REFERENCE SYSTEM:

Mस्व्_५, = Mईमांसाश्लोकवार्त्तिक, Aउत्पत्तिकसूत्र

Mस्व्_५,४. = Aनुमान Mस्व्_५,५. = Śअब्द Mस्व्_५,६. = Uपमान (इन्चोम्प्लेते!) Mस्व्_५,७. = Aर्थापत्ति (इन्चोम्प्लेते!) Mस्व्_५,८. = Aभाव Mस्व्_५,९. = Cइत्रक्षेप

(?) = उन्च्लेअर्

मीमांसाश्लोकवार्त्तिकं सुचरितमिश्रप्रणीतया काशिकाख्यया टीकया समेतम् / (तृतीयो भागऽ)

प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वादेवंलक्षणकं च यत् / प्रसिदध्दमनुमानादि न परीक्ष्यं तदप्यतऽ // Mस्व्_५,४.१ //

अत्र भाष्यकारेण विज्ञानवादान्ते᳚अतो न व्यभिचरति प्रत्यक्षम्᳚इति प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वमुपसंहृत्य ऽअनुमानं ज्ञातसम्बन्धस्येऽ त्यादिनानुमानलक्षणं प्रणीतम् / तस्य तात्पर्य दर्शयति-प्रत्यक्षेति / अयमर्थऽ / वृत्तिकारग्रन्थे हि ऽतेन व्यभिचरति प्रत्यक्षम् / तत्पूर्ववकत्वाच्चानुमानाद्यपिऽ इति प्रत्यक्षव्यभिचारपूर्वकमनुमानादीनामपि व्यभिचारात परीक्ष्यत्वमुक्तम् / तत्र प्रत्यक्षाव्यभिचारित्वे प्रतिपादिते व्यभिचारिकरणप्रभवत्वेन तावद् व्यभिचारशङ्का प्रयुक्ता / यदि परं स्वरूपाश्रयो व्यभिचारऽ सम्भवति / सो ऽपि वक्ष्यमाणलक्षणकेषु नाशङ्कनीय एव / न हि प्रतिबुद्धदृशऽ प्रतिबन्धकसंविद्विदितव्यभिचारऽ / सकलव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् / एवमितरेष्वपि यथास्वमवसरे वक्ष्यामऽ / तस्मादनुमानाद्यपि लोकप्रसिद्धं न परीक्षितव्यमिति||

इयं च सर्ववक्ष्यमाणप्रमाणलक्षणभाष्यतात्पर्यव्याख्या साधारणी वार्तिककारेण कृता / सर्ववक्ष्यमाणप्रमाणप्रपञ्चस्य हीदमेव साधारणं स्थानम् / अनेन च श्लोकेन समर्थितारम्भावसरऽ प्रपञ्चो विशेषतो व्याख्यास्यत इति / तदेतदुक्तं भवति / नात्र नैयायिकादिवदलोकिकं प्रमाणानां स्वरूपमुपदर्शयितुं लक्षणानि प्रणीतानि / लोकप्रसिद्धप्रमा(णा) व्यभिचारित्वान्मीमांसकानाम् / किन्तु शङ्कितव्यभिचारापादितपरीक्षाप्रत्याख्यावनार्थं लोकप्रसिद्धमेव स्वरूपमुपदर्श्यते / अतो नप्रमाणलक्षणे सङ्गतिऽ प्रत्यक्षादिलक्षणस्याशङ्कितव्येति ||१ || इदानीं लक्षणभाष्यव्याख्यानावसरे प्राथम्यादनुमानलक्षणमनुसन्धास्यति / तत्र च ऽज्ञातसम्बन्धस्येऽत्युच्यते / तत्र न विद्मऽ को ज्ञातसम्बन्धसमासार्थ इति / न तावत पुरुषऽ सम्बन्धी समुदायो वा / अनुपादानात् / न ह्यनुपात्तान्यपदार्थको बहुव्रीहिर्भवति / ननु बुद्धिसम्बन्धोपस्थापितऽ पुरुषऽ समुदायिद्वयाक्षिप्तऽ समुदायो वा विशेष्यते / बुद्धिर्हि स्वशब्दादवगता तद्वन्तमन्तरेणात्मानमलभमानोपस्थापयति स्वाश्रयमिति नानुपादानदोषऽ / नैतदेवम् / गम्यमानस्याविशेषात् / न खलु धूमशब्दार्थाविनाभावादवगतो ऽग्निर्ज्वलतीति विशेष्यते / वक्ष्यति च- गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्टं विशेषणम् / इति / स्यान्मतम् / सत्यम् / अनुपात्तं न विशेष्यते / उपात्त एव त्विह सम्बन्धी / तथाहि अयमत्र पदान्वयऽ / अनुमानमेकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरिति / अतऽ कस्यैगदेशस्येत्याकाङ्क्षायां स एवैकदेशो ज्ञातसम्बन्धस्येति विशेष्यते / ननु दर्शनोपसर्जनत्वादेकदेशो न विशेषणमर्हति / न ह्युपसर्जनं पदं पदान्तरेण सम्बध्यते / न हि भवति पुरुषं प्रत्युपसर्जनीभुतस्य राज्ञऽ ऋद्धस्य राजपुरष इति विशेषणम् / उच्यते / कनोपसर्जनत्वदसम्बन्धऽ / क आकाङ्क्षितं हि पूरणसमर्थमुपसर्जनेनापि सम्बध्यत एव / अत्रैकदेशदर्शनादित्युक्ते ऽस्ति कस्यैकदेशस्येत्याकाङ्क्षा / अर्थसम्बन्धे ऽप्याकाङ्क्षैव हेतुऽ / उपसर्जनसंज्ञा तु᳚उपसर्जनं पूर्वम्(२-२-३०) इति / पूर्वेप्रयोगसिद्ध्यर्थैव / अत एव हि कस्य गुरुकुलमिति व्यवहारोपपत्तिऽ / तत्र हि कुलोपसर्जनस्यैव गुरोऽ कस्येति विशेषणम् / अपि च दर्शनक्रियाकर्मणो दृश्यस्यैकदेशस्य प्राधान्यमप्राधनस्य सापेक्षस्यापि पदान्तरेण सम्बन्धो दृष्टऽ, यथा राजपुरुषऽशोभन इति / अत उपपन्नं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशदर्शनादिति / नोपपन्नम् / उक्तं हि गुरुणैव-᳚नोपसर्जनं पदं पदान्तरेण समबध्यते ऋद्धस्य राजपुरुष इतिवत्᳚इति / न च परिहृतम् उपसर्जन /

प्रमाता ज्ञातसम्बन्ध एकदश्यथवोच्यते / कर्मधारयपक्षो वा सम्बन्धिन्येकदेशता // Mस्व्_५,४.२ //

विशेषणे हि ऋद्धी राजानं विशिष्यात् / यत्तूक्तम्- आकाङ्क्षा सम्बन्धे हेतुऽऽ इति तदयुक्तम् / आकाङ्क्षावतो ऽप्ययोग्यत्वमुक्तम् / अथोच्येत एकवाक्यतायामयं दोषऽ एकदेशदर्शनाद एकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानम् / अतऽ पर्यवसिते वाक्ये कस्यैकदेशस्येत्याकाङ्क्षायां वाक्यगतमेकदेशस्येति पदं ज्ञातसम्बन्धस्येति विशेष्यत इति / तन्न / आकाङ्क्षावाक्यस्याश्रवणात् / स एवानुपात्तान्यपदार्थदोषऽ / यत्र तूपादानं तत्रोपसर्जनत्वादयोग्यत्वमुक्तम् / अपि च वाक्यभेद एवात्र दोषऽ / यच्च दर्शनं दृश्यप्रधानमित्युक्तं तदप्ययुक्तम् / उत्तरपदार्थप्रधानत्वात् तत्पुरुषस्य / न च वास्तवं गुणप्रधानभावमाश्रित्य पदान्तरसम्बन्धो दृष्टऽ / राजपुरुषे ऽदर्शनात् / ननु शाब्दमेवैकदेशस्य प्राधान्यं गम्यते / कृद्योगलक्षणा हीयं कर्मणि षष्ठी / न / अश्रवणात् / नहि समासे षष्ठी श्रूयते / न चाश्रूयमाणा स्वार्थमभिधत्ते / किन्तु निषादस्थपतिवल्लक्षणया तदर्थो ऽवगम्यते / श्रुत्या तु दृश्यावच्छिन्नं दर्शनमेव प्रधानतयावगम्यते / उत्तरपदार्थप्रधानानुशासनमप्यत एव / समासात् तथैवावगतेऽ / नच वास्तवं प्राधान्यमुपसर्जनस्य पदान्तरसम्बन्धे सापेक्षसमासे वा हेतुऽ / कस्य गुरुकुलमिति नित्यसापेक्षत्वाद् गुरुशब्दस्य नासामर्थ्यं दोषऽ न ह्यनन्तर्भाव्य प्रतिसम्बन्धिनं गुर्वर्थो ऽवगम्यते / सम्बन्धिशब्दत्वात् तस्य / अतो ऽपेक्षितार्थान्तर एवासौ वृत्तावनुप्रविशतीति न दोषऽ / न त्वेवमेकदेशशब्द इति वैषम्यम् / अतो दुरधिगमो ज्ञातसम्बन्धसमासार्थऽ / अत आह-प्रमातेति / अयमभिप्रायऽ- सत्यम् / एकदेशो नान्यपदार्थऽ / किन्तु प्रमातैव बुद्धिसम्बन्धोपस्थापितो ज्ञातसम्बन्ध इति निर्दिश्यते / गम्यमानमपि चाव्यभिचारिणा चिह्नेनोपस्थापितं विशेष्यत एव / न हि नमऽ पिनाकपाणय इत्यनयपदार्थानुपादानं दोषाय / अपि च ऐन्द्रवायवं गृह्णातीति बहुव्रीहिसमासार्थो देवतातद्धितऽ कथमाहृत्यानुपात्ते सोमरसे वर्तते / अथ सोमं क्रीणाति अभिषुणोति पावयतिधारया गृह्णातीति प्रकरणवगतऽ सोमरसो ऽन्यपदार्थ इत्युच्यते / इहापि बुद्ध्यविनामावावगतस्य प्रमातुर्बहुव्रीह्यर्थत्वं नानुपपन्नम् / पूर्वपक्षस्थितेन वार्तिककृता गम्यमानं न विशेष्यत इति यदुक्तं तदेव दुर्लभलब्धमिवमन्वानैऽ कैश्चिद्वल्गितमित्युपेक्षणीयमेव / सिद्धान्ते हि गम्यमानाया एव व्यक्तेर्गावौ गावऽ शुक्लो गौरिति च विभक्त्या शब्दान्तरेण च विशेषणं भविष्यति / मञ्चाऽ क्रोशन्तीति च / आह च- जातेरस्तित्वनास्तित्वे न हि कश्चिद विवक्षति / नित्यत्वाल्लक्ष्यमाणाया व्यक्तेस्ते हि विशेषणे||

इति / धूमो ऽयं ज्वलतीति न भवति / अनभिधानात् / न हि लोकऽ पर्यनुयोक्तुमर्हति / यस्तु वैयात्याद् धूमशब्देनाग्निं लक्षयित्वा तथा प्रयुयुङ्क्षति न तं निवारयामऽ / नन्वेवं प्रमातरि ज्ञातसम्बन्धे सति नैकदेशो विशेषित इति व्यापककैकदेशदृशो व्याप्यस्मृतिरनुमानमापद्येत / न त्वेतदिष्टम् / व्याप्याद्धि व्यापकज्ञानमनुमानम् / ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशस्येति सम्बन्धे स्यादपि विशिष्टैकदेशलाभऽ / तत्र हि ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशस्येति षष्ठ्या व्याप्य एव सम्बन्धी प्रतिपाद्यते / सर्वत्र हि व्याप्य एव हि षष्ठी दृष्टा / उच्यते / उक्तमस्माभिर्नेदमलोकिकं किञ्चित् प्रमाणानां स्वरूपमुपवर्ण्यते / लोकप्रसिद्धमेव त्वपरीक्षाप्रतिपादनार्थं स्वरूपमनूद्यते लोके हि नियाम्यैकदेशदर्शन एव नियामकैकदेशज्ञानमनुमानमिति प्रसिद्धमिति / असत्यपि हि विशेषणे विशिष्टैकदेशो लभ्यते / अपि चासन्निकृष्टेर्ऽथ इति वदति / न चव्यापकदृशऽ साहचर्यमात्रात् व्याप्यस्म-तिरसन्निकृष्टविषया / पूर्वप्रमाणानधिकार्थाविषयत्वात् स्मतेऽ / व्याप्यादेव त्वनुभूतपूर्वनियमाद् व्यापकविशिष्टऽ पर्वतादिरवगम्यते / अत उपपन्नो विशिष्टैकदेशलाभ इति / यत्तु ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशस्येत्यत्र षष्ठ्या विशेषप्रतिपादनमुक्तम् / तदयुक्तं व्यापकादपि षष्ठ्युत्पत्तेऽ / भवति हि कृतकत्वमनित्यताया हेतुरिति व्यवहारऽ / व्यापिका चानित्यता कृतकत्वस्य / तस्मादविशेषितोपादाने ऽपि व्याख्यानतऽ सम्बन्धविशेषा(देक)देशविशेषलाभो नानुपपन्नऽ / भवति हि ऽव्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न तु सन्देहादलक्षणम्ऽ इति सूक्तं प्रमाता ज्ञातसम्बन्ध इति /

द्वयं वा ज्ञातसम्बन्धमुपलब्धं परस्परम् / तस्यैकदेशशब्दाभ्यामुच्येते समुदायिनौ // Mस्व्_५,४.३ //

व्याख्यानान्तरमाह- एकदेशीति / एकदेशौ हि नैकदेशिनमन्तरेण स्यातामिति आक्षिप्तस्यैकदेशिनो युक्तमन्यपदार्थत्वम् / नन्वेवं ज्ञातसम्बन्धस्यैकदेशिनो य एकदेशस्तस्यैकद्देशस्य दर्शनादित्युच्यमाने स एव दर्शनोपसर्जनत्वादेकदेशस्यैकदेशिनऽ सम्बन्धऽ सम्बन्धिविशेषापेक्षस्य वा समासदोषऽ प्रसज्यते / भवेदेतदेवम् / यद्येकतदपि परम्परया वाजपेयस्य यूप इतिवदेकदेशिनो भवत्येव / कऽ पुनरत्रैककदेशी ज्ञातसम्बन्धऽ पक्षऽ सपक्षो वा / न तावत् पक्षऽ ज्ञायमानसम्बन्धसकृद्दर्शननिर्ग्राह्या / भूयोभिस्तु दर्शनैऽ पूर्वपूर्वावगतसकलदेशकालविविक्तधूमवन्मात्रस्याग्निमत्तया व्याप्तिवधारिता / न पुनरत्रायामिदानीं वा धूमवानग्निमानिति / अतऽ पक्षैकदेशिनो ऽपि सामान्यतो धूमवत्तौपाधिकसम्बन्धो ज्ञात इति स एव ज्ञातसंबन्धऽ / सामान्यतो गृहीते ऽपि देशादि एकदेश्यैकदेशौ चाश्रयाश्रयिणावभिमतौ / न पुनवयवावयविनाविति द्रष्टव्यमिति

कर्मधारयसमासो वायमित्याह- कर्मधारयेति / अयमर्थऽ- ज्ञातश्चासौ संबन्धश्चेति कर्मधारयो ऽयम् / अत्र च पक्षे संबन्धिनि गम्ये गमके चैकदेशता / कथं सम्बन्ध्याधारस्य सम्बन्धस्य सम्बन्धिनावेकदेशौ / न हि भूधराधारस्य धूमस्यैकदेशो गिरिऽ / आधेयमेव तु धूमस्तदेकदेशतया मन्यते / उच्यते / भवत्याधारांशे ऽप्येकदेशवाचोयुक्तिऽ / यथा अवयव्याधारेष्ववयवेषु च समूहिष्विति निवद्यम्

द्वयं वान्यपदार्थ इत्याह- द्वयं वेति / सम्बन्धग्रहणकाले परस्परसम्बन्धमुपलब्धं व्याप्यव्यापकद्वयं ज्ञातसम्बन्धमुच्यते, तस्य च समुदायिनावेकदेशौ / यथा चैतदेवं तथा प्रगेवोक्तमिति / किं पुनऽ कर्मधारयपक्षे द्वयान्यपदार्थ्वे वा प्रमेयम् / न तावत् सम्बन्धसमुदायावेव / तयोऽ पूर्वमेवावगतत्वात् / अधुना च धर्मधर्मिविभागेनानवगमात् / न चान्य एकदेशी / तस्यानुपादानात् / न चैकदेशाभ्यामाक्षेपऽ / सम्बन्धसमुदायनिराकाङ्क्षत्वात् / न च स्वतन्त्रैकदेशदर्शनात् स्वतन्त्रैकदेशान्तरे ज्ञानमनुमानं, सिद्धत्वात् / वक्ष्यति हि न धर्ममात्रं, सिद्धत्वादिति / अत्राभिधीयते- अयमत्रार्थो ज्ञातस्य सम्बन्धस्य ज्ञातसम्बन्धस्य वा द्वयस्य क्वचिदेकदेशदर्शनात् तत्रैवैकदेशान्तरे बुद्धिरनुमानमिति / कुत एतत् / असन्निकृष्टग्रहणात् / न हि स्वतन्त्रैकदेशो ऽसन्निकृष्टऽ / क्वचिदेव पर्वतादावेकदेशो ऽसन्निकृष्टो भवति / तत्रानवगतपूर्वत्वादिति किमनुपपन्नमिति / कऽ पुनरत्र सम्बन्धो ऽनुमानाङ्गमिष्यते / अविनाभावस्तादात्म्यतदुत्पत्तिनिमित्तक इति केचित् / एवं हि तैरुक्तम् / ᳚कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् / अविनाभावनियमो ऽदर्शनान्न न दर्शनात् ||᳚

यथाहु- ᳚एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिऽ / हेतुधर्मनुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ||᳚

उक्तं हि तैऽ- ᳚नित्यं सत्त्वमसत्त्वं हेतोरन्यानपेक्षणात् / अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्कत्वसम्भवऽ ||᳚

रूपं सहकारीत्यपि नानिर्णीतरूपरसाविनाभावो ऽनुभवितुमुत्सहते / प्रागेव तु तन्निर्णये वृथा रूपतद्धेत्वोऽ सहकारित्वकल्पना / सम्बन्धो व्याप्तिरिष्टात्र लिङ्गधर्मस्य लिङ्गिना

अपि चानुभवविरुद्धमेवेदम् / न खलु रसमुपलभ्य तद्धेत्वनुमानमुखेन रूपावगतिर्लौकिकानाम् / अपि तर्हि रूपरसयोऽ साहित्यनियमात् सहसैव रसाद् रूपमनुमीयते / अपि च कार्यकारणभूतयोरेव बहुलमनुमानव्यवहारो दृश्यते इत्यनादृत्यं कार्यत्वमव्यभचारे / तादात्म्यमपि मेयाभावप्रसङ्गाद्धेयमेव / किं हि वृक्षात्मनि शिंशपात्वे विदिते मेयमवशिष्यते / निर्भागं वस्तु, भागावग्रहाणां देशादिभेदे ऽप्यबाधितानां सम्यक्त्वात् / काल्पनिकभेदाश्रयत्वाच्चनुमानस्य वास्तवमैकात्म्यमनङ्गम् / वृक्षव्यवहारो ऽनुमीयत इति चेद् कथमनात्मव्यवहारऽशिंशपात्वादनुमीयते / तादात्म्ये वृक्षवदननुमानप्रसङ्गात् / व्यवहारयोग्यतायामप्येवमेविति यत् किञ्चिदेतत् / एवमेव वैशिषिकादिसमयसिद्धा अपि कार्यकारणभावादयऽ सम्बन्धप्रकाराऽ प्रयुक्ता वेदितव्याऽ / ते ऽपि ह्यनियताननुमानोत्पत्तिकारणम् / अस्तु तर्हि नियमो वानुमानाङ्गम् / न / प्रमाणाभावादनवगतेऽ / न तावदापातजं प्रत्यक्षमस्यावधारणक्षमम् / ईक्षते खल्वयं विस्फारिताक्षऽ सहसा महानसे धूममग्निना सहितम् / न तु जानाति नियतो ऽयमनेनेति / दुरधिगमो हि सर्वभावानां स्वभावनियमऽ / न तमुन्नेतुमुत्सहन्ते झटिति महान्तो ऽपि / न हि निर्विकल्पकागोचरे विकल्पऽ प्रमाणम् / तत्पुरऽ सरत्वात् तस्य / स्यादेतत् / देशादिभेदेष्वव्यभिचारात् स्वभावनियमो ऽवधार्यत इति / केनावधार्यते सर्वदर्शनानामन्वयमात्रे व्यापारात् / अथ पूर्वपूर्वज्ञानजनितभावनासचिवमन्तिममनेनायं नियत इति भवत्यालोचनाज्ञानम् / ततो विकल्पाऽ प्रवर्तिष्यन्त इति / नैतदेवम् / इन्द्रियव्यापारसापेक्षं हि प्रत्यक्षम् / न च सहभावदर्शनादन्यत्र बहिरिदन्द्रियव्यापारऽ / न च बहिर्विषयवेदने तन्निरपेक्षमन्तऽकरणं प्रवर्तते / अपि च निरूपितरूपा अपि भावा देशादिभेदेष्वन्यथाभवन्तो ऽनूभूयन्त इति न स्वभावनियमं प्रत्याश्रयितुमुचितं प्रामाणिकानाम् / तदाहु- ᳚देशकालादिरूपाणां भेदाद् भिन्नासु शक्तिषु / भावानामनुमानेन प्रसिद्धिरतिदुर्लभा ||᳚

व्याप्यस्य गमकत्वं च व्यापकं गम्यमिष्यते // Mस्व्_५,४.४ //

यो यस्य देशकालाभ्यां समोन्यूनो ऽपि वा भवेत् / स व्यापोव्यापकस्तस्य समोवाभ्यधिको ऽपि वा // Mस्व्_५,४.५ //

तेन व्याप्ये गृहीतेर्ऽथे व्यापकस्तस्य गृह्यते / न ह्यन्यथा भवत्येषा व्याप्यव्यापकता तयोऽ // Mस्व्_५,४.६ //

इति तस्माद् वक्तव्यो ऽनुमानाङ्गभूतऽ सम्बन्धऽ / अत आह-सम्बन्धैति / व्याप्तिर्हि साहित्यनियममपदिशति / तद्दर्शिनो ह्मेकदेशदेर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरुत्पद्यते, अतऽ सामान्यवचनो ऽपि सम्बन्धशब्द उपरितनसमभिव्याहारादत्रानुमानलक्षणग्रन्थे विशेषपरो भवति / उपरि चास्यावधारणे प्रमाणं वक्ष्यत इत

यदि ज्ञातसम्बन्धस्यानुमानं स तर्हि सम्बन्धो सम्बनधे द्व्याश्रय इत्युभयानु माने लिङ्गं स्यादत आह-व्याप्येति

अत्र कारणमाह-यो यस्येति द्वयेन / सऽ- समन्यूनदेशकालो हि व्याप्यो भवति / पुर्वं तावद् यत्रोभयोरपि धर्मयोर्व्याप्यव्यापकत्वम् / यथा परस्तादुदाहरिष्यते / उत्तरस्तु यथा धूमादिऽ, स हि प्रायेणाग्निदेशकालवर्ती भवति / सकलतदीयदेशकालाव्याप्तेऽ / व्यापकस्तु समाधिकदेशकालऽ / अत्रापि पूर्वोक्त एव पूर्वऽ / उत्तरस्तु यथाग्निरेव धूमस्य / स हि तस्य देशकालौ तावद् व्याप्नोत्येव / असत्यपि धूमे भवन् देशकालाभ्यामधिको ऽप्यभिधीयते / यतश्चानयोरीदृशं स्वरूपं नान्यथा व्याप्यव्यापकतात्मकता,तेन कारणेन व्याप्य एव गृहीते व्यापकस्य ग्रहणं भवति यदसौ तं विनापि न भवत्येव / न ह्यसावग्निरिव धूमस्याग्नेर्देशकालावतिक्रम्यापि भवति / येन तं विनापि भवस्तं न गमयेत् / अग्निस्त्ववंविध इति नासौ धूमस्य गमको भवति / ननु चायं विशेषोज्ञातसम्बन्धशब्दान्नावगम्यते /

व्यापकत्वगृहीतस्तु व्याप्यो यद्यपि वस्तुतऽ / आधिक्ये ऽप्यविरुद्धत्वात् व्याप्यं न प्रतिपादयेत् // Mस्व्_५,४.७ //

विस्पष्टं दृष्टमेतच्च गोविषाणित्वयोर्मितौ / व्याप्यत्वाद् गमिका गावो व्यापिका न विषाणिता // Mस्व्_५,४.८ //

स हि सम्बन्धज्ञानमात्रमङ्गतया दर्शयति, न व्याप्यतामिति कुतो विशेषलाभऽ / उक्तमत्र लौकिकलक्षणानुवादेनापरीक्षाप्रतिपादनार्थमिदं भाष्यम् / लोके च व्याप्यैकदेशदर्शिन एव व्यापकज्ञानमनुमानमिति सिद्धम् / नह्यन्यथेति चापकृष्य पूर्वेण योजयित्वा तेनेति तदुपजीवनेन व्याख्येयमिति

ननु व्यापकादपि व्यापसंवित्तिर्दृष्टा / अनित्यत्वादिव कृतकत्वस्य / भवति हि भावानामानत्यत्वात् कृतकत्वानुमानम् / व्यापकं चानित्यत्वं कृतकत्वस्य / अतो व्यापकं गम्यं व्याप्यं गमकमित्यव्यापकमत आह-व्यापकत्वेति / अययमभिप्रायऽ / सत्यं व्यापकस्य गमकत्वम् / न तु व्यापकत्वगृहीतस्य / तेन हि रूपेण गृहीतो ऽसौ व्यापाद् देशकालाधिक्ये ऽपि न विरूध्यते / ननु व्याप्यतापि तस्याति / अस्तु नामवस्तुततस्तत्तु रूपं न गृहीतमिति कथं गमकत्वम् / अवगते तु ताद्रूप्ये तेनैवगमकत्वं न व्यापकतया / अतो व्याप्यतैवानुमानाङ्गं न व्यापकतेति सूक्तमिति

व्याप्यत्वमङ्गं न व्यापकत्वमित्येतदेवासङ्कीर्णोदाहरणेन दर्शयतिदुपलक्षितम् / यथा व्याप्यं गमकं व्यापकं गम्यमिति / गोविषाणित्वयोर्हि व्यापिका हि सा / मितौ- अनुमाने / गोविषाणित्वयोरयं गम्यगमकविवेको दृष्ट इत्यर्थऽ

तेन यत्राप्युभौ धर्मौ व्याप्यव्यापकसंमतौ / तत्रापि व्याप्यतैव स्यादङ्गं न व्यापिता मितेऽ // Mस्व्_५,४.९ //

तेन धर्म्यन्तरेष्वेषा यस्य येनैव यादृशी / देशे यावति काले वा व्यापता प्राङनिरूपिता // Mस्व्_५,४.१० //

एवमसङ्करे गम्यकगमकविवेकाद् यत्रापि व्याप्तिसङ्करो भवति तत्रापि व्याप्यत्वमेव गमकत्वे कारणमिति निष्कृष्यत इत्याह- तेनेति

ननु व्याप्तिरनुमानाङ्गमित्युक्तम् / कस्य पुनरियं संयोगिनऽ समवायिनऽ सम्बन्धिसम्बन्धिनो वा / न ह्यत्र व्यवस्थामुपलभामहे / सर्वेषामप्यनुमापकत्वात् / तद् यदि संयोगी व्याप्यऽ / रसाद्रूपानुमानं न स्यात् / अथ समवायी धूमादग्न्यनुमानम्, सम्बन्धिसम्बन्धिनश्च पित्रोर्ब्राह्मणत्वात् पुत्रस्य ब्राह्मणत्वानुमानमित्यादि दर्शयितव्यम् / अपि च व्याप्तिरित्यन्वयो ऽभिधीयते / उपश्लेष इति यावत् / न चासौ भूमौ प्रतिष्ठितेनाग्निनागगनगतस्य धूमाग्रस्य सम्भवति / नच भूमिष्ठां शङ्कुच्छायां दिवि वर्तमानऽ ऋक्षोदयो ऽवेति / व्याप्तिश्च कस्यचित् केनचिद् भवन्ती देशतो वा स्यात् कालतो वा / पूर्वस्मिन् कल्पे भाविऽ सवितुरुदयस्याद्यतनार्कस्यैवोदयात् अष्टौ यामानतिक्रम्यानुमानं न स्यात् / परस्मिन् धूमादग्न्यनुमानमित्यादि पर्यनुयोक्तव्यम् / अत आह-तेनेति द्वयेन / येन कारणेन यस्यैव संयोगादीनामन्यतमस्य, येनैव-तेषामन्यतमेन, यादृशी-उपश्लिष्टेनेतरेण वा व्याप्यता प्रागवगता, सैवानुमाने कारणं भवति / नह्युश्लेषो व्याप्तिऽ / उक्तं हि-᳚सम्बन्धनियमो ऽसाव्᳚ इति / स चानुपश्लिष्टेनापि भवति / यो हि यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तेन नियम्यत इत्युच्यते / किमत्रोपश्लेषेण / न चात्र देशादीनामन्यतमविवक्षा / यावति हि देशे काले वा वर्तमानस्य यस्य वाप्यता निरूपितपूर्वा, यावद्देशकालभाविना व्यापकेन तस्य व्यापकांशस्य तावत्येव देशादौ वर्तमानस्य स व्याप्यांशस्तादृगेव, गगनादिवर्तिधर्म्यन्तरे दृष्टान्तधधर्म्यपेक्षया साध्यधर्मिणि दृष्टऽ सन् प्रतिपादको भवति /

तस्य तावति तादृक् स दृष्टो धर्म्यन्तरे पुनऽ / व्याप्यांशो व्यापकांशस्य तथैव प्रतिपादकऽ // Mस्व्_५,४.११ //

भूयोदर्शनगम्या च व्याप्तिऽ सामान्यधर्मयोऽ / ज्ञायते भेदहानेन क्वचिञ्चापि विशेषयोऽ // Mस्व्_५,४.१२ //

नियमो ह्यनुमानाङ्गम् / स च सर्वेषामविशिष्ट एव किमवान्तरविभागेन / देशे यावतीत्यनतिदूरमधिरूढस्य धूमादेर्दूरतरवर्तिनो ऽपि नदीपूरस्य व्याप्तिं दर्शयति / शङ्कुच्छायायाश्च नितान्त(दूर)वर्तिना ऋक्षोदयेन / यावति काल इति च भाविनऽ सवितुरुदयानुमानादावपि व्याप्तिं दर्शयतीति

नन्वस्यां व्याप्तौ न किञ्चित् प्रमाणमस्तीत्युक्तमत आह-भूयोदर्शनेति / कथं पुनर्भूयोदर्शनगम्या व्याप्तिऽ / किं हि तत्र प्रत्येकमेव भूयांसि दर्शनानि प्रमाणमाहोस्विद् दर्शनप्रभवम् / तत्र न तावत् प्रत्येकसन्दर्शनसमधिगम्या व्याप्तिरित्यवसितमेव / नो खल्वस्य सहसाग्नधूमावग्निशरणे विलोकयमानस्याग्निना व्याप्तो धूम इति मतिराविरस्ति / न चाननुभूतमविकल्पकेन सविकल्पकेनापि विषयीक्रियते / न चानेकर्शनारब्धो दर्शनसमुदायऽ कश्चिदस्ति, तस्य दर्शनातिरेकेणाभावात् / निरुद्धानागतप्रत्युत्पन्नानां चासंहन्यमानत्वात् / पुरस्तनानेकदर्शनाहितसंस्कारसहायमन्तिमं तु दर्शनं कतरत् प्रमाणमिति चिन्तनीयम् / न तावत् प्रत्यक्षम् / तद्धि द्वेधा विभक्तम् / आलोचनाज्ञानं तत्प्रभवं च विकल्पसम्भिन्नम् / न तावत् पूर्वं व्याप्तेरवधारणे समर्थम् अप्रतिसन्धानात् / व्याप्तेश्चायमनेन प्रतिबद्ध इति प्रतिसन्धानात्मकत्वात् / नच तदनपेक्षमुत्तरमात्मानं लभते / यञ्चेदं संस्काराणां साचिन्यम्, इदमपि न चतुरश्रम् / संस्काराऽ खलु यद्वस्तुरूपोपलम्भसम्भावितात्मानो भवन्ति, तत्रैव स्मृतिमात्रमादधति / न पुनरर्थान्तरग्रहणाय कल्पन्ते / प्रत्यक्षे च व्याप्तिप्रमाणे कथमतफलेभ्यऽ पुंविशेषेषु वैदिककर्मानुमानम् / न च तत्तत्कर्मनियमस्तस्य तस्य पश्वादेऽ फलस्यापरोक्षमीक्ष्यते अतीन्द्रियत्वात् / यञ्चेदमध्वरेवितते वैदिकादङ्गात् प्रधानाञ्चापूर्वानुमानम्, तदपि न स्यात् / व्याप्त्यवधारणे प्रमाणाभावात् / मेघाभावाच्च वृष्ट्यभावानुमानमित्यादि दर्शयितव्यम् / अतो न तावत् प्रत्यक्षा व्याप्तिऽ / न चानुमानिकी / प्रमाणाभावादेव तदधीनात्मलाभस्य तस्यानुपपत्तेऽ / शब्दस्त्वनागतोत्पाद्यभावविषयो न सिद्धव्याप्तिकॢप्तये प्रभवति / उपमानमपि प्रमाणान्तरप्रसिद्धवस्तुसादृश्यमात्रविषयं न वस्तुनऽ सतां प्रमिणोति / अर्थापत्तिरप्यन्यथानुपपद्यमानार्थविषया दर्शनप्रभवा / न च सहितावधारितयोरसत्यां व्याप्तौ किञ्चिदनुपपन्नं नाम||

ननु कार्यता नोपपद्यते / कथं हि कार्यमसति कारणे भवति / भूयोदर्शनसमधिगम्यं च कार्यत्वमिति भूयोदर्शनप्रसूतकार्यत्वावगमान्यथानुपपत्तिप्रमाणिका कारणव्याप्तिसिद्धिऽ / कथमिदानीमकार्यकारणभूतेषु व्याप्तिऽ सेत्स्यति / भूयांसि दर्शनान्येवासत्यां व्याप्तौ नोपपद्यन्त इति चेत्, किं हि तेषां व्याप्तिमन्तरेण न सम्भवति स्वरूपं, तावच्च कारणसामग्रीकं हि वऽ सिद्धम् / स्वगोचरप्रकाशनमपि स्वत एव विषस्यापि स्वप्रमाणपरिच्छन्नस्य न किञ्चिदनपपन्नं पश्यामऽ / न चासौ प्रमाणान्तरेण प्रतिहन्यते / यन्नोपपद्येत / न च भावस्वरूपा व्याप्तिरभावेन प्रमीयत इति साम्प्रतम् / तत्रासावभावप्रमाणिका न स्यादेव||

