मिन् स्मरणगोचरयोरविवेकः कुतः, स्वज्ञानादेव विविक्तत्वात्? इतरस्मिन्नपि सदा स्मृतौ विपर्ययः स्यात्, सामान्यदर्शने चान्यस्मृतावविवेकात् / न च तत्तथा, संशयस्यापि दर्शनात् / अथ मतम् --- एकस्मृतौ विपर्ययः, ततो ऽविवेकात् / अनेकस्मृतौ तु संशयः / नैकस्मादविवेकात् / तदसत् / अनेकस्मरणे ऽपि हि दृश्यते विपर्ययः / यदि च प्रत्यक्षे ऽर्थे विशेषज्ञानात्स्मर्यमाणं विविच्यते, न स्वज्ञानात् / असति तत्र विशेषज्ञाने च द्वयोः स्मृतौ संशय एव स्यात्, नैकावभासो विपर्ययः / अथ तु स्वज्ञानात्स्मृतं विविच्यते, स्मृतिविपर्ययभेदश्चाभ्युपगम्यते / तदानेकस्मरणे ऽपीन्द्रियदोषविशेषाद्युक्तो विपर्ययः / दर्शितं चेदम् --- सामान्यदर्शने ऽपि कदाचिदेकां कोटिं स्मरतो न संशयो न विपर्ययः, दोषाणामपुष्टेः / अतः स्वज्ञानादेव तदा स्मृतं विविच्यते, न दृश्यविशेषपरिच्छेदात् / एवं चेत्कुतो दृश्यमानस्मर्यमाणाविवेकः?

[KKS_१४०] अपि च अन्यदेव स्मरतः पूर्वरूपमेकत्वं शशिनि द्वित्वविभ्रमः, न स्मर्यमाणाविवेकजः / न च ज्ञानेन्द्रियवृत्तिभेदाविवेकात्, तयोरप्रत्यक्षत्वात्स्मर्यमाणत्वाच्च / शुक्तिकाहितचेतसश्च सलिलं पिपासतो न स्याद्विपर्ययः / सलिलाभासो वा, स्मर्यमाणस्य स्वज्ञानविवेकात् /

न च सर्वा नियोगेन भ्रान्तिः सादृश्यबन्धना // MBस्_२.१२९ //

श्वेते पीतभ्रमो दृष्टो मधुरे तिक्तविभ्रमः / किञ्चित्सादृश्यतो हि स्यान्न कश्चित्तत्र न भ्रमः // MBस्_२.१३० //

तस्मादिन्द्रियदोषाणां सामर्थ्यस्य विभागतः / भ्रमेषु नियमो दोषादग्रहे न भ्रमे यमः // MBस्_२.१३१ //

यदि च सदृशदर्शनात्सदृशस्मृतेर्भ्रमः, कथं श्वेते पीतभ्रमः मधुरे वा तिक्तभ्रान्तिः? आन्तरपित्तसंवेदने ऽव्यापारयतो ऽपि बहिरिन्द्रियं स्यात्, अञ्जनवच्चाक्षिगतस्य तद्गतकृष्णिमादिवच्चादृश्यत्वात् / किञ्चित्सादृश्ये सर्वप्रकारभ्रमप्रसंगः / तस्मादिन्द्रियदोषसामर्थ्यभेदान्नियता विपर्ययोत्पत्तिः / अग्रहमात्रे तु दोषव्यापारे कामिलादिदोषाद्भ्रान्तिनियमो न स्यात् / न हि सादृश्यनिमित्तः, असदृशे ऽपि भ्रान्तिदर्शनात् /

विशेषस्मरणान्नापि स्मृतावपि तदग्रहः / देशकालविशेषाच्च न स्मृतं प्रविविच्यते // MBस्_२.१३२ //

अनेकदेशाधिगतं विविक्तं न पुनस्ततः / स्मृतिरित्यपि विज्ञानं स्मृतेरन्यदुदाहृतम् // MBस्_२.१३३ //

न च मानफलाद्भिन्नात्तत्सिद्ध्यति फलादृते / सति स्मृतिविवेके च प्रत्यभिज्ञानविभ्रमः // MBस्_२.१३४ //

अथानसंनिहितो व्यर्थो वेद्यः संनिधिमत्तया / अविविक्तस्मृतेरेवं विपरीतार्थता भवेत् // MBस्_२.१३५ //

मनसो ऽनुपघाताच्च नासंनिध्यपरिग्रहः / दोषो ह्यग्रहणे हेतुरिन्द्रियाणामुदाहृतः // MBस्_२.१३६ //

[KKS_१४१] प्रवृत्तिनियमो न स्यादिति चात्र निवेदितम् / सर्वज्ञानानि मिथ्या च प्रसज्यन्ते ऽत्र कल्पने // MBस्_२.१३७ //

सर्वात्मनार्थो ज्ञानेन केनचिन्न हि गृह्यते / तथाज्ञातविवेकस्य द्विचन्द्रादिविपर्ययात् // MBस्_२.१३८ //

अनुवृत्तिमतः पश्यन् कस्य स्वात्मापनिह्नुते /

अथ मतम् --- स्वज्ञानादेव स्मृतं विविच्यते / कदाचित्तु तत्र प्रत्यक्ष इव विशेषाग्रहस्ततो ऽविवेकः / सतो तु विशेषग्रहण इन्द्रियसंयुक्ते सामान्यदर्शने ऽपि नाविवेकः, तत उभयकोटिस्मरणे न संशयः, एकस्मृतौ न संशयो न विपर्ययः / एवमपि द्वयोः स्मरणे न विपर्ययः स्यात् / न च स्मृतौ विशेषग्रहणम्, विशेषस्मरणात् / अथ देशकालविशेषात्स्मर्यमाणं विविच्यते, तत्र देशकालभेदाग्रह इति / तन्न, अनन्तदेशकालभेदावगतं तद्देशावगतं च दृश्यात्स्मर्यमाणं विविक्तं गम्यते / न च देशकालभेदग्रहणात्, अनन्तस्मरणानुपपत्तेः, तद्देशावगते च देशभेदाभावात् / अथ स्मर्यमाणतया अग्रहणादविवेकः स्मर्यमाणताज्ञानाच्च विवेकः, तस्मात् &#८२१६;स्मरामिऽ; इति ज्ञानशून्यानि रजतादिज्ञानानि भ्रान्तिहेतवः / परिपूर्णैव तर्हि स्मृतिः, न तया स्वविषयस्य किञ्चिन्न गृहीतम् /

स्वयमेव सा स्वविषयं दृश्याद्विविनक्तीति नास्ति दृश्यमानस्मर्यमाणयोरविवेकः / यतः स्मरामि इति ज्ञानमन्यदेव दर्शनस्मरणविवेककारि स्मृतेः / तत्रेदं विचार्यम् --- स्मृतिः स्वविषयं विविनक्ति वा न वा? यदि विविनक्ति, तदा विपर्ययाभावः / अथ न स्मृतिः स्वविषयं विविनक्ति, तदा सामान्यदर्शने चान्यस्मृतौ विपर्ययः स्यादित्युक्तम् / न &#८२१६;स्मरामिऽइति विवेकाच्चेत्, स एव स्मृतेः स्वयमविवेचकत्वेन स्यात्, कार्यगम्यस्य हि ज्ञानस्य भेदः कार्यविशेषोन्नेयः / न चेत्स्मृतेः प्रमाणकार्यात्कार्यं विविक्तं स्यात्, केन सा विविक्ता गम्येत? सत्यपि स्मृतिविवेके दृष्टः प्रत्यभिज्ञाभ्रमः &#८२१६;स एवऽ; इति न च प्रत्यक्षस्याविवेकः, एकविवेकेनोभयोर्विकारात्स्मृतादविवेकाच्च स्मृतिविभ्रमः स्यात्, न प्रत्यक्षभ्रमः / तस्मान्न &#८२१६;स्मरामिऽइति प्रमोषादविवेकः / अथासंनिहितस्य [KKS_१४२] संनिहितात्मना प्रतीतिरविवेकः, स्मृतेर्विपरीतार्थत्वप्रसंगः / अथासंनिध्यग्रहणात्, भवतु स स्वप्नज्ञाने, नत्विन्द्रियजायां भ्रान्तौ / मनसो ऽनुपघातादुपघातहेतुत्वाच्चाग्रहणस्य / न चेत्थं प्रवृत्तिनियमः स्यादित्युक्तम् / सति च वस्तुग्रहे कस्यचिदंशस्याग्रहाद्भ्रान्तौ सर्वज्ञानभ्रमत्वम् / न हि कस्यचिज्ज्ञानस्य सर्वात्मना वस्तु विषय इति / सत्यपि च विवेकज्ञाने प्रमाणान्तराद् द्विचन्द्रदिङ्मोहाद्यनुगतिर्दृष्टेति नाग्रहणमात्रं विपर्ययः /

प्रसक्तप्रतिषेधात्मा ख्यातिः प्राप्तौ प्रकल्पते // MBस्_२.१३९ //

नाग्रहः प्रापको ऽभावः प्रापिका विपरीतधीः / ये च ख्याती तु रजतश्चक्षुःसंयुक्तवस्तुनोः // MBस्_२.१४० //

नायं तदुपनीतार्थप्रतिषेधो ऽवगम्यते / न चाग्रहणमेवैषा प्रतीतिरपबाधते // MBस्_२.१४१ //

सर्वा ह्यग्रहबाधेन जन्म न स्यात्तथेदृशी / विवेकविज्ञानमिदं न प्रसक्तनिषेधधीः // MBस्_२.१४२ //

इति ब्रुवाणो वैयात्यात्स्वां प्रतीतिमपह्नुते / न क्रमे यौगपद्ये वा विवेकमतिरीदृशी // MBस्_२.१४३ //

प्राप्ते स्यादैक्यसंवित्तौ न भेदस्यानिरूपणे / रजतस्य स्मरंश्चक्षुःसंयुक्तस्य च वस्तुनः // MBस्_२.१४४ //

सामान्यदृष्ट्या रजतादबुद्ध्वा च विविक्तताम् / पश्चाद्विविञ्चन् प्रत्येति नैवं सामान्यदर्शने // MBस्_२.१४५ //

कोटिद्वयस्मृत्यभावे संशयो न नियोगतः / विवेकग्रहणाभावात्कालसंनिधिसंविदः // MBस्_२.१४६ //

तद्वदाभासनात्प्राप्ताविष्टः स्यादन्यथाग्रहः / तत्राग्रहो निमित्तं स्यादथवा संनिधिग्रहः // MBस्_२.१४७ //

भेदग्रहापवादेन रहितो भावरूपतः / विपर्ययानभ्युपाये भ्रमो ऽग्रहनिबन्धनः // MBस्_२.१४८ //

[KKS_१४३] शब्दैकगम्य उक्तः स्यादग्रहो ऽग्रहबन्धनः /

&#८२१६;नेदं रजतम्ऽइति प्रसक्तप्रतिषेधरूपा प्रतीतिर्नाग्रहणे ऽवकल्पते, प्रसङ्गाभावात् / न खल्वग्रहणं कस्यचित्प्रसञ्जकम् / अभावो हि सः / विपरीता तु ख्यातिः संनिहितस्य रजततामभूतां रजतस्य वा संनिहिततामादर्शयन्ती प्रसञ्जयति / ननु च रजतनयनघटितवस्तुनोः ख्याती स्तः / ते एव प्रसञ्जिके / सत्यम् / न तु तदुपनीतयोरियं निषेधावगतिः / न हि &#८२१६;नेदं रजतम्ऽइति रजतमात्रं चक्षुःसंयुक्तवस्तुमात्रं वा निरस्यमानमवस्यामः / किं तु चक्षुःसंयुक्तस्य तु रजततां रजतस्य वा चक्षुसंयुक्ताम् / न चैतयोरग्रहणं प्रापकम्, अग्रहणत्वादेव / तस्मादवश्यं प्रतिषेध्यप्राप्तये विपरीतख्यातिरुपासनीया / न च &#८२१६;नेदम्ऽइत्यग्रहणमेव वार्यते, सर्वज्ञानेषु ताद्रूप्यप्रसंगात् / सर्वज्ञानानामग्रहबाधेनोत्पत्तौ च विवेकज्ञानमात्रमिदं न प्रसक्तप्रतिषेधरूपमिति प्रतीत्यनुसारिणो ऽनुरूपम् / न हि रजतशुक्तिकाशकलयोर्युगपद्विविक्तयोर्ग्रहणे ईदृशी प्रतीतिर्न क्रमेण / अविविक्तयोर्ग्रहण ईदृशी स्यादिति चेत् / युक्ता, विविक्तयोर्ग्रहणे ऽविवेकप्रतिषेधरूपत्वात् / विविक्तयोर्ग्रहणे प्राप्त्यभावयुक्ता / अपि च भवति कदाचित् --- यः स्मरति च रजतस्य, चक्षुःसंयुक्तस्य वस्तुनः सामान्यमात्रदर्शी, न रजताद्विवेकं गृह्णाति, पुनश्चक्षुःप्रसादात्प्रत्येति / न च तदा तथा प्रतीतिरविवेकग्रहणाभावात् / ननु सामान्यदर्शने न चेद्विपर्ययः, संशयः स्यात् / तदपनोदि च निर्णयज्ञानमीदृशमेव / नैतत्सारम् / न ह्यसति कोटिद्वयस्मरणे सामान्यदर्शने ऽपि संशयः, न च विपर्ययः / भवति हि पुरो ऽवस्थिते भास्वररूपमात्रप्रतीतिः, रजते च स्मृतिः / न च तयोरन्यत्वं प्रतिपद्यते, नैकत्वं च / तत्र न विवेकज्ञानमेवंरूपम्, एकत्वाप्रतिपत्तेः / अथ मतम् --- विवेकाग्रहणात्कालसंनिधिप्रतीतेश्च रजतं वा चक्षुःसंप्रयुक्तवदवभासते, चक्षुःसंयुक्तं वा रजतवत् / अतः प्राप्तिरिति प्रतिषेधोपपत्तिः / अभ्युपेता तर्हि विपरीतख्यातिः / न ह्यन्या सा, अतदात्मनस्तथावभासनात् / कामं [KKS_१४४] तत्त्वाज्ञाननिमित्ता स्यात् / न हि सा तत्त्वज्ञाने सत्युदेति, विरोधादिति / तत्रापि संनिधिख्यातिरेव निबन्धनम् / तस्यास्तु विवेकग्रहो ऽपवादः / अग्रहणे निरपवादा सैव कारणम्, नाभावः / विपरीतख्यात्यनभ्युगमे चाग्रहणनिबन्धनो भ्रम इत्यग्रहणमग्रहणनिबन्धनमिति सुव्याहृतम् / स्वप्ने च द्वितीयाभावात्कुतो ऽविवेकः, स्मृतत्वेनाविविक्तस्य तथा विवेके धर्मिणि प्रतिपन्ने धर्मान्तरप्रतिपन्ने धर्मान्तरप्रतिपत्तेर्बाधकत्वं पूर्वस्याश्च भ्रान्तित्वं स्यातामिति /