स्यान्मतम्-केयमन्या धूमस्याग्निना व्याप्तिरनग्निनिवृत्तेऽ / सा चाभावरूपत्वादभावेन प्रमीयत इति युक्तमेव / तन्न / वस्तुरूपत्वात् / वस्तुरूपो हि स्वभावो धूमादेऽ केनचिन्नियतऽ / इतरया व्यावर्तते खल्वयं शशविषाणाभावादपीति शशविषाणेनापि नियम्येत / कथमसता नियम्यत इति चेत् / को दोषऽ / व्यावृत्तिर्हि नियमऽ, साचास्तीति किं शशविषाषस्य सत्त्वासत्त्वाभ्याम् / यदि मतं विपक्षव्यावृतत्परिपन्थी विपक्षऽ / व्याप्यते च शशविषाणेन तदभावान्निवृत्तो धूमैत्यनग्निरिव तदभावो ऽपि विपक्ष एव / अपि चाशेषविपक्षाणामुपलब्ध्ययोग्यत्वान्न तेभ्यो निवृत्तिरभावेन शक्यते ऽवगन्तुम् / योग्यप्रमाणाभावो ह्यभावे प्रमाणमिति वक्ष्यते / अतो न किञ्चिद् व्याप्तौ प्रमाणम् / मानसमिति चेत् / न / बहिरस्वातन्त्र्यात् / तत्रैतत् स्याद्-यद्यपि बहिरिन्द्रियाण्यतीतानागतादिभिर्भावभेदैर्व्याप्तिं ग्रहीतुमसमर्थानि, मनस्तु सकलातीतादिविषयपरिच्छेदसाधारणं प्रतिबद्धसामर्थ्यं क्वचिदिति तदबलभाविना प्रत्यक्षेण व्याप्तिर्ग्रहीष्यत इति / तञ्च नैवं, बहिरस्वातन्त्र्यान्मनसऽ / नो खल्वपि बहिर्विषयबोधे मनऽ स्वतन्त्रमिति वर्णितम् / तथाहि मनसऽ सार्थमित्यत्र / स्वतन्त्रे हि बहिरिष्यमाणे मनसि सर्वऽ सर्वदर्शी स्यात् / संस्कारतो व्यवस्थेति चेत् / न / स्मृतिहेतुत्वात् / तत्रैतत् स्यात्-यद्यपि कवलमस्वतन्त्रं मनो बहिर्विषयावधारणे,तथापि पूर्वपूर्वांनुभवजनितसंस्कारसनाथं बहिरपि वर्तिष्यते चक्षुराद्यनुगृहीतमिव रूपादौ / अतो नाव्यवस्था / तञ्च नैवम् / स्मृतिहेतुत्वात् / स्मृतिमात्रहेतवो हि पूर्वानुभवप्रभाविताऽ संस्कारानत्सहन्ते मनसो बहिरवग्रहे ऽनुग्रहमाधातुम् / स्मृतिविषयान्तराणामपि ग्रहणप्रसङ्गात् / अस्ति हि तत्रापि स्मृतिहेतुऽ संस्कारऽ / स चेद् ग्रहणे क्वचिन्मनसऽ सहायी भवतीति किं न स्मृतिविषयान्तराण्यपि ग्राह्यतीति यत् किञ्चिदेतत् / यस्तु वदति- साहित्यमग्निधूमयोऽ सम्बन्धऽ / स च प्रथमसमधिगमसमय एव संविदितऽ / अनवच्छिन्नदेशकालश्चाग्निधूमयोऽ सम्बन्धो भासते / न हीदानीमत्र वा तयोऽ सम्बन्ध इति भवति मतिऽ / अपि तर्हि सन्निहितवर्तमानयोरेवेदन्तया प्रतिभासमानयोर्देशकालौ सम्बन्धश्च तयोर्विशेषणमिमौ सम्बद्धाविति / नेदानीमत्र वा सम्बन्ध इति / तदेवमनवच्छिन्नरूपऽ स्वाभाविक एव संबन्धऽ सिद्धो भवति / स्वाभाविकत्वे च न व्यभिचाराशङ्कोपपत्तिमती / किमिदानिमनङ्गभूतमेव भूयोदर्शनम् / नानङ्गम् / अङ्गं त्वौपाधिकाशङ्कानिराकरणेन / वह्निर्हि धूमेन संयुक्तऽ संवेदितो ऽपि कदाचिद्विधूमो दृश्यते / तत्रार्द्रेन्धनादिरूपाधिरनुप्रविशति / न तु स्वाभाविको ऽग्नेर्धूमेन संबन्ध इति निश्चीयते / तद्दर्शनाच्च धूमे ऽपि भवति शङ्का / कदाचिदौपाधिकऽ पावकेनास्यापि संबन्ध इति / सा भूयोदर्शनेन निवर्त्यते / बहुशो ऽपि दृश्यमानस्य धूमस्य नाग्निसंबन्धे कश्चिदुपाधिरूपलभ्यते / प्रयत्नेनापि चान्विष्टो न दृष्ट उपाधिर्नास्तीति निश्चीयते / तदेवं धूममात्रानुबन्धग्निरिति सिद्धं भवति / ततश्चानौपाधिकस्य न व्यभिचाराशङ्केति / स वक्तव्यऽ किमिदानीं साहित्यमात्रमनुमानाङ्गं तन्नियमो वा / यदि साहित्यमात्रं तत्तर्हि प्रथमदर्शन एव समधिगतमिति पुनर्धूमदर्शिनो ऽविदितव्याप्तेरप्यनुमानं स्यात् / अथ तन्नियमऽ तस्यैवेदं प्रमाणमनुस्रियते कुतऽ सिध्यतीति / न हि प्रथमदर्शिनो ऽयमनेन नियत इति मतिराविर्भवन्ती दृश्यते / अनवच्छिन्नदेशकालतयावगतऽ संबन्धऽ स्वाभाविको भवति, ततो नियम इति चेत् / स तर्हि तथाविधऽ प्रथममेवावगत इति भूयोदर्शनं नापेक्षेत / तथा दृष्टस्याप्यग्नेर्धूमसंबन्धो व्यभिचरति / तद्दर्शनाञ्च धूमे ऽपि व्यभिचाराशङ्का जायते / तन्निराकरणायासकृद्दर्शनापेक्षेति चेत्, यद्यनवच्छिन्नस्यापि देशतऽ कालतो वा कदाचित् कस्यचित् कस्यचिद् वियोगो दृश्यते / कस्तर्हि इतरत्रापि समाश्वासऽ / नन्वियमाशङ्का भूयोदर्शनेन निराक्रियत इत्युक्तम् / कथं निराक्रियते / यदा शतशो ऽपि धूमवानग्रिरवगतो विधूमो दृश्यते / न चात्र प्रतिनियमऽ इयदभिर्दर्शनैरव्यभिचारऽ सिध्यति इति / ननु धूमस्याप्यग्निसबन्धे न कश्चिदुपाधिरुपलभ्यते अग्नेरिव धूमसंबन्धे / अतऽ कथमसौ सत्यपि धूमे न भविष्यति / न / देशादेरेवोपाधित्वेन शङ्क्यमानत्वात् / अग्नौ धूमसंबन्धव्यभिचारमुपलभ्याशङ्कते- कदाचिद् धूमस्याप्यग्निसम्बन्धे देशकालाद्युपाधिऽ स्यादिति / दृष्टं हि क्वचिद् देशे खर्जूराणां पिण्डखर्जूरफलत्वम् / वृश्चकदंशनस्य च मरणकारणत्वम् / तद्देशान्तरे न भवति / तद्वत् धूमो ऽपि जातु जायेतान्तरेणापि हुताशनं क्वचिदिति शङ्कमाना न तस्य नियममग्निनाध्यवस्यन्ति शतांशेनापि / विपक्षाद् व्यावृत्तिऽशङ्कमाना अनुमानोदयं प्रतिबन्धातीति कतरञ्चेदं प्रमाणम्, अनौपाधिको ऽग्निर्धूममात्रानुबन्धीति / न तावत् प्रत्यक्षम् / साहित्यमात्रोपक्षीणत्वात् / नानुमानम् / तस्यासत्यां व्याप्तावसम्भवात् / व्याप्तिसिद्ध्यर्तं चापरापरानुमानकल्पनायामनवस्थापातात् / प्रमाणान्तराणि निराकृतपूर्वाण्येव / अतो व्याख्येयमुनुमानाङ्गसम्बन्धावधारणे प्रमाणम्, तद् व्याख्यायते / इदं तावत् प्रमाणाभाववादी वक्तव्यऽ / किं खलु व्याप्तिगोचरं ज्ञानं न जायत एव, सन्दिग्धं वा जायते, विपर्येति वा / त्रेधा हि परीक्षकैरप्रामाण्यं विभक्तम् / प्रकारान्तरासम्भवात् / न तावदाद्यऽ पक्षऽ / संविदव्यवहारविरोधात् / दृश्यते हि बहुलं धूममग्नावुपलमानो ऽयमनेन नियत इत्यवधारणपुरऽ सरं ततो ऽग्निमनुमाय तदनुरूपं व्यवहरमाणऽ / तन्नासत्यां व्याप्तिसंवित्तावुपपद्येत / व्यवहारदर्शनादेव संशयविपर्ययौ निराकार्यौ / ताभ्यामेवंविधव्यवहारासम्भवात् / अतो न तावदप्रामाण्यम् / प्रामाण्यं तु षोढा विभज्यते / तद् यथायोग्यं कस्यचित् कस्याञ्चित् व्याप्तसंवित्तौ व्यवस्थापयामऽ / यथैव तावद् धूमस्याग्निना व्याप्तौ प्रत्यक्षस्य / न हीह प्रमाणान्तराणि सम्भवन्तीति वर्णितमेव / ननु प्रथमदर्शने ऽनवगमात्प्रत्यक्षासम्भवो ऽप्युक्त एव / अत एव भूयोदर्शनावगम्यत्वम् / ननु तान्यपि विकल्प्य दूषितानि प्रत्येकसाहित्ययोरसम्भवात् / सत्यम् / न प्रत्येकं व्याप्तिरवगम्यते / न च दर्शनानि संहन्यन्ते / प्राचीनानेकदर्शनजनितसंस्कारसहाये चरमे दर्शने चेतसि चकास्ति धूमस्य वह्निनियतस्वभावत्वं, रत्नवत्त्वमिव परीक्षमाणस्य, शब्दतत्त्वमिव व्याकरणस्मृतिसंस्कृतस्य, ब्राह्मणत्वमिव मातापितृसम्बन्धस्मरणसहकृतस्य, तैलाद् विविक्तमिव विलीनाज्यं रसगन्धसहकृतेन्द्रियस्य / न ह्येतत् सर्वमापातान्न प्रतिभातमिति परस्तादपि भासमानमन्यथा भवति / न च प्रमाणान्तरत्वमापादयति / ननूक्तं न स्मृतेरन्यत्र संस्कारा व्याप्रियन्त इति / केन वा संस्काराणां स्मृतेरन्यत्र व्यापार उपेयते / स्मारयन्त एव तु ते पूर्वपूर्वावगतमग्निसम्बन्धं धूमस्य व्याप्तिसंविदं जनयितुमभिप्रवृत्तचस्येन्द्रियस्य सहायीभवन्ति / आन्तरालिकस्मृतिव्यवहितमपि चेन्द्रियसम्बन्धानुसारि प्रत्यक्षमिति वर्णितम् / इन्द्रियसम्बन्धफलापरोक्षावभासानुसारात् / न च यत् सहसा न प्रतिभाति तत्पश्चादपि प्रतिभासमानं प्रत्यक्षतां जहाति / यथोदाहृत्येष्वेव ब्राह्मणम् / ननु न तावदापातजं प्रत्यक्षं व्याप्तौ प्रमाणमिति भणितम् / ततपूर्वकं च सविकल्पकमिति कथं तस्यापि प्रामाण्यम् / अस्ति वा ब्राह्मणादिप्रत्यक्षे निर्विकल्पकावस्थायां वृद्धादाविव् नरान्तरविविक्ताकारप्रतिभासऽ / येन परस्तात् सविकल्पकं प्रवर्तते / यथा तु तत्र पिण्डमात्रदर्शिनऽ स्मृतयोनिसम्बन्धस्य ब्राह्मणो ऽयमिति प्रत्यक्षं जायते, एवमिहापि बहुशो ऽग्निधूमदर्शिनो ऽन्तिमे दर्शने निर्विकल्पवृत्तधूमस्वलक्षणस्याग्निना नियतो ऽयमिति धूस्वभावगोचरं प्रत्यक्षम्, एतावदेव स्वविकल्पस्य निर्विकल्पकपूर्वत्वम्, यत्तज्जन्मपूर्विका प्रवृत्तिऽ, संज्ञादिस्मरणार्थं हि तत् प्रथममर्थ्यते / तच्चेह व्यक्तिदर्शन एव पूर्वसंस्कारोदबोधात् सिद्धमिति नावश्यमनयोऽ समानविषयता / अत एव तैलविविक्तविलीनाज्यबोधे तैलमिदमिति विपर्यस्यतो गन्धसहकृतेन्द्रियस्य (स)विकल्पप्रत्यक्षत्वसिद्धिऽ / न हि तत्रासङ्कीर्णा घृताकारा संविदासीत् / तैलमिदमिति विपर्ययात् / अतऽ परस्तादेव सहकारिवशात् निर्विकल्पकोपदर्शितव्यक्तिविषयं घृतमिदमिति सविकल्पकं प्रत्यक्षमीविरस्ति / एवमिहापीति न दोषऽ / किं पुनरिह सविकल्पकेन विषयीक्रियते / नियतो ऽयमनेनेति नियमऽ / अस्य हि बहुलं धूममग्नावुपलभमानस्यानग्नौ च व्यतिरेकमन्ते भवति विमर्शऽ- अपि स्याद् व्याप्तो ऽयमनेनेति / कथमपरथा जाङ्गलादिभेदभिन्नानेकदेशपरित्यागेन सायमादिभेदभिन्नानेककालपरिहारेण च तृमदारुगोमयेन्धनादिसमवधानविशेषं प्रत्यनादृतो ऽग्निमेवानुधावत्यनग्नौ च न भवति / ततऽ परं च यथाग्निरधूमभास्वरत्वादिपरित्यागेनापि (दु?कु) कूलालातादौ वर्तमानोष्णत्वमजहत् तन्नियतो भवति / एवमग्निना धूम इत्यपरोक्षनिश्चयो जायते / यत्तु देशान्तरादौ व्यभिचार इति, तन्न तावद् दृष्टपूर्वं नापि श्रुतमिति नाशङ्कामधिरोहति / एवमपि तु शङ्कमानस्य सर्वप्रमाणेष्वनाश्वासऽ क्वचिद् व्यभिचारदर्शनात् / यत्त्ववधारितो ऽपि स्वभावनियमो देशान्तरादावन्यथा भवति वृश्चिकादेरिति / तन्न अवान्तरजातिभेदात् / न हि यद् येन नियतमवगतमबाधितं च तदन्यथा भवति / अवान्तरजातिभेदात्तु शक्तिसदसद्भावकृता कार्यव्यवस्थेति न क्वचिद् व्यभिचारऽ / ननु अनुमानमेव किं नेष्यते / यदौपाधिकं तद् व्यभिचरति / अग्निरिव धूमम् / न च तथा धूमो ऽग्निमित्यनौपाधिक इति / भवत्वेवम् / अव्यवस्था तूपस्थिता / अर्थापत्तिस्तर्हि भवतु / इदमेव् चाग्नौ दर्शनमनग्नौ चादर्शनमनुपपद्यमानमग्निना नियमं प्रतिपादयति / किमत्र नोपपद्यते / दर्शनं तावत् तत्र भवतीत्येतावतैवोपपन्नम्, न हि यदेकत्र भवति तेनान्यत्र न भवितव्यम् / अन्यत्र भवतो ऽदरशनमनुपपन्नमिति चेत् / न / विप्रकृष्टानामन्येषामप्यसन्निकर्षाददरशनोपपत्तेऽ / सन्निहितेष्वनग्निष्वदर्शनमनुपपन्नमिति चेद् अभावादुपपत्तेऽ / तेषु ह्यसौ नास्त्येव्, कथमुपल(भ्यते?भ्येत) / तत्र सताप्यन्यत्रापि न भवितव्यमेवेति किमत्र प्रमाणम् / अतो दर्शनादर्शनसहकृतेन्द्रियस्यैव वस्तुस्वभावावधारणमपरोक्षं जायत इत्येवं समर्थनीयम् / नन्वेतदेव न विद्मऽ / कीदृशो ऽसौ वस्तुनऽ स्वभावो ऽवधार्यत इति / उक्तमसकृद् धूमो ऽग्निना नियत इति / एतदुक्तं भवति- यदा यत्र धूमस्तदा तत्राग्निरिति / ननु सन्निहितवर्तमानदेशकालमात्रसम्बन्धो ऽस्तु प्रत्यक्षऽ / अनागतादिसम्बन्धस्तु कथम्, अतिप्रसङ्गो हि तथा (सति) स्यात् / न / सन्निहितरूपमात्रोपलम्भात् / रूपमेव तु तादृशं धूमादीनां यदेवमुन्नीयते, स्थिरमिव रूपं कुड्यादीनाम् / अस्ति हि तेषु विद्युदादिविलक्षणकालान्तरस्थायिरूपप्रकाशऽ / सन्निहितावान्तरसम्बन्धो न प्रत्यक्ष इति तद्रूपमप्रत्यक्षं भवति / अप्रत्यक्षे हि तस्मिन् नेदं रजतमिति सूर्वानुभूतरजतबाधो न स्याद्, भिन्नविषयत्वात् / स्वकाले हि पूर्वविज्ञानेन रजतं विषयीकृतं न भविष्यद्वाधकज्ञानक्षण इति कथं तत्राप्रसक्तं बाध्यते / कालान्तरसम्ब्धो ऽपि तेन रूपेण पूर्वज्ञानावधारितं भविष्यज्ज्ञानकालमपि व्याप्तोतीति भवति समानविषयतामासाद्य बाधऽ / ननु यद् वस्तुनो रूपं तत्परानपेक्षमवगम्यते, अग्नेरिवोष्णत्वम् / न च धूमस्यागृहीतप्रतिसम्बन्धिना तद्रूपमवगम्यत इति कथं वस्तुरूपत्वम् / मैवम् / सम्बन्धो ह्यसौ, कथमनवगते प्रतिसम्ब्धिन्यवसीयते / यथाह- ऽनियमो नाम सम्बन्धऽ स्वमतेनोच्यते ऽधुनाऽ इति / अतो यदेतदग्निना धूमस्य नियत्वं भावात्मकमिदं तत्प्रत्यक्षेणावगम्यत इति किमनुपपन्नम् / यथा चानग्निनिवृत्तिर्न नियमऽ तथा वर्णितमेव / विपक्षव्यावृत्त्या तु विधिरूप एव नियमऽ परीक्षकैर्व्याख्याय परेभ्यऽ प्रतिपाद्यते /

कृत्तिकोदयमालक्ष्य रोहिण्यासत्तिकॢप्तिवत् /

ननु नियम्यत्वमपि कर्मकारकत्वं तच्च शक्तिरूपं कथं प्रत्यक्षम् / न / कारकान्तरप्रत्यक्षवदुपपत्तेऽ / कारकान्तरशक्तयो ऽपि हि न प्रत्यक्षाऽ, अतो ऽसत्येव शक्तिप्रत्यक्षत्वे कारकं प्रत्यक्षमेषितव्यम् / एवमिहापि नियम्यऽ प्रत्यक्षो भविष्यतीति किमनुपपन्नम् / अतऽ सिद्धं तावत् प्रत्यक्षत्वम् / आगमिकेषु चार्थेषु तस्य तस्य फलस्य तेन तेन वेदवेद्येन् कर्मणा समन्वयात्, कर्मान्तरान्वयस्य चानवगमाद् अनेनैव कर्मणेदं फलं व्याप्तमिति शास्त्राददगम्यते / नियतसाध्यत्वावगमात् / मेघाभाववृष्ट्यभावयोश्च स्वतन्त्राभावप्रतीकाशमाकाशस्य वपुऽ संलक्ष्यते / वृष्ट्यभाव इति च पृथिव्या एव निबिडकठोरपाण्डुरादिभावऽ / तच्च रूपमुभयस्यापि प्रत्यक्षसमधिगम्यमेवेति तदेव तत्र व्याप्तिप्रमाणम् / एवमन्यत्रापि दर्शयितव्यमिति / भवतु तावदन्यद् व्याख्यास्याम इति समधिगतं तावद् व्याप्तेऽ स्वरूपं प्रमाणं च / इदं तु चिन्तनीयम् / कस्य केन व्याप्तिरिति / न ह्येकत्र विदितावग्निधूमविशेषौ प्रदेशान्तरे दृश्येते / यत् तयोरकस्यैकेनान्वयव्यतिरेकसमधिगम्या व्याप्तिर्भवेत्, अतो वाच्यं व्याप्तेरधिकरणम् / अत आह- सामान्येति / सत्यं न विशेषयोर्व्याप्तिऽ, सामान्यात्मनोरेव धूमाकृतिरग्नयाकृत्या नियतेति / अतो न कश्चिद् दोष इति / इदं तु प्रायिकम्, स्थायिनोस्तु विशेषयोरपि क्वचिद् व्याप्तिर्भवत्येवेत्याह- क्वचिदिति

अत्रैवोदाहरणमाह-कृत्तिकोदयमिति / यत्र हि कृत्तिकोदयं दृष्ट्वा रोहिण्यासत्तिऽ कथ्यते- अनन्तरमुदेष्यति रोहिणीति, तस्मिन्ननुमाने विशेषस्यैव विशेषेण व्याप्तिऽ / न हि तयोऽ सामान्यमस्ति / व्यक्तिभेदे प्रमाणाभावात् / प्रत्यभिज्ञायते हि सैवेयं कृत्तिका, सैवेयं रोहिणीति / कथमन्या भविष्यति / अतऽ सिद्धं विशेषयोरेवात्र व्याप्तिरिति / यदि तर्हि व्याप्तिरनुमानाम्, अस्ति खल्वसौ हिंसात्वस्याधर्मत्वेन बाह्यहिंसास्वित्यतऽ क्रतावपि हिंसात्वादधर्मत्वमनुमीयते / तत्र च

व्याप्तेश्च दृश्यमानायाऽ कश्चिद् धर्मऽ प्रयोजकऽ // Mस्व्_५,४.१३ //

अस्मिन् सत्यमुना भाव्यमिति शक्त्या निरूप्यते / अन्ये परप्रयुक्तानां व्याप्तीनामुपजीवकाऽ // Mस्व्_५,४.१४ //

तैर्दृष्टैरपि नैवेष्टा व्यापकांशावधारणा / ये तु तानपि विस्रब्धं साध्यसिद्धै प्रयुञ्जते // Mस्व्_५,४.१५ //

दैक्षपशुहिंसादीनामधर्मत्वं प्रसज्येतेत्यत आह-व्याप्तेश्चेति द्वयेन / अयमभिप्रायऽ--- सत्यामापाताद् भवति भ्रमऽ, यथा किल हिंसात्वमात्रानुबन्ध्यधर्मत्वमिति / नत्वेतदेवम् / निर्ज्ञातेन ह्यधर्मत्वेन हिंसात्वं व्याप्यते / न च शास्त्रादृते तज्ज्ञानोपायऽ सम्भवति / नच हिंसात्वमात्रमनर्थसाधनमिति शास्त्रमस्ति / विशेषहिंसाया विहितत्वात् / विध्यवरूद्धविषये च प्रतिषेधानवकाशात् / प्रतिषेधमन्तरेण चानर्थसाधनत्वज्ञानोपायाभावात् / अतऽ परिहृत्यापवादविषयमुत्सर्गौऽभिनिविशत इति हिंसान्तराणि ऽन हिंस्यादिऽति प्रतिषेधो ऽवलम्बते / एवं च यद्यपि बाह्यहिंसासु हिंसात्वाधर्मत्वयोऽ साहित्यमवगतं, तथापि न हिंसात्वमधर्मत्वप्रयोजकम् / किन्तु निषिद्धत्वम् / असत्यपि हिंसात्वे निषिद्धत्वमात्रेण सुरापानादावधर्मत्वसिद्धेऽ / अतो य एवास्मिन् सत्येवास्य भवितुं शक्तिरस्ति इत्यनेन रूपेण निरूप्यते / व्याप्यतयावगम्यत इति यावत् / स एव धर्मऽ प्रयोजक इत्युच्यते / परप्रयुक्तव्याप्त्युजीविनस्तु हिंसात्वादयऽ, न तैरधर्मत्वादिव्यापककांशो ऽवधारयितुं क्वचिद्विहितानां दैक्षपश्वादिहिंसानामधर्मत्वमिति

ये त्वेवञ्जातीयकानप्यप्रयोजकान् हेतून् प्रयुञ्जते, ते सुलभैऽ प्रतिहेत्वादिदौषौश्चिरं भ्राम्यन्ति / शक्यते हि प्रतिहेतुर्दर्शयितुं, दैक्षपशुहिंसाधर्मऽ विहितत्वादग्निहौत्रादिवदिति / प्रयोजके हि हेतावेवञ्जातीयका दोषा नास्पदं लभन्ते / अप्रयोजके तु सुलभा एव / तदेतदाह-येत्विति / विस्रब्धमिति क्रियाविशेषणम् / यथा विश्वासो भवति तथा प्रयुञ्जत इत्यर्थऽ

सुलभैऽ प्रतिहेत्वादिदौषैर्भ्राम्यन्ति ते चिरम् / तेष्वागमविरुद्धत्वं स्वयं चेष्टविघातिता // Mस्व्_५,४.१६ //

अलौकिकविवादाश्च वर्ज्यास्ते हैतुकैस्ततऽ / निषिद्धत्वेन हिंसानामधर्मत्वं प्रयुज्यते // Mस्व्_५,४.१७ //

तदभावे न तत्सिद्धिर्हिंसात्वादप्रयोजकात् / हेतुद्वयप्रयुक्ते च मिथ्यात्वे सर्वबुद्धिषु // Mस्व्_५,४.१८ //

ज्ञानत्त्वोत्पत्तिमत्त्वादिसाधको / न प्रयोजकऽ / त्रैवर्णिकप्रयुक्ता च यागादेऽ स्वर्गहेतुता // Mस्व्_५,४.१९ //

प्रतिहेत्वादिदोषैर्भ्राम्यन्तीत्युक्तम् तानेव दोषानुपन्यस्यति-तेष्विति / प्रतिहेतुस्तावदस्माभिरुक्त एव / आगमविरोधो ऽप्येवंवादिनामापद्यत एव, आगमैकप्रमाणत्वाद् धर्माधर्मयोऽ / क्वचिदिष्टविघातऽ क्वचिदलौकिकविवाद इति

आगमविरोधोदाहरणं तावदाह- निषिद्धत्वेनेति / इदं चानागतावेक्षणन्यायेन प्रगेवास्माभिर्व्याख्यातमिति

इष्टविरोधोदाहरणमाह-हेतुद्वयेति / बाधकारणदोषाधीनं हि सर्वत्र मिथ्याबुद्धीनां मिथ्यात्वम्, न च ज्ञानत्वेनोत्पत्तित्त्वेन वा प्रयुज्यते, सत्यमिथ्यात्वसाधारणत्वादनयोऽ / ज्ञानत्वादेव तन्मिथ्यात्वं साधयतो बौद्धस्येष्टविघातकारी हेतुऽ, धर्मधर्मिस्वरूपस्वविशेषयोरपि प्रतिक्षेपात् / सर्वलोकप्रसिद्धपृथिव्याद्यपलापाच्चालोकिकविवादो ऽप्यत्रैव दर्शयितव्यऽ, न हि सर्वविज्ञानानि मिथ्येत्येवंविधं विवादं लोकिकाऽ सहन्ते / सहसैव ह्येवंविधविवादश्राविणामुद्वेगो जायते / यथा--- अचन्द्रऽ शशीत्यादौ / अतो ऽयमलोकिको विवादऽ / तथा चोक्तम्--- ᳚सर्वलोकप्रसिद्ध्या च पक्षबाधो ऽत्र ते ध्रुवम्᳚ इति

अपरमप्यागमविरोधस्योदाहरणं दर्शयति-त्रैवर्णकेति / सन्ति खलु स्वर्गकामो यजेतेत्येवं विहितानि सोमादीनि कर्माणि / तेषु किं

न मनुष्यत्वमात्रेण शूद्रस्थेन प्रयुज्यते / कृतसायवयवत्वादिप्रयुक्ता च विनाशिता // Mस्व्_५,४.२० //

प्रयत्नानन्तरज्ञानसदृशैर्न प्रयुज्यते /

चतुर्णां वर्णानामधिकारऽ, उतापशूद्राणां त्रयाणामिति संशये चतुर्णामिति प्राप्तम्, चत्वारो ऽपि हि वर्णाऽ स्वर्गं कामयन्तर इति स्वर्गकामपदेनाभिधीयन्ते / स्वर्गकामश्चात्राधिकारितया ज्ञायत इति प्राप्ते उक्तम्-- अपशूद्राणामधिकार इति / विद्याग्निसाध्या हि ते क्रतवऽ / अनग्निरविद्वांश्चान्तिमो वर्णऽ / कथमसौ वैतानिके कर्मण्यधिक्रियते / ननु श्रुत्यर्थावगताधिकारसामर्थ्यादेव शूद्रस्याग्निविद्ययोरक्षेपो भविष्यति / न / अविधानात् / त्रैवर्णकस्यैव ऽअष्टवर्षं ब्राह्मणमवुपनयीतऽ ऽवसन्ते ब्राह्मणो ऽग्नीनादधीतऽ इत्येवमादिभिरग्निविद्ये विहिते / न चानियमेनैव ते शूद्रस्यापि भविष्यतऽ इति शक्यते वक्तुम् / को हि प्रतिलब्धविद्याग्निसम्बन्धस्त्रैवर्णिकाधिकारसम्पादितासु कामश्रुतिषु नियतकालयोवस्थमुपनयनमाधानं वा जघन्यवर्णस्योपकल्पयितुमुत्सहते / अतस्त्रैवर्णिकत्वप्रयुक्तमेव यागादीनां स्वर्गहेतुत्वम् / न मनुष्यत्वमात्रेण शूद्रमवायिना प्रयुज्यते / तद् यदि कश्चदनुमानकुशलऽ प्रयुङ्क्ते शूद्रकृतो यागऽ स्वर्गहेतुऽ मनुष्यकृतत्वात् त्रैवर्णिकाचरितयागवदिति / तस्यागमविरोधऽ / नन्वागमविरोध उदाहृत एव, किं पुनस्तदुदाहरणेन / उच्यते / पूर्वमधर्मत्वानुमानस्य वैदिकहिंसाविषयस्य साक्षादागमविरोधो वर्णितऽ, व्यक्तमेव दैक्षपशुहिंसा विधीयमानत्वाद् अर्थसाधनमित्येतदवगम्यते, कथमसावधर्मो भविष्यतीति, चोदनालक्षणस्यार्थस्य धर्मत्वात् / इह तु शूद्रकृतस्य यागादेऽ स्वर्गहेतुता न साक्षादागमेन प्रतिक्षिप्यते / किन्तु त्रैवर्णिकाधिकारलाभादर्थादितरनिरास इति विशेषऽ

अप्रयोजकोदाहरणच्छलेनेदानीं परोपालम्भानार्थमुदाहरणान्तराणि दर्शयति---कृतेतिद्वयेन / प्रयत्नानन्तरज्ञानसदृशाऽ प्रत्ययानवस्थानादयो ऽभिमताऽ तैऽ शब्दगोचरैस्तस्य विनाशिता न प्रयुज्यते / कृतकत्वादिप्रयुक्ता ह्यसौ / न च कृतकत्वमेव प्रयत्नानन्तरदर्शनेन साधयितुं शक्यम् / आकाशादिभिर्व्यभिचारात् / यदि तर्हि सावयवत्वप्रयुक्ता विनाशिता,

जातिमत्त्वेन्द्रियत्वादि वस्तुसन्मात्रबन्धनम् // Mस्व्_५,४.२१ //

शब्दानित्यत्वसिद्ध्यर्थं को वदेद् यो न तार्किकऽ / तस्माद् य एव यस्यार्थो दृष्टऽ साधनशक्तितऽ // Mस्व्_५,४.२२ //

स एव गमकस्तस्य न प्रसङ्गान्वितो ऽपि यऽ / उपात्तश्चैकदेशाभ्यां धर्म्यप्यत्रैकदेशवान् // Mस्व्_५,४.२३ //

किमिदानीं नश्वराणि भुवनानि भुवनसन्निवेशाश्च महीमहीधरोदधिप्रभृतयऽ / सत्यम् / सर्वमेव सावयवं विनाशधर्मकम्, महीमहीधरादयो ऽपि समासादितस्वावयवसंयोगाविभागाविशेषा भागशो नश्यन्त्येव / निरन्वयं तु विनाशं न कस्यचिदभ्युपगच्छामऽ / एवं महाभूमेरप्यावापोद्वापभेदान्नाशो दर्शयितव्यऽ / तथा यदपि वैशेषिकैर्जातिमत्त्वादैन्द्रियकत्वाच्च शब्दानित्यत्वमनुमितं, तदप्ययुक्तम् / एतद्धि जातिमत्त्वादि वस्तुसन्मात्रनिबन्धनमेव नित्यानित्यसाधारणम्, नानेनानित्यता साध्यते / किमिदं वस्तुसन्मात्रनिबन्धनमिति, परमार्थसन्निबन्धनमित्युक्तं भवति / परमार्थसन्त एव घटाकाशात्मादय इन्द्रियविषया जातिमन्तश्च, न भ्रान्तिसंविदिताऽ शशविषाणादय इवेति

एवमप्रयोजकस्यासाधकत्वमुक्तमुपसंहरति---तस्मादिति / अयमर्थऽ--- य एव निषिद्धत्वादिरर्थो यस्याधर्मत्वदेऽ साधनशक्तियुक्तत्वेनावगतऽ / अस्मिन् सत्यमुना भवितव्यमितीदृश्या शक्त्यावधार्यत इति यावत् / नियम्यशक्तिरेव हि साधनशक्तिरित्याख्यायते, नियतावगतो हि नियामकं शन्कोति (गमयितुं) नान्य इति, (स) नियम्य एव गमको न प्रसङ्गान्वितो हिंसात्वादिऽ / निषिद्धत्वेनान्वेतुमभिप्रवृत्तेनाधर्मत्वेन प्रसङ्गाद्धि हिंसात्वमप्यन्वितमिति प्रसङ्गान्वितं हिंसात्वं नाधर्मत्वस्य गमकं भवतीति

एवं तावत् सर्वप्रकारो ऽनुमानाङ्गभूतऽ सम्बन्धपदार्थो व्याख्यातऽ / इदानीमेकदेशदर्शनादेकदेशान्तरे बुद्धिरिति व्याख्येयम् / तत्र चैतदेव तावद् वक्तव्यम् / स्वतन्त्रैकदेशदर्शनात्तथावैधेकदेशान्तरे ज्ञानमनुमानमित्यापद्येति / तच्चयुक्तम् / स्मरणं हि तत्, कथमनुमानं भवेत् / अथैक

अपरार्थे हि धूमादेऽ स्वरूपैर्नैकदेशता / स एव चोभयात्मायं गम्यो गमक एव वा // Mस्व्_५,४.२४ //

देशदर्शनादेकदेशान्तरविशिष्ट एकदेश्यनुमानस्य विषय इष्यते / तन्न / अनुपात्त्तत्वात् / न ह्यत्रैकदेशी केनचिच्छब्देनोपात्तऽ / अतस्तदनुपादानान्न्यूनं लक्षणमित्याशङ्क्याह---उपात्तैति / यद्यपि स्वशब्देन नैकदेश्युपात्तस्तथाप्येकदेशशब्दाभ्यामेवार्थादाक्षिप्यत इति न न्यूनत्वदोष इति

अर्थाक्षेपे कारणमाह---अपरार्थैति / न हि धूमादिस्वरूपमात्रपरार्थीभूतमेकदेशपदास्पदं भवति / न च परस्परापेक्षयैकदेशवाचोयुक्तिरुपपद्यते / न ह्यग्न्यैकदेशो धूम इति कस्यचित् प्रतिपत्तिरस्ति / न चागृहीते ऽग्नौ तदेकदेशतया धूमो ऽवगन्तुं शक्यते / गृहीते च तस्मिन्ननुमेयाभावऽ / अत एकदेशत्वानुपपत्त्यैव तदाश्रयऽ कश्चिदेकदेश्यवगम्यत इति सिद्धमिति

नन्वाक्षिप्यतामेकदेशशब्दाभ्यामेकदेशी / तदेकत्वं तु कुतो ऽवगम्यते / अतऽ क्वचिदेव् धूमं दृष्ट्वा क्वचिदेकदेश्यन्तरे ऽनुमानं न स्यात् / ऐकाधिकरण्यं त्वेकदेशयोर्न सिध्यति, अनुपादानादित्यत आह--स एवेति / पूर्वप्रकृतमेकदेशवानिति विवक्षितैकसङ्ख्यमेकदेशिनं प्रत्यवमृशति स एवेति / स खल्वेक एवैकदेशी गम्यगमकरूपऽ उभयात्मकत्वात् / तस्य हि तौ नाम वक्ष्यमाणात्मानौ स्तऽ, यद्द्विरूपत्वमर्हति / नन्वेकत्वं नैकदेशिनौऽनुपात्तं लभ्यत इत्युक्तम् / न / ज्ञातसम्बन्धस्येत्येकवचनेनैवोपादानात् / एकदेशिनि ह्यन्यपदार्(थैकस्यैर्?थे ए) कत्वमेकवचनेनोपात्तं , प्रमातृपक्षे ऽपि पब्रथमोच्चरितेनैकदेशशब्देन स्वाश्रय एकदेशिन्याक्षिप्ते द्वितीयापेक्षाक्षणे ऽपि स एव बुद्धौ विपरिवर्तमानस्तदाश्रयत्वेनावगम्यते नान्यऽ / तत्परित्यागे कारणाभावात्, तथा व्युत्पत्तिदर्शनाच्च / यथा देवदत्तस्यैककत्र करे कङ्कणमङ्गुलीयकं करान्तर इति न भिन्नऽ कराश्रहयो ऽवगम्यते / अपि तर्हि देवदत्त एक एव / अतऽ सिद्धमेक एवैकदेशी गम्यगमकरूप इति

असिद्धेनैकदेशेन गम्यऽ सिद्धेन बोधकऽ / आत्तऽ पृथगभिन्नो वा प्रयोक्तॄणां विवक्षया // Mस्व्_५,४.२५ //

अनित्य कृतको यस्माद् धूमवानग्निमानिति / धर्म्यभिन्नमुपादानं भेदो ऽत्राग्निरितीदृशऽ१ // Mस्व्_५,४.२६ //

उभयात्मा सन् गम्यगमक इत्युक्तम् / तावेवोभयात्मानौ दर्शयति--असिद्धेनेति / यदि ह्यसावेकदेश्यसिद्ध एव स्यात सिद्धो वा, तदा न द्विरूपतां लभते / स तु धूमवदादिना रूपेण प्रत्यक्षसिद्धो ऽग्निमदादिना चासिद्ध इति द्व्यात्मकत्वादुभयोपपत्तिरिति / आह--- अस्त्वर्थादुपात्त एकदेशी / स चैको गम्यो गमक इति / स तु कथं प्रमातृभिरूपादातव्य इति / न च तदुपादानप्रकारऽ कश्चिद्भाष्यकारेणोपात्तऽ / अतऽ पुनरपि न्यूनत्वमित्यत आह--- आत्त इति / तत्र नाम विशेषोपादानमाश्रीयते, यत्र विशेषविवक्ष / नत्विह विशेषो विवक्षितऽ / स ह्येकदेशीप्रमातृविवक्षावशेन पृथगभिन्नो वैकदेशशब्दाभ्यामुपात्तो भवतु / उभयाथानुमानव्यवहारदर्शनादिति

तमेवोभयथा व्यवहारं दर्शयति---अनित्यैति / निगदव्यख्यातो ग्रन्थऽ

एकदेशी गम्यो गमको भेदाभेदाभ्यामुपात्तो इति दर्शितम् / कियति पुनरनुमानस्य व्यापार इति भवति संशयऽ / भवति हि विशिष्टार्थप्रतीतावपि विशेषणमात्रपर्यवसायि प्रमाणम् / यथा शब्दऽ / स खल्वाकृतिविशिष्टायां व्यक्तौ धियमादधाति, अथ चान्वयव्यतिरेकाभ्यामाकृतिमात्रपर्यवसायीति निश्चीयते / तदिहापि यदि तद्वदेव विशेषणमात्रपर्यवसायि प्रमाणमिष्यते, ततऽ सिद्धसाध्यत्वम् / सिद्धं हि सम्बन्धज्ञानकाले ऽग्निमात्रम् / किं तदनुमानेन / यदि तु द्विखण्डदण्ड्यादिशब्दवद्विशिष्टमेवानुमानं गोचरयतीतीष्यते / तत्र सम्बन्धग्रहणाभावाद(न)नुमेयत्वम् / न ह्यग्निमद्विशेषेण पर्वादिनान्वितो धूमो दृष्टऽ / न च समस्ताग्निमत्साधारणं

एकदेशविशिष्टश्च धर्म्येवात्रानुमीयते / नहि तन्निरपेक्षत्वे सम्भवत्यनुमेयता // Mस्व्_५,४.२७ //

न धर्ममात्रं सिद्धत्वात् तथा धर्मी तथोभयम् / व्यस्तं वापि समस्तं वा स्वातन्त्र्येणानुमीयते // Mस्व्_५,४.२८ //

एकदेशस्य लिङ्गत्वं साध्येनानुगमो ऽस्य च / द्वयं च न स्यादिष्टं सत् पक्षेष्वेषु यथाक्रमम् // Mस्व्_५,४.२९ //

सामान्यं किञ्चित्समस्ति / तभ्दावे ऽपि पुनरपि सिद्धसाध्यतैव / अत एवाहुऽ- ᳚अनुमामङ्गपङ्के ऽस्मिन् निमग्ना वादिदन्तिनऽ / विशेषे ऽनुगमाभावऽ सामान्ये सिद्धसाध्यता᳚||

इत्यत आह--एकदेशेति / अयमभिप्रायऽ--- दण्ड्यदिशब्दवद् विशिष्टविषयमेवानुमानम् / न च सम्बन्धग्रहणाभावऽ / सकलोपाधिपरत्यागेन धूमवन्मात्रस्याग्निमत्तया सम्बन्धावगमादित्युक्तमस्माभिऽ / असत्यपि सामान्ये केनचिदेकेनोपाधिनानन्तानामपि भावानां सम्बन्धो गृह्यत एव / यद्यपि भूमवानग्निमानिति सामान्यतो ऽवगतम्, तथाप्ययमसाविति विशेषरूपेण प्रत्यभिज्ञानात्प्रमाणविषयत्वमप्युपपन्नमित्युक्तमेवेति / कस्मात् पुनर्विशेषणमात्रपर्यवसाय्येव प्रमाणं नेष्यते, अत आह--- नहीति

असम्भवमेव दर्शयति----न धर्मेति / धर्ममात्रं हि सम्बन्धग्रहणकाले सिद्धमिति भवतैवोक्तमिति / एवमेव धर्मिमात्रानुमाने स्वतन्त्रोभयानुमाने वा सिद्धसाध्यता दर्शयितव्येत्याह--- तथेति

धर्मधर्म्युभयेष्वेवानुमेयेषु यथासङ्ख्यं दूषणान्तराण्याह---एकदेशस्येति

अनित्यत्वादयो धर्माऽ कृतकत्वादयो नहि / ध्वनिनानुगमो नैषां नोभयस्योभयेनि वा // Mस्व्_५,४.३० //

सम्बन्धो ऽप्यनुपादानान्नाम्ना षष्ठ्यपि वा मितौ / न चाप्यनुगमस्तेन लिङ्गस्येह निदर्श्यते // Mस्व्_५,४.३१ //

एतदेव विवृणोति---अनित्यत्वादयैति / पक्षैकदेशो हि लिङ्गं भवति / न चानित्यत्वाख्यस्य धर्मस्य स्वतन्त्रपक्षीकृतस्य कृतकत्वं धर्म इति कथमपक्षधर्मो लिङ्गं भविष्यति / एवं ध्वनिमात्रे ऽपि स्वतन्त्रे कृतकत्वं तत्र तत्र ध्वनिरिति नियमऽ सम्भवति / तथोभयस्य ध्वन्यनितयत्वात्मकस्योभयेन पक्षधर्मत्वानुगमात्मकेन न सम्बन्ध इत्यनागतं सम्बन्धशब्दं पूर्वापराभ्यां सम्बन्ध्य तन्त्रेण व्याख्या कर्तव्येति / समधिगतं तावद् धर्मधर्म्युभयेषां व्यस्तसमस्तानां न साध्यत्वमिति