यः प्रतीतिविरोधस्तु स स्वदोष उदाहृतः // MBस्_२.१४९ //

सामानाधिकरण्येन बोधाद्रूप्यमिदं मितम् /

ऽइदं शुक्लं रजतम्ऽइति सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरात्मोपालम्भः परस्मिन्नासज्यते प्रतीतिविरोधः, ज्ञानभेदकल्पनायाः प्रमाणाभावात् /

अनाश्वासो ज्ञायमाने ज्ञानेनैवापबाध्यते // MBस्_२.१५० //

व्यभिचारादसामर्थ्यं न तत्कार्यस्य लाभतः / व्यभिचारात्प्रमेयत्वे कार्यमेव न लभ्यते // MBस्_२.१५१ //

यो हि ज्ञायमाने ऽर्थे ऽन्यथापि स्यादित्यनाश्वासस्तस्य तेनैव ज्ञानेन तथात्वपरिच्छेदिनोत्पत्तिर्निरुध्यते / तथा हि --- अनाश्वासनिवृत्तये तद्विधं ज्ञानमेवापेक्ष्यते / तच्चास्त्येव / न च व्यभिचारदोषादसमर्थप्रमाणं ज्ञानमिति युज्यते, प्रमाणकार्यस्य परिच्छेदस्य ज्ञानरूपादेव सिद्धत्वात् / परिच्छेदतो हि प्रामाण्यम् / अतन्त्रता तु व्यभिचाराव्यभिचारयोः, असति तस्मिन् धूमादेरव्यभिचारस्याप्यप्रमाणत्वात्, व्यभिचारवतो ऽपि च सितासितादिषु चक्षुषः सति तस्मिन् प्रामाण्यात् / न च व्यभिचारो बाधहेतुर्दोषवत् प्रामाण्योपघाती क्वचिद् दृष्टः, चक्षुरादौ व्यभिचारवति प्रमाणत्वात् / ननु दृष्टो व्यभिचारः प्रामाण्योपघाती प्रमेयत्वोर्ध्वत्वादौ / नैतत्सारम् / न [KKS_१४५] तत्र व्यभिचारादप्रामाण्यम्, अपि तु परिच्छेदकार्याभावात् / तदभावश्च हेत्वभावात् / अव्यभिचाराद्धि लिङ्गाल्लिङ्गिपरिच्छेदः / यत्र त्वव्यभिचारो न कारणं तत्र व्यभिचारे ऽपि सति परिच्छेदे प्रामाण्यमविवादम् / अक्षेषु तद्वदेव च ज्ञानं परिच्छेदनिमित्तम्, न लिङ्गवत् / न च संशयोत्पत्त्या व्यभिचारः प्रामाण्यमुपहन्ति, सम्यक्परिच्छिन्ने द्वैविद्ध्यस्यासंशयहेतुत्वात् / न निश्चिते स्थाणावूर्ध्वत्वेन संशेरते / उत्पत्त्यैव ज्ञानमर्थमवधारयति / अनवधारकं तु नैवेहाधिकृतम् / एवं चावधारणादेवानवधारणमिति विप्रतिषिद्धम् / य एव त्वव्यभिचारमर्थयते ज्ञानस्याश्वासार्थं तस्यैवानाश्वासः, अव्यभिचारज्ञाने ऽप्यनाश्वासात् / न हि तदसिद्धव्यभिचारमात्मनि ज्ञानान्तरेषु चाश्वासकारणम् / ज्ञानान्तरात्सिद्धावनवस्था / अपि च ज्ञानरूपाच्चेन्नार्थाश्वासः, तस्यासिद्धौ केन सहाव्यभिचारो ज्ञानस्य गृह्येत? किं च ज्ञानरूपादेवाव्यभिचारो ऽपि कथ्यते, विपरीतख्यातौ तद्विरोधात् / तथा सति तदेव विषयस्य साधकम्, व्यर्थो ऽव्यभिचारः / न च व्यभिचारः प्रामाण्यमुपहन्तीत्युक्तम् /

अपि चाग्रहणे ऽभीष्टं यद्विवेकनिबन्धनम् / न पराणुद्यते दण्डैस्तद्विपर्ययदर्शने // MBस्_२.१५२ //

नोद्रेकहेतवो दोषाः कार्यसामर्थ्यघातिनः / ग्रहाग्रहविभागः स्यादतस्तत्सदसत्त्वतः // MBस्_२.१५३ //

विपर्यये हि नितरामुपघातः प्रकल्पते / इष्टकार्योपरोधेन विपरीतोदयेन च // MBस्_२.१५४ //

तस्मात्तत्सदसत्त्वाभ्यां विवेको ऽत्रापि कल्पते / दोषे ऽसत्यग्रहाशङ्का कथं च विनिवर्तते // MBस्_२.१५५ //

[KKS_१४६] न हि कारणसद्भावे कार्यसत्ता नियोगतः / प्रत्यक्षं कार्यमेवं च हेतुनानुमितं भवेत् // MBस्_२.१५६ //

विपर्यये फलाभावो हेत्वभावात्तु युज्यते /

विवेकोपायश्च दोषाभावभावौ ग्रहणाग्रहणयोर्न दण्डवारितौ / विपर्यये विपर्ययहेतवो ऽभ्युपघातकाः, सुतरामिष्टकार्योपरोधाद्विपरीतोदयाच्च / न चादुष्टेष्वपीन्द्रियादिषु अग्रहाशङ्कानिवृत्तिः, यतो हेतुभावे ऽपि न नियोगतः कार्यम्, विपर्ययश्च स्यात् / प्रत्यक्षासंवित्तिर्हेतुनानुमीयेत / फलात्तु हेतोर्हेतुभावानुमानम् / दोषाभावात्तु विपर्ययकार्यासत्त्वं युक्तानुमानम्, हेत्वभावे कार्यानुत्पादात् /

अनालम्बनतापत्तिर्यथाकारान्तरार्पणम् // MBस्_२.१५७ //

स्वरूपानर्पणादेवं भवेदग्रहणे ऽपि ते / कस्यचित्त्वर्पणं तुल्यमथ तत्र न तत्तथा // MBस्_२.१५८ //

परस्यापि हि तत्रैवमथ तत्र तथा स्थितेः / सर्वत्र स्यात्तथाभावः स्यादेवं ग्रहणे ऽपि ते // MBस्_२.१५९ //

यथा तत्रानिमित्तत्वात्सम्यज्ञाने ऽनिमित्तता / शङ्क्यते ग्रहणे ऽप्येवमग्रहे सा निरूपिता // MBस्_२.१६० //

ज्ञानादेव निमित्तत्वमन्येषां न विशिष्यते /

आलम्बनत्वहानं च यथाकारान्तरावभासे चक्षुःसंयुक्तस्य तथाग्रहणे ऽपि, स्वरूपानर्पणस्य तुल्यत्वात् / अथ कस्यचित्सामान्यरूपस्य स्वाकारत्वात् --- अथ कानिचिच्चक्षुःसंयुक्तानि वस्तूनि स्वेन रूपेण गृह्यन्त इति कस्यचिदग्रहणे ऽपि नानालम्बनत्वम् --- तुल्यम् / आकारान्तरावभासे ऽपि केषाञ्चित् [KKS_१४७] स्वाकाराणामवभासनात् / अथाग्रहणे नैव चक्षुःसंयुक्तस्यालम्बनत्वमिष्यते, परो ऽपि नैव विपर्यय इच्छति / एवं ह्युक्तम् ---