अथ कस्माद् धर्मधर्मिसम्बन्ध एव साध्यो न भवतीत्यत आह--सम्बन्धैति / मितावति साधनवाक्यमपदिशति / न खलु परीक्षकऽ साधनवाक्ये सम्नब्धवाचिना केनचिन्नाम्ना षष्ठ्या वा सम्बन्ध उपादीयते / न ह्येवं प्रयुज्यते, अग्निपर्वतयोरस्ति सम्बन्धऽ धूमवत्त्वादिति / नापि पर्वतस्याग्निरिति / देशमेव त्वग्न्यादिना विशिष्टमनुमिमाना दृश्यन्ते / यदेवं प्रयञ्जते, अग्निमान् पर्वत इति / सम्बन्धो ऽपि नानुमीयत इत्यतीतेन सम्बन्ध इति / न परं प्रतिज्ञायां नोपादीयते, उदाहरणे ऽपि न तेनानुगमो लिङ्गस्य निर्दिश्यते / नहि भवति दर्शनं, यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निसम्बन्ध इति / भवति तु यो यो धूमवान् स सो ऽग्निमानिति देश एव निदर्शनं, तदेतदाह---न चापीति / इहेति मितिं प्रत्यवमृशति / एतदुक्तं भवति-- न साधनवाक्ये सम्बन्धऽ साध्यतयोपादीयते नापि दृष्टान्ततया दिर्दिश्यते न चायथाप्रतिभासं परीक्षकाणां वक्तुमुचितमिति

न चाकारद्वयं तस्य साध्यसाधनभाग् भवेत् / तस्मादर्थगृहीतत्वान्मतुबर्थस्य गम्यता // Mस्व्_५,४.३२ //

न स्वातन्त्र्येण मन्तव्या यथा दण्ड्यादिशब्दतऽ / विशिष्टार्थप्रतीतौ स्यात् सम्बन्धोनान्तरीयकऽ // Mस्व्_५,४.३३ //

अपि चायं सम्बन्धऽ साध्यमानऽ सन्मात्रतया वा साध्यते, केनचिद् वा धर्मेण विशिष्टऽ / न तावद् वस्तुसत्तामात्रमनुमानस्य विषयऽ / न च पर्वतादिवत्सिद्धसाध्यरूपमाकारद्वयं सम्बन्धो वहति, येनानुमानस्य विषयो भवेत् / तस्मान्न कथञ्चित् सम्बन्धऽ साध्य इत्याह---नचेति / कनन्वसति सम्बन्धे विशिष्ट एव साधयितुं न शक्यते / नास्ति नाम स प्रकारऽ, यदसम्बन्ध्यमान एवाग्निना पर्वतस्तद्विशिष्टो भवतीत्यत आह---- तस्मादिति व्यान्तेन / न(नु) सत्यमसति सम्बन्धे विशिष्टो न भवति, न त्वेतावता सम्बन्धसाध्यता सिध्यति, विशिष्टसाध्यत्वान्यथानुपपत्त्यैव त्वर्थगृहीता मतुबर्थस्य सम्बन्धस्य साध्यता न पुनऽ स्वतन्त्रस्येति / अत्रैव दृष्टान्तमाह---यथेति / दण्ड्यादिशब्दा हि दण्डादिविशिष्टमेवाभिदधानाऽ सम्बन्धमप्यर्थादुपाददते, नत्वभिदधति / तद्वदिहापि पर्वतो ऽग्निमानिति साध्यमानेर्ऽथगृहीतो ऽग्निसम्बन्धऽ, न पुनऽ स एव साध्यते / यथा दण्ड्यादिशब्दतो विशिष्टार्थप्रतीतौ सत्यां सम्बन्धो नान्तरीयको भवति, एवमत्रापि विशिष्टे साध्यमाने ऽनुनिष्पादी भवतीत्यर्थऽ / इदं तु चिन्तनीयम् / कथं दण्ड्यादिशब्दा विशिष्टवचना इति / मत्वर्थीयप्रत्ययान्ता हिते / स चास्यास्मिन्नस्तीति सम्बन्धे स्मर्यते, अतऽ सम्बन्ध एवात्र प्रत्ययार्थऽ / स च प्रधानऽ / ऽप्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थं सह ब्रूतऽ प्राधान्येनऽ इति स्मृतेऽ / इदं हि भेदेनैवोभयरभिधाने प्राधान्यप्रतिपादनार्थं वचनम् / प्रधानं च शब्दार्थऽ / अतऽ सम्बन्धवचना एव दण्ड्यादिशब्दा इति युक्तम् / अपि च ऽनागृहीतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरुत्पद्यतऽ इति विशिष्टाभिधित्सायामवश्यम्भावि प्रथमतरं विशेषणाभिधानमापतति तत एव विशिष्टावगाहसिद्धेर्न तद्यावच्छब्दस्याभिधानशक्तिरुपकल्पयितुं शक्यते / अत एवाकृतिविशिष्टव्यक्त्यभिधानमाकृत्यधिकरणे निराकरिष्यते / किञ्च--- ऽकृत्तद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम्ऽ इति स्मरति / कथं च ताभ्यां तद्धितवृत्तौ सम्बन्धो ऽभिधीयते / यदि तद्धिताभिधेयो न स्यात् / अभिधेयनिष्कर्षे हि तयोऽ स्मरणं, ऽयस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशेऽ, तदभिधाने त्वतलाविऽति / तद् यदि दण्डपुरुषसम्बन्धो दण्डिशब्दस्याभिधेयऽ, तथा सति तन्निष्कर्षे दण्डित्वं दण्डितेति त्वतलोरनुशासनमुपपद्यते / यथा गोशब्दाभिधेयं सामान्यं गोत्वमिति त्वप्रत्ययेन निष्कृष्यते / अतऽ सम्बन्ध एव दण्ड्यादिशब्दानामभिधेय इति साम्प्रतं कथमुच्यते नान्तरीयकऽ सम्बन्ध इति / अत्राभिधीयते--- न तावत् स्मृत्यनुसारेण सम्बन्धवाच्यत्वमध्यवसातुं शक्यते / शब्दानुशासनमात्रं हि ऽतदस्यास्त्यस्मिन्नि(५-२-९४)ति, न पुनरर्थानुशासनम् / अपि च वृत्तिविग्रहयोरन्यथान्यथा गुणप्रधानभावो दृश्यते / यथा चित्रगुरिति चित्राभिर्गोभिर्विशिष्टो देवदत्तादिरेव वृत्तौ प्रधानतयावगम्यते / विग्रहे तु चित्रा गावो यस्येति गवामेव देवदत्तादिर्विशेषणतया गुणभूतऽ / ताश्च प्रधानम् / वेदे ऽपि ऽरथन्तरसामा सोमऽ इति / तद् यद्यपि स्मृतिकारेण त(द्द)स्येति विग्रहे सम्बन्धऽ प्रधानतया षष्ठ्या निर्दिष्टऽ, तथापि गोमदादितद्धितवृत्तौ तद्वानेव प्रधानं भवति, तथा प्रतीतेऽ / गोमच्छब्दो हि पुरुषप्रधानो भासते न सम्बन्धप्रधानऽ / पाणिनेरपि भगवतऽ सम्बन्धाभिधानद्वारेण विशिष्टवाच्यतैव प्रतिपादयितुमभिमता / वृत्तौ विगृह्यमाणायामवर्जनीय एव षष्ठीप्रयोगऽ / तावता च तदर्थऽ प्रधानतया वाच्यत्वेन निर्दिष्ट इति भ्रान्तिरुपजायते / अतो न तावत् स्मृत्यनुसारेण सम्बन्धस्य वाच्यता / यत्तु प्रथमतरं विशेषणमभिधेयमिति / सत्यम् / न त्विह सम्बन्धो विशेषणम् / दण्डो हि दण्डिनो विशेषणं न सम्बन्धऽ / स च प्रकृत्या प्रथममभिहित एव / अत एव नानेकाभिधानशक्तिकल्पनादोषऽ / निर्भागशब्देषु हि गवादिषु विशिष्टप्रतीतावपि विशेषणमात्रमभिधीयत इति युक्तम् / तत्र ह्येकस्यैवोभयाभिधानशक्तिकल्पनादोषो भवति / दण्ड्यादिशब्दास्तु भागवन्तऽ / तेषु भिन्नाभ्यां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां भिन्नौ विशेषण

विशेषणविशेष्यत्वमापन्नौ द्वाविमावतऽ / गम्यावङ्गाङ्गिभावस्तु कैश्चिदिष्टो विकल्पतऽ // Mस्व्_५,४.३४ //

सर्वथा धर्मिणो धर्मो धर्मेण त्ववगम्यते / विशेषणविशेष्यत्वे न विशेषो ऽवधार्यते // Mस्व्_५,४.३५ //

विशेष्यावभिधीयते इति किमनुपपन्नम् / अतऽ प्रकृत्यभिहितप्रथमतरावगतदण्डविशिष्टऽ पुरुषो दण्डिशब्देनाभिधीयते / नन्वसति सम्बन्धे दण्डोविशेष्टुमेव नरं न शक्नोति / सत्यम् / न त्वेतावता सम्बन्धो वाच्यो भवति / न हि पृथिव्यामनवस्थिता गावो न तद्वन्तं विशिषन्तीति पृथिव्यप्यभिधीयत इति युक्तमभिधातुम् / यत एव त्वसति सम्बन्धे विशिष्टावगतिरनपपन्ना, अत एव सम्बन्धो ऽप्यर्थादन्तर्भाव्यते / न त्वभिधीयते / यत्तु सम्बन्धाभिधाने त्वतलोरनुशासनमसति सम्बन्धवाच्यत्वे ऽनुपपन्नमिति, तदयुक्तम् / न ह्यभिधेयनिष्कर्षे गोमदादिषु भावप्रत्ययानुशासनम्, अपि तर्हि अभिधेयनिष्कर्षे हि ऽयस्य गुणस्य हि भावादिऽति त्वभिधेयानिष्कर्षार्थमेव स्मरणम् / इतरथा त्वनेनैव गतार्थत्वात् कृत्तद्धितसमासेष्वत्यवचनीयमापद्येत / अतऽ प्राक् प्रतीते एकनिमित्तसम्बन्धिविशिष्टे ऽपरस्मिन् सम्बन्धिन्यभिहितेर्ऽथगृहीतऽ सम्बन्धो नाभिधेयपक्षे निक्षिप्यते / सर्वयौगिकानामपि चैषैव दिग् दर्शयितव्या / आह च-- सर्वत्र यौगिकैऽ शब्दैर्द्रव्यमेवाभिधीयते / न हि सम्बन्धवाच्यत्वं सम्भवत्यतिगौरवात्||

इति / अतो ऽनुमेयान्तरासम्भवाद् विशेषणविशेष्यभूतौ धर्मधर्मिणावेवानुमानसमधिगम्याविति ||३२-३३||

उपसंहरति---- विशेषणेति गम्यावित्यन्तेन / स चायमङ्गाङ्गिभावऽ कैश्चिद् विकल्पेनाश्रितऽ / एवं हि मन्यन्ते / सर्वथा हि धर्ममात्रे धर्मणि वा स्वतन्त्रे प्रमीयमाणे सिद्धसाध्यतादिदोषो भवति कन विशिष्टप्रमायाम् / विशिष्टता तु कदाचित् कस्यचिद् यथाभिप्रायं भवतु नाम, न किञ्चिद् दुष्यति / सर्वथा तावत् धर्मिण एव पर्वतादेरग्न्यादिधर्मस्तद्धर्मेणैव धूमादिनावगन्तव्यऽ / स तु धर्मो विशेषणभूतो विशेष्यभूतो

अत्रोत्तरं वदन्त्यन्ये यदि धर्मी विशेषणम् / हेतुधर्मेण सम्बन्धस्तस्याप्राधान्यतो ऽस्फुटऽ१ // Mस्व्_५,४.३६ //

प्रधानत्वाद्धि धर्मेण सम्बन्धो वाक्यतो भवेत् / तत्रासम्भवतऽ पश्चात् कल्प्यो ऽसौ धर्मिणा सह // Mस्व्_५,४.३७ //

वावगन्तव्य इति न कश्चिद् विशेषऽ / उभयथापि स्वतन्त्रानुमानाभावादित्याह--- अङ्गेत्यवधार्यते ऽन्तेन ||३४-३५||

अत्र दूषणमाह---अत्रेति / अयमभिप्रायऽ--- लौकिकानि हि प्रमाणानि लक्षणकारैरपि यथालोकमेवानुगन्तव्यानि / न तु विपरीतम् / नह्यग्निऽ पर्वतविशिष्ट इति लोको बुध्यते / अपि तु पर्वतो ऽग्निमानिति / तथा स्वयमनुमानेन प्रतिपन्निमर्थं तेनैव परं प्रतिपादयन्तो लौकिका धर्मणा विशिष्टमेव हेतुं प्रयुञ्जाना दृश्यन्ते, यथाग्नयनुमानि एव धूमवत्त्वादग्निमानिति / तच्चेदमग्नौ देशेन विशिष्टे ऽनुमीयमाने नोपपद्यते / विशेषणतया हि पर्वतविशिष्टो ऽग्निरिति धर्मिण्युपात्ते धूमवत्त्वादिति हेतुधर्मेण तस्य सम्बन्धो न स्फुटं प्रकाशते / धर्मधर्मितयावगतस्य हेतुत्वम् / न च गुणभावोपात्तो धर्मी हेतुधर्मसम्बन्धमर्हति, गुणानां परस्परासम्बनधात् / अतो ऽस्मात् परार्थहेतुप्रयोगविशेषादेव लौकिकानामीदृशी प्रतिपत्तिरुन्नीयते / यत् स्वयमपि धर्मविशिष्टमेव धर्मिणं बुध्यते न विपरीतमिति ||३६ || यदि तर्हि धर्मिणो हेतुधर्मेण सम्बन्धो न स्फुटऽ केन तर्हि प्रसज्यत इत्यत आह--प्रधानत्वदिति / ध्वनिविशिष्टमनित्यत्वं कृतकत्वादित्युच्यमाने ऽनित्यत्वाख्येन धर्मेणैव साध्यतया प्रधानभूतेन कृतकत्वादिहेतुऽ सम्बध्येत न ध्वनिना गुणभूतेन / सर्वस्य ह्येकवाक्यगतस्य प्रधानान्वय एव युक्तऽ / प्रधानसम्बन्धे च हेतोरपक्षधर्मत्वम् / नहि कृतकत्वम

ध्वनेरित्यथवा वाच्यमनवयस्य तु दर्शने / भेदोपात्तस्य धर्मस्य गुणभावो न दुष्यति // Mस्व्_५,४.३८ //

नित्यत्वस्य धर्मऽ, किं तर्हि ध्वनेऽ / अतो धर्म्येव धर्मविशिष्टऽ स्वयं प्रमातृभिरवगम्यते / तथैव परस्मै प्रतिपाद्यत इति युक्तमिति / यदि तूच्यते, सत्यं प्रधानतया धर्मेण हेतोऽ सम्बन्धो वाक्यादवगम्यते, लिङ्गबलीयस्त्वेन तु वाक्यं बाधित्वा धर्मिणैव सम्बन्धऽ कल्पयिष्यते / हेतुधर्मस्य हि धर्मिणैव सम्बन्धयोग्यता न धर्मेण, अतो धर्मसम्बन्धाभावाद् धर्मिणैव सम्बन्धो भविष्यतीत्यत आह--- तत्रेति / अयमभिप्रायऽ-- सत्यमेवं धर्मणा सम्बन्धऽ सिध्यति / किं त्वयमेव क्लेशो यद्वाक्यस्वरसभङ्गो नाम / अत एवाह-- कल्प्यो ऽसाविति / अन्यथाप्रतिपन्नस्यान्यथाकल्पनैव दोष इति कभावऽ

ध्वनेऽ कृतकत्वादिति वा पुनर्धर्म्युपादानेन हेतुर्विशेषणीयऽ, न चैवं प्रयोक्तारऽ प्रयुञ्जाना दृश्यन्त इत्यभिप्रायेणाह---ध्वनेरिति / यस्तु वदति धर्मिण्यपि विशेष्टे साध्ये ऽन्वयोपदर्शनवेलायां यत्र यत्र कृतकत्वमित्युक्ते ध्वनिरेव प्रधानतया सम्बध्येत नानित्यत्वं गुणभूतत्वादितितं प्रत्याह---अन्वयस्येति / अन्वयोपदर्शनकाले हि भेदेनैव धर्ममुपाददते / यत्र यत्र कृतकत्वं तत्र तत्रानित्यत्वमिति न तत्र प्रधानसम्बन्धाशङ्का / अतऽ प्रतिज्ञावस्थायां धर्मविशिष्टे धर्मिणि साध्यमाने योगुणभाव आसीत् नासौ दृष्टान्तवाक्ये दुष्यति / हेतुस्त्वविशिष्ट एव तार्किकैऽ प्रयुज्यत इत्युक्तम् / तत्राविशेषित एव प्रयुक्ते भवति प्रधानभूतधर्मसम्बन्धाशङ्केति / यस्तु वदति षष्ठ्यन्तेन ध्वनिनानित्यत्वं विशेष्यते ध्वनेरनित्यत्वमिति / एवं च कृतकत्वादित्यस्याविपरिणतविभक्तिकेन ध्वनिनैव सम्बन्धऽ स्फुटो भवति / धर्मसम्बन्ध एव यथावद् विभक्तिविपरिणामेन स्यात् / स चान्याय्य इति स वक्तव्यऽ / निराकृतो ऽयं पक्षो वार्तिककृतैव--- ᳚सम्बन्धो ऽप्यनुपादानान्नाम्ना षष्ठ्यपि वा मितौ᳚ इति / षष्ठीनिर्देशे हि सम्बन्ध एव साध्यो भवेत् / तस्य च साध्यता निराकृतैव / विशिष्टसाध्यपक्ष एव स्थित्वा धर्मिविशिष्टता धर्मस्येदानीं

अग्नेर्देशविशिष्टत्वे न चैतत् पक्षलक्षणम् / विशिष्टतास्य देशेन भवेदेवंप्रकारिका // Mस्व्_५,४.३९ //

यो ऽग्निऽ सो ऽस्ति क्वचिद्देशे यो दृष्टो यत्र तत्र वा / अग्निऽ पूर्वानुभूतो वा देशमात्रेण सङ्गतऽ // Mस्व्_५,४.४० //

यो ऽग्निऽ सो ऽनेन युक्तो वा यो दृष्टो ऽनेन सो ऽथवा / यो ऽयं स देशमात्रेण युक्तऽ पूर्वेण वाप्ययम् // Mस्व्_५,४.४१ //

एतददेशविशिष्टो वा यो ऽयमग्निरितीह तु / पूर्वयोऽ सिद्धसाध्यत्वं परेषु स्याद् विरुद्धता // Mस्व्_५,४.४२ //

व्याप्तिरेतेन देशेन सर्वाग्नीनां न युज्यते / नापि पूर्वस्य नाप्येष वह्निऽ सर्वैर्विशेष्यते // Mस्व्_५,४.४३ //

निराक्रियते / किमत्र सम्बन्धसाध्यत्वं पुनरुपक्षिप्यते / तदलमनेन बालभाषितेनेति

अपि च अग्नेर्देशविशिष्टत्वे साध्यमाने वक्ष्यमाणसमस्तपक्षप्रकाराणामसम्भवो ऽपीत्याह---अग्नेरिति / दूषणान्तरसमुञ्चये चकारऽ / एतदिति वक्ष्यमाणलक्षणप्रतिनिर्देश इति / तानेव पक्षप्रकारान् वक्तुं संक्षिप्य प्रतिजानीते

इदानीं विभज्य तानेव दर्शयति---यो ऽग्निरितीतीत्यन्तेन / निगदव्याख्यातो ग्रन्थऽ / विवेकस्तु पक्षाणां प्रणिहितैरवगम्यत इति / इहचाद्ययोर्द्वयोऽ पक्षयोऽ सिद्धसाध्यता दोषऽ / सिद्धो हि क्वचिदग्निऽ, दृष्टपूर्वो ऽपि पूर्वदेशाधिकरणऽ सिद्ध एव किं तत् प्र(सा)धानेन / परेषु तु पञ्चसु पक्षेषु प्रमाणान्तरविरोध इत्याह--- इह त्विति / सिद्धसाध्यता सुप्रकाशैव ||४०-४२||

विरोधं प्रपञ्चयति--- व्याप्तिरित / यत्तावत् यो ऽग्निऽ सो ऽनेन युक्त इत्युक्तं तदयुक्तम् / नह्यनेन देशेन सर्वाग्नयो व्याप्यन्ते देशस्यावैभवात् सर्वाग्नीनां चात्रासन्निधानात्, तद्भावो ह्यत्राभावेन विरुध्यत इति

देशैऽ पूर्वेण वाप्यस्य न देशेन विशेष्यता / एतददेशविशिष्टो ऽयमित्येतत् कथ्यते कथम् // Mस्व्_५,४.४४ //

यदा देशानपेक्षो ऽग्निर्नायमित्यवधार्यते / अग्नेऽ पूर्वतरं चात्र देश एवावधार्यते // Mस्व्_५,४.४५ //

तज्ज्ञानकालबुद्धश्च न देशऽ स्याद् विशेषणम् / देशस्य पर्वतादेस्तु स्वरुपे पावकादृते // Mस्व्_५,४.४६ //

यो दृष्टो ऽनेन सो ऽथवेति यदुक्तं दूषयति---नापि पूर्वस्येति / दृष्टस्याप्यग्नेरनेन देशेन व्याप्तिर्न विद्यत इत्यर्थऽ / यो ऽयंस देशमात्रेणेत्यत्र दूषणमाह---नापीति देशैरन्तेन / न ह्येष पुरऽस्थितो वह्निऽ सर्वैर्देशैर्विशेष्यते सर्वत्र तस्याभावादिति / पूर्वेण वाप्ययमित्यत्र विरोधमाह-- पूर्वेणेति / पूर्वेण देशेनास्याग्नेर्विशेष्यता नास्त्येव, पूर्वदेशस्यात्राभावात्, अस्य च तत्र / पूर्वानुभूतस्य त्वग्नेर्देशमात्रेण सम्बन्धऽ पुरऽस्थितवह्नेऽ सर्वदेशसम्बन्धनिराकरणेनैव तुल्यन्यायतया निराकृत इति न पृथगुपन्यस्य दूषित इति

एवं सप्तसु पक्षेषु निराकृतेष्वष्टमऽ पक्षो ऽवशिष्यते एतद्देशविशिष्टो वा यो ऽयमग्निरिति तन्निराकरोति--- एतदिति / अयं पुरऽस्थितो ऽग्निरनेन देशेन विशिष्टऽ साध्यत इति स वक्तव्यऽ / स्वदेशकालवर्त्येव स्मरणेन विषयीकृतऽ कथमसावनेन देशेन विशेष्टुं शक्यऽ / तदेवंवादिना नापि पूर्वस्येत्यपि नालोचितम् / अनवच्छिन्नस्मृतावपि च धर्मो धर्मिणो विशेषणमिति नेदं युक्तिसाध्यम् / धर्माणां धर्मिविशेषणतयैव सर्वदावगतेरित्यलमनेनेति / देश एव तु पूर्वावगतो विशेष्यतामर्हतीत्यभिप्रायेणाह--- अग्नेरिति ||४४-४५||

यदि चाग्निर्विशेष्यो भवेत् ततस्तस्यैवायमाद्यो ज्ञानकालो भवेत्, प्रसिद्धस्याप्रसिद्धेन विशेषणात् / इह त्वादौ पर्वत एव ज्ञायते / कथमसौ पश्चात् प्रत्येष्यमाणस्याग्नेर्विशेषणं भवतीत्याह---तज्ज्ञानेति / तदवृत्तेनाग्निं निर्दिशति / अग्नेर्ज्ञानकाले हि स एव देशो बुद्धऽ,नाग्निऽ, अतऽ कस्य

गृहीते ऽग्निविशिष्टस्य पुनर्ज्ञानं न दुष्यति / तस्मात् धर्मविशिष्टस्य धर्मिणऽ स्यात् प्रमेयता // Mस्व्_५,४.४७ //

सा देशस्याग्नियुक्तस्य धूमस्यान्यैश्च कल्पिता / ननु शब्दवदेव स्यात् लिङ्गगम्यं विशेषणम् // Mस्व्_५,४.४८ //

नैवं न ह्यत्र लिङ्गस्य शक्त्यनेकत्वकल्पना / न च तस्यानुमेयत्वं विशेष्यश्चावधारितऽ // Mस्व्_५,४.४९ //

देशो विशेषणं भवति / प्रमितं हि वस्त्वप्रमितेन धर्मेण प्रमित्सितं भवति ककीदृग्धर्मो ऽयमिति / तथा चदेश इति स एव प्रमित्स्यते, प्रमीयते च, न पुनरग्निरिति / ननु देशो ऽपि प्रत्यक्षावगत एवेति ककथमसावनुमानस्यविषयो भविष्यतीत्यत आह--- देशस्येति / स्वरूपमात्रमेव हि देशस्य प्रत्यक्षेणावगतम्, अनुमानेन तु पावकादिविशिष्टता तस्यानुमीयत इति न गृहीतग्राहित्वमिति / अतो धर्म्येव धर्मविशिष्टऽ प्रमेयऽ न धर्मो धर्मिविशिष्ट इत्याह---तस्मादिति ||४६-४७||

एवं च देश एवाग्निविशिष्टऽ प्रमेयो ऽवतिष्ठते / स हि धर्मी, तदाश्रयत्वादग्नेऽ / न त्वग्निऽ, अतदाश्रयत्वाद् देशस्येत्याह---सा देशस्येति / अन्ये तु पूर्वावगतधूममप्यग्निविशिष्टमनुमानस्य प्रमेयं मन्यन्ते / तदपि साध्वेवेत्यभिप्रायेणाह---धूमस्यान्यैश्च कल्पितेति / सा प्रमेयतेति सम्बन्धऽ / अत्र चोदयति--- नन्विति / विशिष्टो ऽनुमानस्य विषय इत्युक्तम् / नागृहीतविशेषणन्यायेन लिङ्गमपि शब्दवद् विशेषणमात्रपर्यवसाय्येव युक्तम् / शब्दो हि विशेषणमात्र एव वर्तत इत्याकृत्यधिकरणे वक्ष्यत इति

परिहरति---नैवमिति / कारणमाह---नहीति / अनेकशक्तिकल्पनाभयेन हि शब्दस्य विशेषणमात्रपर्यवसानमिष्टम् / लिङ्गं तु पूर्वावगतप्रतिबन्धवलेन प्रतिबन्धकधियमुपकल्पयति / तद् यावतैव प्रतिबद्धमवगतं धूमवत्त्वं प्रतिबद्धमवगतमित्यग्निमत्त्वमेवानुमापयतीति न कश्चित् दोष इति / न च विशेषणमात्रमनुमेयं सिद्धसाध्यत्वादित्युक्तमित्याभिप्रायेणाह---

विशिष्टत्वेन चाज्ञानात् तन्मात्रस्यानुमेयता / ननु धूमविशेष्यत्वे हेतोऽ पक्षैकदेशता // Mस्व्_५,४.५० //

नैतदस्तिविशेषे हि साध्ये सामान्यहेतुना / धूमतज्ज्ञानसम्बन्धस्मृतिप्रामाण्यकल्पने // Mस्व्_५,४.५१ //

फलेन विषयैकत्वं तद्वयापारात् पुरोदितम् / प्रमेयधीऽ प्रमाणं हि भाष्यकारस्तु मन्यते // Mस्व्_५,४.५२ //

न चेति विशेष्यो ऽपि पर्वातदिस्वरूपेणावधारितऽ सो ऽपि नानुमेय इत्याहविशेष्य इति

अतो विशिष्टत्वेनैव रूपेणाज्ञानात् तस्यैवानुमेयत्वमित्याह---विशिष्टत्वेनेति / अत्र चोदयति--- नन्विति / धूमो ऽप्यग्निविशिष्टो ऽनुमीयत इत्युक्तं, तदयुक्तम् / प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वादिति / परिहरति---नैतदिति / सामान्यविशेष्यतात्मा हि धूमऽ, तत्र विशिषात्मना पक्षीकृतस्य सामान्यत्मना हेतुत्वमिति न पक्षैकदेशतेति / समधिगतं तावदनुमानस्य विशिष्टो विषय इति, स्वरूपमेव किमस्येति न ज्ञायते / तद् यदि धूमतज्ज्ञानादीनामनुमानत्वमिष्यते, ततऽ प्रमाणफलयोर्विषयभेदऽ स चायुक्तऽ / अत एव भिक्षुणा एकमेव ज्ञानं प्रमाणफलरूपमिति प्रत्यक्षमुक्त्वा तदेवानुमाने ऽप्यतिदिष्टं पूर्ववत् फलमस्येति / यदित्वनुमेयज्ञानमेव प्रमाणमिष्यते ततो ऽप्यतिरिक्तफलाभावऽ / अतो वक्तव्यमनुमानस्य स्वरूपमित्यत आह--- धूमतज्ज्ञानेति / यत्तावत् भिक्षुणा प्रमाण(फल?)मेव फलमित्येकविषयत्वलाभावदाश्रितं, तत् प्रत्यक्षवदिहापि प्रतिषेद्धव्यम् / न हि साध्यरसाधनयोरभेदं लौकिका मन्यन्ते / को हि वृक्षाच्छिदया सार्धं परशोरेकत्वमातिष्ठते / विषयभेदपरिहारस्तु प्रत्यक्षोक्त एवेहाप्यनुसन्धातव्यऽ / यथा हीन्द्रियादिप्रमाणपक्षे यत्र फलं निष्पद्यते तद्विषयव्यापारात् समानविषयत्वमुपपादितम् / एवमिहापि धूमादिप्रमाणपक्षे तद्व्यापारादेव पुरोदितं विषयैकत्वमितदेष्टव्यम् / अतो धूमस्तज्ज्ञानं वा सम्बन्धस्तत्स्मरणं वा प्रमाणमस्तु, विवक्षाधीनत्वात् प्रमाणफलभावस्येति / यत्तु बुद्धेऽ प्रमाण

प्रत्यक्षानियमोक्तिश्च सर्वत्रैवानुषज्यते / अनुमानगृहीतस्य तेनैव प्रतिपादनात् // Mस्व्_५,४.५३ //

परेभ्यो वाञ्छता वाच्यऽपूर्वं पक्षो यथोदितऽ / तत्र धर्मिणमुद्दिश्य साध्यधर्मो विधीयते // Mस्व्_५,४.५४ //

(फल?)त्वे फलाभाव इत्युक्तम् / भाष्यकारो हि बुद्धिरेव प्रमाणमिति दर्शयति यत् कारणमसन्निकृष्टेर्ऽथे बुद्धिरिति वदति / न च फलाभावऽ, हानादेरेव फलत्वात् / नच सजातीयमेव फलमिति राजाज्ञा / उपयोगाद्धि रकसजातीयमसजातीयं वा फलं भवत्येव / अस्तु वा सजातीयमेव फलं हानादिबुद्धिऽ फलं भविष्यति / उपकारादिस्मृतिर्वेस्यभिप्रायेणाह---प्रमेयधीरिति

यदि भाष्यकारऽ प्रमयधियऽ प्रामाण्यं मन्यते, कथं तर्हि धूमादिप्रमाणत्वाभ्युपगमऽ अत आह---प्रत्यक्षेति / उक्तमस्माभिर्विवक्षाधीनं प्रमाणत्वमिति / तद् यदा धूमादीनामेव प्रकृष्टसाधनत्वमवगम्यते, तदा तदेव प्रमाणम् / भाष्यकारेणापि बुद्धिर्वा जन्म वेत्यादिना प्रत्यक्षनियमं दर्शयता सर्वत्रैवानियमस्तुल्यया दर्शित एव / अतो न धूमादिप्रामाण्याभ्युपगमे भाष्यविरोध इति

तञ्चेदमनुमानं द्वेधा बौद्धा विभजन्ते स्वार्थं परार्थञ्चेति / यदाहुऽ---- अनुमानं द्विधा स्वार्थं त्रिरूपाल्लिङ्गतोर्ऽथदृक् परार्थमनुमानं तु स्वदृष्टार्थप्रकाशकम्||

इति / तदिदं द्वैविध्यमनुपपन्नमित्यभिप्रायेणाह---अनुमानेति / अस्यार्थऽ--- गुरुशिष्यसहाध्यायिविरोधिप्रतिवादिभ्यऽ परेभ्यो ऽनुमानगृहीतस्यार्थस्य तेनैवानुमानेन प्रतिपादनं वाञ्छता यथा पूर्वमस्माभिऽ प्रतिपादितऽ पक्षो विशिष्टो धर्मी प्रमीयत इति स वक्तव्यऽ / इदमत्राकूतम् / स्वयमनुमानेन गृहीतमर्थं परं प्रतिपादयितुं साधनवाक्यमेव प्रयुज्यते / परस्तु ततो वाक्यात् त्रिरूपं लिङ्गमनुसन्धाय स्वयमेव साध्यं वस्तु बुध्यते, तदस्य स्वार्तमेवानुमानम् / वक्तुरपि स्वयमर्थं प्रतिपन्नवतऽ स्वार्थानुमानमेव, कतरदत्र परार्थानुमानमिति न विद्मऽ / वचनं परार्थमिति चेत् / न / अननुमानत्वात् / वचनं परार्थमिति तु मृष्यामहे / यद्वदति दर्शनस्य परार्थत्वादिति, न तु तदनुमानम्, अत्रिरूपलिङ्गजनितत्वादनर्थदृक् च / त्रिरूपाल्लिङ्गतोर्ऽथादृगनुमानमिति वऽ सिद्धान्तऽ, अतऽ कथं वचनमनुमानम् / अथानमुमानगोचरीकृतार्थप्रतिपादनसमर्थवचनपारार्थ्यादनुमानं परार्थमित्युपचर्यते, ततऽ प्रत्यक्षप्रतिपन्नमप्यर्थं बोदयद् वचऽ परार्थमिति प्रत्यक्षमपि परार्थमापद्येत / यदि तु स्वलक्षणविषयत्वात् प्रत्यक्षस्य तस्य चाशब्दगोचरत्वान्न प्रत्यक्षं परार्थामित्युच्यते / तदयुक्तम् / एवं हि प्रत्यक्षगृहीतार्थविपरीताभिधायिनां तद्विरोधोद्भावनवचनं न युज्यते || यो हि प्रत्यक्षविरूद्धमर्थं प्रतिजानीते नाग्निरूपष्ण इति, स वचनेन तं प्रत्यक्षविषयमर्थं प्रतिपाद्य निराक्रियते / प्रत्यक्षविषये तु शब्दागोचरे तन्नोपपद्येत,अतऽ प्रत्यक्षविषयमपि शब्दो वदतीत्यभ्युपगन्तव्यम् / एवं च प्रत्यक्षविषयवचनपरार्थतया कऽ प्रत्यक्षपरार्थतां वारयतीति द्वैविध्यानुपपत्तिऽ / अतो यथोदितऽ पक्ष एव वाच्य इत्युक्तवान् / इदं तु वक्तव्यम्---- को ऽयं पक्षो नाम, तदुच्यते, प्रतिज्ञार्थऽ पक्षऽ / का प्रतिज्ञा / साध्यसमर्पकं वचनम् / यदाहुऽ--- ऽसाध्यनिर्देशऽ प्रतिज्ञेऽति / अतऽ साध्यऽ पक्ष इत्याचक्ष्मह इति वाच्यऽ पक्ष इत्युक्तम् / तद्वचनमिदानीमुपन्यस्यति---तत्रेति / तत्र पक्षे धर्मिणं प्रथंमुपद्दिश्य साध्यधर्मो ऽग्न्यादिर्विधीयते / यो ऽयं पर्वतऽ सो ऽग्निमानित्युक्तं भवति / इदं तु पक्षवचनं प्रतिज्ञापरनामानमेके नानुमन्यन्ते / वदन्ति च किमनेनानर्थकेन, अन्तरेणापि पक्षवचनमपेक्षितं सिध्यत्येव / हेतुर्हि साध्यसाधकऽ / न पक्षस्य वचनम् / नह्ययमागमिकोर्ऽथऽ, हेतुवचनानर्थक्यप्रसङ्गात् / आप्तानुसारेण पक्षवचनाद्रथनिश्चये हेत्वभिधानमनर्थकं स्यात् / वक्तृगुणदोषावधारणप्रवण एव प्रतिवादी भवेत् / हेत्वधीने तु निर्णये तच्छ्क्तिरेव निरूपयितुमुचिता, किं प्रतिज्ञावचनेन् / हेतोश्च सामर्थ्यं साध्यान्वयप्रदर्शनेनैव सिद्धम् / अतो यत् कृतकं तदनित्यं शब्दश्च कृतक इत्युदाहरणोपनयमात्रादेव साध्यसिद्धेरनर्थिका प्रतिज्ञा / हेतोरेव तु त्रैरूप्यं दर्शयितव्यम् / तच्च दृष्टान्तद्वयेनोपनयेन च कथ्यत इति कृतमतिविस्तरेण / यदि तु विवादमावेदयितुं प्रतिज्ञावचनमित्युच्यते / तन्न / अव्यापकत्वात् / यो हि मन्यते--- यदा खल्वयं शब्दो नित्य इति प्रतिजानीते तदेतरो ऽनित्यवादी व्युत्थितो भवति ततो जल्पऽ प्रवर्तत इति / तच्च नैवम्, अव्यापकत्वात् / यो हि मन्यते---यदा खल्वयं शब्दो नित्य इति प्रतिजानिते तदेतरो ऽनित्यवादी व्युत्थितो भवति ततो जल्पऽ प्रवर्तत इति / तच्च नैवम्, अव्यापकत्वात् / नेदं प्रतिज्ञावचनस्य व्यापकं प्रयोजनम् / वादे असम्भवात् / शिष्यविषयो हि सऽ / स च तत्त्वमेव बोधयितव्यऽ , अतो हेतुशक्तिमेव प्रतिपाद्य तत्त्वं बोध्यत इति युक्तम्, किं विवाद आद्रियते, न हि तेन सह विवदितव्यम् / जल्पे स्यादिति चेद्, न / अन्यथा सिद्धेऽ / तत्रैतत् स्यात्--- जल्पे खलु विवादमाजिहीर्षुऽ प्रतिज्ञां प्रणयतीति, तच्च नैवम् / अन्यथासिद्धेऽ, असत्यपि हि पक्षवचने लक्ष्यत एव यथा ध्वनिमनित्यमनुमिनोतीति, यत् कारणं यत्कृतकं तदनित्यं यथा घट इत्युक्त्वा कृतकत्वं ध्वनेरुपनयति शब्दश्च कृतक इति / ततो जल्पऽ प्रवर्तिष्यत एव / वितण्डा तु यथा तथा वादे दर्शिते प्रवर्तत एव / न हि वैतण्डिकस्य किञ्चित् परनिग्रहादन्यद् साध्यमस्ति / यदसौ प्रतिज्ञावचनेन क्वचिदर्थे साध्यमाने स्वविपरीतसिद्धिं मन्वानो जातोद्वेगो विवदेत् / अतऽ प्रतिज्ञावचनं कथात्रये ऽप्यनुपयुज्यमानमुपेक्षणीयमित्याक्षिपन्ति || अत्राभिधीयते--- स्वदृष्टार्थप्रकाशनं परार्थमनुमानमिति भवद्भिरेवोक्तम् / स्वयं च कुतश्चिद्धेतुविशेषात् किञ्चित् केनचिद् धर्मेण विशिष्टमवगतमिति परस्मा अपि तथैव कथ्यत इति युक्तम् / असत्यां तु प्रतिज्ञायामनाश्रयहेत्वादय आकाशपतिता इव भवेयुऽ / ननु नायं पक्षवचनपुरऽसरमज्ञासीत्साध्यमिति कथं परस्मै तथा कथयति / मैवम् / यद्यपि शब्दो ऽनित्य इति स्वप्रतिपत्तौ नोच्चारितं तथापि सविकल्पकत्वादस्या बुद्धेरस्त्येवात्र प्रमातुर्विशिष्टो विकल्पऽ, उच्चारणं तु परार्थमिति तन्मात्रं स्वप्रतिपत्तौ नासीत् / परस्तु नानुच्चारितेन शब्देन प्रतिपादयितुं शक्यत इत्युच्चार्य प्रतिपाद्यत इति शब्दोच्चारणमात्रमधिकम् / यत्तु वादे ऽनुपयोग इत्युक्तम्, तन्न, सुतरामुपयोगात् / जल्पवितण्डे हि विजिगीषमाणयोर्द्वयोऽ प्रवर्तत इति परं भ्रामयितुं प्रतिज्ञावचनं न प्रयुज्येत / अविवादे तु शिष्यो न व्यामोहनीय इति विशदतरमेव प्रतिज्ञा

नियमस्तद्विरुद्धाच्च कल्प्यते नाविरोधिनऽ / असन्निकृष्टवाचा च द्वयमत्र जिहासितम् // Mस्व्_५,४.५५ //