ऽतस्माद्यदन्यथा सन्तमन्यथा प्रतिपद्यते / तन्निरालम्बनं ज्ञानमभावालम्बनं च तत्ऽ; //

अथ विपर्यये चक्षुःसंयुक्तस्यालम्बनत्वादन्यत्राप्यनालम्बनताशङ्का, अग्रहणे ऽपि तुल्या / यथा खलु विपर्ययज्ञाने चक्षुःसंप्रयुक्तवस्तुस्वभावनिरपेक्षता दृष्टा सम्यग्ज्ञाने ऽपि शङ्क्यते ज्ञानत्वसामान्यात्तथा चक्षुःसंप्रयुक्तमपि वस्तु नाविकलरूपं गृह्यते, तेनानालम्बनं भवति, सदृशस्मृतिहेतुतां च प्रतिपद्यते --- इत्यग्रहणे दृष्टानालम्बनता ग्रहणेष्वपि कस्मान्न शङ्क्यते? दोषाभावादिति चेत्, विपर्यये ऽपि तुल्यम्, न चान्यथालम्बने निरालम्बनत्वम् / चक्षुस्त्वन्यथापि नालम्ब्यते / आलम्बनार्थश्च रजतव्यवहारयोग्यता शुक्तेः, तथा हि रजतार्थी तामादत्ते / घटस्यापि हि नैवान्यत्स्वज्ञानालम्बनत्वमन्यत्र व्यवहारयोग्यतायाः, यतो न विषयाकारं ज्ञानम् / तत्र शुक्तिः स्वरूपेण नालम्बिता रजतज्ञानेन, तन्निबन्धनव्यवहारभावात् / रजतरूपेण तु तन्निबन्धनस्योपादानव्यवहारस्य तत्र भावादिति /

क्रियानिष्ठे ऽपि विधौ वस्तुस्वरूपसिद्धये कश्चिदाह ---

अवघातप्रोक्षणादेर्यथा द्रव्यार्थता स्थिता // MBस्_२.१६१ //

ज्ञानं स्वभावाद्द्रव्यार्थं कर्मत्वाच्चात्मनस्तथा / भवत्वेवं तथापीष्टरूपसिद्धिः कुतो मता // MBस्_२.१६२ //

शब्दस्तदर्थकार्यत्वे तावज्ञानस्य निष्ठितः / ज्ञानाज्ज्ञेयस्य को ऽन्यो ऽर्थः स्वरूपप्रतिभासनात् // MBस्_२.१६३ //

अदृष्टकल्पना युक्ता न च दृष्टस्य संभवे / [KKS_१४८] तस्माद्यथा प्रोक्षणादिविधेर्व्रीहिषु गम्यते // MBस्_२.१६४ //

अदृष्टा संस्कृतिर्ज्ञानविधे रूपं तथात्मनः /

यथा अवघातप्रोक्षणादयः स्वरूपेणैव द्रव्यार्थाः, द्वितीयया च द्रव्यस्य कर्मत्वेन निर्देशात्, तथा ज्ञानमपि स्वरूपेण परार्थम् / कर्मत्वेन चात्मनो निर्देशात्तदर्थम् / अतो ज्ञानविषयो ऽपि विधिरात्मरूपं संस्पृशति, न ज्ञानमात्रे पर्यवस्यति, ज्ञानस्यात्मरूपार्थत्वेन कर्तव्यतावगमाज्ज्ञाननियोगेनैवात्मरूपस्याक्षेपात् / स्यादेतत् --- भवतु ज्ञानस्यात्मार्थताभिप्रेता / अपहतपाप्मादिरूपात्मप्रतीतौ तु प्रमाणं वाच्यम् / शब्दस्तावदेवंविधात्मज्ञानकर्तव्यतायां पर्यवसितः --- &#८२१६;एवंविधात्मोद्देशेन ज्ञानं कुर्यात्ऽ; न तु ‘एवंविध आत्माऽ; इति / तत्रोच्यते --- न हि तत्राकिञ्चित्करस्य तादर्थ्येन कर्तव्यता युज्यते / ज्ञानस्य च कर्मणि नान्यत्फलं तद्रूपसंवित्तेः, न हि तस्यां दृष्टायामन्यस्यादृष्टस्य कल्पना / तत्र यथा &#८२१६;व्रीहीन् प्रोक्षतिऽइति प्रोक्षणविधेरेव व्रीहिष्वदृष्टसंस्कारावगमः प्रोक्षणविषयादपि / नान्यथा व्रीह्यर्थे प्रोक्षणे कर्तव्यता युज्यते / न हि तत्र किञ्चिदकुर्वत्प्रोक्षणं तदर्थं कृतं स्यादित्येवं विधेरेवादृष्टसंस्कारसद्भावसिद्धिः, यथा &#८२१६;स्वर्गकामो यजेतऽ; इति / नान्यथा स्वर्गकामस्य यागकर्तव्यताप्रतीतिर्युज्यते यदि न स्वर्गोपायो यागः / अनुपाये चेन्नियुज्यते, न स्वर्गकामो नियुक्तो भवति / अनुष्ठितो ऽपि न स्वर्गकामेनानुष्ठितो भवतीति क्रियाविषयादपि विधेः साध्यसाधनभावावगमः शाब्दः --- तथा ज्ञानविषयादपि विधेरात्मरूपबोधः / न हि तद्विधमात्मानमुद्दिश्यज्ञाननियोगो युज्यते, अतद्विधश्चेदात्मा तेन ज्ञानेन प्रतीयत इति /

उक्तोत्तरमिदं यस्मादरूपेणापि भासकम् // MBस्_२.१६५ //

ज्ञानं प्रदर्शितं न स्यादन्यथा तद्विधेः फलम् / लयो निवर्त्यो न तथा विक्षेपो हि यथासुखः // MBस्_२.१६६ //

[KKS_१४९] लयविक्षेपभेदश्च न स्यादग्रहमात्रके / नन्वरूपावभासे स्याददृष्टफलकल्पना // MBस्_२.१६७ //

रूपावभासे दृष्टं तु फलं तत्सिद्धिलक्षणम् / न दृष्टमात्राद् दृष्टार्थं पुरुषार्थानुगं तु तत् // MBस्_२.१६८ //

न भिद्यते च तद्भावो रूपारूपावभासयोः / यथा प्रपञ्चशून्यत्वे तत्त्वे ज्ञानावभासिते // MBस्_२.१६९ //

दुःखकर्मक्लेशहानमतत्त्वे ऽपि तथा भवेत् / एतच्चात्र भवेद्युक्तं प्रत्यक्षाद्यविरोधतः // MBस्_२.१७० //

अनौपचारिकार्थाश्च स्युः कर्मविषयो यतः /

आत्मार्थज्ञानविधेरेतावद्गम्यते --- ज्ञानेन सो ऽवभास्यते, आलम्ब्यते, व्यवहारयोग्यतामापद्यते / तच्चावभासनं स्वरूपेण च दृष्टम्, पररूपेण च / रजतात्मना शुक्तिकायाः / प्रतिपादितमेतत् --- नाग्रहमात्रमेतत्, अन्यथाख्यातिस्तु / तत्रोभयथा संभवे कुत एतत् --- तत्त्वप्रतिपत्तिरवश्याभ्युपेया, नातस्मिंस्तत्ख्यातिः? अन्यथा नात्मज्ञानविधिः फलवान् स्यात् / स खल्वनात्मरूपप्रविलयार्थः / अनात्मरूपविलयेन हि वस्तुनो ऽवगतिर्दृष्टेति / यदि च नात्मनो नामरूपप्रपञ्चरूपेण प्रकाशनम्, किं प्रविलाप्येत? अथ मतम् --- द्विप्रकारेयमविद्या, प्रकाशस्याच्छादिका विक्षेपिका च / स्वप्नजागरितयोर्विक्षेपिका, सुषुप्त आच्छादिका लयलक्षणा / तत्राच्छादकाविद्यानिवृत्तिर्ज्ञानविधेः फलम् / तच्चासत् / यतो नाच्छादिकाया अविद्याया निवृत्तिः पुरुषेणार्थ्यते तथा यथा विक्षेपस्य / स हि विविधदुःखात्मकः / लयस्तु विविधदुःखनिवृत्तेरसकृदानन्दत्वेन श्रुतौ गीतः प्रत्युतार्थनीयः स्यात् / अपि च विपर्यासमनिच्छतो ऽविद्याभेद एव न स्यात्, अवस्थात्रये ऽप्यग्रहणमात्रत्वात् / तस्मादग्रहणविपर्ययग्रहणे द्वे अविद्ये कार्यकारणभावेनावस्थिते / [KKS_१५०] स्वप्नजागरितयोरुभे, कारणभूताग्रहणलक्षणा सुषुप्त इत्यविद्याप्रविभाग उपपद्यते / तदुक्तम् ---

कार्यकारणबद्धौ ताविष्येते विश्वतैजसौ / प्राज्ञः कारणबद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिध्यतःऽ; //

नन्वन्यथायं भेदः --- अग्रहणसम्यग्ग्रहणाभ्याम् / अग्रहणलक्षणाच्छादिका सुषुप्ते, असम्यग्ग्रहणमितरयोः / तथा हि --- अभिन्नस्य वस्तुनो ऽप्रदेशस्य ग्रहणे तथाभावस्य चाग्रहणात्पृथक्त्वेन प्रत्यवभासः / नैतत्सारम् / यदि तावदसम्यग्ग्रहणमात्रं तदपटुत्वं वा ज्ञानस्य केनचिद्द्रूपेण वा ग्रहणम्, न सर्वात्मना / तत्र दूरस्थे सूक्ष्मे च भवत्यपटु ज्ञानं सामान्यज्ञानम् / न च तदविद्या / न च किञ्चिज्ज्ञानं सर्वात्मनार्थस्य ग्राहकमिति सर्वज्ञानमिथ्यात्वापातः / अभेदस्याग्रहणे ऽपि भेदस्यावर्तने ऽपि भेदस्यासंवित्तेर्न निवर्तनीयमस्ति विद्यया / न खल्वभेदाग्रहणं निवर्तनीयम् / न हि तत्किञ्चिदपराध्यति / भेदस्तु विविधदुःखायतनम् / अथासम्यग्ग्रहणं पृथक्प्रत्यवभासो ऽपृथगात्मनः, अभ्युपेता तर्हि विपर्ययख्यातिः --- अपृथक् पृथक् प्रकाशत इति /

अथोच्येत --- न ब्रूमः पृथक् प्रकाशते, किं तु पृथगिव प्रकाशत इति / क इवार्थः? यदि यथा पृथग्भूतमप्रकाशमानैकत्वं प्रकाशते तथैकमप्यात्मतत्त्वमगृह्यमाणैकत्वं प्रकाशत इति / केनचिदंशेन ग्रहणं सर्वात्मना चाग्रहणमुक्तं भवति, तत्र चोक्तम् / अथ प्रकाशत इव, न तु प्रकाशते / प्रकाशने क उपमार्थः? तन्निबन्धनव्यवहारप्रवृत्तिः / तन्निबन्धनश्चेद्व्यवहारः / प्राप्तं प्रकाशनम् --- नासति कारणे कार्यं भवतीति / अथाभेदाग्रह एव पृथक्त्वग्रहाभिमानः / तदसत्, अग्रहणस्याभावस्य स्वरूपेण पररूपेण वा ग्रहणानभ्युपगमात् / अप्रकाशमाने च पृथक्त्वे कुतस्तदवग्रहः? अभिन्ने च भेदाभिमानं परित्यज्याभेदाग्रहणे भेदग्रहाभिमानमूरीकुर्वता किं परिहृतं स्यात्? तस्मात्सुष्ठूच्यते --- &#८२१६;लयविक्षेपभेदश्च न स्यादग्रहमात्रकेऽ; इति /

[KKS_१५१] नन्वनात्मरूपेण प्रतिपत्तेर्न दृश्यते किञ्चित्फलम् / तत्रादृष्टकल्पना स्यात् / आत्मरूपप्रतिपत्तेस्तु दृष्टं फलं तत्स्वरूपसिद्धिः / उच्यते --- न यस्य कस्यचिद्दर्शनाद् दृष्टार्थता, किं तु पुरुषार्थसंस्पर्शिनः / तेन हि तद्विधिर्निराकाङ्क्षा भवति / न च पुरुषार्र्हभेदस्तत्त्वातत्त्वप्रतिपत्त्योः / यथा हि विशुद्धमद्वैतमात्मानं प्रतिपद्यमानस्तथाभूतो न शोकेन संस्पृश्यते, शोचनीयाभावात् / न कर्माशयमुपचिनोति, कर्तव्याभावात् / न क्वचिद्द्रज्यति किञ्चिद् द्वेष्टि वा, विषयाभावात् / &#८२१६;एवं जीवन्नेव विद्वान्विमुक्तो भवति / तथा अतथाभूतमपि तथाभावनापुरःसरं साक्षादिव प्रतिपद्यमानः / अभूतो ऽप्यर्थः परिभावनातिशयाद्भूतव्यवहारहेतुर्भवति / इदमेव चात्र युज्यते, प्रत्यक्षादीनामविरोधात्, कर्मविधीनां च भूतार्थत्वात् / परमार्थे हि प्रपञ्चशून्यत्वे प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि बाध्येरन् / कर्मविधयश्चाभूतकल्पनोपादानव्यवहारसिद्धार्थगोचराः स्युः / तस्मादपरमार्थेनैवाद्वैतात्मज्ञानविधिर्युज्यते /

जानातिस्तत्त्वबोधे चेन्न मिथ्यादिविशेषणात् // MBस्_२.१७१ //

नात्मा ज्ञातस्तथा स्याच्चेन्न तद्रूपाविधानतः / प्रमाणान्तरसिद्धत्वे नतरामन्यथा यदि // MBस्_२.१७२ //

शब्दार्पितेन रूपेण तस्य ज्ञानं विधीयते / अतत्त्वेनापि तेनास्य विज्ञानमवकल्पते // MBस्_२.१७३ //

यदि मतम् --- &#८२१६;स विजिज्ञासितव्यःऽ; इति जानातिस्तत्त्वपरिच्छेद एव वर्तते / तेन नाभूतसमारोपेण ज्ञानविधिः स्यादिति / तन्न, मिथ्यात्वादिभिर्ज्ञानं विशेष्यते --- मिथ्याज्ञानं सम्यग्ज्ञानं संशयज्ञानमिति / तदेकनियमे नोपपद्येत, पौनरुक्त्याद्विरोधाच्च / स्यादेतत् --- अस्वरूपेण प्रतिपत्तौ न तदात्मज्ञानम्, अन्यज्ञानमेव भवति / तत्त्वज्ञानं च विधीयते / तस्मात्तत्त्वसिद्धिरिति / तच्च न / न खल्वेतावदेव तत् --- &#८२१६;आत्मा ज्ञातव्यः इति / [KKS_१५२] यदि स्यात्तद्रूपज्ञानविधिः / तच्च न, उभयथानुपपत्तेः / प्रमाणान्तरसिद्धं चेदात्मरूपं न तज्ज्ञानं विधेयम् / अथासिद्धम्, अशक्यमेव तत् / स्यादेतत् --- &#८२१६;अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युःऽ; ‘इदं सर्वं यदयमात्माऽइति शब्दसमर्पितरूपस्य तस्य ज्ञानं विधीयते, तेन च तत्त्वेनापि तत्संभवति समारोपितेनापि, तेन न नियोगतस्तथाभूतज्ञानविधेस्तथाभावो ऽस्य प्रतीयते /