वचनेन साध्यत इति युक्तम् / न हि न शब्ददारिद्रयं, यदेनं तत्त्वं बुभुत्समानमुपसन्नमविशदवचनेन परिक्लेशयाम / न चैव जल्पे ऽनुपयोग इति / उक्तमिदमसति हि प्रतिज्ञावचने ऽनाश्रया हेत्वादयो न प्रवर्तेरन्निति / गुणभूता हि ते प्रधानभूतसाध्यपेक्षायां सम्बध्यन्ते / तच्च नासित साध्यनिर्देश उपपद्यते / निर्दिष्टे हि साध्ये कुत इत्यपेक्षायां हेतुऽ सम्बध्यते / ततऽ कथमयमव्याप्तो ऽस्य साधक इत्यपेक्षिते व्याप्तिवचनम् / इतरथा त्वैकार्थ्याभावादेकवाक्यतैव न सवर्तेत / तथाहि-- यत् कृतकं तदनित्यमित्युक्ते कृतकत्वमनित्यतया सम्बद्धमित्यनूदितम् / पुनश्च शब्दऽ कृतक इति शब्दस्य कृतकतया सम्बन्धो ऽनूदितऽ / परस्परसम्बन्धे तु न प्रमाणम् / असम्बद्धमिदं वाक्यद्वयमित्याशङ्क्येत्, कृतकं तावदनित्यं शब्दो ऽपि कृतक इति स्वरूपनुवादमात्रमुभयोरिति शङ्का जायेत, अर्थान्तरं वापद्येत / यथा चानित्यत्वधर्मा कृतकस्तथा शब्दात्मको ऽपीति, तदत्र सर्वे कृतकाऽ शब्दात्मान इति साधुसम्पादितमापद्येत / अतऽ प्रधानवाक्यावयवप्रतिज्ञा यदपहनुयते तन्नास्तिकानामेव सर्वापलापवादिनां शोभते नेतरेषाम् / सा हि सर्वव्यवहाराणां सारऽ / यदाहु--- ᳚सारं तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता / तद्धानौ हीयते वादी तसंस्तामुत्तरो भवेत् ||᳚

नन्वेवं साध्यविशिष्टे धर्मिणि विधीयमाने केवलसाध्यान्वयावगमाद् धर्मान्तरव्युदासो भवेत् / ततश्चानित्यऽ शब्द इत्युक्ते नित्य एवेत्यवधारणादम्बरगुणत्वादयो ऽपि तद्धर्मा न भवेयुऽ / एवं च हेतोरपि प्रतिक्षेपात् साध्यसिद्धिरपि दुर्लभैव / असत्यवधारणे नित्यो ऽपि स्यादिति नेष्टसिद्धिऽ / अथ कथमेको नित्यो ऽनित्यश्चेत्यर्थात् प्रतिपक्षप्रतिक्षेपऽ / सत्यम्, अत एव तन्निवृत्त्यर्थमवधारणे क्रियमाणे इतरनिवृत्तिरपि भवेदत आह--- नियम इति / साध्यधर्मविवक्षापेक्षयैव नियमऽ कल्प्यते, न पुनरविरोधिनो ऽपि धर्मान्तरात् / अतो ऽग्निमानिति साध्यमाने ऽग्न्यभावमात्रमेव निराकृतं भवति, न पुनऽ धर्मान्तरम् / यथा शुक्लऽ पट इत्युक्ते तद्विरोधिनस्तदभावस्यैव निवृत्तिर्भवति,नाविरोधिनां सूक्ष्मत्वादिधर्माणामिति / अत्र चासन्निकृष्टेर्ऽथ इत्युच्यते तस्य कोर्ऽथऽ / यद्यनवगतपूर्वमेवार्थमनुमानं गोचरयतीति, तन्न / सम्बन्धज्ञानकाल एव हि यावद्धूमादिभावितयाग्न्यादिसम्बन्धो ऽवगत एव / अन्यथा नियम एवावधारितौ न स्यात् / न चात्र देशकालसम्बन्धो ऽधिक इति वक्तव्यम् / धूमस्य हि देशादिसम्बन्धो भासते नाग्नेऽ / धूमोपलक्षिताशेषदेशसम्बन्धस्य सम्बन्धसमधिगम एवावसायात् / अत एव कैश्चित् स्मरणाभिमाननिरासार्थमसन्निकृष्चपदं व्याख्यातम् / स्मरणं हि सन्निकृष्टावमर्शोल्लिखितमेव प्रायशो भवति,स इति हि तत् प्रवर्तते / न चैवमनुमानम् / अतो नेदं स्मरणम् / नन्वसत्यपि तदुल्लेखे स्मरणमुत्पद्यत एव / यथा प्रमोषे / मैवम् / ग्रहणकारणाभावाद्धि तत्रानुभवाकारप्रवृत्तमपि ज्ञानं स्मतिरित्यास्थितम् / न ह्यसन्निहितरजताद्यवभासकारणत्वमिन्द्रिययाणां प्राप्यकारिणां सम्भवति / स्मृतिहेतुस्तु प्राचीनामुभवप्रभाविता भावना समस्तीति स्मृतिरेव प्रमुषिततदवमर्शा सेत्याश्रितम् / इदं तु प्रत्युत्पन्नलिङ्गादिकारणबलादुत्पद्यमानं लैङ्गिकज्ञानमनुभवाकारप्रवृतं न तद्भावादुतारयितुं शक्यम् / अनुभूतिश्च नऽ प्रमाणम् / अतऽ प्रमाणमनुमानमित्याख्यायते / यद्येवमस्तु तर्हीदमेवासन्निकृष्टपदस्य प्रयोजनम् / न / फलाभावेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात् / अधिकपरिच्छेदफलं प्रमाणं भवति / परिच्छेदमात्रस्य तु फलत्वे स्मृतावपि प्रसङ्गऽ / सापि हि स्वगोचरपरिच्छेदात्मिकैव जायते / स्यान्मतम्---अनपेक्षं हि नऽ प्रमाणम् / अपेक्षते च स्मरणं ग्रहणम् / अतो न प्रमाणमिति / तन्न / लैङ्गिके प्रसङ्गात् / तदपि ह्येकदेशदर्शनादिसापेक्षमेव / स्वविषयग्रहणापेक्षं स्मरणं नेदमिति चेन्न / इहापि तदपेक्षणात् / लैङ्गिकमपि हि प्राचीनाग्निज्ञानसापेक्षमेव / न ह्यनवगताग्नेरविदितसम्बन्धस्याग्निरत्रेति मतिराविरस्ति / न च ग्रहणं प्रमाणमेवेति राजाज्ञा / भ्रान्तावपि प्रसङ्गात् / विपरीतावग्रहो ऽपि ग्रहणमेव / न च प्रमाणम् / न चासौ नास्तीति यथार्थायथार्थज्ञानविभागं व्याचक्षाणैरस्माभिरुक्तमेव / अपि च ऽअर्थे ऽनुपलब्धऽ इति सूत्रयता सूत्रकारेण

ताद्रूप्येण गृहीतत्वं तद्विपर्ययतो ऽपि च / प्रमितस्य प्रमाणे हि नापेक्षा जायते पुनऽ // Mस्व्_५,४.५६ //

ताद्रूप्येण परिच्छिन्ने प्रमाणं निष्फलं परम् /

सर्वमनुपलब्धार्थविषयमेव प्रमाणमिति सूत्रितम् / एतदपि तद्व्याख्यानावसरे वर्णितमेव / अतो व्याख्येयमसन्निकृष्टार्थग्रहणमत आह--- असन्निकृष्टेति / अस्यार्थऽ--- द्वेधा हि सन्निकृष्टं भवति तद्रूपप्रमितं विपरीतनिरूपितं वा / तदुभयजिहासयेयमसन्निकृष्टवागिति / किं पुनस्तन्निराकरणमत आह--- प्रमितस्येति / व्यवहारार्थं ह्यप्रमितपरिच्छेदाय प्रमाणमपेक्ष्यते न व्यसनेन / स च सकृत्प्रमाणव्यापारादेव सिद्ध इति न प्रमाणान्तरापेक्षेति ||५५,५६||

किं पुनऽ प्रमितस्य प्रमाणान्तरापेक्षा न जायेत / अत आह---ताद्रूप्येणेति / वर्णितमिदं ---द्वेधा हि प्रमितं भवति ताद्रूप्येण वैपरीत्येनेति / तत्र तावत् ताद्रूप्यपरिच्छेदे न परं प्रमाणं फलवत् / पूर्वपिरच्छेदादेव तदर्थसिद्धेऽ / वैपरीत्यपरिच्छेदे तु प्रमाणान्तरमनवकाशमेवेति तदुभयनिराकरणार्थमसन्निकृष्टग्रहणमर्थवत् / नन्वेवमप्रमाणमेवानुमानं सन्निकृष्टविषयत्वादित्युक्तमेव / न / अधिकारविषयत्वात् / यद्यपि पूर्वावगतो धर्मऽ स्मृतिविषयऽ / धर्मी च गिरिरनुभवसिद्धऽ, तथापि विशिष्टमनुमानेन विषयीक्रयत इति वर्णितमसकृत् / नन्वग्निविशिष्टो ऽपि सम्बन्धसमय एव संविदितऽ / एवं ह्यनेन व्याप्तिग्रहणकाले ऽवगतं धूमवन्मात्रमग्निमदिति / तदस्य धूमवन्मात्र एवापेक्षा / विदिते तु तस्मिन्नग्निमत्ता प्रमितपूर्वैवानुभूयते / सत्यम् / किन्तु धूमवानग्निमत्तया प्रितपूर्वो ऽपि समप्रत्यनुमानेन प्रत्यभिज्ञायते / प्रत्यभिज्ञानं चेदं प्रमाणमेव प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानवत् / पूर्वं हि धूमवत्त्वोपलक्षितेन रूपेणाग्निमत्तया देशो निर्ज्ञातऽ / समप्रत्ययमसावग्निमानिति विशेषतो ऽनुमानेन प्रत्यभिज्ञायत इति किमनुपपन्नम् / अवश्यं चैवमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा कथमग्निमानिति विदित्वा व्यवहाराय घटते / एष हि पक्तुकामो ऽग्निमत्तामनुमायाग्नये धावतीति पश्यामऽ /

वैपरीत्यपरिच्छिन्ने नावकाशऽ परस्य तु // Mस्व्_५,४.५७ //

मूले तस्य ह्यनुत्पन्ने पूर्वेण विषयो हृतऽ / प्रत्यक्षादेश्च षटकस्य नैवार्था ह्यवधारितऽ // Mस्व्_५,४.५८ //

तेनैवोत्तरबाधऽ स्याद् विकल्पादेरसम्भवात् / अग्राह्यता तु शब्दादेऽ प्रत्यक्षेण विरिध्यते // Mस्व्_५,४.५९ //

तत् कस्य हेतोऽ, न यदि पूर्वानुभवादद्य विशेषऽ, अवागमत् खल्वयं धूमवानग्निमानिति, न चाग्नये धावतीति / कथमनाश्रयप्रतिपन्ने ऽग्नौ व्यवहरतीति चेत् / न / प्रागपि धूमवदाश्रयत्वनावगमात् / पर्वतमधुना प्रत्यक्षेण विशेषतो ऽवगम्याग्न्ये व्यवहरतीति चेत् / किमस्याग्न्यर्थिनऽ पर्वतप्रत्यक्षेण / तदयमग्निमत्तया बोध एव पूर्वबोधाद् विलक्षणो ऽभ्युपगन्तव्यऽ / यत्कृतो व्यवहारविशेष इत्यगृहीतविषयत्वादनुमानं प्रमाणमिति वक्तव्यम् / तदिदमसन्निकृष्टग्रहणेनोक्तम् / ये तु स्मृत्याशङ्कानिराकरणमऽ सय प्रयोजनमाहुऽ, तेषां बाधितविषयमप्यनुमानमापद्येत / न हि तन्निराकरणमवयवान्तरेण लक्षणग्रन्थे कृतमुपलभ्यते / अतो ऽसन्निकृष्टग्रहणमेवोभयविधसन्निकृष्टार्थनिराकरणार्थमिति साध्वी व्याख्येति

वैपरीत्यपरिच्छिन्ने परमनवकाशमित्युक्तम् / तत्र कारणमाह--- मूल इति / व्याप्तिस्मरणादि ह्यनुमानस्य मूलम्, तद्यावदुत्तरं तत्तद्व्यापारव्यग्रतया विलम्बते तावच्छीघ्रभाविना पूर्वेण विषयापहाराद् विप्रकृष्टसाधनस्योत्पत्तिरेव निरुध्यत इत्यनन्तरमेव वक्ष्यत इति कथं पुनरनुमानं बाध्यते / तदपि हि प्रमाणं कथं प्रमाणान्तरेण बाधितुं शक्यते / बाधे वा न क्वचिदाश्वासो भवेत् / आभासो बाध्यत इति चेत्, कथमाभासत्वम् / यदि बाधादेवेतराश्रयं तर्ह्यस्तु वा ज्येष्ठप्रमाणेन प्रत्यक्षेणानुमानबाधऽ / नतु ततो ऽपि जघन्यैरपरैर्बाध्यते, तत् कस्य हेतोऽ अत आह---प्रत्यक्षादेरिति स्यादन्तेन / अयमभिप्रायऽ---न प्रमाणं नाम क्वचित् बाध्यते / अवधारणात्मकं ह्येवैतदिति ज्ञानं प्रमाणम् / तद् यत्र कस्यचिदर्थस्य केनचिदात्मनावधारणं भवति तत्र तेनोत्पन्नस्योत्पत्स्यमानस्य वा ज्ञानस्य बाधो ऽभिधीयेत / तद्द्विविधो हि बाधऽ प्राप्तबाधश्चाप्रताप्तबाधश्चेति / प्राप्तबाधो हि यथा--- शुक्तिकारजतज्ञाने / तत्र हि पूर्वोपमर्दनेनैवोत्तरमात्मानं लभत इति तत् तस्य बाधकम् / उत्तरं च देशादिभेदे ऽप्यबाधितं स्वभावतश्च प्रमाणं पूर्वमाभासीकरोति / तदेवं प्राप्तबाधे तावद् येनोत्तरेणार्थो ऽवधारितऽ / त्रिविधमप्यप्रामाण्यमवधारितपदेन व्युदस्यति / न ह्यज्ञातऽ सन्दिग्धो विपर्यस्तो वार्थो ऽवधारितो भवतीति त्रिविधिमप्यप्रामाण्यं यस्य नास्तीत्युक्तं भवति / तदेवमात्मना ज्ञानेन पूर्वमाभासीकृतमिति तत्राभास एव बाध्यत इति नातिप्रसङ्गऽ / अप्राप्तबाधे तु यावत् क्लिष्टसाधनमनुमानं स्वगोचरे सामान्यशास्त्रं वा क्वचिद् विशेषविषये प्रवर्तितुमारभते तावत् प्रत्यक्षेणानुमानेन वा सिद्धसर्वाङ्गकेनागमेन वा विशेषविषयेण शीघ्रजन्मना येनैवार्थो ऽवधारितो भवति तेनैवोत्तरस्योत्पत्तिप्रतिबन्धलक्षणो बाधो भवति / न हि बलवता शीघ्रभाविना प्रमाणेन निरुद्धमुखमुत्पत्तुमर्हति / तदेवमप्राप्तबाधे परमनुत्पन्नमेव प्राप्तिसम्भावनया तु बाध्यत इत्युच्यते श्रुत्येव लिङ्गमिति न क्वचित् प्रमाणबाधऽ / यत्तु जघन्येन मुख्यबाधो न युक्त इति / तन्न / न हि प्रत्यक्षादीनां विनियोगप्रमाणानामिव पारदैर्बल्यनियमऽ / यदेव तु शीघ्रभावि पूर्वोपमर्देन वात्मानं लभते तदेव बाधकमभिदध्महे / इतरञ्च बाध्यमत एव तेनैव तस्य बाधं ब्रूमऽ / प्राप्तबाध इव प्रत्यक्षस्य तेनैवानुमानेन च सिद्धाङ्गकेन साध्याङ्गकस्य विशेषशास्त्रेण सामान्यशास्त्रस्य / अतऽ सर्वप्रमाणाविरुद्धमेव पक्षमभिधास्यामऽ / न चानाश्वासऽ / आभासबाधात् / स्वतऽ प्रमाणेन चावधारणात्मना ज्ञानेनेतराभासीकरणात् / तदिदमवधारितपदेनोक्तमिति / ननु च बलवतापि नावश्यं दुर्बलं बाध्यते / असति हि सम्भवे बाधऽ सम्भवति / अतो विषयव्यवस्थाया विकल्पेन समुच्चयेन वोभयमुपपादयिष्यते विनात्यन्तिकबोधाश्रयणेन (?), अत आह---विकल्पादेरिति / नात्रोक्ता विकल्पादयऽ सम्भवन्ति / न तावत्परस्परविरुद्धं रूपद्वयमेकत्र समुच्चीयते / न हि श्रावणो ऽश्रावणश्च नित्योनित्यश्चेति सम्भवति / न च विकल्पऽ / विधिनिषेधविषयत्वात् तस्य सिद्धे वस्तुन्यसम्भवात् / न च विषयव्यवस्था, वर्णात्मनामेव नित्यानित्यत्वसाधनात् / अतो ऽसम्भवादेव बाधमभिदध्मह इति / एवमुपपादितो बाध उदाहरणैर्दर्शयितव्यऽ / तत्र प्रत्यक्षबाधमेव तावद् दर्शयति अग्राह्यतेति / इमं तु प्रत्यक्षबाधं न बुध्यामहे / स्वगोचरविपरीतार्थं हि प्रमाणं

तेषामश्रावणत्वादि विरुद्धमनुमानतऽ / नहि श्रावणता नाम प्रत्यक्षेणावगम्यते // Mस्व्_५,४.६० //

सान्वयव्यतिरेकाभ्यां गम्यते बधिरादिषु / त्रिधा शब्दविरोधऽ स्यात्प्रतिज्ञादिविभागतऽ // Mस्व्_५,४.६१ //

प्रत्यक्षेण बाध्यत इति युक्तम् / न चग्राह्यता प्रत्यक्षविषया ग्राह्यग्रहणसम्बन्धविषयत्वात्तलऽ / तस्य च प्रत्यक्षगोचरत्वात् / शब्दो हि प्रत्यक्षऽ न ग्राह्यता / अत एव ह्यश्रावणतापक्षो ऽपि न प्रत्यक्षेण विरुध्यत इति वक्ष्यते / अत्रोच्यते / सत्यम्, नेन्द्रियविषयो ग्राह्यता, ग्राह्यस्तु तद्विषयऽ / तदिह ग्राह्यपलापस्यैव प्रत्यक्षविरोधो दर्शितऽ / निरालम्बनानुमानस्येति यावत् / प्रत्ययस्त्वग्राह्यपरदादुपपन्नस्तस्यैवाभावमभिधत्ते / कश्च ग्राह्यस्य भावो ऽन्यदतो भावात् / इयं हि शशविषाणस्याग्राह्यता यन्न भवति / तदभावादेव तत्राग्राह्यताभिदानप्रत्ययौ / तदनेन प्रकारेण शब्दाभावपक्षस्यैव प्रत्यक्षविरोध उपदिष्ट इति न किञ्चिदनुपपन्नमिति ||५८,५९||

अनुमानविरोधोदाहरणमाह---तेषामिति / तेषामेव शब्दादीनामश्रावणत्वाद्यनुमानविरुद्धं यो ह्यश्राणमनित्यं वा शब्दं पक्षमिच्छति तस्यासौ शीघ्रभाविना विपर्ययानुमानेन बाध्यत इति / इदं तु प्रत्यक्षवरोधमन्ये मन्यन्ते / तान् निरोकरोति--- नहीति / शब्दो हि प्रत्यक्षऽ न तच्छ्रावणता ग्राह्यग्राहकसम्बन्धो हि शब्दस्य श्रावणस्य च त्वतल्भ्यामुच्यते / ᳚कृतद्धितसमासेषु सम्बन्धाभिधानं त्वतल्भ्याम्᳚इति स्मृतेऽ / स च न प्रत्यक्षेण समधिगम्यऽ / अपि च अतीन्द्रियं श्रोत्रं,कथं तत्सम्बन्धऽ शब्दस्य प्रत्यक्षो भविष्यति / न ह्यैन्द्रियानैन्द्रियाधारऽ सम्बन्धऽ प्रत्यक्षो भवति वायुवनस्पत्योरिव / अतोनायं प्रत्यक्षविरोध इति

किंप्रमाणिका तर्हि श्रावणता / अत आह---सेति / अबधिरादिषु शब्दोपलब्धेर्बधिरादिषु चानुपलब्धेरन्वयव्यतिरेकौ दृश्येते / तथाहि श्रोत्रोपघातमात्रेण चक्षुरादिमतो बधिरस्य शब्दबुद्धिर्न दृश्यते / श्रोत्रे च दृढे चक्षुरादिष्वसम्भवे ऽपि शब्दग्रहणं दृष्टम्, अत आभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामिदं श्रावणत्वं गम्यत इति / नन्वेवं कथमनुमानविरोधऽ, न ह्यन्वयव्यतिरेकावनुमानम्, तत्प्रभवसमतु मानसऽ श्रावणत्वविकल्पऽ, अतो मानसप्रत्यक्ष एवायमिति कश्चित् भ्राम्यति स वक्तव्यऽ / न बहिर्विषयबोधे मनऽ स्वतन्त्रमिति वर्णितमसकृत् / यद् यदीयान्वयव्यतिरेकावनुविधत्ते तत्तकारणकमिति सर्वकार्येषु समधिगतम्, अनुविधत्ते च शब्दज्ञानं श्रवणमिति तत्तत्कारणकमिति / इदमेव च शब्दस्य श्रावणत्वम् / यत्तु ज्ञानस्य श्रवणजन्यत्वमतो ऽनुमानमेवेदम् / नन्वन्यत्राप्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनऽ कथं तत्कारणकत्वमवगन्तव्यम्, यन्न मानसं प्रत्यक्षमाश्रीयते, श्रूयताम् / पश्यामो हि वयं कुम्भकारव्यापारानन्तरं कुम्भसम्भवमुदीक्षमाणाऽ कार्यकारणभावं चक्षुषैव / इदं हि कुम्भस्य तत्कार्यत्वं या तदनन्तरसम्भूतिऽ / स च कुम्भस्तत्सम्भवश्चोभयं चाक्षुषमेवेति किमत्र मनसा / अतो यद् यस्मिन् सति भवति, असति च न भवति, तत्तत्कारणकमिति प्रत्यक्षतो विदितव्याप्तेरनुमामुपपन्नमेव / एवं च प्रयोगऽ--- श्रवणप्रमाणप्रकाश्यऽ शब्दऽ तस्मिन् सत्येवोपलभ्यमानत्वात् / यदेवं तत्ततप्रकाश्यं सन्तमस इव घटऽ प्रदीपप्रकाश्य इति / इदं च प्रत्यक्षपूर्वकार्थापत्तिपूर्वकमनुमानं तया श्रावणत्वसिद्धेऽ / इदं च सिद्धसर्वागत्वादश्रावणत्वानुमानाद् बलवत् / यावद्धि गुणत्वस्याश्रावणत्वेन व्याप्तिर्ग्रहीतुमिष्यते, तावच्छीघ्रजनमना श्रावणत्वानुमानेन व्याप्तिसंविदं प्रतिबन्धता तस्योत्पत्तिरेव निरुध्यते / एवमेवानित्यत्वानुमानमपि / यत् कृतकत्वादिहेतुकं तदप्यसिद्धिव्यभिचारादिदोषान्न शीघर्मुपजायत इति सिद्धावयवैऽ शीघ्रजन्मभिर्नित्यत्वानुमानैर्बाध्यते / यथा देशकालादिभिन्ना गोशब्दबुद्धयऽ समानविषयाऽ गौरित्यत्पद्यमानत्वात् सम्प्रत्युत्पन्नगोशब्दबुद्धिवद् ह्यस्तनोच्चारितो वा गोशब्दो ऽद्याप्यस्ति गोशब्दत्वाद्, अद्योच्चरितगोशब्दवदित्यादिभिरिति

शब्दविरोधप्रकारमिदानीं प्रतिजानाति---त्रिधेति / प्रतिज्ञाविरोधादयो हि शब्दविरोधतया प्रसिद्धा इति ते तथाभिधीयन्ते / न त्वेते शब्दविरोधाऽ / यत्र हि क्वचिदर्थे प्रतिष्ठितेन शब्देन प्रतिज्ञान्तरं बाध्यते, तत्र शब्दविरोधो भवति / न च स्ववाग्विरोधे शब्दस्य क्वचिदर्थे प्रतिष्ठास्ति व्याहताभिधानात् / पूर्वसञ्जल्पविरोधे ऽपि पूर्वापरन्यायबलाबलानुसार्येव निर्णय

प्रतिज्ञापूर्वसञ्जल्पसर्वलोकप्रसिद्धितऽ / यावज्जीवमहं मौनीत्युक्तिमात्रेण बाध्यते // Mस्व्_५,४.६२ //

सर्ववाक्यमृषात्वेन धर्मोक्तयैवात्मबाधनम् / धर्म्युक्त्याहं यतो जातऽ सा वन्ध्या जननी मम // Mस्व्_५,४.६३ //

इति न शब्दविरोधऽ / न हि तत्र शब्दप्रमाणतोर्ऽथऽ न्यायगम्यत्वात् / लोकं प्रसिद्धिस्तु न शब्दो न प्रमाणान्तरम् / अपि तु प्रत्यक्षाद्यन्तर्गतैवेति तद्विरुद्धपक्षप्रदर्शनेनैव प्रदर्शितेति न शब्दविरोधे ऽन्तरभावयितुमुचिता / नह्यचन्द्रऽ शशीति पक्षऽ शब्देन विरुध्यते / न हि चन्द्रशब्दशशाङ्कयोऽ सम्बन्धं शब्दो वदति येनातद्वाच्यपक्षस्य शब्दविरोधो भवति सम्बन्धवाच्यत्वे हीतरेतराश्रयं भवेत् / अभिधानात् सम्बन्धऽ सम्बन्धाच्चाभिधानमिति / तस्मान्नैते शब्दविरोधाऽ / पूर्वोत्तरशब्दसामर्थ्यपरामर्शेन त्वेकपरित्यागेनतरपरिग्रहाच्छब्दविरोधतया प्रसिद्धा इति तन्त्रान्तरप्रसिद्धिविबागस्त्रिधाशब्दविरोथ इत्युच्यते / परमार्थेन तु वेदार्थवचनविपरीतार्थप्रतिज्ञैव शब्देन वारयितुम् / तच्चानन्तरमिहैव वक्ष्याम इति

तानेव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति---प्रतिज्ञेति / तत्र प्रतिज्ञाविरोध एवैकस्त्रिधा भिद्यत इत्याह--- यावदिति सार्धेन / अयमर्थऽ---प्रतिज्ञाविरोधो हि स्ववाग्विरोधऽ / स च त्रेधा भिद्यते / उच्चारणधर्मधर्मिभेदात् / यावज्जीवमहं मौनीति पक्षऽ प्रतिज्ञयैव बाध्यते / न ह्यनुक्ता सदी प्रतिज्ञा भवति / उक्तिमात्रेण बाधाद भवति प्रतिज्ञया बाधऽ / सर्ववाक्यमृषात्वपक्षस्तु धर्मोक्त्या बाध्यते / सर्वमृषात्वे हि प्रतिज्ञावचनमपि मृषेति नेतरन्मृषा भवेत् / तदमृषात्वे हि प्रतिज्ञावचनमपि मृषेति धर्मसंसर्गासम्भवपरामर्शात् पक्षबाध इति धर्मोक्तिविरोधाभिधानम् / पूर्वत्र त्वविशिष्टमुक्तिमात्रमेव मौनं बाधते इत्युक्तिमात्रेणेत्युक्तम् / आत्मबाधनमिति / धर्मबाधनमित्यर्थऽ / धर्म एवायमुक्त आत्मानं बाधत इति यावत् / वन्ध्या मे जननीति पक्षो धर्म्युक्त्या बाध्यते / जननीत्वे ह्युद्दिष्टमात्रे न

बौद्धस्य शब्दनत्यत्वं पूर्वोपेतेन बाध्यते / चन्द्रशब्दाभिधेयत्वं शशिनो यो निषेधति // Mस्व्_५,४.६४ //

स सर्वलोकसिद्धेन चन्द्रज्ञानेन बाध्यते / ज्ञातगोगवयाकारं प्रति यऽ साधयेदिदम् // Mस्व्_५,४.६५ //

न गोर्गवयसादृश्यं तस्य बाधोपमानतऽ / गेहावगतनास्तित्वो जीवंश्चैत्रो यदा बहिऽ // Mस्व्_५,४.६६ //

वन्ध्यात्वमास्पदं लभते / न च गौणो जननीशब्द इत्यपि वक्तव्यम् / अहं यतो जात इति विशेषणात् / एवं विशेषिते पक्षे धर्म्युक्तिविरोध इत्युक्तं भवति / एतच्चाभ्युपगमवादेनोक्तम् / न तु श्रुतिस्मृत्यतिरेकीणि जल्पाकवचनानि गौणत्वादिभिऽ समीकर्तुं शक्यन्ते / सर्वदूषणोच्छेदप्रसङ्गात् / प्रमादाज्ञानजान्येव हि दूषणानि भवन्ति / तेषु कथञ्चित्समाधीयमानेषु न किञ्चिद् दूषणं नाम भवेदिति ||६२,६३||

पूर्वसञ्जल्पविरोधमुदाहरतिबौद्धस्येति / अनित्यऽ शब्द इति बौद्धेनोक्ते कथं क्षणिकादगृहीतसम्बन्धादर्थप्रत्यय इत्यनुयुक्तेन तेनैव यदा पुनरुच्यते नित्यस्तर्हीति तदा तस्य पूर्वाभ्युपगमविरोधऽ / यद्यपि चात्र न्यायबलाबलानुसारी बाध्यबाधकभावऽ, तथाप्येवंविधा पूर्वापरविरुद्धा प्रतिज्ञैवात्मानं न लभत इति न न्यायावतारमपेक्षते / सम्भावितो हि प्रतिज्ञायामर्थो न्यायेन साध्यते / असम्भाविते तु न्यायापेक्षा नास्त्येव,स्वरसभङ्गुरत्वात् / अतऽ शब्दविरोध एवैनमन्तर्भावयति / शब्दसन्दर्भ एव हि तादृशऽ पूर्वापरविरुद्धऽ पक्षं विनाशयतीति तेषामभिप्राय इति / सर्वलोक प्रसिद्धिविरोधस्योदाहरणमाह---चन्द्रेति / अत्रापि महाजनविपरीतार्थऽ शब्दसंसर्गऽ स्वरसादेव भज्यते न प्रमाणं यावदपेक्षत इति शब्दबाध उदाहृत इति

उपमानविरोधोदाहरणमाह---ज्ञातेति / येन हि नगरे गवाकारो दृष्टऽ सम्प्रति चारण्ये गवयाकारऽ, तं प्रति गौर्गवयसदृशो न भवतीति पक्ष उपमानेन विरुध्यत इति /

नास्तीति साध्यते बाधस्तत्रार्थापत्तितो भवेत् / अग्नावदाहके साध्ये शब्दे रचानभिधायके // Mस्व्_५,४.६७ //

श्रोत्रादिनास्तितायां च शब्दानित्यत्वसाधने / श्रुतार्थापत्तिबाधो ऽत्र यदाप्तोक्तिनिवारिते // Mस्व्_५,४.६८ //

दिवाभुजो निषिध्येत हेतुना रात्रिभोजनम् /

परोक्षे गवि सादृश्यमुपेमयम् / प्रत्यक्षे तु प्रत्यक्षमेव / अत एव ऽज्ञातगोगवयाकारऽमिति क्रमो विवक्षित इति

अर्थापत्तिविरोधमिदानीं विवनक्षन् भाष्यकारानुसारेणाभावपूर्विकायास्तावदुदाहरणमाह---गेहेति

प्रत्यक्षपूर्विकामुदाहरति---अग्नाविति / अदाहक इति / अतच्छक्तियुक्त इत्यर्थऽ / अनुमानपूर्विकामुदाहरति---शब्दे चानभिधायक इति / शब्दश्रवणानन्तरमर्थप्रतीतिं चेष्टयानुमाय तत्र शब्दऽ कारणित्युन्नीयते / अतऽ सर्वकारकाणां क्रियाविनाभावादभिधाभिधानो व्यापारऽ,तदनुपपत्त्या चार्थापत्त्या तच्छक्तिसिद्धिरिति

तथेन्द्रियापलापपक्षो ऽपि प्रत्यक्षपूर्विकयार्थापत्त्या विरुध्यत इत्याह---श्रोत्रेति / यद्यपि प्रत्यक्षपूर्विकोदाहृतैव तथापि पक्षदोषोद्भावनच्छलेनेन्द्रियापलापपक्षस्याप्ययं दोष इति विवक्षता पुनस्तद्विरोधो ऽभिहितऽ / अत्रैवादिशब्देनोपमानपूर्विकया विरोधो दर्शयितव्यऽ--- यथा गवयोपमिताया गोस्तजज्ञानग्राह्यशक्त्यपह्नव इति / अर्थापत्तिपूर्विकया विरोथमुदाहरति--- शब्देति / अर्थाभिधानान्यथानुपपत्त्या हि वाचकशक्तिमर्थापत्त्या प्रमाय पुनस्तदनुपपत्त्यार्थपत्त्यन्तरेण शब्दनित्यत्वमवगम्यत इति

शब्दपूर्विकार्थापत्तिविरोधमुदाहरति---श्रुतार्थापत्तिबाधैति / किं पुनरर्थापत्तिऽ प्रपञ्चेनोदाह्रियते, तद्विरोधप्रतिपादन हि ययाकयाचिदेकयापि सिध्यत्येव / तथा च प्रमाणान्तरविरोधेषु प्रपञ्चो न दर्शितऽ / अर्थापत्तिवद्वा प्रमाणान्तरविरोधो ऽपि प्रपञ्चेन वाच्यऽ / सत्यम् / षोढा भिन्नेरेव षडभिरत्र विरोधो वार्तिककारस्य विवक्षितऽ, तत्प्रदर्शनार्थमेव षटप्रमाणप्रसूतार्थापत्तिरुदाहृता / तेनैव मार्गेण प्रमाणान्तरेष्वपि प्रपञ्चो दर्शयितव्यऽ / यथा तावत् प्रत्यक्षबाध एवानुभूतिस्मृत्यनुमानादिभिऽ षष्ठवर्जं षोढा भिद्यते / स्वेद्यमानस्य वादिनो ऽनुष्णो वह्निरिति प्रतिज्ञा अनुभवस्थेनैव प्रत्यक्षेण विरुध्यते / अनासन्नग्निस्तु सैव प्रतिज्ञा स्मृतिस्थेन प्रत्यक्षेण विरुध्यते, यदा खल्वयं वादकाले ऽनुष्णो वह्निरिति प्रतिजानाति तदैनमितरऽ स्मारयति किं न स्मरसि पूर्वानुभूतमग्नेरुष्णत्वं यदेवमात्थेति, स तत् स्मृत्वा ततऽ प्रत्यक्षान्निवर्तत इति भवति स्मृतप्रत्यक्षबाधऽ / अनुमितप्रत्यक्षबाधस्तु कयत्राप्तमुखे चेष्टाविशेषादर्शनेन तदवगततिक्कतादिरसनिवारणं प्रतिज्ञायते, मुखवैरूप्येण हि तस्य तिक्तानुभवो ऽनुमीयते अतस्तद्विपरीतपक्षस्यानुमितप्रत्यक्षबाधऽ / श्रुतप्रत्यक्षबाधस्तु यत्र केनचिदर्थे कस्मिश्चिदपहनुते साक्षिभिर्दृष्टो ऽयमर्थ इति साक्षिप्रत्यक्षेण बाधो ऽभिधीयते / न चैष शब्दबाधऽ / न ह्यत्र तैरर्थो ऽभिधीयते / किन्तु दर्शनम् / अतस्तद्दर्शनानुसार्येव निर्णयऽ / दर्शनं तु तैऽ स्वशब्देन प्रत्याय्यत इति शब्दावगतप्रत्यक्षविरोध एवायम् / उपमानं तु प्रमाणान्तरप्रसिद्धवस्तुसादृश्यमात्रविषयमित्यन्यतऽ सिद्धस्य सादृश्यं गोचरयति / यथा दात्रादिप्रत्यभिज्ञायां यादृशी स्वात्मनिचेष्टा दृष्टा तां परत्रापि दृष्टवोपमिनोति ममेवास्यापि दात्रादिप्रत्यभिज्ञा प्रत्यक्षमुत्पन्ना, कथमन्यथा पूर्वेद्युरर्धकृतकर्मसमापने परेद्युऽ प्रवर्तते / इह च चेष्टया तदनुरूपं परगोचरमनुमाय स्वज्ञानसादृश्यं तत्रोपमीयते / यद्यपि चात्रानुमानावगतप्रतय्क्षबाध एव शक्यो दर्शयितुम्, तथापि स्वज्ञानसादृश्यपरिच्छेदे शक्यं दर्शयितुमिति तदवगतप्रत्यक्षबाधो ऽभिधीते / प्रत्यक्षसत्तैवोपमानेन प्रमीयते / अर्थापत्त्यवगतप्रत्यक्षबाधस्त्वेवं दर्शयितव्यऽ / यदा हि बहुषु गच्छत्सु तोयार्थिषु तटाकमेकस्तदाहरणाय प्रस्थितो विलम्बते तदा तद्विलम्बनान्यथानुपपत्त्या तदीयं तोयप्रत्यक्षमर्थापत्त्या प्रमीयते / तत्र तद्विपरीतो निस्तोयतटाकपक्षोर्ऽथापत्तिसिद्धेन प्रत्यक्षेण बाध्यते / अभावेन तु भावरूपं प्रत्यक्षं नावगम्यत इति तदनवगतप्रतय्क्षविरोधो नेहोदाह्रियते / षोढा विभक्तमनुमानबाधमतऽ परमनुसन्धास्यामऽ---धूमावगतवहनिप्रतिषेधे तावत् प्रत्यक्षपूर्वानुमाबाधऽ / धूमानुमितादेव वहनेरुष्णत्वे ऽनुमिते तद्विपरीतपक्षो ऽनुमितानुमानेन बाध्यते / यत्र तु ऽदेवस्य त्वेति निर्वपतिऽ इति प्रतीतविनियोगान्मन्त्रशेषे ऽनुमिते तद्विपरीतऽ पक्षो गृह्यते, तत्रागमानुमानबाधऽ / नित्ये तु कर्मणि प्रवृत्ते व्रीहीणामपचारे तत्सदृशेषु नीवारेषूपमितेषु ऽव्रीहिभिर्यजेतेऽति चोदना नीवारविषयत्वेनानुमीयते / व्रीह्यवयवा हि तद्विपयतया ज्ञातसम्बन्धास्तामनुमापयन्ति / न हि तस्याऽ स्वरूपेण व्रीहयो विषयभूताऽ, तदवयवास्तु चूर्णीभूता व्रीहिशास्त्रार्थऽ / ते च नीवारेष्वपि सन्तीति व्रीह्यवयवसामान्योपमितनीवारगामिनी व्रीहिचोदनानुमीयते / तदिहातद्गोचरत्वपक्षस्योपमानपूर्वकानुमानबाधऽ / अर्थापत्तिपूर्वकानुमानबाधस्तु श्रावणत्वपक्षे ऽभिहित एव / यत्र दूराद् वृक्षाभावं विदित्वा तच्छायाभावो ऽनुमीयते तत्राभावपूर्वकानुमानेन छायासद्भावपक्षो बाध्यते / प्रत्यक्षशब्दबाधस्तु त्रिधा दर्शित एव / अन्यो ऽपि श्रुतिस्मृतिभ्यां दर्शयितव्यऽ / अष्टकादीनामधर्मत्वपक्षस्तु कर्तृसामान्यानुमतिशब्दविरुद्धऽ स्मृत्यधिकरणे दर्शितऽ / शक्यं ह्यष्टकादयऽ शब्दमूलाशास्त्रस्थार्यावर्तनिवासिकर्तृकत्वादग्निहोत्रादिवदित्यनुमातुम् / आगमिकशब्दबाधस्तु यत्र शाखान्तरगतश्रुतिविषयविवादे स्मृतिनिब्नधनकाराणां वचनेन श्रुतिसद्भावो निश्चीयते, तत्र ह्याप्तागमावगतनित्यागमविरोधो विपरीतपक्षस्य सम्भवति / उपमितशब्दविरोधस्तु मन्वादिस्मृतिभ्योर्ऽयापत्त्या वैदिकं किमपि मूलमस्तीति कल्पिते स्मार्तवाक्यसदृश एव मूल उपमितेर्ऽथवादमूलत्वपक्ष उपमितशब्देन बाध्यते / विश्वजिदफलत्वपक्षस्तु श्रुतार्थपत्तिसिद्धवधारणे तस्य व्यापारऽ तत्राभावावधारितविधिकात्स्नर्ये ज्योतिष्टामेप्राकृतेतिकर्तव्यताप्राप्तिक्षो बाध्यते / यथा वक्ष्यति---ऽकृत्स्नविधानादपूर्वऽ सोमऽइति / व्रीह्यभावे तु नीवाराणामग्राह्यतापक्षऽ प्रत्यक्षजोपमानविरुद्धऽ / अनुमानपूर्व कोपमानबाधस्तु यदा ह्यादित्यस्य देशान्तरप्राप्त्या गतिमनुमायतन्मध्ये वान्ते वा सूर्यगतिऽ तादृशी वत्सरान्तेष्विति तत्र गितवैसादृश्यपक्षो ऽनुमानपूर्वकोपमानेन बाध्यते / पूतीका न सोमसदृशा इति तु पक्षऽ शब्दपूर्वकोपमानविरुद्धऽ / सामपूतीकयोर्हि सादृश्यं न प्रत्यक्षम् / न