ज्ञानं यदि च दृष्टार्थं प्राप्तं दृष्टत एव तत् / आत्मरूपविजिज्ञासोरजिज्ञासोर्वृथैव तत् // MBस्_२.१७४ //

तदुपायो न चेज्ज्ञातस्तस्यैवास्तु विधिस्ततः / अवघातादिविधयो नादृष्टस्पर्शवर्जिताः // MBस्_२.१७५ //

अलौकिकमिदं ज्ञानमतो यदि विधीयते / न रूपसिद्धये तावद्यतः कर्तव्यता विधेः // MBस्_२.१७६ //

कर्तव्यता च दृष्टार्थे दृष्टादेव प्रसिद्ध्यति / अलौकिके ऽर्थरूपे ऽतः शब्देन प्रतिपादिते // MBस्_२.१७७ //

ज्ञाने ज्ञेयाभ्युपायत्वात्स्वयमेवोन्मुखः पुमान् / तदुपाये त्वविज्ञाते विधिना स प्रवर्त्यताम् // MBस्_२.१७८ //

नियोगानुप्रवेशो ऽतो विहन्त्येव प्रमाणताम् / भूतर्थ इति नोपास्यो भूतार्थगतिमिच्छता // MBस्_२.१७९ //

यदि च ज्ञानस्य दृष्टं फलम्, तत एव प्रवृत्तिसिद्धे व्यर्थो विधिः / यो ह्यात्मरूपमनुभवितुकामः, स तस्य ज्ञाने स्वयमेव यतते / यस्तु न तथा, तस्य तद्व्यर्थमिति विधिशतेनापि स न प्रवर्त्यते / अथोपायाज्ञानाद्दृष्टफले ऽपि न प्रवर्तते स्वयम्, अतो विधीयत इति / तच्च वार्तम् / यतः स एवोपायो विधीयताम्, यत्रायमज्ञानान्न प्रवृत्तः / ज्ञाने तु दृष्टफलत्वात्प्रवर्तत [KKS_१५३] एव / स्यादेतत्, अवघातादिषु दृष्टफलेष्वपि दृष्टो विधिः / सत्यम्, न त्वदृष्टसंस्पर्शरहितः / तत्रापि हि नियमादृष्टं फलं तण्डुलेषु तत्प्रणाड्या वा प्रधानपूर्वसिद्धिरदृष्टैव / अथ मतम् --- अद्वैतात्मज्ञानमदृष्टपूर्वमलौकिकम् / अतो ऽनन्तरफलमपि विधीयत इति / तत्रोच्यते --- किमर्थं विधीयते / प्रमाणान्तरागोचरस्य स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थम्, आहोस्विदनुष्ठानार्थम्? तत्र न स्वरूपसिद्ध्यर्थम्, अनुष्ठानफलो हि विधिर्नानुष्ठानाय, दृष्टार्थत्वादेव तत्सिद्धेः / तस्मादलौकिके ऽपहतपाप्मादिरूप आत्मतत्त्वे शब्दात्प्रतिपन्ने तस्य साक्षाज्ज्ञानं प्रति तदनुभवोपायत्वात्स्वयमेव पुरुषस्याभिमुख्यं भवतीति व्यर्थं तद्विधानम्, यथाश्चर्यभूते कस्मिंश्चिदर्थे आगमात्प्रतिपन्ने तस्य साक्षात्करणे स्वयमेवोन्मुखत्वं भवति / तदुपायेषु त्वज्ञातेषूपायत्वज्ञापनाय विधानं युज्यते / तदेवं ज्ञाने नियोगानुपपत्तेर्नियोगे च वस्तुरूपावगमे प्रामाण्यायोगाद्व्यवस्थितात्मतत्त्वप्रतिपत्तिमिच्छता शब्दान्न तस्य नियोगानुप्रवेशो ऽभ्युपगन्तव्य इति /

इदानीं द्वितीयप्रतिपत्तिविधिनिरासायाह ---

अत एव न विज्ञानसंतानविधिनिष्ठता / तत्रापि पूर्ववन्न स्यात्स्वरूपावगतिप्रमा // MBस्_२.१८० //

स्वरूपनिष्ठाच्छब्दात्तु प्रमितस्य वचो ऽन्तरात् / उपासनविधानं स्यात्प्राप्तेस्तदपि वा वृथा // MBस्_२.१८१ //

अभ्यासेन प्रत्ययस्य प्रकर्षस्याभिवीक्षणात् / तस्माद्भवत्यकार्ये ऽर्थे वेदान्तानां प्रमाणता // MBस्_२.१८२ //

यदपि मतम् --- &#८२१६;स क्रतुं कुर्वीतऽप्रज्ञां कुर्वीतऽ; ‘निदिध्यासितव्यःऽ; इति, यत्रापि स्वरूपनिष्ठतैव लक्ष्यते ‘तत्त्वमसिऽ; इति तत्रापि ‘सदस्मि --- इति चेतो धारयेत्ऽइति विवक्षितत्वाच्छ्रवणादन्यदनुचिन्तनं ध्यानं प्रत्ययप्रवाहो विधीयते कर्मवदेवामृतत्वफलम् / [KKS_१५४] तदप्यत एव न युज्यते, पूर्वोक्तात्तत्त्वावगतिप्रमाणाभावप्रसङ्गादन्यनिष्ठत्वाद्वाक्यस्य / अथ तु वाक्यान्तरात्तत्त्वनिष्ठादधिगते तद्विषयप्रत्ययप्रवाहविधानमिष्यते / भवतु / न कश्चिद्दोषः / तथा च &#८२१६;विज्ञाय प्रज्ञां कुर्वीतऽइत्यात्मतत्त्वविज्ञानस्य सिद्धतां दर्शयति / तदपि वा व्यर्थमेव, प्राप्तार्थत्वात् / साक्षात्करणफलं हि तत्तदनुचिन्तनं दृष्टार्थम्, न ततो ऽन्यत्फलमाकाङ्क्ष्यते / अमृतत्वं हि न स्वरूपाविर्भावादन्यदिति प्राग्वर्णितम् / दृष्टा च ज्ञानाभ्यासस्य सम्यग्ज्ञानप्रसादहेतुता लोके / भावनाविशेषाद्धि अभूतमप्यनुभवमापद्यते, किं पुनर्भूतम् / &#८२१६;स क्रतुं कुर्वीतऽ; इति तु न सकलविशेषातिगात्मतत्त्वानुचिन्तनं विधीयते तद्भावफलम्, अपि तु नामरूपोपाधिमनोमयप्राणशरीरादिरूपानुध्यानमैश्वर्यफलम्, क्रमेण वा साक्षात्करणफलम् / &#८२१६;तमेव धीरो विज्ञायऽ; इति न प्रज्ञाकरणविधिः / &#८२१६;तमेवऽइत्यन्यनिवृत्तेः श्रुतत्त्वान्निवृत्तौ तात्पर्यं गम्यते, ‘रक्तः पटो भवतिऽइति तया रक्तपरत्वं वाक्यस्य / अत्र आकाशादितत्त्वभेदपूर्वमविभागः प्रतिपादितः, तत्र तथैव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे &#८२१६;तमेवऽ; इति विधीयते / तथा च पूर्वार्धे --- &#८२१६;विरजः पर आकाशादज आत्मा महान् ध्रुवःऽ; / इत्याकाशादिभ्यः परत्वेनात्मतत्त्वं दर्शितम् / तस्य तथैव प्रज्ञाकरणप्रसङ्गे तन्निवृत्तये &#८२१६;तमेवऽ; इत्युच्यते / अन्यथा न एवशब्दस्य फलम्, न च निवर्त्यं विज्ञायेत / तथा च तदेवोत्तरेण प्रपञ्च्यते &#८२१६;नानुध्यायाद्बहूञ्छब्दान्ऽ; इत्येकवाक्यता / अन्यथा वाक्यं भिद्येत / शब्दमात्रे चानुध्यानाप्रसङ्गात् शब्दपूर्वत्त्वात्तस्य शब्दार्थविषयमेवेदमिति / एवम् &#८२१६;आत्मेत्येवोपासीतऽइत्येवकारश्रुतेस्तदर्थविधिः / &#८२१६;निदिध्यासितव्यःऽ; इत्यपि ‘आत्मनस्तु कामायऽ; इत्युपक्रमात् ‘इदं सर्वं [KKS_१५५] यदयमात्माऽइत्युपसंहारादात्मस्वरूपपरमेकं वाक्यम् / तदन्तर्गताः &#८२१६;द्रष्टव्यः श्रोतव्यो निदिध्यासितव्यःऽ; इति न पृथग्विधयः कृत्यप्रत्यययोगे ऽपि / कृत्यप्रत्ययस्यार्थान्तरे ऽपि स्मरणादर्हादौ स्तुत्यर्थाः यथोपांशुयाजवाक्यान्तर्गताः &#८२१६;विष्णुरुपांशु यष्टव्यःऽइत्येवमादयः / &#८२१६;ऐतदात्म्यमिदं सर्वं तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसिऽइति भूत एव पर्यवसितं वाक्यम् / तत्र &#८२१६;सदस्मि --- इति धारयेत्ऽ; इति कल्पनेयम् / तस्मात्त्रिविधस्यापि ज्ञानस्य विधेयत्वायोगात्, विना च विधेर्वाक्यार्थप्रतिपत्तेः, अपौरुषेयत्वेन निरपेक्षत्वाद्भूते ऽप्यर्थे वेदान्तानां प्रामाण्यसिद्धिः / तथा च &#८२१६;तत्तु समन्वयात्ऽइति चोदनालक्षणाद्धर्मात्तुशब्देन विशेष्यं ब्रह्म समन्वयगम्यमुक्तम् / समन्वयो हि पदार्थानां संसर्गो विनियोगस्ततो ब्रह्म गम्यते, न चोदनात इत्यर्थः /

नन्वविशेषेण कार्ये ऽर्थे वेदस्य प्रामाण्यं वर्णितम् --- &#८२१६;चोदनालक्षणो ऽर्थो धर्मःऽ; इति / चोदनालक्षणो वेदार्थ इत्यर्थः / नैतत्सारम् / एवं हि सिद्धप्रामाण्यवेदार्थविचारो ऽयं स्यात्तदुत्तरलक्षणवत् / तत्रानन्तरं प्रामाण्यप्रतिपादनं न युज्येत, &#८२१६;वृत्तं प्रमाणलक्षणम्ऽ; इति च / मन्त्रार्थवादेषु च कार्यार्थत्वेन विप्रतिपत्तिर्न स्यात् / सा चोपरिष्टादेव निरसिष्यते बहु चात्र वक्तव्यमित्यलं प्रसङ्गेन /

यथान्यमानव्यतिभेदमुक्ता मतिः प्रमाणत्वमुपैति कार्ये / अपौरुषेयागमलब्धजन्मा तथैव सिद्धे निरपेक्षभावात् // MBस्_२.१८३ //

//इति नियोगकाण्डस् तृतीयः //

[KKS_१५६]

// चतुर्थः (सिद्धि)काण्डः //

एवं तावत्प्रतिपत्तिकर्तव्यताप्रामाण्यव्याजेन यैरप्रामाण्यमुक्तं तत्प्रतिबोधनाय कृतः प्रयत्नः; इदानीं त्वप्रामाण्यमेवाहुर्ये तद्बोधनाय प्रयत्यते / तत्र पूर्वपक्षः ---

नन्वन्वितपदार्थत्वाद्वाक्यार्थस्य पदार्थताम् / अप्राप्य न स्याद्वाक्यार्थः पदार्थत्वे ऽन्यमानकः // MBस्_४.१ //

न तावद्ब्रह्मान्तर्याम्यादिपदं प्रमाणम्, संबन्धज्ञानापेक्षया पूर्वसिद्धे प्रत्ययहेतुत्वेन / नापि वाक्यम्; न हि तत्साक्षाद्वाचकम्; पदार्थद्वारा तु तत् प्रतिपत्तिः; अपदार्थे ज्ञानस्याभावात् / ते हि संसर्गाद्गुणप्रधानभावेनेतरपदार्थविशिष्टमेकं पदार्थं गमयन्ति / तत्र पदार्थ एव विशिष्टो वाक्यार्थो भवति / न चानधिगतेषु प्रमाणान्तरेण पदार्थत्वम्; सम्बन्धज्ञानापेक्षणात् इत्युक्तम् / तत्रापदार्थत्वे न वाक्यविषयत्वम्; अनवबोधकं तेषां वाक्यम् / पदार्थत्वे प्रमाणान्तराधिगतेरनुवादकम् / तत्रात्यन्तापरिदृष्टब्रह्माद्यर्थप्रमाणाभिमतेषु वाक्येषु तद्वाचीनि पदानि स्युः, न वा / यदि न सन्ति न त इतरैः संसृज्येरन् न भिद्येरन्निति न तेषां प्रमेयाः लोष्टादिवत् / अथ तु सन्ति, तथापि तैरधिगतसंबन्धैर्न प्रतिपाद्येरन् अप्रतिपन्नाश्च न विशिष्टवाक्यार्थप्रतिपत्तिहेतवः; तत्र यथा ऽवनात्पिक आनीयतम्ऽ; इति पिकपदार्थज्ञाने ऽवबोधकत्वं तथा तेषामपि / तस्मान्न चोदनातो ऽपूर्वपदार्थावगमः; सा हि विधिप्रतिषेधाभ्यां क्रियासु पुरुषमधिकरोति; त्रैविध्यवृद्धपरिग्रहस्तु जपोपयोगात्, उपनिषदो वेदान्ताः; --- इति तत्र विनियोगात् /

तत्रोच्यते ---

सामान्येन पदार्थत्वे सिद्धे ऽसाधारणैर्गुणैः / शक्यापूर्वविशेषस्य लोकवत् प्रतिपादना // MBस्_४.२ //

[KKS_१५७] यथा लोके &#८२१६;द्वीपविशेषे एवंनामानो मरतकमयपादाः पद्मरागमयचञ्चवः सौवर्णराजतपक्षाः पक्षिणःऽइति पक्षिसामान्यं प्रमाणान्तरधिगतमनन्यसाधारणेन धर्मकलापेन संसृज्यमानं प्रमाणान्तरानधिगतं विशेषरूपमासादयति, वाक्येन च प्रमीयते प्रमाणान्तरानधिगतेन विशेषरूपेण --- सर्वस्यैव हि वाक्यस्यानधिगतो विशेष एव प्रमेयः तथा कारणसामान्यं वा सत्सामान्यं वा &#८२१६;यतो वा इमानि भूतानि जायन्तेऽ; इति ‘अस्थूलमनण्वह्रस्वम्ऽइत्यादिपदार्थैः संसर्गाद्भेदाच्च प्रमाणान्तरानधिगतं विशेषरूपमासादयति, वाक्यस्य च प्रमेयं भवति / तदेवं लोकसिद्धपदार्थान्वयेनैवापूर्वार्थप्रतिपत्तेर्नानवबोधकत्वमनुवादकत्वं वा /