शशशृङ्गादिसम्भावविरोधो ऽनुपलब्धितऽ // Mस्व्_५,४.६९ //

एवं च धर्मसम्बन्धबाधस्तावदुदाहृतऽ / धर्मधर्म्युभयेषां च स्वरूपस्वविशेषयोऽ // Mस्व्_५,४.७० //

चानुमयेम् / शब्देनैव तु सोमांशुजातत्वं पूतीकानां प्रतिपादयता कार्यकारणयोरौचित्येन सारूप्यंप्रतिपादितमिति शब्दावगतकार्यकारमप्रभवत्वात् पूतीकानां सोमसादृश्योपमानस्य तद्विपर्ययऽ शब्दपूर्वकोपमानविरुद्धो भवति / ज्योतिष्टोमिका हि धर्माऽ सत्राहीनेषु न भवन्तीति पक्ष उपमानोपमानेन बाध्यते / ज्योतिष्टामोपमानेन हि ते द्वादशाहं गच्छन्ति द्वादशाहोपमानेन च सत्राहीनाविति / यदा त्वात्मेन्द्रियसादृश्यविशिष्टानि परेन्द्रियाण्युपमीयन्ते तत्र तन्निषेधोर्ऽथापत्त्युपमानेन बाध्यते / वेदकारनास्तिता शशशृङ्गाद्यभावसदृशी न भवतीति पक्षो ऽभावपूर्वाकोपमानेन बाध्यते / द्वयोरप्यभावेनाभावे ऽवगते सादृश्यमुपमीयते / अर्थापत्तिविरोधस्तु षडविधो वर्णित एव / अभावविरोधं त्वनन्तरमेव वक्ष्यामऽ

अभावविरोधमिदानीमुदाहरति---शशशृङ्गादिति / अयं च प्रत्यक्षाभावविरोधऽ / यदा त्वमुं राशिं सूर्यो गचो न वेति चिन्त्यमाने गणितकुशलेन गणितानुमानाभावान्न गत इत्यवगते भ्रान्तो गत इति वदति / तत्रानुमानाभावविरोधऽ / चैत्यवन्दनादिधर्मत्वपक्षस्तु श्रुत्याद्यागमाभावविरुद्धऽ / पूर्ववन्तो दर्वीहोमा इति तूपमानाभावेन विरुध्यते / तथा शब्दे श्रोत्रदेशमनागच्छति श्रोत्रे च शब्देशं ध्वनायागमनमात्रेणैव शब्दश्वणोपपत्तेर्योर्ऽथापत्या शब्दऽ शब्दान्तरमारमते ततऽ क्रमेणान्त्यऽ श्रोत्रेण गृह्यते इत्यन्यथानुपपत्त्या प्रतिजानाति तत्प्रतिज्ञा अर्थापत्त्यभावेन बाध्यते / अभावाभावस्त्येवं दर्शयितव्यऽ--- यदा हि कर्त्रभावेन वेदानां दोषाभावो ऽवगतो भवति तदा दोषवत्पक्षस्याभावाभावेन बाध इति

एवं तावद् धर्मसम्बन्धबाधऽ षोढा प्रपञ्चितऽ / धर्मधर्म्युभयस्वरूपस्वविशेषबाधमतऽ परं वक्ष्याम इति संक्षिप्य सुखग्रहणार्थं श्रोतृबुद्धिसमाधानार्थं

श्रुत्यर्थाक्षिप्तयोर्वाक्ये वाच्यऽ सर्वप्रमाणकऽ / तृणादिवक्रियाहेतोरग्निमद्धिमसाधने // Mस्व्_५,४.७१ //

प्रत्यक्षावगताच्छैत्यात् तद्विशेषोत्थबाधनम् / अधर्मो विहितो दुऽखं कोरत्यल्पमितीह तु // Mस्व्_५,४.७२ //

विहितत्वादधर्मस्य स्वरूपस्यैव बाधनम् / तथा दुऽखनिमित्तत्वं विशेषस्तस्य बाध्यते // Mस्व्_५,४.७३ //

च वृत्तवर्तिष्यमाणयोऽ सङ्कीर्तनं करोति---एवमितिसार्धेन / श्रुत्यर्थाक्षिप्तयोरिति / स्वरूपं तावत् सर्वत्र श्रुत्यर्थ एव / तद्विशेषो ऽप्यर्थाक्षिप्तऽ / धर्मधर्मिणोर्हि स्वरूपं येन विशेषेण व्याप्तं तमाक्षिपति / तच्चानन्तरमेव वक्ष्यत इति / श्रुत्यर्थश्चाक्षिप्तश्चेति विग्रह इति

तत्र धर्मस्वरूपबाधो वर्णित एवेति तमकृत्वैव तद्विविशेषणबाधमुदाहरति---तृणादीति / यो हि तृणादिविकारदर्शनादग्निमद्धिमं साधयति तस्याभावेन तावद्धर्मस्वरूपबाधो भवत्येव / तद्विशेषणमप्युष्ण्तवमर्थाक्षिप्तं प्रत्यक्षावगतेन शैत्येन बाध्यते / न च वाच्यमनुष्णो ऽपि वह्निऽ प्रभासु दृष्ट इति कथमर्थाक्षिप्तो विशेष इति / प्रभास्वप्येवं वहनिरुष्ण एव, अभिभूतत्वात्तु स्पर्शो न गृह्यते, न पुनरुष्णतां जातु जहाति, स्वाभाविकी हि सा तस्य / न च हिमे ऽप्यभिभूतत्वादग्रहणमिति वाच्यम् / तद्विपरीतशैत्योपलम्भात् / हेतूपन्यासस्तु पक्षदोषाभिधानावसरे तदबीजमात्रप्रदर्शनार्थं सो ऽयमभावेन धर्मविशेषबाध इति

धर्मिणस्तु द्वप्रकारो ऽपि बाधो ऽनुक्त एवेति उभयथा तद्बाधोदाहरणमाह---अधर्मैति सार्धेन / हिंसा किलाधर्म इति सामान्यतो ऽवगतम् / तद् यदा विहितो ऽधर्मो दैक्षपशुहिंसदारयिद् दुऽखं करोतीत्यनूद्यतदल्पमिति साध्यते, तदापि विहितत्वेनाधर्मतैव बाध्यते तद्विशेषो ऽपि दुऽखनिमित्तत्वं यदर्थाक्षिप्तं तदपि तेनैव बाध्यते / न हि विहितं नाम किमपि दुऽखस्य निदानं भवति / पुरुषार्थैकसाधनत्वाद् विधेऽ / सो ऽय

अयथार्था धियऽ सर्वा इत्युक्ते द्वयबाधनम् / स्वरूपस्वाविशेषाभ्यां तद्धीमिथ्यात्वसाधनात् // Mस्व्_५,४.७४ //

क्षणिकात्यन्तमिथ्यात्वे विशेषौ च द्वयोरिह / दर्शनादेकदेशस्येत्यनेनैतद् व्युदस्यते // Mस्व्_५,४.७५ //

यत्रैकस्योभयोर्वापि संशयाधीविपर्ययाऽ / शैत्यान्न दाहको वह्निश्चाक्षुषत्वादनित्यता // Mस्व्_५,४.७६ //

शब्दस्येत्येवमादौ तु द्वयोऽ सिद्धो विपर्ययऽ /

मागमेन धर्मिस्वरूपविशेषबाधऽ / न चात्र श्रुत्युपात्त एव स्वविशेष इति चोदनीयम् / अर्थाक्षिप्तस्याल्पतया विधानार्थमनुवादादिति

उभयस्योभयविरोधमुदाहरति---अयथार्थेति / यदा हि सर्वज्ञानानि मिथ्येति साध्यते तदा धर्मधर्मिग्राहिणोरपि ज्ञानयोर्मिथ्यात्वात् तद्विशेषणग्राहिणोश्च मिथ्यात्वाद् भवत्युभयस्यैवोभयबाध इति / अयं च धर्मोक्त्योभयबाध इति शब्दबाध एव निवेशनीय इति समधिगतं तावदुभयोऽ स्वरूपबाध इति

कौ पुनस्तद्विसेषावपर्थाक्षिप्तौ बाध्येते / अत आह---क्षणिकेति / बाध्येते इति विपरिणम्य सम्बन्धो दर्शयितव्य इति / तत्र चैकदेशदर्शनादित्युच्यते / तत्र च दर्शनग्रहणमतिरिच्यते / एकदेशादित्येव वक्तव्यम् / तद्धि लिङ्गं न पुनर्दर्शनमतो व्याख्येयमेकदेशदर्शनादित्यत आह---- दर्शनादिति / अयमर्थऽ / नैकदेशऽ सत्तामात्रेण लिङ्गम् / किन्तु स्वग्रहणम् / शन्कोति चोभयमुपादातुम्, णिज्भावाभावयोरपि निर्देशसाधारण्यात् / स्वप्रतिपत्तौ तावदेकदेशे दृष्टे बुद्धिरनुमानमित्यर्थऽ / परार्थप्रयोगे तु णिजन्तदर्शनपदमेकदेशं दर्शयित्वा या बुद्धिर्जायते सानुमानमित्युक्तं भवति / तदिदं तत्रोञ्चरितदर्शनपदमर्थद्वये व्याख्येयम् / अनेन च यत्रैकदेशे वादिप्रतिवादिनोरेकस्योभयोर्वा संशयो ऽधीर्विपर्ययो वा भवति सो ऽसिद्धाभिधानो हेत्वाभासो व्युदस्यते / न ह्यसौ तादृशऽ परस्मै दरशयितुं शक्यते /

कृतकत्वगुणत्वादौ परोक्ते याज्ञिकं प्रति // Mस्व्_५,४.७७ //

स्वोक्ते चैवप्रकारे स्यादसिद्धो ऽन्यतरस्य तु / बाष्पादिभावसन्दिग्धो द्वयोरन्यतरस्य वा // Mस्व्_५,४.७८ //

धूमस्त्रिधाप्यसिद्धऽ स्यादेवं तावत्स्वरूपतऽ / एत एव प्रकाराऽ स्युराश्रयासिद्धकल्पने // Mस्व्_५,४.७९ //

ज्ञाते ऽपि हि स्वरूपेण नातद्धर्मे ऽस्ति हेतुता /

स्वयं वा दृष्टो भवति / अधीरज्ञानमित्यर्थऽ / तत्र द्वयविपर्यस्तोदाहरणमाह---शैत्यादिति / वह्निशब्दयोर्द्वयोरपि शैत्यचाक्षुषत्वे वादिप्रतिवादिनोर्विपर्ययादसिद्ध इति ||७५-७६||

अन्यतरासिद्धोदाहरणमाह---कृतकत्वेति / यदा वैशिषिको याज्ञिकं प्रति शब्दो ऽनित्यऽ कृतकत्वात् गुणत्वाद्वेति हेतुं प्रयुङ्क्ते,तदासौ स्वरूपेण तस्यासिद्धो भवति / यदा तु स्वयमेवंप्रकारं हेतुं परं प्रति वदति तदा तस्यासिद्धिऽ / यथा नित्यऽ शब्दऽ द्रव्यत्वादाकाशवदिति / न हि वैशिषिकाऽ शब्दं द्रव्यमभ्युपगच्छन्ति गुणत्वाभ्युपगमात् / एवंप्रकार इति परासिद्धप्रकार इत्यर्थऽ

सन्दिग्धासिद्धमुदाहरति---बाष्पादीतिस्यादन्तेन / यदा हि धूमो बाष्पादिभावेन सन्दिह्यते द्वाभ्यामेकेन वा किंस्विदयं रजसामुद्गमो बाष्पो वा धूमो वेति तदा द्वयोरप्यन्ततरस्य वा सन्दिग्धासिद्धो भवति / एवं तावत् सन्देहविपर्ययाभायमसिद्धतोदाहृता / अज्ञानेन त्वप्रसिद्धार्थपदप्रयोगे दर्शयितव्या / त्रिधेति / वादिप्रतिवाद्युभयैस्त्रयऽ प्रकारा इति / एवं तावत् स्वरूपतो हेतुरसिद्धो भवतीत्युक्तमित्याह--- एवमिति

आश्रयासिद्धताप्येतैरेव ज्ञानादिभिर्वादिप्रतिवाद्युभयापेक्षैस्त्रिधा भिद्यत इत्याह---एत एवेति

ननु स्वरूपासिद्ध्याहेतुर्दुष्येत् आश्रयासिद्ध्या तु कस्तस्य दोषऽ अत आह---ज्ञाते ऽपीति / अयमभिप्राय---न स्वरूपेण हेतुर्गमकऽ,अपितु

सर्वत्र दृष्टकार्यत्वादात्मा सर्वगतस्त्विति // Mस्व्_५,४.८० //

बौद्धं प्रत्याश्रयासिद्धो लौकिकादेस्तु संशयऽ / वाङ्मात्रासिद्धिमात्रेण व्यवहाराप्रकल्पनात् // Mस्व्_५,४.८१ //

द्वाभ्यां यो ऽसत्वतो ज्ञातस्तद्वचो दूषणं मतम् / इतरत् साधनं तु स्यात् वादिना यदि साध्यते // Mस्व्_५,४.८२ //

पक्षधर्मतया ज्ञातऽ / न चाप्रसिद्धाश्रयस्तद्धर्मतया ज्ञातुं शक्यते / शैत्यचाक्षुषत्वयोरपि पक्षधर्मत्वासिद्धयैवाहेतुत्वम् / सिद्धं हि स्वरूपेण जले शैत्यं रूपरूपिरूपपैकार्थसमवायिषु च चाक्षुषत्वम् / शब्दा(दौ) हि पक्षधर्मतया तु तयोरसिद्धत्वमिति तद्धर्मरूपासिद्धवचनम् / अत आश्रयासिद्धावपि पक्षधर्मत्वासिद्धेरहेतुत्वं युक्तमेवेति

तामिदानीमाश्रयासिद्धिमुदाहरति---सर्वत्रेति असिद्धान्तेन / यदा हि बोद्धं प्रति सर्वत्र कार्योपलम्भादात्मनऽ सर्वगतत्वं मीमांसकाऽ साधयन्ति, तदान्यतरासिद्धाश्रयो हेतुर्भवति / बौद्धस्यात्मननो ऽसिद्धेरिति / यस्तु प्रमाणगतिमजानानो लौकिकऽ कश्चिदात्मनि संशेते तस्मिन्नेव हेतावुच्यमाने सद्निग्धाश्रयो हेतुरित्याह--- लौकिकादेरिति / आत्मनि संशय इत्यर्थऽ / आदिशब्देन सतीर्थिकानामपि येषामात्मनि संशयऽ त उपाद्रियन्ते / एवं संशयविपर्ययाभ्यामाश्रयासिद्धिरुक्ता / अज्ञानेनाप्याश्रयासिद्घिप्रसिद्धपदप्रयोगे दर्शयितव्या / यस्य हि पक्षवचनऽ शब्दो न प्रसिद्धस्तं प्रत्येवञ्जातीयके हेतावुच्यमाने ऽज्ञानेनाश्रयासिद्धिरिति

ननु यद्यन्यतरासिद्ध्या हेतुर्दुष्यति, एवं तर्ह्यमूर्तत्वादात्मा निष्क्रिय इत्येवमादेरपि हेतुत्वं न स्यात् दिगम्बराणामात्मनो ऽमूर्तत्वासिद्धेऽ / मूर्तं हि ते शरीरपरिणाममात्माने मन्यन्ते / अकर्तृकत्वान्नित्यो वेद इति च बौद्धानां तदसिद्धेरहेतुऽ / शब्दो ऽनित्यऽ कृतकत्वादिति मीमांसकानामसिद्धेऽ / तदेव हेतुर्नाम न कश्चित् व्यवतिष्ठते / अत आह---वाङ्मात्रेति / अयमर्थऽ--नासिद्धो ममेति वाङ्मात्राद्धेतुरसिद्धो भवति / तथा सति न कश्चिदनुमानव्यवहारऽ प्रकल्पेत / द्वाभ्यां तु वादिप्रतिवादिभ्यामसत्त्वेना

निराकरणसिद्धौ वा दूषणं प्रतिवादिनऽ / सन्देहविपरीतत्वहेतू चात्र निराकृतौ // Mस्व्_५,४.८३ //

ज्ञातसम्बन्धवचनात् त्रयऽ संशयहेतवऽ /

वधारितो ऽसिद्धोभवति, तस्यैव तथाविषयस्यासिद्धतावचनं वादिनो दूषणं भवति नासिद्ध इति वाक्प्रवृत्तिमात्रादिति ||८१ ||ननु किमिदं द्वयोरसिद्धो ऽसिद्ध इति, न हि विवदमानयोरेकत्रार्थे सम्प्रतिपत्तिर्भवति,न हि जन्मसहस्रेणापि बौद्धो वेदानामकर्तृकत्वमन्यते, मीमांसको वापि कण्ठगतप्राणो ऽपि कृतकतां शब्दस्य / तदेवमादावुभयसम्प्रतिपत्तेरभावान्न हेतुभावऽवतिष्ठते / अत आह---इतरदिति, अयमभिप्रायऽ--- न द्वयोरसंप्रतिपत्तिरित्येतावतैव साधनदूषणयोरनवकॢप्तिऽ / यदि वादिना प्रयुङ्क्ते साधने प्रतिवादिना चासिद्धत्व उद्भाविते वादिना तत्साधनं साध्यते, ततो भवति साधनम् / यदि तुपरमार्थोपपत्त्याभिधानेन प्रतिवादिना निराक्रियते ततस्तस्य दूषणं सिध्यति / तत्प्रमाणतऽ सिद्धिरेवात्रोपयुज्यते नोभयाभ्युपगमऽ / द्वाभ्यां यो ऽसत्त्वतो ज्ञात इत्यपि प्रमाणसिद्ध्यभिप्रायेणोक्तम्, नाभ्युपगममात्रापेक्षया / यद्धि प्रमाणेन साध्यते बाध्यते वा तत्र प्रायेणोभयसम्प्रतिपत्तिर्दृष्टेति / असत्त्वतो ज्ञातापेक्षयेतरच्छब्दऽ / यद्वादिना सत्त्वेन ज्ञातं भवति प्रतिवादिना च वैपरित्येन, तद्वादिना साध्यमानं साधनं भवति / एतच्च जल्पन्याये स्थित्वोक्तम् / वादे तु द्वयोरपि सम्प्रतिपत्तिर्भवत्येवेति / न चैवमन्यतरासिद्धिरदूषणम्, यावत्तु वादी न साधनं साधयति, तावदन्यतरासिद्ध्या निगृह्यते, साधिते तु तस्मिन् दूषणं परिहृतं भवतीति ||८२ १/२||

दर्शितं तावदसन्निकृष्टैकदेशशब्दयोर्व्यावर्त्य, ज्ञातसम्बन्धपदस्येदानी व्यावर्त्यं दर्शयतिसन्देहेतिवचनान्तेन / सन्देहविपरीतहेत्वोर्हि न सम्बन्धो ज्ञातो भवति, न हि साधारणऽ संशयहेतुऽ प्रमेयत्वं नित्यत्वेन ज्ञातसम्बन्धमिति शक्यते वक्तुम्, घटादिष्वनित्यतयापि ज्ञातसम्बन्धत्वात् नापि कृतकत्वं नित्यतया, तेष्वेवानित्यतया सम्बन्धसवित्तेऽ / अतस्तज्जातीयतुभयं न ज्ञातसंबन्धमिति ज्ञातसम्बन्धपदेन व्युदस्यति / अत्र चासन्निकृष्टपदात्, प्रभृति प्रातिलोभ्येन वार्तिककृता लक्षणग्रन्थे विशेषणोपदानफलमुक्तम्,

सत् साध्ये तदभावे च द्वाभ्यां व्यावृत्त एव च // Mस्व्_५,४.८४ //

द्वौ विरुद्धार्थसम्बद्धौ यावेकत्रैकदेशिनि / प्रमेयानित्यतामूर्तिधर्माऽ साधारणा द्वयोऽ // Mस्व्_५,४.८५ //

तत् कस्य हेतोऽ / प्रतीतिक्रमानुसारेण / प्रमाता हि प्रथमं पक्ष प्रत्येति, ततो हेतुमपेक्षते,ततो दृष्टान्तवचनम् अतो ऽसत्पक्षनिराकरणार्थं प्रयुक्तमसन्निकृष्टपदमेव तावदुपवर्णितम् / ततो हेतुपदमेकदेशदर्शनादिति, ततो ज्ञातसम्बन्धस्येति दृष्टान्तदोषा अपि साध्यहेतुविकलत्वादयो ऽनेन निराक्रियन्ते / तद्वैकल्ये ऽपि स्वयं सम्बन्धो ज्ञातुं परस्मै प्रतिपादयितुं शक्यत इति / कियन्तऽ पुनऽ संशयहेतवऽ, आत आह---त्रय इति ||८३ १/२||

तानेव त्रीन् प्रकारान् दर्शयति---सन्निति / साध्यतदभावयोऽ सन् साधारणो ऽभिधीयते / यथा प्रमेयत्वं नित्यानित्यत्वयोऽ / द्वाभ्यां साध्यतदभावाभ्यां व्यावृत्तो ऽसाधारणऽ क्षितरेव गन्धवत्त्वम् / व्यावृतं हि तत् सकलसजातीयविजातीयद्रव्यान्तरगुणकर्मभ्यऽ / द्वौ विरुद्धार्थसम्बन्धाविति / यौ विरुद्धाव्यभिचारीति परैरभिहितौ, तौ चानन्तरमेवोदाहार्याविति नेह व्याख्यायेते इति ||८४ १/२||

तत्र साधारणं तावदुदाहरणैऽ प्रपञ्चयति---प्रमेयेति / एते च धर्माऽ साध्यतदभावयोऽ साधारणा इत्यर्थऽ

केषु पुनऽ साध्येषु तेषां साधारण्यमत आह---नित्येति नित्येष्वन्तेन / कथं पुनर्वैषम्ये यथासङ्ख्यमत आह--- द्विरनित्यतेति / अनित्यता स्वस्थाने द्विऽ पठितव्या / अतो यथासङ्ख्योपपत्तिऽ / तदयमर्थऽ--- योर्दृष्टमिति साधारणत्वादन्नैकान्ताय प्रभवति / अतो नैकान्तरिकमित्युच्यते / अत एव च संशयहेतुऽ / संशयो हि सामान्यप्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च भवति / यथा स्थाणुपुरुषयोरारोहपरिणाहसामान्यदर्शनाद् भेदक

नित्या भूर्गन्धवत्त्वेन स्यादसाधारणस्त्वयम् // Mस्व्_५,४.८६ //

निश्चयैकाङ्गवैकल्यादेष संशयकारणम् /

धर्मानवधारणाच्च विशेषस्मृत्यपेक्षऽ / किंस्विदयं स्थाणुराहोस्वित् पुरुष इत्यनवधारणज्ञानात्मकऽ संशयो जायते / एवं प्रमेयत्वमपि नित्यानित्ययोऽ सामान्यं विदितवतस्तद्विशेषमस्मरणापेक्षस्तयोरेवानिर्धारणात्मकऽ प्रत्ययऽ संशयापरनामा जायत इति प्रमेयत्वं संशयहेतुऽ / अयं च कृत्स्नोभयव्यापी संशयहेतुऽ / तथा यत्नोत्थऽ शब्दऽ अनित्यत्वादित्ययमपि साधारण एव / अयत्नोत्थेषु केषुचिद्विद्युदादिषु गतत्वाद्यत्नोत्थेषु च सर्वेषु घटादिषु वृत्तेऽ / तदय सकलविपक्षव्यापती सपक्षैकदेशगत इति वेदितव्यम् / तथा यत्नोत्थऽ शब्दऽ अनित्यत्वादिति, यत्नोत्थेषु सर्वेष्वेवानित्यता दृष्टा / तदभावे ऽपि क्वचिन्मेघादौ दृष्टा, न व्योमादौ इति, सकलसपक्षव्यापी विपक्षैकदेशवर्ती चायं साधारण इत्यवसातव्यम् / उभयैकदेशगतस्तु यथा नितय्ऽ शब्दऽ अमूर्तत्वादिति / अमूर्तता हि न सर्वनित्यव्यापिनी व्योमादिषु भावादणुषु चाभावादनित्यमपि न स्वं व्याप्नोति घटकुड्यादिष्वभावात् कर्मादिषु भावात् / सर्वत्र चात्र द्वयवृत्तित्वमेव हेतोऽ संशये कारणवृत्त्यंशस्तु सन्नपि न कारणमित्यतन्त्रम् / अत एव साधारणस्य चतुर्धाविभागं वदन्ति ये तेषामसावनुपयोग्येव साधनदूषणयोरित्युपेक्षयोरवृत्त्यंशऽ क्वचिदुपयुज्यते / अण्वापि हि मात्रया विपक्षे वर्तमानो हेतुस्त्याज्य एव / दूषणवादिनो ऽपि विपक्षवृत्तिमात्रं वचनीयमिति किं तदवान्तरविशेषाश्रयणेन / वार्तिककारेणापि सर्वसाधारणेषु द्वयवृत्तित्वमेव संशयकारणमिति दर्शयितुमुदाहरणप्रपञ्चो दर्शितऽ, न पुनश्चातुर्विध्यमभमेत्य / यथाह--- ᳚न त्वेकस्योपयोगो ऽस्ति दूषणोद्भावनं प्रति / त्यज्यते साधने चैवं साधारण्याद् विशेषतऽ ||इति ८५ १/२||

प्रपञ्चतऽ साधारणऽ, असाधारणमिदानीं संशयहेतुमुदाहरति---नित्या भूरिति / गन्धो हि पृथिव्याऽ स्वासाधारणो गुणऽ, न तां विहाय नित्यमनित्यं वा भावान्तरमाश्रययतीत्यसाधारण इति गीयत /

साधारणो यथा दृष्टो बुद्धिद्वयनिमित्तकऽ // Mस्व्_५,४.८७ //

विरुद्धैकानवाप्तेश्च संशये कारणं मतऽ / यत्रासाधारणो नास्ति तदवभावमुखेन तु // Mस्व्_५,४.८८ //

द्वयासत्त्वविरोधाञ्च मतऽ संशयकारणम् /

आह--- अस्त्वसाधारणं गन्धवत्त्वं, कथं तु संशयहेतुऽ, युक्तं हि पक्षद्वयावलम्बी साधारणो द्वयोरनवस्थाधियमादधानो यत्संशयहेतुरिति, असाधारणस्तु द्वाभ्यां व्यावृत्तो नैकत्रापि धियमुपजनयितुमलामिति कथमस्य संशयहेतुभावऽ, अत आह---निश्चयेति / हेतोर्हि निश्चयजनने ऽन्वयव्यतिरेकावङ्गमन्यतरापाये ऽपि न निश्चयाय हेतुऽ पर्याप्तो भवति / तद् यथा साधरणो ऽन्वयसनाथो ऽपि विनाकृतो व्यतिरेकेण न निश्चयाय प्रभवति, एवमेवासाधरणो ऽपि निश्चयस्यैकेनान्वयनाम्नाङ्गेन विलस्तमकुर्वन् संशयहेतुतां प्रतिपद्यत इति ||८६ १/२||

ननूक्तं साधारणो द्वयगामी द्वये बुद्धिं जनयन् संशये हेतुरिति / असाधारणस्तु न किञ्चिद् ज्ञापयतीति नासावेकाङ्गविकलतामात्रेण संशयहेतुरिति युक्तमत आह---साधारणैति द्वयेन / अयमभिप्रायऽ---साधारणो ऽपि नोभयत्र बुद्धिजननात् संशयहेतुऽ, किन्तु विरुद्धोभयप्रतिपादनमुखेन, विरुद्धे द्युभयस्मिन् प्रतिपादिते तयोरेकत्र समवायसम्भवाद् व्याघातादेव संशयो भवति / तञ्चासाधारणे ऽप्यविशिष्टम्, असाधारणो ऽपि द्युभयस्माद् व्यावृत्तेस्तदभावं गमयन् द्वयाभावासम्भवादेव संशयं जनयति / न हि सम्भवति नित्यमनित्यं च वस्तु न भवतीति, धर्मद्वन्द्वैरेव हि नित्यानित्यत्वादिभिऽ सर्वं जनगदवस्थितम् / अत उभयाभावो विरुध्यते / न चोभयभावऽ, विरोधादेव / न चान्यतरपरिग्रहो ऽविशेषात् / तमिमं सङ्कटमासाद्य प्रामाणिकऽ संशेते / अयं चात्रावयवार्थऽ---यथा प्रमेयत्वादिऽ साधारणो दृष्टऽ सन् बुद्धिद्वयनिमित्तकऽ / बुद्धिद्वयं संशयेनिमित्तमस्थातीति बहुव्रीहिऽ, निमित्तशब्देन च बुद्धिद्वयस्य निमित्तमात्रतां कथयति / साध्यतदभावविषयं हि बुद्धिद्वयं निमित्तीकृत्य विरुद्धैकानवाप्तेरेव साधारणेन संशयो जन्यते / न हि परस्परविरुद्धाभ्यां नित्यानित्यत्वाभावेकऽ शब्दो व्याप्यते, धर्मिभेदनिबन्धनोहि विरुद्धधर्माभ्यासो दृष्टऽ / यथा नित्यं व्योम अनित्यं कार्यद्रव्यमिति / अतो ऽस्मात् प्रतीतिव्याघातादेव साधारणेन संशयो मन्यते / स चायमसाधारणस्यापि समानऽ / सो ऽपि हि यत्र नित्ये ऽनित्ये वा नास्ति तदभावं प्रतिपाद्य तन्मुखेन द्वयसत्त्वविरोधमापादयन् संशयकारणं भवतीति / इदं चासाधारणस्य संशयहेतुत्वं नामुमन्यन्ते / अव्यवस्थया ह्युभयस्मिन् मनसि विपरिवर्तमाने संशयो भवति / न चासाधारणेन किञ्चिद् बुद्धावाधीयते, तस्य केनचिदन्वयाभावात् / अपि च परिमितेष्वेव भावेषु संशयो दृष्टऽ / निवृत्तिमुखेन तु संशयजनने सर्वतो निवृत्तेनासाधारणेन सर्वतोमुखऽ संशयो जन्येत / न च सर्वविषयऽ संशयो दृष्टचरऽ / तस्य बुद्धावनारोहात् / नच क्वचिन्निवृत्तिमात्रेण सर्वत्राभावऽ शक्यते ऽवगन्तुम्, यन्मुखेन संशयो भवेत् / न ह्यनुवृत्तावदृष्टायां व्यावृत्तिऽ सिध्यति / अग्नावनुवर्तमानो हि धूमो दृष्टव्यतिरेको ऽग्निनियतस्वभावत्वेनावगतोर्ऽथाददृश्यमानेभ्यो ऽवग्निभ्यो व्यतिरिच्यत इत्यवगम्यते / यस्तु न केनचिदन्वितस्तस्य कथमनुपलब्धियोग्यात् सर्वतो व्यतिरेकऽ प्रतीयेत / ततो नानेन प्रकारेणासाधारणस्य संशयहेतुत्वम् / यदि त्वसाधारणधर्माणोभावा नित्यानित्यभावभाजो दृष्टा इति क्षितिमपि तद्धरिमिकामुपलभ्य नित्या वा स्यादनित्या वेति संशयो भवतीत्युच्यते / एवं तर्ह्यसाधारणधर्मत्वादेव बहुसाधारणात् संशयो नासाधारणात्, अन्यो ह्यसाधारणधर्मऽ अन्या च बहुसाधारणी तद्वत्ता / तद् यद्यसौ संशयकारणं जाता किं जातमसाधारणस्य / हन्तैवं साधारण एव संशयहेतुरभ्युपगतो भवतीति सिद्धम् / नासाधारणस्य संशयहेतुत्वम् / अन्यन्मतम्--- अनध्यवसायहेतुरेवायमिति / अस्ति किलानध्यवसायो नाम ज्ञानस्य प्रकारऽ / सो ऽसेन जन्यते / भवति हि तादृगधर्मदृशऽ किम्भूततस्यास्य धर्मो ऽयमित्यनध्यवसितावभासव्रत्ययऽ / नचैव प्रामाणम्, अनिश्चयात्मकत्वात् / न च संशयऽ पक्षद्वयासंस्पर्शात् / सो ऽयमेवंविधानध्यवसायो ऽसाधारणेन जन्यत इति / न त्वेतद घटते / न ह्यनव्यवसायो नाम कश्चिद् ज्ञानस्य प्रकारऽ, यमयं जनयेत् / अध्यवसायाभावो ऽनध्यवसायऽ / स च प्रागभावरूपत्वान्न जन्यऽ / अथान्यमात्रवचनो नञ् अब्राह्मणादिवदिष्यते ततो ऽध्यवसायादन्यऽ संशय

सन्दिग्धहेतुता चैषां विषयापेक्षयोच्यते // Mस्व्_५,४.८९ //

निर्णयस्यापि हेतुत्वं दृष्टं साध्यान्तरे यतऽ / व्यवच्छेदान्वयौ लब्ध्वा निष्क्रियादावमूर्तिवत् // Mस्व्_५,४.९० //

एव तच्छब्दवाच्यो भवेत् / न च तद्धेतुरसाधारण इति फणितमेव / अथाधर्मादिवद् विपपरीतवचनो नञ्, एवं सति विपर्यवाच्यो ऽनध्यवसायशब्दो भवेत्, न च विपरीतावग्रहो ऽसाधारणेन जन्यत इति / यदि तु न मे ऽस्मिन् वस्तुन्यध्यवसायो ऽस्तीत्यध्यवसायाभावावधारणमेवानध्यवसायऽ, स तर्हि प्रमाणाभावेनैवाध्यवसायाभावो ऽवगम्यते / तत्र हेतोर्न व्यापारऽ / अतो जिज्ञासामात्रहेतुरसाधारण इति समर्थनीयम् / भवति हि तद्दर्शिनऽ कीदृग्धर्मो ऽयमितो धर्माद् भावो भवेदिति जिज्ञासा / यद्यपि चासौ शुद्धधर्मिदर्शनादपि कदाचिद् भवत्येव तथापि धर्मद्वारेणापि तावद् भवत्येवेति न तद्धेतुत्वमनुपपन्नम् / आह च--- तेनाज्ञानमसिद्धेभ्यो जिज्ञासानन्यगामिनऽ / सामान्यात्संशयो युक्तस्तथा स प्रतिसाधनात् || इति / यत्त्विहासाधारणस्य संशयहेतुत्वमुक्तं तत्परमतम् / ज्ञातसम्बन्धपदस्य हि व्यावर्तनीयमत्र दर्शयितुमभिप्रेतम्, तत् संशयहेतुत्वे ऽप्यसाधारणस्य घटत एव / भवतु तावदयं यस्य कस्यचिद्धेतुऽ / सर्वथा ज्ञातसम्बन्धपदेन व्युदस्यत इति तात्पर्यम् / शाक्यास्तु संशयहेतुमसाधारणं मन्यन्ते, उदाहरन्ति च शब्दानित्यत्वे साध्ये श्रावणत्वम् / यथोक्तम्--- अनैकान्तिकमेनैवनं शाक्याऽ प्रायेण मन्वते / उभयस्मान्निवृत्तत्वादुभयत्रानुवृत्तिवत्||

इति / इदं च वार्त्तिककृतैव प्रदेशान्तरे स्वयमुपन्यस्य यथोक्तदूषणैर्दूषि तमेवेति

किं पुनरुदाहृतानां स्वाभाविकमेव संशयदेतुत्वं नेत्याह---सन्दिग्धेति

कारणमाह---निर्णयस्येति लब्ध्वान्तेन / क्व दृष्टमत आह---निष्क्रियेति / अमूर्तता हि नित्यत्वे साध्ये नित्यानित्यव्योमकर्मसाधारणी संशयहेतुरासीदत्, सैव तु निष्क्रियत्वे साध्ये लब्ध्वान्वयव्यतिरेकौ हेतुतां

क्षित्येकदेशसिद्धत्वे गन्धवत्त्वस्य हेतुता / यत्राप्रत्यक्षता वायोररूपतित्वेन साध्यते // Mस्व्_५,४.९१ //

स्पर्शात् प्रत्यक्षता वासौ विरुद्धाव्यभिचारिता /

प्रतिपाद्यते / व्याप्तं ह्यमूर्तत्वं निष्क्रियत्वेन / न ह्यमूर्तं गगनमात्मा वा परिसस्पन्दते / न चैवं तद्वतां रथादीनाममूर्तत्वं दृष्टमिति

असाधारणस्य निर्णये हेतुत्वं दर्शयति---क्षित्येकदेशेति / गन्धविशेषदर्शिनो हि विदितव्याप्तेऽ क्षित्येकदेशसिद्धत्वे भवत्यानुमानिको निर्णय इति ||९० १/२||

द्वौ विरुद्धार्थसम्बन्धावेकदेशिनि संशये हेतुरित्युक्तम् / तत्रोदाहरणमाह---यत्रेति / यत्र हि न साक्षात्कारिज्ञानविषयो वायुऽ अरूपत्वादित्येकऽ साधयति / अपरो ऽपि स्पर्शात् तद्विपर्ययम् / तत्रासौ विरुद्धाव्यभिचारिता भवतीति शाक्यैरभिहितम् / तत्र तुल्यबलोभयहेतुसन्निपातात् संशयऽ / द्वयोरपि साधनयोऽ प्रसिद्धावयवत्वाविशेषात् / अरूपं ह्यरूपिसमवेतमप्रत्यक्षमिति काणादा मन्यन्ते / तथा च वायुऽ / अतो न प्रत्यक्षऽ / कर्मस्वरूपमपि रूपैकार्थसमवायाञ्चाक्षुषमाचक्षते / एवं स्पर्शो ऽपि वायोऽ प्रसिद्ध एव / प्रसिद्धव्याप्तिकश्चापरोक्षत्वेन / अतस्तुल्यबलत्वम् / ततश्च संशयऽ, विरुद्धयोरेकत्रोपानपातासम्भवात्, समुञ्चयानुपपत्तेऽ, सिद्धे च वस्तुनि विकल्पासम्भवात् बाध्यबाधकभावस्यापि तुल्यकक्ष्यत्वात् / अतो ऽनवस्थयोभयस्मिन् परिप्लवमाने भवति संशयऽ / तादात्म्यात् / तस्य बलाबलविशेषे त्वनुमानविरोधो वर्णित एव / यथा सर्वज्ञो ऽस्तीति बुद्धवचनं सम्यक् तदुक्तत्वाद् क्षणभङ्गादिवाक्यवदित्येकेनोक्ते ऽपरऽ प्रब्रवीति बुद्धो ऽसर्वज्ञ इति मद्वचनं सम्यक् मदुक्तत्वात् यथा ज्योतिरुष्णमापो द्रवा इति / अत्र मदुक्तत्वमुभयोरपि सिद्धम् / बुद्धोक्तता तु न नऽ प्रसिद्धा, अतो ऽप्रसिद्धाङ्गकत्वात् पूर्व साधनं बलवता प्रसिद्धाङ्गकेन बाध्यते / यत्तु विरुद्धाव्यभिचारी संशये हेतुरिति शाक्या वदन्ति / न चैकस्य संशयहेतुत्वम् अन्यतरपरिच्छेदात् / न च समुदायाभिप्रायमेकवचनम् / तस्य विरुद्धत्वाव्यभिचारिपदानास्पदत्वात् / स ह्यंशाभ्यां व्यभिचार्येव / द्वौ तु विरुद्धाव्यभिचारिणाविति वक्तव्यम् / न त्वेकवचनेन / यदि प्रतिहेतु

केचिज्जात्यन्तरं चैनां वर्णयन्त्यपरे पुनऽ // Mस्व्_५,४.९२ //

साधारणत्वमंशेन समस्तं वाप्यनन्वयम् /

विरुद्धमर्थमेकैको न व्यभिचरतीति विरुद्धाव्यभिचारीत्युच्यते / तदस्तु / न त्वेकऽ संशये हेतुरित्युक्तम् / अत एव वार्तिककारेण द्वौ / विरुद्धार्थसम्बन्धौ संशयहेतू इति द्विवचनान्तेनैव नाम्ना संशयहेतुभावो दर्शितऽ / इहापि विरुद्धाव्यभिचारितेत्येतावदेवोक्तम् / न तु विरुद्धाव्यभिचारी संशयहेतुरिति / तदत्र योग्यतयानयोर्विरुद्धाव्यभिचारितेनति व्याख्येयम् / द्वौ विरुद्धाव्यभिचारिणाविति यादविति ||९१ १/२||

इमां च विरुद्धाव्यभिचारितां संशयहेतुं साधारणासाधारणाभ्यां जात्यन्तरमेके वर्णयन्ति / अपरे पुनऽ समुदायस्यांशाभ्यां साधारमपनिक्षेपम् / अन्ये तु समस्तमिदं मिलितमुभयं नैकत्राप्यनुगतमित्यनन्वयमसाधारणमेवास्थिषत इत्याह---केचिदिति / अत्र च प्रदेशान्तरे वार्तिककृता साधारण्य एवास्था दर्शिता / यदाह--- ᳚साधारण्याञ्च नैतस्य बेदऽ कश्चन विद्यते / अंशाभ्यां समुदायो हि साधारणपदे स्थितऽ ||᳚

प्रतिज्ञा यत्र बाध्येत पूर्वोक्तैर्यस्य साधनैऽ // Mस्व्_५,४.९३ //

तत्पराजयतऽ कार्यो निर्णयो बाधवर्जनात् / क्वचित् संशयहेतू यौ प्रत्येकत्वेन लक्षितौ // Mस्व्_५,४.९४ //

कथं पुनरेवञ्जातीयके विषये निर्णयऽ, अत आह---प्रतिज्ञेतिनिर्णयान्तेन / पक्षबाधोक्तैऽ प्रत्यक्षादिभिऽ प्रमाणैर्यस्य साधनवाक्यावयवप्रतिज्ञा बाध्यते तत्पराजयेनेतरस्य निर्णयऽ कार्यऽ / यथेहैव तावत् उदाहरणे त्वगिन्द्रियव्यापारेण वायावपरोक्षमनुभूयमाने तेनैवानुभवेन परोक्षतापक्षो बाध्यते / न हि नस्त्वगिन्द्रियभुवस्तोयप्रत्यक्षाद्वायुप्रत्यक्षं विशिष्यते / न हीहानधिष्ठानं स्पर्शनमात्रमनुभयते / अपि तु तदधिकरणं द्रव्यमपि / न हि प्रबलेन मरुताभिहन्यमानस्य जलं वा श्लिष्यतऽ संविद विशिष्यते / अतो ऽक्षसम्बन्धफलानुसारात् प्रत्यक्षो वायुरिति निश्चीयते / क्वचिञ्चागमेन विषयापहारो भवति / यथा शुचि नरशिरऽकपालं, प्राण्यङ्गत्वात्, शङ्खशुक्तिशकलवादिति पाशुपतेनोक्ते ऽन्यो ऽशुचीति साधयति, प्राण्युद्भूतत्वादुञ्चारादिवदिति / तत्र पूर्वप्रतिज्ञाया आगमेन विषयापहारादुत्तरेणार्थनिर्णयो भवति / शुचीतरविवेके ह्यागम एव शरणम् / तस्मिन् परिपन्थिनि न शुचित्वानुमानमात्मानं लभते / स्मरन्ति हि--- ᳚नारं स्पृष्टवास्थि सस्नेहं सवासा जलमाविशेत्᳚ इति / ऽरुद्रो हि महाव्रतं चचार स एतच्छवशीर्षमुपदधारेऽति त्वर्थवादमात्रं न शवशिरोधारणविधिऽ / अत्र च प्रत्यक्षादीन्येव यथास्वमर्थं साधयन्तीति साधनपदेनोच्यन्त इति / कथं पुनऽ प्रत्यक्षादीन्येव प्रतिज्ञाबाधनायोत्सहन्ते / तेष्वपि सामान्यतो दर्शनेन बाधस्य शङ्क्यमानत्वादत आह--- बाधवर्जनादिति / न तावत् तेषु बाधो दृश्यते, कदाचिद् बाधसम्भावना तु न तेषां प्रामाण्यमुत्सारयीति ||९३ १/२||

अत्र भिक्षुणा ऽपक्षधर्मस्तदंशेन व्याप्तो हेतुरित्येकवचनेन विवक्षितैकसङ्ख्य एक एव हेतुरिति दर्शितम् / अत एव विरुद्धाव्यभिचारिणोर्न हेतत्वमनेकत्वात् तयोरिति / न चैतत् घटते / न हि प्रतिहेतु विरुद्धयो

सङ्घाते निर्णयस्ताभ्यामूर्ध्वताकाकवत्त्ववत् / प्रत्येकं संहतौ वापि गमकावविरोधिनौ // Mस्व्_५,४.९५ //

तस्माद्भिनौ विरिद्धार्थौ हेतू चात्र निदर्शितौ / षोढा विरुद्धतामाहुश्चतुर्धा वैकधापि वा // Mस्व्_५,४.९६ //

रनेकत्वं संशयहेतुत्वे हेतुऽ, अपि तर्हिपरस्परविरुद्धार्थोपप्लावकत्वमेव / विरुद्धौ हि द्वाभ्यां द्वावर्थावेकत्रोपप्लाविताविति तत्र संशेरते / न तु हेत्वनेकत्वात् / संशयहेत्वोरपि प्रत्येकमवगतयोरुभयसमावेशादेव क्वचिन्निर्णयो दृष्टऽ / यथा- ऊर्ध्वताकाकवत्त्वयोऽ / केवला ह्यूर्ध्वता स्थाणुपुरुषसाधारणी नान्यतरनिर्णयाय प्रभवति / काकनिलयनसहकृता तु सैवन स्थाणुरयमिति निश्चाययति / तदत्रैकस्यैव संशयहेतुत्वं द्वाभ्यामेव तु निर्णय इत्यप्रयोजकं संशयहेतुत्वे द्वित्वं, विरुद्धानेकसाध्यत्वमेव संशयहेतुऽ / यथा खल्वेक एव साधारमऽ सपक्षविपक्षयोर्वर्तमानऽ संशयहेतुर्भवति / एवं विरुद्धार्थस्यापि हेतुद्वयस्यांशाभ्यामुभयवृत्तिरेव संशये कारणमिति न तद्द्वित्वेन हेतुत्वनिराकरणं युक्तमित्याह---क्वचिदिति / ननु युक्तं तावदूर्ध्वतया स्थाणुपुरुषसन्देहो भवतीति, काकवत्तामात्रेण न संशयो दृष्टपूर्वऽ / सत्यम् / यस्तु काकवत्तामात्रेण स्थाणुं सिषाधयिषति तस्यासौ केवला संशयहेतुऽ, ऊर्ध्वतासनाथा तु निर्णायिकेत्येतावदेव विवक्षितमित्यदोष इति / अपि च अविरोधिनोऽ प्रत्येकं संहतयोरपि क्वचिदर्थे साध्ये हेतुभावो दृश्यते / यथैकस्मिन्नेव शाब्दस्य ज्ञानस्यानुमात्वे ऽन्वयव्यतिरेकजत्वप्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वयोऽ, शक्यते हि ताभ्यामैकैकश्येन समस्ताभ्यां चानुमानत्वं साधयितुम् / द्वित्वे च हेत्वाभासत्वकारणे नैकस्मिन् साध्ये ऽनेकहेतवऽ प्रयुज्येरन् / प्रयोक्तारस्त्वेकमेव साध्यं किञ्चान्यदितश्चेति नानासाधनैऽ साधयन्तो दृश्यन्ते / तस्माद् विरोधनिबन्धन एवप संशयऽ, न तु नानात्वनिबन्धन इत्यभिप्रायेणाह--- प्रत्येकमिति / पूर्वं तु प्रत्येकं संशयहेत्वोरेव मिलितयोर्निर्णयहेतुत्वमुक्तम् / ग अत्र तु प्रत्येकं गमकावपि संहतौ च गमकाविति प्रतिपादितमिति

तस्माद् विरुद्धार्थावेव भिन्नौ संशयहेतुत्वेन दर्शनीयौ / यथास्माभिरुक्तं न तु भिन्नतामात्रेणेत्याह---तस्मादिति / व्याख्यातस्त्रिप्रकारो

श्रुत्यर्थोक्तस्य बाधायां प्रतिज्ञार्थस्य हेतुना / नित्यत्वे कृतकत्वस्य धर्मबाधाद् विरुद्धता // Mस्व्_५,४.९७ //

बाधो धर्मविशेषस्य यदा त्वेवं विशिष्यते / अर्थवच्छब्दरूपं स्यात् प्राक् सम्बन्धावधारणात् // Mस्व्_५,४.९८ //

ऽपिसंशयहेतुऽ विपरीतप्रकारान् प्रतिजानाति---षोढा विरुद्धतामाहुरिति / धर्मधर्मिस्वरूपस्वविशेषोभयस्वरूपस्वविशेषैऽ षट्प्रकारां विरुद्धतामेके ब्रुवत इत्यर्थऽ / अन्ये तूभयविरोथयोऽ प्रत्येकपक्षानतिरेकात् चातुर्विध्यं प्रतिपन्ना इत्याह--- चतुर्धा वेति / वयं तु इष्टविघातमात्रेणैकमेव प्रकारं सङ्गिरामह इत्याह--- एकधापि वेति / पूर्वोक्तपक्षपक्षद्वयनिवृत्तावपि वा शब्दऽ / अपि वा शेषभाजां स्यादिति पक्षबाध एव विरुद्धत्वे कारणं किमवान्तरभेदोपन्यासेनेति / त्रिष्वपि च प्रकारेषु श्रुत्यर्थोपात्तस्य प्रतिज्ञातार्थस्य बाधायां विरुद्धतामाहुरित्याह--- श्रुत्यार्थोक्तस्येति / धर्मधर्म्युभयस्वरूपं श्रुत्युक्तं, तद्विशेषास्तु प्रायेणार्थोक्ताऽ / ते च स्वरूपस्वविशेषाऽ प्रतिज्ञार्थशब्देनोपादीयन्ते / सर्वे हि ते वक्तुरभिप्रेताऽ / न तु धर्मादिविशेषाऽ साक्षात् प्रतिज्ञायामन्तर्गताऽ / तदस्मिन् प्रतिज्ञार्थे हेतुना बाध्यमाने हेतोर्विरुद्धता भवतीति / तत्पुनरिदं विप्रतिषिद्धमिव मनयामहे / कथं हि प्रतिज्ञार्थे हेतुना बाध्यमाने हेतुर्विरुद्धो भवति / स हि प्रतिज्ञार्थं प्रतिज्ञार्थेन बाध्यते यद्विरुद्धो भवेत् प्रसिद्धत्वादस्य / प्रसिद्धं हि घटस्य कृतकत्वं, न तदप्रसिद्धया नित्यतया बाधितुं शक्यम् / अतो बाधक इत्येवायं वक्तव्यऽ / वार्तिककृता तु परप्रसिद्धिमात्रेण विरुद्ध इत्युक्तामिति वेदितव्यमिति / तत्र धर्मस्वरूपबाधेन तावद् विरुद्धतामुदाहरति---नित्यत्वे इति

धर्मविशेषबाधस्त्वेवं प्रयुक्ते भवतीत्याह---बाधैति / तमेव प्रयोगं दर्शयति--- अर्थवदिति पादत्रयेण / स्वरूपाभिधानवादिनो ह्याहुऽ--- गौरयमिति शब्दाकारविशिष्टोर्ऽथो ऽवगम्यते / न च विशेषणमनभिधाय विशिष्टो ऽभिधातुं शक्यत इति स्वरूपमेव तावदादौ शब्दो

विभक्तिमत्त्वात्पश्चाद्वत् स्वरूपेणेति चाश्रिते / अस्वरूपार्थयोगस्तु पश्चाच्छब्दस्य दृश्यते // Mस्व्_५,४.९९ //

तेन प्रागपि सम्बन्धादस्वरूपार्थता भवेत् / इहप्रत्ययहेतुत्वाद् द्रव्यादेर्व्यतिरिच्यते // Mस्व्_५,४.१०० //

समवायो यथेहायं घट इत्यादिसङ्गतिऽ /

ऽभिधत्ते ततो विशिष्टम् / अपि चार्थशब्दो व्यभिचरति, अज्ञातसम्बन्धस्य तदनवगतेऽ / स्वरूपं तु न कदाचिद् व्यभिचरति सम्बन्धावधारणात्प्रागपि तदवगमात्, अव्यभिचारी च शब्दार्थ इति युक्तम् / अतऽ स्वरूपं तावदवश्याभिधेयं शब्दानां, तदभिधोत्तरकालं तु विशिष्टाभिधानमपि भवतु नामेति / एवं प्रसाध्यान्ते प्रयोगमाहुऽ--- शब्दस्वरूपं सम्बन्धावधारणात् प्रागर्थवद् विभक्तिसम्बन्धात्, अगृहीतसम्बन्धो ऽपि हि स्वादिविभक्तियुक्तान् शब्दानवगच्छति / यदा च विभक्तियोगऽ तदार्थवत्त्वं दृष्टं यथा सम्बन्धग्रहणात् पश्चादिति / कथं पुनरेवं प्रयुज्यमाने धर्मविशेषबाधो भवत्यत आह--- स्वरूपेणेति चाश्रित इति / यदा हि स्वरूपेणार्थनार्थवत्त्वं प्रथममाश्रित्यार्थवत्तामात्रविशिष्टं साध्यते, तदार्थादिदमवगम्यते--- स्वरूपार्थवत्त्वमस्य सिषाधयिषितमिति / एवं च भवत्यर्थाक्षिप्तस्य धर्मविशेषस्य बाध इति / कथं पुनऽ स्वरूपेणेति चाश्रिते धर्मविशेषो बाध्यते / अत आह--- अस्वरूपेति / विभक्तिमत्त्वं हि स्वरूपातिरेकेणार्थान्तरेणार्थवत्त्वमविनाभावबलेन शब्दस्यावगमयति, सम्बन्धग्रहणात्पश्चादर्थान्तरस्य दर्शात् / अतो व्याप्तिबलेन तदेव विभक्तिमत्तया साध्यते / अतोर्ऽथवत्ताया विशेषं स्वस्वरूपार्थवत्त्वं हेतुरयं विरुणद्धीति भवति धर्मविशेषबाध इति ||९९ १/२||

धर्मिस्वरूपबाधोदाहरणमाह---इहप्रत्ययेति / यदा हिसमवायधर्मिणं कृत्वा तस्य द्रव्यादिव्यतिरेकऽ साध्यते, इहप्रत्यहेतुत्वं च हेतुरुच्यते इहायं घट इति, संयोगो दृष्टान्तऽ, तदा धर्मिस्वरूपबाध इत्यभिप्रायऽ

अत्राप्यसमवायत्वं संयोगस्येव सिध्यति // Mस्व्_५,४.१०१ //

तेन धर्मिस्वरूपस्य वैपरीत्याद् विरुद्धता / यञ्च सत्तावदेकत्वं समवायस्य कल्पितम् // Mस्व्_५,४.१०२ //

तत्र संयोगवद्भेदात् सायद्विशेषविरुद्धता / नित्यमात्मास्तिता कैश्चिद् यदा सौत्रान्तिकं प्रति // Mस्व्_५,४.१०३ //

साध्यते ऽवयवाभावाद् व्योमवद् द्वयबाधनम् / तदोभयविशेषस्य बाधो ऽयं साध्यते यदा // Mस्व्_५,४.१०४ //

पारार्थ्यं चक्षुरादीनां सङ्घाताच्छयनादिवत् / शयने सङ्घपारार्थ्यं भौतिकव्याप्तहेतुके // Mस्व्_५,४.१०५ //

कथं पुनरत्रोदाहरणे धर्मिस्वरूपबाधऽ, अत आह--- अत्रापीति / अत्राप्युदाहरणे धर्मिस्वरूपस्य समवायात्मनो वैपरीत्यापादनाद्धेतोर्विरुद्धता भवति / इहप्रत्ययहेतुत्वं ह्यसमवायात्मन एव दृष्टमिति ताद्रूप्यं विरुन्ध्यादिति धर्मिस्वरूपबाध इति ||१०१ १/२||

अस्मिन्नेव च धर्मिविशेषबाधो ऽपि दर्शयितव्य इत्याह---यञ्चेति / समवायो हि सत्तासामान्यवदेकरूप इति काणादा मन्यन्ते / सो ऽप्यस्य विशेषऽ संयोगवद्भेदापत्तेर्बाध्यत इति भवति धर्मिविशेषविरुद्धो हेतुरिति ||१०२ १/२||

उभयस्वरूपबाधायामुदाहरणमाह---नित्यमात्मास्तितेति / यदा कश्चित् सौत्रान्तिकं प्रत्येवं साधयति--- आत्मा नित्यऽ निरवयत्वात् व्योमवदिति, तदा धर्मधर्मिद्वयस्य बाधनं भवति / सौत्रान्तिकस्य ह्यवयवाभावो व्योम्न्यभावेनैव सम्बद्धो ऽभिमत इत्यात्मनो ऽपि तद्वदभावं गमयेत, आवरणाभावमात्रं हि नभऽ, न पुनस्तत्त्वान्तरमिति बौद्धा मन्यन्ते / अतो ऽनवयवत्वादात्मनऽ स्वरूपस्य तद्धर्मस्य च नित्यत्वस्य बाधादुभयबाध इति ||१०३ १/२||

उभयविशेषबाधस्त्वेवं साध्यमाने भवतीत्याह---तदेति / यदा हि परार्थाश्चक्षुरादयऽ सङ्घातत्वात् शयनादिवदिति साध्यते, तदोभयविशेषबाध इत्यर्थऽ / कथं पुनरत्रोभयविशेषबाधऽ, अत आह--- शयन इति / शयनीये

आत्मानं प्रति पारार्थ्यमसिद्धमिति बाधनम् / असंहतपरार्थत्वे / दृष्टे संहततापि च // Mस्व्_५,४.१०६ //

अनाहङ्कारिकत्वं च चक्षुरादेऽ प्रसज्यते /

हिखट्वादौ महाभूतसंहतशरीरपारार्थ्येन सङ्घातत्वादिति हेतुर्व्याप्तो दृष्ट इति संहतपारार्थ्यमेव साधयेत् / आत्मानं च प्रति पारार्थ्यं साधयितुमभिमतम्, तन्न सिध्येत् / सो ऽयं तावत् पारार्थ्यस्य धर्मस्य यो विशेषो ऽभिमत आत्मपारार्थ्यं स तावद् बाध्यते / चक्षुरादेरपि धर्मिणो यो विशेष आहङ्कारिकत्वं नाम सो ऽप्यनेनैव हेतुना बाध्यते / संहतात्मकत्वं हि शयनादावनाहङ्कारिकत्वेन व्याप्तं दृष्टम्, भौतिका हि ते, अतस्तन्निदर्शनेन चक्षुरादयो ऽपि भौतिका भवेयुऽ / आहङ्कारिकाणीन्द्रियाणीति कापिलाऽ सङ्गिरन्ते, तेषां चायं प्रयोगऽ / तदयमर्थऽ--- संहतपारार्थ्यभौतिकत्वाभ्यां व्याप्तो हेतुर्यस्मिन् शयने तत्रात्मपारार्थ्यमसिद्धमिति धर्मविशेषबाधनं तावद् भवति / धर्मिविशेषबाधो ऽपि भौतिकवयाप्त्या सूत्रितो ऽनन्तरमेव विवरिष्यत इति न केवलमात्मपारार्थ्यं न सिध्यति, असंहतरूपात्मपारार्थ्ये चेष्टे व्याप्तिबलेनात्मनो ऽपि संहतता प्राप्नोतीत्याह--- असंहतेति / नानेन हेतुनासंहतरूपात्मार्थता सिध्यति / प्रत्युत संहततैवात्नो भवेदिति

धर्मिविशेषबाधं विवृणोति---अनाहङ्कारिकत्वमिति / व्याख्यातचरं चेदम् ||१०६ १/२||

एवं तावद् ज्ञातसम्बन्धपदव्यावर्तनीयो विरुद्धऽ प्रपञ्चितऽ / इदानीं तद्व्यावर्त्या एव दृष्टान्ताभासा दर्शयितव्याऽ / तैर्हि नानुमानाङ्गसम्बन्धो ज्ञापयितुं शक्यते / अतस्ते ऽपि ज्ञातसम्बन्धपदेनैव व्यावर्त्यन्ते / इदं चास्माभिऽ प्रागेवोक्तम् / अन्यत्राप्याह--- ᳚ज्ञातसम्बन्धवाचा च त्रयो ऽत्रानियतादयऽ / हेतुदृष्टान्तयोर्देषा भाष्यकारेण वारिताऽ ||᳚

गमकस्यैकदेशस्य व्याप्तिर्गम्येति भाषितुम् // Mस्व्_५,४.१०७ //

साध्यसाधर्म्यवैधर्म्यदृष्टान्तऽ प्रतिपाद्यते / तत्र हेत्वर्थमुद्दिश्य साध्योपादानमिष्यते // Mस्व्_५,४.१०८ //

उद्देश्यो व्याप्यते धर्मो व्यापकश्चेतरो मतऽ / यद्वृत्तयोगऽ प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणम् // Mस्व्_५,४.१०९ //

तद्वृत्तमेवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् /

इति / अतस्तन्निराकरणार्थं दृष्टान्तवचनमेव तावदवतारयति---गमकस्येति / व्याप्तिप्रदर्शनाय द्विविधो दृष्टान्तस्तावद् साधनवाक्ये दर्शयितव्यऽ / साध्यऽ पक्षऽ तत्साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां यो दृष्टान्तऽ स प्रतिपाद्यत इत्यर्थऽ ||१०७ १/२||

तत्र साधर्यदृष्टान्तप्रकारमाह---तत्रेति / अस्यार्थऽ--- उदाहरणसाधर्म्याल्लिङ्गस्य प्रसाधकत्ववचनं हेतुऽ यदाहुऽ--- ᳚उदाहरणसाधर्म्यात् साध्यसाधनं हेतुऽ᳚ इति / साध्यस्य प्रज्ञापनवचनमिति यावत् / तस्य चार्थो लिङ्गमेव / तञ्चोद्दिश्य साध्योपादानं साधर्म्यदृष्टान्त इष्यते / यो यो धूमवान् स सो ऽग्निमानिति यावदिति / किमेवमुपादीयमाने सिध्यत्यत आह--- उद्देश्य इति / उकतं व्याप्तिप्रदर्शनाय दृष्टान्तवचनमिति / एवं चोपादीयमान उद्देश्यो धूमादिर्व्याप्ततया कथितो भवति, इतरश्चोपादेयो ऽग्न्यादिर्व्यापकत्वं भवतीत्युक्तम् ||१०८ १/२||

कीदृशं तु तयोऽ स्वरूपमत आह---यद्वृत्तेति / यद्वृत्ततद्वृत्ताभ्यां यत्तत्परिनिष्पन्नानां यो य इत्यादिशब्दानामुपादानम्, तदयमर्थो भवति / यद्यद् यद्वृत्तेन संयुक्तं प्रथमं प्रयुज्यते प्रधानं च तदुद्देश्यं, तत्तद्वृत्तुयक्तं च पश्चात् प्रयुज्यमानं स सो ऽग्निमानेवेति चैवकारेण युक्तं तदुपादेयम् / सर्वेष्वेव च ग्रहव्रीह्यादिसंमार्गावघातादिषूद्देश्योपादेयेष्वयमेव विवेक इति वेदितव्यमिति ||१०९ १/२||

वदत्यर्थं स्वशक्त्या च शब्दो वक्त्रनपेक्षया // Mस्व्_५,४.११० //

साध्यहेतुत्वमर्थानां व्याप्तिशक्त्यनुरोधतऽ / तत्राज्ञानाद् यदा वक्ता सहभावविवक्षया // Mस्व्_५,४.१११ //

विपर्ययेण वा हेतौ न प्याप्तत्वं विवक्षति / विवक्षन्नपि वा शब्दं तद्योगं न वदेद् यदि // Mस्व्_५,४.११२ //

घटे कृतकनाशित्वे नाशि व्याप्तं कृतेन वा / न तदेष्टस्य हेतुत्वं स्यादनिष्टस्य चैव तत् // Mस्व्_५,४.११३ //

किं पुनरेवं प्रयोगनियमे प्रयोजनम्, विवक्षापरतन्त्रा हि शब्दाऽ, ते यथा तथा वा प्रयुक्ता यथाभिप्रायं वर्तिष्यन्त एव / अत आह---वदतीति / न वक्त्रभिप्रायपरतन्त्राऽ शब्दाऽ, स्वाभाविक्यैव तु शक्त्या केचिदेव क्वचिदेवार्थे वर्तन्ते, अतो न विवक्षानुसारेणेष्टसिद्धिर्भवतीति वाच्य एव दृष्टान्तवचनविन्यासप्रकार इति

यदि तर्हि स्वतन्त्राऽ शब्दाऽ अतथास्थिते ऽप्यर्थे शब्दानुसारिणीष्टसिद्धिर्भवेदत आह---साध्यहेतुत्वमिति / अयमभिप्रायऽ---- नार्थशक्तिऽ शब्दशक्तिमनुरुध्य प्रवर्तते, न च शब्दशक्तिरर्थशक्तिम्, अतो न यता वक्त्रभिप्रेतार्थानुसारिणी शब्दशक्तिऽ, एवं न शब्दानुसारिण्यर्थव्यवस्थेति, अर्थादीनां कृतकत्वानित्यत्वादीनां व्याप्तिशक्त्यनुरोधादेव साध्यहेतुभावो भवति न शब्दानुरोधादिति ||११० १/२||

वक्त्रनपेक्षया स्वशक्त्यैव शब्देर्ऽथमाचक्षाणे यत्तावदापद्यते तद् दर्शयति---तत्राज्ञानादिति सार्धद्वयेन / यदा हि दृष्टान्त वक्तुमनभिज्ञो वक्ता साध्यहेत्वोऽ सहभावमात्रं विवक्षति / यथा--- शब्दो ऽनित्यऽ कृतकत्वादिति प्रयोगे,यथा घटे कृतकत्वनाशित्वे स्त इति / विपरीतावग्रहेण वा न हेतोर्व्याप्यतां विवक्षति / सत्यामपि विवक्षायां कुतश्चिद् भ्रमनिमित्तात् न व्याप्तियोग्यं शब्दं वदति / सहबावमात्रमेव तु पूर्ववद् वदेत्, विपरीतं वा भ्रान्तऽ यता नासिता कृतकत्वेन व्याप्तेति, तदा तावन्न केवलमिष्टं न सिध्यति अनिष्टमेव तु व्याप्तिविपर्ययादापद्यते / इष्टस्य

तस्माद् व्याप्यत्वरूपेण वाच्यो हेतुत्वसंमतऽ / यदा सम्यक् प्रयुक्ते ऽपि वाक्येर्ऽथो न तथा भवेत् // Mस्व्_५,४.११४ //

साध्यहेतूभयव्याप्तिशून्यत्वात् परमार्थतऽ / नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वात् कर्मवत् परमाणुवत् // Mस्व्_५,४.११५ //

घटवद्व्योमवच्चापि तदसद्वादिनं प्रति / धर्म्यसिद्धावपि ह्येवं दृष्टान्ताभासता भवेत् // Mस्व्_५,४.११६ //

तत्सद्भावे ऽपि च व्योम्नि द्वययुक्ते ऽपि कीर्तिते / कर्माद्यालोचनाद् व्याप्तिर्हेतोर्नास्तीति वर्जनम् // Mस्व्_५,४.११७ //

कृतकत्वस्य हेतुत्वं न स्यात् / अनिष्टस्यैव तु नाशित्वस्य भवेदित्येवञ्जातीयकानिष्टप्रयोगनिवारणाय युक्तो दृष्टान्तप्रयोगनियम इति / एतदेवोपसंहरति---तस्मादिति / हेतुत्वसंमतऽ कृतकत्वादिव्याप्यत्वरूपेण वाच्य इत्यर्थऽ ||११३ १/२||

अर्थानां शब्दतन्त्रत्वे यद् भवति तद् दर्शयति---यदेतिपादरहितद्वयेन / अस्यार्थऽ--- यदा हि व्याप्तिशक्त्यनुसारेणैवार्थानां साध्यहेतुत्वं तदा यद्यपि वक्त्रा न सहबावमात्रं दर्शितं,किन्तु सम्यगेव दृष्टान्तवचनम्, अर्थास्तु न तदनुरूपव्याप्यव्यापकभावनावस्थिता इति दृष्टान्ताभासता भवेदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति / यथा नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वादिति प्रयोगे कर्मवत् परमाणुवद् घटवद् व्योमवदिति दृष्टान्तेषु यथासङ्ख्यं परमार्थतऽ साध्यहेतूभयव्याप्तिशून्यतया / कर्म खल्वनित्यमिति तत् साध्यभूतया नित्यतया शून्यं, हेतुस्त्वमूर्तवादिति तत्र विद्यत एव / परमाणवस्तु भूर्ता इति तेषु हेतुशून्यता, साध्यं तु नित्यत्वं तेषु विद्यत एव / घटे तु न साध्यं नित्यत्वं नाप्यमूर्तत्वं हेतुरित्युभयशून्यता / व्योम्नि तु दृष्टान्ते व्याप्तिशून्यतामुत्तरत्र स्वयमेव विवरिष्यति / अत्रैव च व्योमवदिति दृष्टान्ते तदसद्वादिनं सौत्रान्तिकं प्रति प्रयुज्यमाने धर्म्यसिद्ध्या दृष्टान्ताभासता भवतीत्याह--- तदसद्वादिनमिति

व्याप्तिशून्यतां विवृणोति--- तत्सद्बावे ऽपीति / यद्यपि च

व्याप्त्या साधर्म्य उक्ते च न वैधर्म्यमपेक्ष्यते / सहभावित्वदृष्ट्या तु यदा व्याप्तिं न लक्षयेत् // Mस्व्_५,४.११८ //

परऽ साधर्म्यदृष्टान्तात् तं वा नापेक्षते यदा / वक्ता वा सहबावित्वं शुद्धं तेन वदेद् यदा // Mस्व्_५,४.११९ //

वपरीतान्वयं वापि तत्समाधित्सया तदा /

व्योम्नऽ सद्भावो भवेत्, तच्च हेतुसाध्यद्वययुक्तं नित्यत्वादमूर्तत्वाच्च / तथापि कर्मादिष्वमूर्तेषु अनित्येष्वालोच्यमानेषु हेतोर्व्याप्तिर्नास्तीति ईदृशस्यापि दृष्टान्तस्य वर्जनमेव / अयमपि न साध्यसिद्ध्ये समर्थो यत इति

व्याख्यातऽ साभासऽ साधर्म्यदृष्टान्तऽ / वैधर्म्यदृष्टान्तमतऽ परं व्याख्यास्यति / तत्रैतदेव तावत् प्रथमं वक्तव्यम् / किं सर्वदैव साधर्म्यवद् वैधर्म्यवचनं कार्यं न वेति / तत्र तावद् व्यतिरेकप्रधानवादिनऽ सर्वदा वाच्यमिति ये वदन्ति तान् प्रत्याह---व्याप्त्या साधर्म्य उक्त इति / एवं हि मन्यते--- व्याप्तिप्रज्ञापनाय हि दृष्टान्तवचनम्, सा चेत् साधर्म्यवचनेन ज्ञापिता किं वैधर्म्यवचनेन / साधर्म्यं चावश्यमेव वचनीयमन्वयप्रज्ञापनाय, तत्प्रधानत्वादनुमानस्य / व्यतिरेकस्यापि तन्मुखेनैव सिद्धेऽ / इतरथा दुरधिगमत्वात् / अतो यदि व्याप्त्या सहितं साधर्म्यमुक्तम्, अलं वैधर्म्यवचनेनेति / कदा तर्हि वैधर्म्यं वाच्यमत आह--- सहभावित्वदृष्ट्येति पादत्रयेण / यदा हि वक्त्रा सम्यगेव दृष्टान्त उक्ते परऽ श्रोता जानाति--- यथा हेतुसाध्ययोऽ साहित्यमात्रनेनोक्तं न व्याप्तिरिति, तदा साध्याभावे हेत्वभावं ज्ञापयितुं ऽवैधर्म्येणेष्टसाधनऽमिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति / यदा खल्वभ्यस्तवैधर्म्यस्तमेवापेक्षते न साधर्म्यदृष्टान्तं तदा च वैधर्म्येणेष्टसाधनमित्याह--- तं वा नापेक्षते यदेति / यदा वा वक्ता सुशिक्षितवैधर्म्यऽ साधर्म्यं वक्तुमजानानस्तेन साधर्म्यदृष्टान्तेन सहभावमात्रमेव शुद्धं व्याप्तिहीनं कथयति, तदापि पर्यनुयुक्तेन तेनैव वैधर्म्येणेष्टसाधनं कार्यमित्याह--- वक्ता वेति

यदा वा भ्रान्तो विपरीतमन्वयं दर्शयति, तदापि तत्समाधानेच्छगया पूर्वविपरीतज्ञानोपमर्दनेन वैधर्म्येणेष्टसाधनमित्याह---विपरीतान्वयमिति /

पूर्वज्ञानोपमर्देन वैधर्म्येणेष्टसाधनम् // Mस्व्_५,४.१२० //

साहित्यमात्रं पूर्वोक्तं हेतोस्तत्रोपयुज्यते / व्याप्यव्यापकभावो हि भावयोर्यादृगिष्यते // Mस्व्_५,४.१२१ //

तयोरभावयोस्तस्माद् विपरीतऽ प्रतीयते / धूमभावे ऽग्निभावेन व्याप्ते ऽनग्निस्ततश्च्युतऽ // Mस्व्_५,४.१२२ //

अधूम एव विद्येतेत्येवं व्याप्यत्वमश्नुते / तथानग्नावधूमेन व्याप्ते धुमस्ततश्च्युतऽ // Mस्व्_५,४.१२३ //

अन्यत्रानवकाशत्वाद् व्याप्यते ध्रुवमग्निना /

नन्वन्वयवैपीत्ये स एव यथावत् प्रतिपाद्यतां किं वैधर्म्यवचनेन / सत्यमेवमपीष्टं सिध्यत्येव, किन्तु भ्रान्तैरिदमस्माभिरुक्तं साध्याभावे हेत्वभावो विवक्षित इति वैधर्म्येणापि तावदिष्टसाधनं भवेत्येवेति / यत्तु तत्पूर्वं साहित्यमात्रमुक्तं तद्वैधर्म्य एवोपयुज्यते तस्यैवेष्टं साधयतो ऽनुग्रहे वर्तते इत्याह--- साहित्यमात्रमिति ||१२० १/२||

एवं तावद् वैधर्म्यवचनस्यावसरो दर्शितऽ, तद्ववचनप्रकारमिदानीं दर्शयति---व्याप्यव्यापकभावो हीति ||१२१ १/२||

वैपरीत्ये कारणमाह--- धूमभाव इति / यदा हि धूमभावो ऽग्निभावेन व्याप्तो भवति तदानग्निरग्न्यभावस्ततो धूमात् प्रच्युतऽ सन्नधूमे धमाभाव एव भवतीत्येवं तावद् व्याप्तो भवति / यो हि यस्मिन् सति भवति असति च न भवति स तन्नियतस्तद्व्याप्त इत्युच्यते / यथा धूमो ऽग्नावेव भवन्नग्निना व्याप्त इति सिद्धो ऽभावयोर्व्याप्तिविपर्यय इति ||१२२ १/२||

यत एव चाभावयोरीदृशो व्यापव्यापकभावऽ अत एव भावयोरभिमतव्याप्तिसिद्धिरित्याह---तथानग्नाविति / अनग्नावग्न्यभावे धूमाभावेन व्याप्ते धूमस्तत्र विरोधिव्याप्तेरलब्धावकाशो ऽग्नावेव भवतीत्येवं तद्व्याप्यता तस्य सिध्यति / तथेति / यथा भावव्याप्त्यपेक्षयाभावव्याप्तिऽ एवमभावव्याप्त्यपेक्षया भावव्याप्तिरित्यर्थऽ / न चैवमितरेतराश्रयता, बीजाङ्कुरवदनादितयोपपत्तेरिति ||१२३ १/२||

व्यापकौ तु यदोच्येते भावाभावौ तदा ततऽ // Mस्व्_५,४.१२४ //

नैव व्याप्याद्विपक्षस्य प्रच्युतिऽ कथिता भवेत् / तस्माद् धूमेन साध्यत्वमग्नेऽ प्रार्थयते यदा // Mस्व्_५,४.१२५ //

तदानग्निरधूमेन व्याप्तो वाच्यो न चान्यथा / अनग्न्यधूमसाहित्ये व्याप्तेर्वापि विपर्यये // Mस्व्_५,४.१२६ //

न प्रस्तुतोपकारऽ स्यादन्यद्वापि प्रसाध्यते / यत्राप्यर्थस्य शून्य्तवं द्वाभ्यामेकेन वा भवेत् // Mस्व्_५,४.१२७ //

किं पुनरभावयोर्व्याप्तिविपर्ययाश्रयणे प्रयोजनमत आह---व्यापकौत्विति / यदा हि य एव भावो व्यापकस्तदभाव एव व्यापकतया वैधर्म्यदृष्टान्त उच्यते तदा ततो व्याप्याद् धूमादेर्नैव विपक्षस्यानग्न्यादेऽ प्रच्युतिऽ कथिता भवेत् / ततकथनार्थं च व वैधर्म्यवचनं(स) प्रयोजनं भवेत् / न हि यत्र धूमस्तत्राग्निरितिवत् यत्र धूमाभावस्तत्राग्न्यभाव इति कथ्यमाने व्याप्याद् धूमादनग्नेर्विपक्षस्य निवृत्तिर्दर्शिता भवतीति / अतो धूमेनाग्निं सिषाधयिषता वैधर्म्यदृष्टान्तेनाग्निधूमाभावयोर्व्याप्तिविपर्ययो वाच्य इत्याह--- तस्मादिति वाच्यो ऽन्तेन / यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमो नास्तीत्येवं यदवृत्ततदवृत्ताभ्यामुद्देश्योपादेयभावो दर्शयितव्य इत्यर्थऽ / स चानग्निरधूमेन् व्याप्त उच्यमानो नान्यथा वाच्यऽ, किन्तु साधर्म्योक्तेनैवोद्देश्योपादेयप्रकारेणेत्याह--- न चान्यथेति / प्रकारश्चानन्तरमेवोक्त इति ||१२४,१२५ १/२||

अन्यथावचने दोषमाह---अनग्नियधूमसाहित्यैति / यथैव साधर्म्यदृष्टान्ते स्वशक्त्या शब्दोर्ऽथं वदति नार्थशक्तिमनुरुध्यत इति साहित्यमात्रवचने व्याप्तिविपर्यये वा नेष्टं सिध्यतीत्युक्तम्, एवमिहापि भवतीति भावऽ ||१२६ १/२||

एवं (तद्व?ताव) दिहाप्यर्थो न शब्दवशवर्तीति यत्रार्थो दृष्टान्तरूपो द्वाभ्यां हेतुसाध्याभावाभ्यामेकेन वा तयोऽ शून्यो भवति तत्रापि न प्रस्तुतोपकारो भवति अन्यद्वानिष्टं प्रसज्यत इत्याह---यत्रापीति / सम्यक् प्रयुक्ते ऽपि वाक्येर्ऽथस्यातदायत्तत्वान्नेष्टसिद्धिरिति भावऽ / अत्रोदाहरणमाह