सर्वप्रत्ययवेद्ये वा ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते / प्रपञ्चस्य प्रविलयः शब्देन प्रतिपाद्यते // MBस्_४.३ //

प्रविलीनप्रपञ्चेन तद्रूपेण न गोचरः / मानान्तरस्येति मतमाम्नायैकनिबन्धनम् // MBस्_४.४ //

अथवा न लोके ऽत्यन्तमप्रसिद्धं ब्रह्म, सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात्, ब्रह्मणो व्यतिरेकेण प्रत्येतव्यस्याभावात्, विशेषप्रत्ययानां च सामान्यरूपानुगमात्, भेदोपसंहारावशिष्टं च सत्यं ब्रह्म --- इति प्रतिपादनात्, &#८२१६;वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्ऽ; इति दृष्टान्तात् / किं तर्हि शब्देन प्रतिपाद्यते? प्रपञ्चाभावः / तत्र प्रपञ्चपदार्थो ऽपि सिद्धः, निषेधो ऽपि सिद्धः, तयोः संसर्गात्तदभावप्रतिपत्तिः / आम्नायैकनिबन्धनत्वं तु तस्योच्यते, प्रत्यक्षादीनामविद्यासंभिन्नत्वात्; प्रत्यस्तमितनिखिलभेदेन रूपेणाविषयीकरणाद्भेदप्रत्यस्तमयस्याम्नायावगम्यत्वादिति /

परः पुनः प्रत्यवतिष्ठते ---

ननु चापुरुषार्थत्वं भूतनिष्ठे प्रसज्यते /

यत् खलु वाक्यं न पुरुषं क्वचिद्धितसाधने प्रवर्तयति अहितसाधनाच्च [KKS_१५८] निवर्तयति, केवलं सिद्धमर्थमन्वाचष्टे, तदपुरुषार्थम्; अपुरुषार्थत्वाच्चोन्मत्तप्रलापवदप्रमाणम्; तथा च प्रायेण वेदान्ताः / उच्यते ---

प्रमाणस्य न चैतावत्पुरुषार्थैकनिष्ठता // MBस्_४.५ //

(उपेक्षामपि हि फलं प्रमाणस्य प्रचक्षते) / (अनेन श्लोकार्धेनात्र भवितव्यमित्यभ्यूहः; परं तु मातृकासु न दृश्यते / --- एदितोर्)

अपि चाज्ञानतः शोकी दुःखी जीवः प्रकाशते // MBस्_४.६ //

तन्निवृत्तिश्च विज्ञानं पुरुषार्थः स्वयं मतम् / कस्मिंश्चिदर्थे विज्ञाते कुतूहलवतां नृणाम् // MBस्_४.७ //

आकुलानां ज्ञानजन्म पुरुषार्थत्वसंमतम् / अक्षादौ च यथारूपनिष्ठे नापुरुषार्थता // MBस्_४.८ //

न च प्रवृत्तिनिष्ठत्वं तथास्मिन् केन वार्यते / ज्ञेयस्य पुरुषार्थत्वं तत्र चेदत्र तत्समम् // MBस्_४.९ //

पुरुषार्थः स्वयं ब्रह्म प्रशान्तं विजरादिकम् / अतस्तत्त्वमसीत्येवमनुशिष्याय शिष्यते // MBस्_४.१० //

परप्रवृत्तेरङ्गत्वं प्रत्यक्षादेर्मतं यदि / अत्रापि साक्षात्करणप्रवृत्तावङ्गतेष्यताम् // MBस्_४.११ //

न तावन्नियोगतः प्रमाणस्य पुरुषार्थफलता / न खलु हितोपादानाहितहाने एव प्रमाणफले; उपेक्षामपि हि प्रमाणफलं प्रमाणविद आचक्षते / न च पुरुषार्थता प्रमाणलक्षणम्, प्रमाहेतुत्वं तु / तस्मान्न पुरुषार्थाभावेनाप्रामाण्यम् / अपि च &#८२१६;शोक्यहम्ऽदुःख्यहम्ऽ; ऽधनादीनि मम नष्टानिऽइति विशुद्धब्रह्मात्मनो जीवस्य मिथ्याज्ञानम्; एतन्निवृत्तिरूपं च विशुद्धानन्दप्रकाशब्रह्मात्मतत्वज्ञानम् / तत् स्वरूपेणैव पुरुषार्थः; अनिष्टनिवृत्तिरूपत्वादिष्टाविर्भावाच्च / यद्यपि च संस्कारात्तस्यानुवृत्तिस्तथापि शाब्दज्ञानमनुसंतन्वतो विदुषो न पूर्ववद्भवति निवर्तते चात्यन्ताय / दृष्टा च ज्ञानोत्पत्तेरेव पुरुषार्थता क्वचित् कुतूहलाकुलितानामज्ञातेऽर्थे / न हि [KKS_१५९] तज्ज्ञानात् परमन्यदर्थ्यते / न च प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयस्यैव पुरुषार्थतेति नियमः; प्रत्यक्षादीनि हि प्रमाणानि; न च तावत्प्रवृत्तिनिवृत्तिपराणि सिद्धवस्तुविषयाणि; न च पुरुषार्थतां जहति / यदि मतम् --- प्रत्यक्षादिज्ञेयं हि सिद्धं वस्तु पुरुषार्थः सलिलादिः, तदुपकारात्; ततः प्रत्यक्षादीनां पुरुषार्थता भूतनिष्ठानामपि / अत्रापि च शब्दप्रमेयं स्वयमेव ब्रह्म पुरुषार्थो जरादिविविधाशिवोपशमात् परमानन्दप्रकाशत्वाच्च सुप्रसन्नम् / अत एव ऽतत्त्वमसिऽइति श्वेतकेतुमुखेनाशासनीयाय पुरुषाय श्रुत्याभिन्नमुपदिश्यते; अभिन्नं हि तदनुशासनीयात् / भेदेन च प्रतीयमानं न पुरुषार्थः / तत्त्वे तादात्म्यज्ञाने च तथाभावात् विश्वाशिवोपशमात् परमशिवभावाच्च परिपूर्णः पुरुषार्थो आप्तो भवति / यदि मतम् --- प्रत्यक्षादीन्यपि प्रवृत्यङ्गान्येव, प्रमिते ऽर्थे हानोपादानादिलक्षणायाः प्रवृत्तेस्तन्मूलत्वात्; ईदृशं प्रवृत्यङ्गत्वमत्राप्यस्त्येव, शब्दात् प्रमिते ब्रह्मणि साक्षात्करणाय प्रवृत्तेरिष्टत्वादिति //

एषा वेदान्ततत्त्वप्रविचयचतुरप्रस्फुरन्न्यायतेजा मार्गं मुक्तेर्निरुन्धन्निबिडमपि तमो ऽनादि निर्दारयन्ती / सद्यः प्रक्षालयन्ती घनमपि जगतां तीर्थदुस्तर्कपङ्कं व्याख्यातोत्खातविश्वा शिवनिरतिशयश्रेयसे ब्रह्मसिद्धिः // MBस्_४.१२ //

[// इति मण्डनमिश्राणां कृतिर् ब्रह्मसिद्धिः समाप्ता //]