यदनित्यं तु तन्मूर्तमणुवद् बुद्धिवत् खवत् / साध्येन व्याप्तिसिद्ध्यै हि व्यातिरेको ऽत्र कथ्यते // Mस्व्_५,४.१२८ //

यस्यायं नास्त्यसौ हेतुस्तेन साध्येन नाप्यते / तेन दृष्टे ऽपि साहित्ये न सर्वो गम्य इष्यते // Mस्व्_५,४.१२९ //

सहदृष्टिर्न सम्बन्धो व्याप्तिर्नैव च तावता / मूर्तानित्यत्वयुक्ते ऽपि तस्मादङ्गीकृते घटे // Mस्व्_५,४.१३० //

यदिति / नित्यो ध्वनिरमूर्तत्वादित्यत्रैव प्रयोगे यदैवं वैधर्म्यमुच्यते यन्नित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति तदा साध्याभावशून्यो दृष्टान्तऽ / परमाणोर्नित्यतया तदभावस्य तत्र दर्शयितुमशक्यत्वात् / बुद्धिवदिति तु दृष्टान्ते हेत्वभावशून्यता / बुद्धेरमूर्ततया तदभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् / खवदिति तूभयाभावशून्यता, नित्यामूर्ते तस्मिन्नुभयाभावो दुरधिगमो यत इति ||१२७ १/२||

एवं साधर्म्यदृष्टान्तवद्व्याप्तिवैकल्ये ऽप्यभासता दर्शयितव्या / तत्सिदध्यर्थं हि विपक्षाद्धेतोर्व्यतिरेकऽ कथ्यते / यस्य तु विपक्षैकदेशादपि व्यातिरेको नास्ति, नासौ साध्येन व्याप्तो भवतीत्यसत्यां व्याप्तावनर्थकं तादृशस्य वैधर्म्यस्य वचनमित्यभिप्रायेणाह--- साध्येनेति ||१२८ १/२||

यतश्चैवञ्जातीयको न साध्येन व्याप्यते तेन क्वचिदभावयोऽ साहित्ये दृष्टे ऽपि न सर्वत्र गम्यगमकभावो भवतीत्याह---तेनेति / यद्यपि यन्नित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति, यथा घटऽ कुड्यं वेति, क्वचिदभावयोऽ साहित्यं शक्यते दर्शयितुम् / तथापि न सर्व(ऽ) शब्दादि(ऽ) नित्यतया विशिष्टो ऽनेन हेतुना गम्य इष्यते / किञ्चिद्ध्यमूर्तं नित्यमाकाशादि,किञ्चिदनित्यं कर्मादीति भावऽ

किमिति नेष्यते अत आह--- सहदृष्टिरिति / विपक्षैकदेशनिवृत्त्या हि सहभावमात्रं हेतोऽ सिध्यति / न च तन्मात्रसम्बन्धो ऽनुमानाङ्गम् / किं तर्हि, व्याप्तिऽ / न चासावेतावता साहित्यमात्रेण सिध्यतीति / एतदेवोदाहरणेन दर्शयति--- मूर्तानित्यत्वचयुक्ते ऽपीति / इदं प्रागेव व्याख्यातमिति ||१३० १/२||

अत्र बौद्धा वदन्ति---किमिदं---

कर्मादौ व्याप्त्यभावेन न दृष्टान्तत्वमिष्यते / अशेषापेक्षितत्वाच्च सौकर्याञ्चाप्यदर्शनात् // Mस्व्_५,४.१३१ //

साधनं यद्यपीष्टो ऽत्र व्यतिरेको ऽनुमां प्रति / तावता न ह्यनङ्गत्वं युक्तिऽ शाब्दे ऽभिधास्यते // Mस्व्_५,४.१३२ //

ऽव्याप्त्या साधर्म्य उक्ते च न वैधर्म्यपेक्ष्यतेऽ इत्युच्यते, न हि शतांशेनापि हेतोर्विपक्षाद् व्यतिरेके शङ्क्यमाने गमकत्वमस्तीत्यशेषविपक्षो ऽनुमातुर्व्यतिरेकं ग्रहीतुमपेक्षितऽ / न चासौ दुरधिगमऽ, एकदेशस्थस्यापि सर्वादर्शनसौकर्यात् / दर्शनं हि सर्वविपक्षाणां दुष्करम्, तदभावस्तु सौकर्यप्राप्त एव / न चायोग्यानुपलम्भान्नेदमदर्शनं हेतोर्व्यतिरेकाय प्रभवतीति वाच्यम् / न हि नो विपक्षादर्शनादविनाभावनियमऽ / किन्तु तादात्म्यतदुत्पत्तिनिबन्धनऽ / विपक्षदर्शने तु हेतोऽ परिपन्थिन्यविनाभावो ग्रहीतुमशक्यो भवति / तच्चैकदेशस्थस्यापि तावन्नास्त्येवेति परिपन्थिनि वृत्तिमात्रे दर्शनं व्याप्रियते / अतो यदैवाग्निकार्यो धूम इत्यवगतं तदैव तदायत्तात्मलाभो नासति तस्मिन् भवतीति ज्ञायते / न चान्वयज्ञानमेव व्यतिरेकबुद्धौ निबन्धनम्, असाधारणेषु तदसम्भवात् / न हि महानसपरिदृष्टयोरग्निधूमस्वलक्षणयोस्तत्रैव निरुद्धयोरन्यत्र दर्शनमस्ति, येनान्वयो ऽनुभूयेत / तत् कुतो ऽन्वयऽ कुतस्तरां च तन्निबन्धनो व्यतिरेकऽ / न च विशेषेषु सामान्यं नाम किञ्चिदनुगतं स्वरूपमस्ति, यन्नियम्यनियामकतयावसीयेत, विकल्पाकारत्वात् तस्य / अतो विशेषा एव केचित् कयाचिद् व्यावृत्त्योपलक्षिताऽ कञ्चिद् विशेषं विपक्षव्यावृत्तिमुखेन गमयन्तीति तत्प्रदर्शनार्थं वैधर्म्यवचनमेव न्याय्यमिति / तान् प्रत्याह---अशेषेति युक्तिरन्तेन / अयमभिप्रायऽ--- यद्यपि व्यतिरेको ऽनुमानाङ्गम् / स तु नादर्शनमात्रात् सिध्यति / तद्देशागमनादपि च तस्योपपत्तेऽ / न च कार्यत्वावधारणादसति कारणे ऽभावऽ, तस्यैवासति व्यतिरेके दुरधिगमत्वात् / यद्धि यस्मिन् सति भवति असति च न भवति तत्तत्कार्यम् / अतो ऽसत्यभावो ऽव

बोधप्रसङ्गो भेदानां न चाव्याप्तेर्भविष्यति / अस्ति सामान्यवस्त्वेषु व्यापिता तत्र गम्यताम् // Mस्व्_५,४.१३३ //

गन्तव्यऽ / ततऽ कार्यता तदधीने(ति) तु तस्मिन्नितरेतराश्रयता / अस्तु वा दर्शनमात्राद् व्यतिरेकऽ, तस्य च सौकर्यं, नैतावतानुमां प्रति युक्तिरनङ्गम् / युक्तिर्योगऽ सम्बन्धो ऽन्वय इत्यनर्थान्तरम् / नान्वयो ऽनङ्गमिति यावत् / तन्मुखेनैव सर्वप्रमातॄणामनुमानोत्पत्तेऽ / अतस्तत्कथनार्थं साधर्म्यदृष्टान्तो ऽपि वाच्य एव / नासावेकान्तेन प्रत्याख्यातुं शक्यते / इदं चान्वारुह्य वचनम् / यथोक्त एव सिद्धान्तऽ सम्यक् साधर्म्यप्रयोगे न वैधर्म्यमपेक्षणीयमिति / अन्वयस्यैव प्राधान्यात् तमन्तरेण व्यतिरेकासिद्धेऽ / अवगते हि धूमस्याग्निना सम्बन्धेर्ऽथादनग्निनिवृत्तिऽ सिध्यति / अतऽ स तावद् विधिमुखेन प्रथमं दर्शयितव्यऽ, अवसरे तु वैधर्म्यमपि कदाचिदुच्यते / अनङ्गत्वमिति तु पठतामियं व्याख्या---इदं हि लिङ्गस्यानुमायामङ्गत्वम् यदन्वयव्यतिरेकौ,ताभ्यां हि तदङ्गं भवति / अतो यथा व्यतिरेको ऽङ्गत्वम्, क एवमन्वयापरनामा युक्तिरपीति / ननु लिङ्गे ऽपि शब्दात्मके प्रतीत्युत्तरकालभाव्यन्वयो ऽनङ्गमेवात आह--- शाब्दे ऽभिधास्यत इति / शाब्दे ह्यनुमानाद् भिन्ने प्रतीत्युत्तरकालभाविनी युक्तिरनङ्गमिति वक्ष्यते / यथा वक्ष्यति--- नाङ्गमर्थधियामेषा भवेदन्वयकल्पना / इति / अनुमाने तु सर्वत्रैवान्वयऽ प्रतीत्यङ्गमिति / ये तु तावता नानङ्गत्वमन्वयस्येत्यध्याहृत्यात्रैवार्थे शाब्दे युक्तिर्वक्ष्यते इति व्याचक्षते, तेषामश्रुतान्वयाध्याहार एव तावदुपालम्भऽ / न चान्वयस्यानुमानाङ्गत्वे शाब्दे युक्तिर्वक्ष्यते / अत्रैव ज्ञातसम्बन्धपदेन तस्योक्तत्वात् / अत एवान्वयाधीनत्वमनुमानस्य च स्थितमिति वक्ष्यति / तस्माद् यथोक्तैव व्याख्येति

यत्तु भेदानामेवानुमाने गम्यगमकत्वं तेषां चान्वयो न सम्भवतीत्युक्तम्, तत्राह---बोधप्रसङ्गैति / न भेदानामनुमानबोधे गम्यगमकतायाऽ प्रसङ्गऽ / तेषां सर्वदेशकालाव्याप्तेरेकैकत्र निरुद्धत्वात् / न चाप्यविना

केचित् साधर्म्यदृष्टान्ते व्याप्त्यापि कथिते पुनऽ||

वैधर्म्योक्तिमपीच्छन्ति व्यावृत्तिनियमेच्छया // Mस्व्_५,४.१३४ //

हेतौ साधर्म्यदृष्टान्तात् साध्येनैवावधारिते /

भावेनापरस्य तथाविधस्यैव नियमऽ शक्यते ऽनुभवितुम् / न चासति तस्मिन्नानुमानाङ्गं सम्भवतीति तेषामन्वयाभावो न दोषायेति / यदि न भेदानां बोधप्रसङ्गऽ, कस्य तर्हि दर्शितमिदं, न भेदानुगतमेकं किमपि पारमार्थिकं रूपमस्ति / तस्य विकल्पाकारत्वात् / यद्यपि च व्याप्तिसमयसंविदितरूपारोपेणैवाधुनानुमानमुपजायते / तथाहि तस्य निपुणतो निरूप्यणाणस्या-- सम्भवाद् विभ्रम एवायम् / यद्येवमसद्रूपारोपप्रवृत्तमनुमानमप्रमाणमेव / सत्यम् / प्रतिबन्धबलेन तु किञ्चिदेव स्वलक्षणं केनापि विकल्पाकारेण सामान्यात्मना समधिगतं यदपरं विकल्पाकारोल्लिखितमेव स्वलक्षणं प्रतिलम्भयति तत्प्रमाणमित्याख्यायते / अविंसवादो हि नऽ प्रामाण्ये कारणमर्थक्रियास्थितिश्चाविंवादऽ / यदाहुऽ--- ऽप्रमाणमविंसवादि ज्ञानमर्थक्रियास्थितिऽ / अविंसवादऽ इति / भवति चानुमानेर्ऽथक्रियासमर्थवस्तुलाभो वस्तुनिर्भासपुरऽ सरो ऽपीति प्रमाणमनुमानम् / यथोक्तम्--- ᳚अतस्मितंस्तग्रहाद् भ्रान्तिरविंसवादतऽ प्रमा᳚इति / अतो भेदानामेव गम्यगमकत्वम् / ते च न भाजनमन्वयस्येति युक्तमेवोक्तमत आह--- अस्तीति / अस्यार्थऽ / भवेदेवं यदि न भेदातिरिक्तं किञ्चित् सामान्यं वस्तु भवेत् / अस्ति तु तदित्याकृतिग्रन्थे सकलपरोक्तदोषपरिहारेणोपपादयिष्यते / तस्य चानेकदेशकालव्यापिता गम्यत इति नाभाजनमन्वयस्य / न चातस्मिंस्तदग्रहऽ, पारमार्थिकत्वात् तस्य / एवं च यदनुमानुप्रामाण्यसिद्ध्यर्थं परैऽ किमपि काशं कुशमवलम्ब्यते, तदपि मन्दप्रोयजनमेवेति

अन्यन्मतं व्याप्त्यापि साधर्म्यदृष्टान्त उक्ते वैधर्म्यमपि वाच्यमिति, तत्तावदुपन्यस्यति---केचिदिति पादत्रयेण / किं पुस्तदिच्छायां कारणमत आह--- व्यावृत्तिनियमेच्छयेति

एतदेव विवृणोति---हेताविति / एवं हि मन्यन्ते / यदा हि

व्यावृत्तिऽ सर्वतऽ प्राप्ता साध्याभावे नियम्यते // Mस्व्_५,४.१३५ //

तत्तु मन्दफलं यस्मात् पक्षे ऽप्येवं निरूपितम् / व्यापकाभावमात्रं हि व्याप्यान्नित्यं निवर्तते // Mस्व्_५,४.१३६ //

तस्माद् यथैव शुक्लत्वे पटस्योक्ते विरोधिनाम् / निवृत्तिर्नतु दैर्ध्यादेस्तथात्रापि भविष्यति // Mस्व्_५,४.१३७ //

द्वैविध्यं नोपपन्नं तु यथैव ह्यग्निधूमयोऽ /

साधर्म्यदृष्टान्तेयत्र धूम इत्युद्दिश्य तत्राग्निरेवति सैवकारमुपादीयते, तदा हेतो साध्येनैवाग्निनावधारिते सर्वतो ऽग्नोरन्यमात्राद् व्यावृत्तिऽ प्राप्नोति, न चैतत् सम्भवति / साध्यधर्माधिकरणादेरप्यभावप्रसङ्गादपक्षधर्मत्वापत्तेऽ / पक्षाभावप्रसङ्गाच्च / अतऽ साध्याभाव एव व्यावृत्तिं नियन्तुं सर्वदैव वैधर्म्यवचनमर्थवत् / सति हि तस्मिन्नग्न्यभावे धूमो न भवतीत्यावेदितं, भवतीति

एतदपि दूषयति---तत्तु मन्दफलमिति / तदिदं वैधर्म्यवचनमेवं क्रियमाणं मन्दफलमित्यर्थऽ / कथं मन्दफलमत आह--- यस्मादिति / किं निरूपितमत आह--- व्यापाकभावमात्रं हीति / अग्निमान् पर्वत इति पक्षवचने निरूपितमिदम्,--- यथा ऽनियमस्तद्विपक्षाच्च कल्प्यते नाविरोधिनऽ इति / अतऽ साधर्म्यदृष्टान्ते ऽपि व्याप्या धूमादेर्व्यापकाभावनिवृत्ति मात्रेमेव दर्शयितव्यम्, नान्यमात्रनिवृत्तिरिति

एतदेव दृष्टान्तवचनेनोपपादयन्नुपसंहरति---तस्मादिति / तदिह--- प्रतिज्ञाहेतुसाधर्म्यदृष्टान्ताख्यास्त्रयो मताऽ / वाक्यस्यावयवाऽ प्रायो मीमांसकमते सताम्||

एतच्च भाष्यकारेण स्वयमेवोपदर्शितम् / दृष्टान्तहेतुसाध्यार्थपदत्रयनिबन्धनात्||

इति

अत्र भाष्यम्--- ऽतत्तु द्विविधं प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं च / तत्र प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धं यथा--- धूमाकृतिदर्शनादग्न्याकृतिविज्ञानं, सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं च यथा--- देवदत्तस्य गतिपूर्विकां देशान्तरप्राप्तिमुपलभ्यादित्ये ऽपि गतिस्मरणम्ऽ इति / अनेन प्रमेयद्वैविध्यादनुमानद्वैविध्यमुक्तमिति / अत्र केचिन्नीतिज्ञंमन्या अवधृतस्वलश्रणमेव क्वचिदनुमानेन सामान्यतो गृह्यत इति मन्यन्ते / तदभ्रमापनयाय भाष्यकारेणेदमुक्तम्--- ऽतत्तु द्विविधम्, अदृष्टस्वलक्षणविषयमप्यनुमानमस्ति क्रियादिष्विऽति / कथं पुनरदृष्टस्वलक्षणेन सम्बन्धदर्शनम्, उत्पत्तिमतऽ फलस्य दर्शनात् / यद्यप्यनवधृतस्वलक्षणेन वस्तुना विशेषतऽ सम्बन्धो ऽनवगतऽ, सामान्यतस्तु दृश्यते / सर्वं हि कादाचित्कं फलं कुतश्चिदागन्तुकादुत्पत्तिमतो जायमानं दृष्टम्, तन्तुसंयोगेभ्य इव पटऽ / अतो देवदत्तस्य भूतपूर्वोत्तरदेशविभागसंयोगौ कदाचिदुपलभ्यागन्तुकऽ को ऽपि हेतुरनुमीयते / तदिदं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धमनुमानमाचक्षते प्रत्यक्षानुपलक्षितपूर्वस्वलक्षणविषयत्वात् / अग्न्यादिषु तु प्रत्यक्षतऽ स्वलक्ष आवधारणात् प्राक् प्रत्यक्षतो दृष्टसम्बन्धमनुमानमाहुऽ / न च द्रव्यमेव संयोगविभागयोऽ कारणमिति वक्तव्यम् / सत्यपि तस्मिन्नभावात् / न च द्रव्यान्तरागम एव शक्येत कल्पयितुं, तस्य पूर्वद्रव्यप्रत्यभिज्ञया बाधितत्वात् / न च सदृशापरापरोत्पत्तिविप्रलब्धा भेदं न बुध्यन्त इति साम्प्रतम्, देशादिभेदे ऽपि तदबुद्धेरविपर्ययात् / उक्तं च विवरणकारेण --- ऽक्षमभङ्गस्तु प्रत्यभिज्ञानाग्निराक्रियत एव / अतो दृष्टकारणसम्भवाददृष्टं किमपि संयोगविभागयोऽ कारणमनुमीयते / तच्च कर्मेत्याख्यायते / अत एव प्रदेशान्तरेष्वपि कर्माप्रत्यक्षमेवेऽति / भाष्यकारो दर्शयति--- यथा वक्ष्यति᳚न हि ते प्रत्यक्षे᳚इति / ऽयदाश्रयं देशान्तरं प्रापयति तत्कर्मेत्युच्यतऽ इति च / व्यक्तमेव देशान्तरप्राप्तिफलोन्नीयमानत्वमेव कर्मणो दर्शयतीति सिद्धं क्रियादीनां सामान्यतो दृष्टानुमानैकविषयत्वम् / एवं च प्रमेयद्वैविध्यादनुमानद्वैविध्योपपत्तिरिति ये वदन्ति तान् प्रत्याह---द्वैविध्यं नोपपन्नमिति / इदमुक्तप्रकारं द्वैविध्यमनुपपन्नमिति भावऽ / कथमनुपपन्नमत आह--- यथैवेति पादत्रयेण / यथा खल्वग्निधूमाकृत्योऽ प्रत्यक्षयोऽ प्रत्यक्षदृष्टऽ सम्बन्धो, भवति एवं गितप्राप्त्याकृत्योऽ, तयोरपि प्रत्यक्षत्वात् /

प्रत्यक्षदृष्टऽ सम्बन्धऽ गतिप्राप्त्योस्तथैव हि // Mस्व्_५,४.१३८ //

प्रत्यक्षमेव हि वयं देशान्तरं प्राप्नुवन्तं देवदत्तं गच्छतीति मन्यामहे / नेयं जात्यादिविकल्पनाभ्यऽ कर्मकल्पना विशिष्यते / तद्वदेवेन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वादपरोक्षनिर्भासाच्च / ननु देवदत्ते देशसंयोगविभागातिरिक्तमपरं कर्मणऽ किमपि रूपमपरोक्षमीक्षमहे / फलदर्शनेनैव तदनुमीयते / जातेर्वा व्यक्तितो व्य(तिरिक्ता) याऽ किं रूपमनुभूयते, यदसौ प्रत्यक्षविषयतयावसीयते / रूपमेव सा व्यक्तेऽ, किमस्या रूपान्तरेणेति चेत्, कर्म वा किमरूपम् / इदमपि हि ततो न भिद्यत एव / आगन्तुकं तु केवलम् / अतो जातिकल्पनावत् कर्मकल्पनामपि प्रत्यक्षपक्ष एव निक्षिपन्तऽ पञ्चधा सविकल्पकं प्रत्यक्षं विभजामहे / आह च--- ᳚न हि दृष्टिपथं प्राप्तं देवदत्तं निरूपयन् / पठन काव्यं स्वसंज्ञोक्तं परोक्षमिव बुध्यते ||᳚

आदित्ये ऽनुपलब्धिश्चेन्न देशे ऽप्यधुनातने / क्वचित् तत्रोपलब्धिश्चेद् देवदत्ते ऽपि दृश्यताम् // Mस्व्_५,४.१३९ //

यदि धर्म्यन्तरापेक्षा तत्र सामान्यदृष्टता / स्यादग्निधूमचयोऽ सैव तस्मादेवं प्रचक्षते // Mस्व्_५,४.१४० //

प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धं ययोरेव विशषयोऽ /

प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धस्य प्रतियोगितयोपात्तं सामान्यतो दृष्टसम्बन्धं तत्रापि गतिप्राप्त्याकृत्योऽ प्रत्यक्षदृष्ट एव सम्बन्ध इति न प्रतियोगिनोरसङ्कर इति

यदि तु दृष्टान्ते प्रत्यक्षतायामपि पक्षीकृतादित्यगतेरप्रत्यक्षत्वात् न प्रत्यक्षदृष्टऽ सम्बन्ध इत्युच्यते / तदेतदाशङ्कते तावत्---आदित्ये ऽनुपलब्धिश्चेदिति / इदानीं दूषयति--- नेति / कारणमाह---देशे ऽप्यधुनातन इति / देशे ऽप्यधुनातने--- सम्प्रति प्रमीयमाणे, अप्रत्यक्षतोपलब्धिरेवेत्यर्थऽ / यदि त्वग्निधूमाकृत्योऽ क्वचिन्महानसादौ अप्रत्यक्षोपलबन्धिरिष्यते सा तर्हि देवदत्ते ऽपि गतेऽ प्रत्यक्षत्वादस्तीत्याह---क्वचिदिति

एवं तावत् प्रत्यक्षतो दृष्टता सामान्यतो दृष्टतया सङ्कीर्यते इत्युक्तम् / इदानीं सामान्यतो दृष्टतापि प्रत्यक्षतो दृष्टाभिमताग्न्याकृत्यनुमाने सङ्कीर्यत इत्याह--- यदीति पादत्रयेण / यदि हि देवदत्तादिधर्म्यन्तरापेक्षैवादित्ये गत्यनुमानस्य सामान्यतो दृष्टष्यते, सा तर्हि महानसादिधर्म्यन्तरापेक्षयाग्निधूमयोरपि गम्यगमकत्वेनावस्थितयोऽ प्राप्नोत्येव / सामान्यतो ह्यविवक्षितदेशादिभेदमिदमवगतं धूमवानग्निमानिति, यथा देशान्तरप्राप्त्यधिकरणं गत्यधिकरणमिति / अतऽ प्रतियोगित्वरहितमेवेदतस्मादेवं प्रचक्षत इति / यथोक्तद्वैविध्यासम्भवादेवं वक्ष्यमाणप्रकारेण द्वैविध्यं वर्णनीयमिति भावऽ

तत्र प्रत्यक्षसम्बन्धं तावदुदाहरति--- प्रत्यक्षेति बुध्यते ऽन्तेन / यदा हि ययोरेवग्निधूमविशेषयोऽ, गोमयेन्धनो ऽयमग्निऽ--- गोमयमिन्धनमस्येति

गोमयेन्धनतज्जन्यविशेषादिमतिऽ कृता // Mस्व्_५,४.१४१ //

तद्देशस्थेन तेनैव गत्वा कालान्तरे ऽपि तम् / यदाग्निर्बुध्यते तस्य पर्वबोधाकत् पुनऽ पुनऽ // Mस्व्_५,४.१४२ //

सन्दिह्यमानसभ्दाववस्तुबोधात् प्रमाणता / विशेषदृष्टमेतच्च लिखितं विन्ध्यवासिना // Mस्व्_५,४.१४३ //

आकृत्योरेव चैषेष्टा व्यवच्छेदेन केनचित् / हेतुसाध्यव्यवस्थेति विशेषो नोपदर्शितऽ // Mस्व्_५,४.१४४ //

बहुव्रीहिऽ, तज्जन्यो ऽयं धूमविशेष् इति च प्राक् प्रत्यक्षेण मतिं कृत्वा पुनश्च कियता विलम्बनेनान्यत्र क्वचिद् कत्वा गतऽ सन् तद्देशस्थेन तेनैव धूमविशेषेण तमेवाग्निविशेषं बुध्यते, तदा तत्प्रत्यक्षदृष्टसम्बन्धमनुमानं भवतीत्यर्थऽ / अनेन च विशेषदृष्टमेव प्रत्यक्षदृष्टशब्देनोच्यत इति व्याख्यातम् / प्रत्यक्षशब्देन हि विशेषो लक्ष्यते / प्रत्यक्षेण ह्ययमेवंविधो ऽवान्तरविशेषो गोमेयन्धनतज्जन्यत्वादिरूपऽ शक्यते ऽवगन्तुम् / न प्रमाणान्तरेण / तदद्वारेण त्वनुमानस्यापि तादृशो विशेषो विषयो भवतीति युक्तैव प्रत्यक्षशब्देन विशेषलक्षणा / विशेषदृष्टं च सामान्यतो दृष्टस्य भवति प्रतियोगीति द्वैविध्योपपत्तिरिति भावऽ / ननु विशेषदृष्टं नाम(न) प्रमाणभेदऽओ / न चेदं प्रमाणम्,गृहीतविषयत्वात् / तद्देशस्थितेनैव हि धूमेन तस्मिन्नेव देशे स एव गोमयेन्धनजन्याग्निरनुमीयते / अतो देशभेदाभावादप्रामाण्यमेव, अत आह---तस्येति पादत्रयेण / तस्यैवंविधस्य प्रत्यक्षदृष्टस्य सन्दिह्यमानसद्भाववस्तुबोधात् प्रमाणता भवति / यद्यपि देशभेदो नास्ति / कालभेदात्तु संशयानस्य संशयोच्छेदद्वारेण प्रामाण्यमविहतमिति / एतच्च विन्ध्यवासिनापि विशेषदृष्टत्वेनोदाहृतमित्याह--- विशेषदृष्टमिति

यदि विशेषदृष्टोदाहरणमिदं कथं तर्हि भाष्ये आकृतिग्रहणम् / एवं हि विशेष एव दर्शयितव्यो भवेत् / अत आह---आकृत्योरेवेति / अयमर्थऽ---केनचिद्गोमयोन्धनत्वादिनावान्तरविशेषेणोपदर्शितयोराकृत्यो

अग्निधूमान्तरत्वे च वाच्ये सामान्यतो मितौ / सामान्यदृष्टमेकान्तादत्रेत्यादित्य उच्यते // Mस्व्_५,४.१४५ //

प्रत्यक्षविषयत्वं च सामान्यस्य प्रसाधितम् / वस्तुत्वं चात्र हेतुर्वा द्वयस्याप्यभिधीयते // Mस्व्_५,४.१४६ //

रेवात्र हेतुसाध्यत्वम् / एवं ह्यत्र प्रत्ययऽ / स एवायमद्य यावदनुवर्तमानो गोमयेन्धनविकारस्य धूमस्याकारो दृश्यते / अत एव तदिन्धनयोनिरग्निरनुवर्तत इत्यतो नानुपपन्नमाकृतिग्रहणमिति

यद्येवमविवक्षितावान्तरविशेषमग्निधूमान्तरमेव सामान्यतो दृष्टोदाहरणतया वाच्यम् / किमादित्योदाहरणेन / अत आह---अग्निधूमान्तरत्वे चेति / यथा ह्यग्निधूमाकृत्योस्तुणदारुगोमयेन्थनादिजन्मा सुव्यक्तो विशेषऽ सर्वप्रमातृस्यसंवेद्यो भवति, नैवं गतिप्राप्त्याकृत्योऽ / अतऽ प्राप्त्याकृतिमात्राद् गत्याकृतिमात्रानुमानमादित्य एकान्ततऽ सामान्यतो दृष्टसम्बन्थमिति युक्तमेवादित्योदाहरणमिति

किं पुनऽ सामान्यतऽ सम्बन्धग्रहणे प्रमाणम् / न ह्यगृहीतयोऽ सम्बन्धिनोऽ सम्बन्धग्रहणमस्ति / न च सामान्ययोऽ प्रत्यक्षग्रहणं सम्भवति / तस्य स्वलक्षणैकविषयत्वात् / नानुमानमनवस्थापातात् / अत आह---प्रत्यक्षविषयत्वमिति / भवेदनवस्था,वद्यनुमानेन सामान्यग्रहणमिष्यते / तस्य तु सविकल्पकसिद्धौ प्रत्यक्षविषयत्वमुपपाद्यान्त उपसंहृतं ऽप्रत्यक्षत्वमतऽ सिद्धं सामान्यस्येऽति / ननु यस्त्वेव न सामान्यं किञ्चिदस्ति नाम / तस्य भिन्नाभिन्नस्यानिरूपणादत आह--- वस्तुत्वं चेति / वस्तुत्वमप्याकृतिग्रन्थे विस्तरेण प्रतिपाददयिष्यते / प्रत्यक्षविषयताप्रतिपादनेन च प्रत्यक्षे ऽपि प्रसाधितप्रायमेव / अत्र च ऽअस्ति सामान्यवस्तुष्विऽत्यन्वयोपपादनाय सामान्यस्य वस्तुत्वमुपन्यश्रस्तमेव / अयं तु हेतुकथनार्थऽ पुनरुपन्यास इति / यस्तु हैतुको न हेतुमन्तरेण प्रमाणान्तरसिद्धावाद्रियते / तं प्रति हेतुनैवोभयमुपपादयिष्याम इत्याह---अत्रेति

धुमादग्न्यनुमानस्य वस्त्वालम्बनता भवेत् / अभावान्यप्रमाणत्वात् स्वार्थे श्रोत्रादिबुध्दिवत् // Mस्व्_५,४.१४७ //

सामान्यस्य च वस्तुत्वं प्रत्यक्षग्नाह्यतापि च / अभावान्यप्रमेयत्वादसाधारणवस्तुवत् // Mस्व्_५,४.१४८ //

तत्र वस्तुत्वप्रसाधनार्थं तावद् हेतुमाह---धूमादग्न्यनुमानस्येति / बौद्धा ह्यवस्तुसामान्यालम्बनमनुमानमाचक्षते / सामान्यस्य विकल्पाकारमात्राभ्युपगमात् / अत एव भ्रान्तिरेवानुमानं, सम्बन्धबलेन स्वलक्षणरूपमुपस्थापयतीति प्रमाणित्याहुऽ / तानेव प्रतीदमुच्यते--- वस्त्वालम्बनमनुमानभभावान्यप्रमामत्वात् यथा स्वार्थे श्रोत्रादिबुद्धिऽ / या हि स्वविषये श्रोत्रादिभिरिन्द्रियैर्बुद्धिर्जन्यते, सा वस्त्वालम्बनैवप / येन च यदिन्द्रियं सन्निकृष्यते स तस्य स्वार्थऽ प्राप्यकारित्वादिन्द्रियाणाम् / तदिह मृगतृष्णादिज्ञाननिराकरणार्थं स्वार्थविशेषणम् / अविशेषेणोपादाने तु नाबावान्यप्रमाणत्वस्य वस्त्वालम्बनतया व्याप्तिऽ कथिता भवेत् / भ्रान्तीनामुभयविकलत्वात् / न हि ताऽ प्रमाणम् / न च वस्त्वालम्बनाऽ / अन्यसम्प्रयुक्तेन्द्रियस्यहि ता अन्यविषया जायन्ते / ऊदृशमेव ज्ञानमवस्त्वालम्बनं, न पुनरत्यन्तासदर्थम् / एवं वस्त्वालम्बन्त्वे ऽनुमानस्य साधिते अर्थात् सामान्यं वस्त्वित्युक्तं भवति / इदं चावस्त्वालम्बत्वमनुमानस्यार्थपदं प्रयुञ्जानेन भाष्यकारेण निराकृतम् / अनर्थविषयमनुमानमिति बौद्धा मन्यन्ते / यद्वदिति(?) स्वप्रतिभासे ऽनर्थेर्ऽथाध्यवसायेन प्रवर्तमाना भ्रान्तिरप्यर्थसम्बन्धेन प्रवृत्तेस्तदव्यभिचारात् प्रमाणमनुमानमिति, तेषामिदमुत्तरम् अर्थऽ सामान्यमनुमानस्य विषयो बाह्य एव / न विकल्पाकारमात्रमित्याकृतिग्रन्थे विस्तरेण प्रतिपादयिष्यत इति

एवमर्थाद् वस्तुत्वं प्रसाध्याह्रत्य प्रसाधयति---सामान्यस्य च वस्तुत्वमिति / सामान्यं वस्तु अभावान्यप्रमेयत्वादसाधारणवस्तुवदिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति / प्रत्यक्षविषयतामिदानीं प्रयोगेण दर्शयति--- प्रत्यक्षेति पादत्रयेण / यदभावान्यप्रमेयं तत् प्रत्यक्षेण गृह्यत एव / यथा सौगतानामेवासाधारणं वस्त्विति

सामान्यं नानुमानेन विना यस्य प्रतीयते / न च लिङ्गविनिर्मुक्तमनुमानं प्रवर्तते // Mस्व्_५,४.१४९ //

असामान्यस्य लिङ्गत्वं न च केनचिदिष्यते / न चानवगतं लिङ्गं किञ्चिदस्ति प्रकाशकम् // Mस्व्_५,४.१५० //

तस्य वाप्यनुमानेन स्यादन्येन गतिऽ पुनऽ / तदुत्पत्तिश्च लिङ्गात् स्यात् सामान्यज्ञानसंहतात् // Mस्व्_५,४.१५१ //

तस्य चाप्यनुमानत्वाद् भवेल्लिङ्गेन चोद्भवऽ / अनुमानान्तरादेव ज्ञानेनैवं च कल्पने // Mस्व्_५,४.१५२ //

लिङ्गलिङ्ग्यनुमानानामानन्त्यादेकलिङ्गिनि / कतिर्युगसहस्रेषु बहुष्वपि न विद्यते // Mस्व्_५,४.१५३ //

अथ सामान्यभूते ऽपि लिङ्गे ऽन्यस्माद् गितर्भवेत् / प्रमाणादप्रमाणाद् वा तथा लिङ्गिगतिर्भवेत् // Mस्व्_५,४.१५४ //

बौद्धानामेव तु सामान्यमनुमानैकविषयं मन्वानानामनवस्था प्रसज्यत इत्याह--- सामान्यमिति पञ्चभिऽ / निगदव्याख्यातो ग्रन्थऽ ||१४९--१५३||

यदि तूच्यते लिङ्गभूतसामान्यग्रहणार्थमनुमानापेक्षायामनवस्था भवति, न तदग्रहणार्थमनुमानमपेक्ष्यते, धूमादिस्वलक्षणदर्शनप्रभवविकल्पवेद्यत्वात्तस्य / न चासावप्रमाणम्, अर्थक्रियासमर्थवस्तुप्रतिलभात् / न च प्रमाणमनर्थविषयत्वात् / अतो ऽनिर्वचनीयविकल्पसिद्धत्वात् लिङ्गस्य नानवस्था भवतीत्याशङ्क्याह---अथेति / अयमभिप्रायऽ--- न तावत् प्रमाणमप्रमाणं च ज्ञानं सम्भवति / विरुद्धस्वभावयोरेकत्र प्रतिषेधे ऽन्यतरापत्तेरपरिहार्यत्वात् / अप्रमाणस्य च प्रमेयव्यवस्थापनाशक्तेरवश्यं प्रमाणमेव तज्ज्ञानमभ्युपगन्तव्यम् / प्रत्यक्षानुमानानभ्युपगमाच्च प्रमाणान्तरमेवापद्येत /

एवमप्यनुमानस्य नित्योच्छेदऽ प्रसज्यते / प्रमाणान्तरमेव स्यात् सामान्यस्यावबोधकम् // Mस्व्_५,४.१५५ //

अप्रमाणावबुद्धाद्वा लिङ्गाल्लिङ्गिनि या मतिऽ / सापि मिथ्या भवेन्नित्यं बाष्पजाताग्निबुद्धिवत् // Mस्व्_५,४.१५६ //

नन्वप्रमाणभूतापि सम्बन्धस्मृतिरिष्यते / यथा लिङ्गिगतौ हेतुस्तथा लिङ्गगतिर्भवेत् // Mस्व्_५,४.१५७ //

तत्र यत्पूर्वविज्ञानं तस्य प्रामाण्यमिष्यते / तदुस्थानमात्रेण स्मृतेऽ स्याच्चरितार्थता // Mस्व्_५,४.१५८ //

प्रमाणान्तरं च सद्यथा तल्लिङ्गंवेदने प्रमाणमिष्यते, एवं लिङ्गिन्यपि प्राप्नोति / एवं च वक्ष्यमाणप्रसङ्गो भवेत् / प्रमाणादप्रमाणाद्वेति वदन्ननिर्धारितोभयरूपतां विकल्पस्य दर्शयति

अस्तु तर्हि लिङ्गिनो ऽपि तथैवावगमऽ, को दोषऽ, अत आह---एवमपीति / अयमभिप्रायऽ--- अनवस्तामपि प्रसञ्जयतामस्माकमनुमानोच्छेदापादनमभिमतम् / प्रमाणान्तराभ्युपगमे ऽपि चानुमानोच्छेदो भवत्येव / तदेव हि प्रमाणं तदा सर्वस्य लिङ्गलिङ्गिसामान्यस्यावबोधकं भवेदिति

यदि त्वेकरूपाभ्युपगमे ऽप्रमाणत्वमेव लिङ्गज्ञानस्येष्यते,ततो ऽप्रमाणावगताल्लिङ्गाल्लिङ्गिज्ञानमपि मिथ्या भवेत् / बाष्पादिव धूमसंविदितादग्निज्ञानम् / एवं च नानुमानमिति / स एवानुमानस्य नित्योच्छेद इत्यभिप्रायेणाह--- अप्रमाणावबुद्धादिति

अत्र चोदयति---नन्विति / यथा ह्यप्रमाणमेव सम्बन्धस्मरणं प्रमाणकारणमिष्यते तथा लिङ्गज्ञानमपि भविष्यतीत्यर्थऽ

परिहरति---तत्रेति / स्मतिर्हि पूर्वज्ञानाद् भवन्तीतदुपस्थापनद्वारेणानुमायामुपयुज्यते / तच्च प्रमाणमेवेति तदनुसारी निर्णयो युक्त इति

न तु लिङ्गगतौ किञ्चित् प्रमाणमुपपद्यते / तदभावात् स्मृतिश्चात्र न कथञ्चित् प्रवर्तते // Mस्व्_५,४.१५९ //

स्मार्थमेतदभेदेन विज्ञानमिति यो वदेत् / तस्य वन्ध्यासुते ऽप्यस्ति नूनं स्मरणशक्तता // Mस्व्_५,४.१६० //

न चासाधारणोर्ऽथात्मा सामान्यज्ञानकारणम् / यस्मान्नास्याविनाभावस्तेन दृष्टऽ कथञ्चन // Mस्व्_५,४.१६१ //

न चैष प्रकारो लिङ्गगतौ सम्भवतीत्याह---न त्विति / न ह्यत्र प्रागपि लिङ्गावगमे प्रमाणं किञ्चिदुपपद्यते, यत् प्रमाणज्ञानेनोपस्थाप्यत इति / न च लिङ्गज्ञानमपि स्मृतिरेवेति वाच्यम् / पूर्वप्रमाणाभावादेवेत्याह--- तदभावादिति

ननु निर्वकल्पगृहीतधूमादिस्वलक्षणपरिप्रापकतया लिङ्गज्ञानमपि स्मृतिरेव / अतो ऽत्रापि निर्विकल्पप्रमाणान्तरतो निर्णयो युक्त एव / अत आह---स्मार्तमिति / यथा सम्प्रति सम्बन्धज्ञानं गृहीतप्रापकतया समरणम्, एवमेतदपि लिङ्गज्ञानं निर्वकल्पकगृहीतप्रापकतया तदभेदेन स्मार्तमिति यो वदति तस्य वन्ध्यासुत्रे ऽपि स्मरणशक्तिरनिवारिता / गृहीतविषया हि स्मृतिरिति स्थितिऽ / न च लिङ्गसामान्यज्ञानं निर्वकल्पकगृहीतस्वलक्षणालम्बनमिति कथं स्मृतिऽ / यदत्र प्रकाशते तन्न गृहीतं, यच्च गृहीतं सन्न प्रकाशत इति न स्मृतित्वम् / अगृहीतगोचरायां तु स्मृतौ वन्ध्यासुते ऽपि स्मरणप्रसङ्ग इति

नन्वनुमानेन लिङ्गसामान्यज्ञाने ऽनवस्था भवति, यदि सामान्यात्मकमेव लिङ्गं तदग्रहणार्थमिष्यते, तस्यानुमानवेद्यत्वात् / असाधारण एवार्थात्मा सामान्यज्ञाने लिङ्गं भविष्यति, स च प्रत्यक्ष एवेति नानवस्था / अत आह---न चेति / किं न कारणमत आह---यस्मादिति / दृष्टाविनाभावं लिङ्गं भवति / न चास्य तेन सामान्येनाविनाभावऽ कथञ्चिद्देशतऽ कालतो वा दृष्टऽ / असाधारणस्य भावान्तरेष्वनुस्यूत्यसम्भवादेकत्र दृष्टस्य च तत्रैव निरुद्धत्वादिति

स्याद्वा सम्बन्धदृष्ट्यासौ सामान्यं कृतकत्ववत् / नह्यसाधारणं वस्तु पूर्वत्रेह च विद्यते // Mस्व्_५,४.१६२ //

न चाप्यव्यपदेश्यस्य विकल्परहितस्य च / विना पूर्वानुसन्धानाल्लिङ्गत्वमुपपद्यते // Mस्व्_५,४.१६३ //

कल्प्यन्ते च विशेषा ये ते ऽप्यलिङ्गमनन्वयात् / एतस्मादेव हेतोऽ स्यात् तज्ज्ञानस्याप्यलिङ्गता // Mस्व्_५,४.१६४ //

सामान्यरूपतायां वा तथैवानवधारणम् /

सम्बन्धदर्शनाभ्युपगमे व कृतकत्वादिवत् सामान्यरूपतापत्तिरित्याह---स्याद्वेति / अत्र कारणमाह---नहीति

इतश्चासाधारणोर्ऽथात्मा न लिङ्गमित्याह---न चेति / धूमादर्हिधूमो ऽयमित्यादिविकल्पास्पदीकृतो ऽग्नयादेर्लिङ्गमिति दृष्टम् / असाधारमस्तु केनचिद्रूपेणाप्यव्यपदेश्यऽ कथं लिङ्गं भवेदिति / लिङ्गत्वं नोपपद्यत इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति / ननु तिरश्चामसत्येव शब्दोल्लेखे ऽसाधारणरूपदर्शिनामेवानुमानं दृष्टमतो नाव्यपदेश्यत्वादलिङ्गत्वमत आह---विकल्पेति पादत्रयेण / अयमभिप्रायऽ---- मा नाम तिरश्चां शब्दोल्लेखो भवेत्, अर्थविकल्पस्तु तेषामपि पूर्वापरानुसन्धानात्मको ऽस्त्येव / अतो युक्तमेव तेषामनुमाने ऽव्यपदेश्यस्यापि कथं लिङ्गम् / न हि सो ऽयमित्यानारूढो बुद्धौ धूमो ऽग्नेर्लिङ्गं भवति / न चैवमसाधारणे सम्भवति, पूर्वापरानुसन्धानागोचरत्वात् तस्येति

अस्मन्मते ऽपि ये ऽसाधारणात्मानो धूमादयो विशेषा विकल्प्यन्ते ते ऽप्यन्वयाबावादलिङ्गं, किमङ्ग पुनर्निर्विकल्पकैकगोचरो ऽसाधारणोर्ऽथात्मा इत्याह---कल्प्यन्तैति / अन्वयाभावादेवासाधारणज्ञानमपि लिङ्गिसामान्यज्ञाने न लिङ्गमित्याह--- एतस्मादेवेति

यदि त्वन्वयसिद्ध्यर्थमसाधारणस्य सामान्यरूपतेष्यते, ततो लिङ्गसामान्यग्रहण इवानवस्थाप्रसङ्गात् तस्याप्यनवधारणमित्याह---

क्वचिद्वा दृष्टसम्बन्धे सर्वऽ प्रत्यायको भवेत् // Mस्व्_५,४.१६५ //

सम्बन्धानुभवो ऽवश्यमेषितव्यश्च लिङ्गिनऽ / अनुमानप्रवृत्तेस्तु प्राङ्मानं तत्र नास्ति ते // Mस्व्_५,४.१६६ //

नचापि वासनामात्राल्लिङ्गज्ञानस्य सम्भवऽ / लिङ्गिज्ञानं च तद्वत् स्यात् त्रिरूपाल्लिङ्गतो न तत् // Mस्व्_५,४.१६७ //

सामान्येति / यदि तु कस्मिंश्चिदेवासाधारणे सामान्येन ज्ञातसम्बन्धे ऽन्यदर्शिनापि सामान्यमनुमीयते / एवं तर्हि सर्व एव सर्वस्य प्रत्यायको भवेत् / अविशेषादित्याह---क्वचिदेति

एवं तावन्न लिङ्गावधारणे प्रमाणमस्तीत्युक्तम् / इदानीमन्वयमग्रहणकाले लिङ्गिज्ञाने ऽपि न किञ्चित् प्रमाणमस्तीत्याह--- सम्बन्धानुभवैति / नागृहीते लिङ्गिनि तत्सम्बद्धं लिङ्गं शक्यते ऽवगन्तुम् / न चानुमानप्रवृत्तेऽ प्राक् तस्मिन् सामान्यात्मनि भवतऽ किञ्चित् प्रमाणमस्त्यस्माकमिव प्रत्यक्षम्, अतो ल्लिङ्गिन्यप्यवगम्यमाने ऽनवस्थाप्रसङ्ग इत्यभिप्रायऽ

नन्वनादिकालीनवासनामात्रनिबन्धन एवायं लिङ्गलिङ्गिसंव्यवहारऽ, किमिहातिनिर्बन्धेन / काचिदेव हि वासनोद्भूता किञ्चिल्लिङ्गाकारं विक्पमाविर्भावयन्ती किञ्चिदेवानुमासंव्यवहारं प्रवर्तयति / यथाहुऽ---ऽस एवायमनुमानानुमेयव्यवहारो बुद्ध्यारूढेन धर्मधर्मिन्यायेन , न बहिऽ सदसत्त्वमपेक्षतऽ इति, अत आह---न चापीति / न वासनामात्रनिर्मितं लिङ्गज्ञानम् / वासना हि पूर्वानुभवाहितऽ संस्कारऽ / नासौ लिह्गसामान्यस्य शशविषाणादिवदत्यन्तासतऽ सम्भवतीति कथं वासनामात्राल्लिङ्गज्ञानस्य सम्भव इति / तन्निबन्धने लिङ्गज्ञान इष्यमाणे तद्वदेव लिङ्गिज्ञानोपपत्तरेनर्थकं त्रिरूपालिङ्गतोर्ऽथदृगनुमानमित्यनुमानप्रामाण्याश्रयणमित्याह---लिङ्गिज्ञानं चेति

यत्राबावस्य लिङ्गत्वं न चासावानुमानिकऽ / प्रमाणान्तरगम्यत्वात् तत्र दोषो न जायते // Mस्व्_५,४.१६८ //

प्रत्यक्षावगताल्लिङ्गाद् यस्य लिङ्गिगतिर्भवेत् / तस्य नातो ऽधिकं किञ्चित् प्रार्थनीयं प्रसज्यते // Mस्व्_५,४.१६९ //

यत्राप्यनुमिताल्लिङ्गाल्लिङ्गिनि ग्रहणं भवेत् / तत्रापि मौलिकं लिङ्गं प्रत्यक्षादेव गम्यते // Mस्व्_५,४.१७० //

लिङ्गत्वं ककृतकत्वादौ क्रियायाऽ कारकस्य वा / प्रत्यक्षत्वं च तस्येष्टमिति दूरं न गम्यते // Mस्व्_५,४.१७१ //

नन्वियमनवस्था मेघाभावेन वृष्ठ्यभावानुमाने भवतो ऽपि समानैव, अभावस्यानुपलब्धिलिङ्गत्वात् / सातीयलिङ्गान्तरापेक्षायामनवस्थापद्यते / अत आह---यत्रेति / यत्र हि वृष्ट्यभावे मेघाभावो लिङ्गं नासावनुमेयऽ, अभावाख्यप्रमाणान्तरगम्यत्वात् / अतो नात्र तुल्यजातीयापेक्षानिबन्धनो ऽनवस्थादोषो जायत इति

प्रत्यक्षसामानय्वादिनां तु न नऽ काचिदनवस्थेत्याह---प्रत्यक्षावगतादिति / अतऽ प्रत्यक्षादित्यर्थऽ

अनुमितानुमाने तर्ह्यनवस्था, अत आह--- यत्रापीति / प्रत्यक्षा हि देशान्तरप्राप्तिर्मौलिकं मूले भवं लिङ्गं, तेन गतिमनुमायादित्ये गतिसाधने ऽनुमीयमाने नावस्थेत्यभिप्रायऽ

नन्वनित्यऽ शब्दऽ कृतकत्वात्, कृतकत्वं चतत्र दर्शनादित्येवं कर्मानन्तरभावितया कृतकत्वे साध्यमाने कर्मणो ऽपि हेत्वन्तरादनुमाने ऽनवस्था भवेदत आह--- लिङ्गत्वमिति / ᳚कृतकत्वानुमाने हि कर्मैके तत्र दर्शनाद्᳚ / इति कारकव्यापारान्तरभावित्वं लिङ्गमुक्तम् / तत्र च कारकाविशिष्टा क्रिया तद्विशिष्टं वा कारकमन्तरभावितां विशिषल्लिङ्गमापतति / उभयं

एवं शब्दौपमानादौ सामान्यश्रयता यतऽ / तद्दौस्थित्येन दौस्थित्यं सर्वत्रातऽ प्रसज्यते // Mस्व्_५,४.१७२ //

तस्मात्प्रत्यक्षपूर्वत्वं प्रमाणान्तर इष्यते / प्रत्यक्षत्वं च सामान्ये नान्यता हि गतिर्भवेत् // Mस्व्_५,४.१७३ //

प्रत्यक्षालम्बनत्वं च विशेषस्य कथं भवेत् / यदा वस्त्वम्तरापेक्षऽ सामान्यांशऽ स कीर्त्यते // Mस्व्_५,४.१७४ //

रूपादयो हि सामान्यं सर्वे नीलाद्यपेक्षया / स्वविशेषानपेक्ष्याथ नीलादीनां समानता // Mस्व्_५,४.१७५ //

च तत्प्रत्यक्षम् / क्रियायास्तावत् प्रत्यक्षत्वमनन्तरमेव साधितम् / कारकमपि तद्वत् प्रत्यक्षमेव / शक्तिस्तु परोक्षा / सा च न तावदिह लिङ्गम् / न चानुमेया / अतऽ क्रियाकारकयोरुभयोरपि प्रत्यक्षत्वान्न दूरगमनम् / अनुमेयकर्मवादिनामपि हि फलावध्यवस्थानान्नानवस्था, नितरामस्माकमिति

एवं तावदनुमास्यासति सामान्यस्य वस्तुत्वे प्रत्यक्षत्वे च दौस्थित्यमुक्तम् इदानीं सर्वमेव प्रमाणजातं सामान्यस्य दौस्थित्ये दुस्थितमापद्येत तेषामपि सामान्यश्रयत्वात् / न च तदप्रमाणं वक्ष्यमाणनयायादित्यभिप्रायेणाह--- एवमिति

अतो ऽवश्यं प्रमाणान्तराणां प्रत्यक्षपूर्वकत्वमेष्टव्यं सामान्यस्य च प्रत्यत्वम्, इतरथा त्वनवस्था प्राप्नोतीत्युपसंहरति---तस्मादिति

एवं तावत् सामान्यस्य प्रत्यक्षत्वं वस्तुता चोपपादिता इदानीं विशेषा एव प्रत्यक्षेण गृह्यन्त इति ये वदन्ति तान् प्रत्याह---प्रत्यक्षेति / विशेषो हि यदि तावदवयवी द्रव्यमभिमतऽ, चावयववस्त्वन्तरापेक्षऽ सामान्यांशो ऽस्माभिऽ कीर्त्यत इति कथं प्रत्यक्ष इति

यदि त्ववयविरूपादय एव विशेषा इष्यन्ते, तदप्ययुक्तम् / ते ऽपि हि स्वविशेषनीलाद्यपेक्षया सामानयमेवेत्याह---रूपादयो हीति /

ते चापि तावत् सामान्यं यावत् स्युऽ परमाणवऽ / द्व्यणुकस्यापि यदरूपं तद्धि साधारणं द्वयोऽ // Mस्व्_५,४.१७६ //

न चान्त्येन विशेषेण व्यवहारो ऽस्ति कस्यचित् / न च प्रत्यक्षतात्सय सङ्घाते केवलस्य वा // Mस्व्_५,४.१७७ //

भेदेनागृह्यमाणस्य नाभेदो ग्राह्यतां व्रजेत् / न च भिन्नेष्वभिन्नत्वबुद्धेर्ग्राह्यत्वसम्भवऽ // Mस्व्_५,४.१७८ //

यदि तु नीलादय एव विशेषा इति मतम् / तन्न / तेषामप्यवान्तरनीलाद्यपेक्षया सामान्यरूपत्वादित्याह---स्वविशेषानिति

यदि त्वेकभ्रमरादिद्रवयनीलिमैव विशेष इष्यते, तन्न / तस्यापि पक्षादिस्वावयवाश्रितनीलविशेषापेक्षया सामान्यरूपत्वात् / पक्षनीलिमापि तदवयवनीलापेक्षया सामान्यमेव / एवं च अपरमाणुभ्यऽ प्रसङ्गो दर्शयितन्य इत्याह---ते चापीति / निर्भागा हि परमाणव इति तदरूपमसाधारणमेवेति || तेभ्यस्तु प्राक् द्व्यणुकरूपमपि द्वयोऽ साधारणमित्याह--- द्व्यणुकस्यापीति

नन्वस्तु परमाणुरूपमेव विशेषऽ, स एव नऽ प्रत्यक्षो भविष्यत्यत आह---न चान्त्येनेति / व्यवहारार्थं हि प्रमाणमनुस्त्रियते, न व्यसनितया / न चान्त्येन विशेषेण व्यवहारऽ कस्यचिदस्तीति किं तत्प्रत्यक्षतयेति / ननूपेक्षाफलमपि प्रमाणं भवत्येव, अत आह---न चेति / न नऽ कपरमाणूनां रूपं स्थूले वर्तमानानां तन्तूनामिव पटे प्रत्यक्षं विभक्तानां वेति न कथञ्चिद् विशेषविषयता प्रत्यक्षस्येति

ननु परमाणव एव भिन्नाऽ सञ्चिता गृह्यन्ते न कार्यद्रव्यमेकम् / अतऽ कथं तत्सावयवेषु सामान्यमित्युच्यते / सञ्चिता एव चानन्यवृत्तितया विशेषासाधारणादिपदवाच्या इति ते प्रत्यक्षा भविष्यन्ति / मा नामैकैकतऽ परमाणुरक्षगोचरो भवेदत आह--- भेदेनेति / एको हि सर्वदा सर्वेषां च बावऽ प्रकाशते न परमाणुभेदाऽ / न च भेदेनागृह्यमाणो ऽभेदो गृह्यत इति साम्प्रतम् / संविद्विरोधादिति भावऽ / नन्वयमेव भेदा

समुदायो न वाप्यस्ति भवतां न च सर्वदा / सर्वेषामसतार्थेन प्रत्ययोत्पत्तिसम्भवऽ // Mस्व्_५,४.१७९ //

न चैकजातियोगेन विनास्ति समुदायता / समुदाये ऽपि चाणुत्वं नैतेषामपगच्छति // Mस्व्_५,४.१८० //

सामान्यमित्यदृश्ये ऽपि तेन सामान्य एव नऽ / व्यासङ्गिनी भवत्येषा धीर्विनाप्येककल्पनात् // Mस्व्_५,४.१८१ //

वग्रहो यो ऽयमभिन्नप्रकाशऽ,किं भेदग्रहणेनात आह---न च भिन्नेति / नाभिन्नाकारबुद्धिबोध्यो भेदऽ, भदाभेदविवेकानुपपत्तेरिति भावऽ

नन्वसत्यप्येकस्मिन् समुदायालम्बनो / अयमभिन्नावसभासो भविष्यतीत्यत आह--- समुदाय इति / ये हि सामान्यमेव सर्वजगत्संविदितमपलपन्ति कुतस्तेषां समुदायो नामार्थान्तरं, यदालम्बनो ऽभिन्नप्रतिभासो भविष्यति / अपि च सर्वदा सर्वे चैकं द्रव्यमवबुध्यत्नते कथं तदन्यथा भविष्यतीत्याह--- न च सर्वदेति

किञ्चायं समुदायो ऽपि नैकजात्या विनोपपद्येत / न हि नानाजातीयेषु वृक्षघटलोष्टेषु कस्यचित् समुदायबुद्धिरस्ति / अतऽ समुदाये ऽपीष्यमाणे ऽणुत्वसामानयमभ्युपगन्तव्यमापद्येत भवतामित्याह--- न चेति / हेतौ चऽ

ननु नानेकावयववृत्त्यनुसन्धानेन विना तत्सामान्यरूपं द्रव्यमभ्युपगन्तुं शक्यम् / न चैन्द्रियकं ज्ञानमेता(वि?व) ति समर्थमविकल्पकत्वात् तस्य / अत आह---सामान्यमितीति / यद्यप्येकानुगमकॢप्तेस्तन्नानावयवव्यासङ्गि द्रव्यं सामान्यमित्येवं विकल्प्य न गृह्यते / तथापि तदेकरूपं तावन्निर्विकल्पकेनापि गृह्यत एवेति नापह्नोतुं शक्यत इति व्यासज्यवृत्त्यवयविसामान्यन्यायेन प्रतिव्यक्तिवर्तिनो ऽपि गोत्वादिसामान्यस्यैकन्द्रियकत्वं दर्शयितव्यम् / तदपि सामान्यमित्येन रूपेणाग्राह्यं वस्तुतऽ सामान्यमेव गृह्यते / शब्दादिस्मरणोत्तरकालं त्वनेकानुगमावमर्शात् सामान्यमिति विकल्प्य गृह्यते / इदं च सविकल्पकसिद्धावुक्तमेव / अतो नैवं वाच्यम्--- अस्त्ववयविसामान्य्सय स्वलक्षणापरनाम्न इन्द्रियैर्ग्रहणम्, न तु प्रतिव्यक्तिनिवेशिन इति

व्यासज्य वर्तमानस्य सामान्यस्य यथेन्द्रियैऽ / ग्रहणं तद्वदेव स्यात् प्रतिव्यक्तिनिवेशिनऽ // Mस्व्_५,४.१८२ //

मीमांसकैश्च नावश्यमिष्यन्ते परमाणवऽ / यदबलेनोपलब्धस्य मिथ्यात्वं कल्पयेद् भवान् // Mस्व्_५,४.१८३ //

समूहरूपं प्रत्यक्षमदृश्यैऽ परमाणुभिऽ / यो ऽपहनुते शशस्यापि सो ऽभावं शृङ्गतो वदेत् // Mस्व्_५,४.१८४ //

उभयत्रापि प्रत्ययाविशेषादित्याह---व्यासज्येति / तदनेनैतदापादितम्-किमिदं मुधैव सामान्यस्य प्रत्यक्षता नेष्यते, विशेषमपि हि प्रत्यक्षमिच्छद्भिर्बलात्सामान्यमेव प्रत्यक्षमाश्रयणीयम्, सर्वस्य हि सुनिपुणं निरूप्यमाणस्य रूपादेऽ सामान्यरूपत्वाद्, द्रव्यस्य च नानावयवसाधारमस्य ताद्रूप्यात्, स्वत्त्रं परमाणुसञ्चयमात्रस्य चानुपलम्भाद् द्रव्यापलापे च प्रत्यक्षविरोधात् / अतो ऽवयविसामान्यं तत्समवेतानि च गोत्वादिसामान्यानि सर्वाण्येव प्रत्यक्षाणि न विशेषा एवेति तात्पर्यम् / एवम्परत्वादेव च प्रदेशान्तरसिद्धसामान्यावयविसामान्यप्रत्यक्षताप्रतिपादनेन न पुनरुक्तता चोदनीयेती

ननु भवद्भिर्मीमांसकैस्तावदवस्यमभ्युपगन्तव्याऽ परमाणवऽ / अतस्तेषामेवोभयसिद्धानां परमेकाकारबुद्धिजननशक्तिमात्रमेवोपकल्पितम् / किं धर्मिकल्पनया / लघीयसी हि तत्कल्पनातो धर्मकल्पना / अत आह---मीमांसकैश्चेति / अयमभिप्रायऽ / यद्धि प्रमाणेनोपनीयते, तदस्माभिरिष्यते, न च स्थूलं हित्वा परमाणव एवाक्षजायां बुद्धौ भासन्ते, यत्तानुपेत्य स्थूलमवजानीमहे / तदानुगुण्येन तु यद्यणवो व्या(प?पा) द्यन्ते, भवन्तु, न तद्वलेन मूलभूतं स्थूलमपलपितुमुत्सहामह इति

प्रत्यक्षं तु स्थूलमदृश्यैऽ परमाणुभिऽ निहनुवानस्य शशो ऽपि तद्विषाणधिया निह्नोतव्यऽ प्राप्त इत्याह---समूहरूपमिति

समूहपरमार्थत्वे स्थिते तत्सिद्धिहेतुका / यदि नामावगम्येत परमाण्वस्तिता पुनऽ // Mस्व्_५,४.१८५ //

तस्माद् यद् गृह्यते वस्तु येन रूपेण सर्वदा / तत्तथेवाभ्युपेतव्यं सामान्यमथवेतरत् // Mस्व्_५,४.१८६ //

सत्तादिसामान्यमपेक्ष्य सर्वं गोत्वाद्यसाधारणतामुपैति / तस्मादसाधारणम् अक्षगम्यं वदन् न सामान्यमपहनुवीत // Mस्व्_५,४.१८७ //

सामान्यरूपेण न गृह्यते चेत् किं वास्त्यसाधारणबुद्धिरत्र /

किमिदानीं शशविषाणकल्पऽ परमाणवऽ / नेत्याह--समूहेति / न ह्यत्र कल्पनालाघवेन प्रत्यक्षसिद्धो धर्मी परत्यागमर्हति / सिद्धे च तस्मिस्तदनुगुणाऽ परमाणव इति केन नेष्यते / सिद्ध्युपायस्तु तेषामन्यो नास्तीति परमाणवो नावश्यमिष्यन्त इत्युक्तं भवति

अतो यदेव वस्तु सामान्यविशेषयोरपरोक्षं गृह्यते, तत् तथैवापरोक्षमपह्नोतुं शक्यते / गोत्वादिसामान्यानामपि सत्तादिपरसामान्यापेक्षयासाधारणत्वात् / अतो यद्यसाधारणं प्रत्यक्षमित्याग्रहो भवतामेवमपि न गोत्वादिसामान्यमप्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षसामर्थ्यसिद्धत्वान्न शक्यमपह्नोतुमित्याह--- सत्तादिति

यदि तूच्यते प्रत्यक्षेण गृह्यमाणमपि सामान्यं न सामान्योल्लेखेन गृह्यत इति(न) प्रत्यक्षमिति, तदेतदाशङ्कते---सामान्येति / परिहरति किं वेति / एवं ह्यसाधारणमपि न प्रत्यक्षं भवेत् / तत्रापि निर्विकल्पका

यद्वस्तु लोकऽ प्रतिपद्यते ऽस्मिन् द्विधापि तच्छक्यत एव वक्तुम् // Mस्व्_५,४.१८८ //

इति अनुमानवार्त्तिकम्||

अथ शब्दपरिच्छेदऽ /

प्रत्यक्षादिषु वक्तव्यं शब्दमात्रस्य लक्षणस्य / तदतित्वरितेनेह किं१ शास्त्रादभिधीयते // Mस्व्_५,५.१ //

वस्थायां परव्यावृत्त्यकल्पनादसाधारणोल्लेखो नास्त्येवेति / यदि तु ताद्रूप्येणाविकल्पितमपि स्वरूपेण विकल्पको ऽवबुध्यत इति तत्प्रत्यक्षम् / एवं तर्हि द्व्याकारमेव संमुग्धं वस्तु लोकऽ प्रतिपद्यत इति परीक्षकैरुभयथापि तत् शक्यत एव वक्तुमिति सिद्धं द्व्याकारेमेव वस्तु प्रत्यक्षेण गृह्यत इति / सिद्धं च सामान्यतऽ सम्बन्धदर्शनमित्यभिप्रायेणाह--- यद्वस्तु लोकऽ प्रतिपद्यते ऽस्मिन् द्विधापि तत् शक्यत एव वक्तुमिति / अस्मिन्निति प्रत्यक्षज्ञान इत्यर्थऽ

इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायामनुमानपरिच्छेदऽ समाप्तऽ||

अथ शब्दपरिच्छेदऽ / अत्र प्रत्यक्षानुमानयोरपरीक्ष्य्तव उक्ते शास्त्रस्याप्यपरीक्ष्यताप्रतिपादनार्थं भाष्यम्---᳚शास्त्रं शब्दविज्ञानादसन्निकृष्टेर्ऽथे विज्ञानम्᳚इति / ननु वृत्तिकारमते न परीक्षिव्यं निमित्तमिति प्रतिज्ञायप्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं च शास्त्रमित्युक्तेऽ प्रत्यक्षव्यभिचारेण परीक्षामाशङ्क्य तदव्यभिचार उक्ते ऽनन्तरमेव शास्त्रस्यापरीक्षा प्रतिपाद्यत इति युक्तम्, तद्धि प्रकृतम्, किमनुमानेन व्यवधीयते / सत्यमेवम् / अयं तु तन्त्रान्तरानुसारेण क्रम आश्रितऽ / तथा हि नाप्रत्यक्षं प्रमाणमिति लोकायतिका मन्यन्ते / ते हि वैशिषिकाद्याश्रितप्रत्यक्षानन्तरानुमानप्रामाण्यप्रतिपादनेन प्रतिबोध्यन्त / एवं हिवैशिषिकाऽपठन्ति--- द्विविधं प्रमाणमालोचिताध्यवसानमनालोचितानुगमनं चेति / तथान्ये ऽपि प्रत्यक्षमनुमानं वर्णितम् / ततो महाविषयतया प्रकृत्वेन पुरुषार्थोपयिकत्वेन च शास्त्रम् / तदनन्तरं च यत्र क्वचन वाच्ये बहूनां प्रसिद्धमित्युपमानमुक्तम् / न्यायविस्तरे हि प्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानमित्युक्तम् / ततऽ पाराशर्यमतेनार्थापत्तिरुक्ता / तदुत्तरकालमेव तन्मतानुसारिणा कृतकोटिनोक्त्तवात् / अभावप्रमाणस्य तु भावप्रमाणाभाव एवात्मेति तदुत्तरऽ प्रस्तावऽ / कि पुनस्तन्त्रान्तरेष्वेवमिमानि प्रमाणानि प्रसिद्धानीति प्रसिद्धिप्राबल्यं कथितं भवति / व्युत्थिताश्च तेन तेन साक्षिणा प्रतिपादिता भवन्ति / अत्र च शब्दविज्ञानादित्युच्यते, तत् कथं विगृह्यते / किं शब्दाद् विज्ञानं शब्दस्य वा विज्ञानमिति / पूर्वत्र समासानुपपत्तिऽ / भयेन हि पञ्चमी समस्यते / उत्तरत्र तु सविकल्पकप्रत्यक्षे ऽपि शास्त्रत्वप्रसङ्गऽ, शब्दविज्ञानादेव हि गौरित्येवमादयो ऽसन्निकृष्टार्थविकल्पा भवन्ति / अत्रोच्यते / षष्ठीसमास एवायम् / न च सविकल्पके प्रसङ्गऽ, न हि तच्छब्दप्रमाणादुत्पद्यते, अपि तु शब्दसहायादिन्द्रियात् / यथैव हि गन्धसहकृतमिदन्द्रियं तैलाद् विलीनं घृतं विविनक्ति / एवं शब्दसहकृतं जात्यादीन् / तथा चाक्षसम्बन्धफलपरोक्षावभासिता / त(त्र?च्च) सविकल्पके ऽस्तीत्यक्तं प्रत्यक्षान्ते / अतो यदेव शब्दशक्तिविमर्शोत्थं विज्ञानमसन्निकृष्टार्थ्गोचरं तच्छाब्दम् / अत एव न पदार्थमात्रज्ञानं शाब्दम् / न हि तदसन्निकृष्टार्थगोच

सामान्यलक्षणं त्यक्त्वा विशेषस्यैव लक्षणम् / न शक्यं केवलं वक्तुमितो ऽप्यस्य न वाच्यता // Mस्व्_५,५.२ //

यञ्चोक्तं शब्दविज्ञानादर्थे ज्ञानमितीदृशम् / अविशिष्टं विशिष्टस्य न तत् शास्त्रस्य लक्षणम् // Mस्व्_५,५.३ //

प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा नित्येन कृतकेन वा / पुंसां येनोपदिश्येत तच्छास्त्रमभिधीयते // Mस्व्_५,५.४ //

चरम् / वक्ष्यति हि--- ऽस्मारकान्न विमृश्यतऽ इति / किं नाम तर्हि शाब्दम्, वाक्यार्थज्ञानमिति वदामऽ / न(नु) तत्पदार्थज्ञानादुत्पद्यते, न शब्दज्ञानात् / न / अवान्तरव्यापारत्वात्पदार्थप्रतिपादनस्य शब्दानाम्, पाक इव काष्ठानां ज्वलनस्य / वक्ष्यति हि--- पाके ज्वालेन काष्ठानां पदार्थप्रतिपादनम् / इति / अतो न किञ्चिदनुपपन्नमिति / इदं तु वक्तव्यं किमिदं सामान्यलक्षणवसरे विशेषलक्षमं प्रणीयते / शब्दविशेषो हि शास्त्रम् / तद् यदि वक्तव्यम्, एवमपि सामान्यलक्षणमुक्त्वा( वक्ष्यते?लक्ष्येत) / यत् पुनरतित्वरितेनैव सामान्यलक्षणवसरे विशेषो लक्ष्यते तदसाम्प्रतम् / न हीह प्रत्यक्षादीनां चाक्षुषत्वादयो विशेषा लक्ष्यन्ते / ततऽ प्रत्यक्षादिषु सामान्यतो वक्तुमारब्धेषु मध्ये शब्दमात्रस्यैव लक्षणं वक्तुं युक्तम्, न शास्त्रस्येति / तदेतदाह---प्रत्यक्षादिष्विति

दूषणान्तरमाह--- सामान्येति / निर्ज्ञातसामान्यलक्षणो हि तद्विशेषं बोधयितुं शक्यो नेतरऽ / न ह्यलक्षिते द्रव्ये तद्विशेषाऽ पृथिव्यादयो लक्षयितुं इति

एवं तावत् शास्त्रमिति लक्ष्यनिर्देशो ऽनुपपन्न इत्युक्तम् / शब्दविज्ञानादित्यादि लक्षणमपि लक्ष्यविशेषे न सङ्गच्छत इत्याह---यच्चोक्तमिति

कीदृक् तर्हि शास्त्रलक्षममत आह---प्रवृत्तिरिति / प्रवृत्तिनिवृ

स्वरूपकथनं यत्तु कस्यचित् तत्र दृश्यते / तदङ्गत्वेन तस्यापि शास्त्रत्वमवगम्यते // Mस्व्_५,५.५ //

भावनायां समस्तायां वाक्यादेवोपजायते / प्रवृत्तिर्वा निवृत्तिर्वा तच्छास्त्रं न पदाद्यतऽ // Mस्व्_५,५.६ //

इत्युपदेशकं हि नित्यं वेदवाक्यमनित्यं थर्मशास्त्रादिकं शास्त्रमुच्यते न शब्दमाक्षमिति

ननु स्वरूपमात्राभिधायिनामपि क्षेपिष्ठादिवाक्यानां शास्त्रत्वमिष्यते, किमुच्यते प्रवृत्तिनिवृत्त्यङ्गं शास्त्रमिति / अत आह---स्वरूपेति / तदङ्गत्वेनेति / विधायकवाक्यैकदेशत्वेनेत्यर्थऽ / अस्ति हि तत्रापि᳚वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकाम᳚इति विध्युद्देशऽ / तेनैकवाक्यभूतो᳚वायुर्वै क्षेपिष्ठे᳚त्येवमादिऽ / अतो युक्तं तस्यापि शास्त्रत्वमिति

नन्वर्थवादा न तावत् साक्षात् क्रियां प्रतिपादयन्ति / नापि तदशम् / त्रयो ऽपि हि तदंशाऽ साध्यं साधनमितिकर्तव्यता चेति / न चैषामन्यतमममीभिरभीधीयते / अतो ऽक्रियार्थानामेकवाक्यतामेव न मन्यामहे / अत आह---भावनायामिति शास्त्रमित्यन्तेन / अयमभिप्रायऽ--- यद्यपि न क्रियां गमयति, न च क्रियासम्बद्धं किञ्चित् साधनादि, तथापि विधिना शब्दभावनापरनामधेयेन सहैषामेकवाक्यता / विधिर्हि पुरुषं प्रवर्तयितुं विषयप्रशस्त्यज्ञानमपेक्षते / तच्चार्थवादाऽ शक्नुवन्ति कर्तुमिति तत् कुर्वतामेषामस्ति प्रवृत्तिनिवृत्त्योरुपयोगऽ / अतऽ समस्तायां त्र्यंशपूर्णायामेव भावनायां महावाक्यादेवसार्थवादकात् पुरुषऽ प्रवर्तते निवर्तते वा न विध्युद्देशमात्रादिति सार्थवादकमेव वाक्यं शास्त्रमिति / एतच्चार्थवादाधिकरणे प्रपञ्चयिष्यामऽ / दर्शितं च किञ्चिद विधिविवरणे इत्यलमनेनातिपरिस्पन्देतेति / यत एव सार्थवादकात् प्रवृत्तिनिवृत्तिज्ञानम्, अत एव विधिनाचिनऽ प्रत्ययमात्रस्यपदमात्रस्य वा यजेतेत्येवमादिकस्य विधिश्रुतावपि कन शास्त्रत्वम् / यत्र हि त्र्यंशभावनावचनमप्यवान्तरवाक्यमनपेक्षितार्थवादकं न प्रवृत्तौ समर्थं, कथमिव तत्र पदप्रत्यययोऽ शक्तिर्भविष्यतीति दुरधिगममित्याह--- न पदाद्यत इति

अपरीक्षामिषेणापि लक्षणानि वदन्नयम् / न स्वतन्त्रोपयोगित्वनिरपेक्षाणि जल्पति // Mस्व्_५,५.७ //

तत्र यल्लोकवाक्यस्थं कथयेच्छब्दलक्षण् / वेदं व्याख्यातुकामस्य तन्नातीवोपयुज्यते // Mस्व्_५,५.८ //

प्रत्यक्षाद्युपयोगं तु वर्णमात्रादितऽ पुरऽ / शास्त्रार्थज्ञानवेलायां मत्वा तल्लक्षणं कृतम् // Mस्व्_५,५.९ //

एवं लक्ष्यलक्षमानुपपत्त्या दूषितं भाष्यमुपपादयति---अपरीक्षेति / अयमभिप्रायऽ--- वेदव्याख्या हि प्रकृता, अतो यदेव तदुपयोगि तदेव वाच्यमित्यतिक्रम्यापि सामान्यप्रक्रमं विशेषमेवं लक्षितवान् / न हीह लक्षणकरणमेव स्वरूपेण विवक्षितम् / अपरीक्षाच्छलेन हि लक्षणानि प्रणीयन्ते / तत्रापि यदेव प्रकृतोपयोगिशास्त्र्लक्षणं तदेव कृतम / स्वतन्त्रो वेदऽ अपुरुषतन्त्रत्वादिति

यदि स्वतन्त्रोपयोगित्वनिरपेक्षाणि न जल्पति, ततऽ किमत आह---तत्रेति / यदा ह्ययं जल्पाक इव नानुपयुक्तं भाषत इति स्थितम्, तत्र यदि लोकवाक्यस्थितं शब्दलक्षणं कथयेत् तदस्य वेदं व्याचिख्यासारेनुपयुक्तं स्यादिति

ननु यद्यनुपयुक्तं न लक्षणीयं, किमिति तर्हि प्रत्यक्षादि लक्ष्यते न हि तेषां वेदोपयोगो दृश्यते अत आह---प्रत्यक्षादीति / अयमभिप्रायऽ--- वेदस्वरूपावधारण एव तावन्महानुपकारऽ प्रत्यक्षस्य, न हि तदन्तरेण पुरऽ--- पर्थममेव स्वाध्यायग्रहणकाले वर्णमात्राद्यवधारयितुं शक्यते, तदा चानवधृतं शास्त्रार्थज्ञानवेलायामस्मृतत्वान्नोपयुज्येतैव / अतऽ पुरस्तात् परस्ताच्च वर्णमात्रादितऽ कृते प्रत्यक्षाद्युपयोगं मत्वा तल्लक्षणं कृतम् / अनुमानमपि प्रतीकविनियुक्तमन्त्रशेषानुमान उपयुज्यते / यथा देवस्य त्वेति निर्वपतीति / उपमानमपि सौर्यादिकर्मणां प्रकृतिविशेषोपमाने / अर्थापत्तिरप्यश्रुतवाक्यैकदेशकल्पनायाम् / अभावो ऽपि पदवाक्ये यत्तावधारणे द्रव्यदेवताद्यभावे च कर्मणामव्यक्तचोदनात्वावधारण उपयुज्यत इति द्वयोरादिशब्दयोरर्थ इति

यत्तु गामानयेत्यादिवाक्यस्थं शाब्दलक्षणम् / तस्य नेहोपयोगो ऽस्ति तस्माच्छास्त्रगतं कृतम् // Mस्व्_५,५.१० //

विशेषश्च न सामान्यमन्तरेणास्ति कश्चन / तस्मात् तम्पयुदाह्रत्य सामान्यं लक्षयेत् सुखम् // Mस्व्_५,५.११ //

सामान्यरूपमप्येतदधिकाराद् विशिष्यते / चोदना चोपदेशश्च शास्त्रमेवत्युदाहृतम् // Mस्व्_५,५.१२ //

यथा च चोदनाशब्दो वैदिक्यामेव वर्तते /

न चैवञ्जातीयकऽ कश्चिदुपयोगो गामानयेत्यादिवाक्यस्थस्य शाब्दलक्षमस्यास्तीति तदुपेक्ष्यैव शास्त्रगतमेव लक्षणं प्रणीतमित्याह---यत्विति

यत्पुनरलक्षिते सामान्ये न विशेषो लक्षयितुं शक्यत इत्युक्तं तत्परिहरति---विशेषश्चेति / सामान्यलक्षणे हि विशेषो न सिध्यति, व्यभिचारात् / विशेषस्तु सामान्याव्यभिचारीति तस्मिन् लक्षिते तदन्तर्गतं सामान्यं सुखमेव लक्षितं भवेत् / यदा हि विधायकविज्ञानादसन्निकृष्टेर्ऽथे विज्ञानं शास्त्रमित्युक्तं तदार्ताद् विधायकविशेषरहिताच्छब्दमात्रज्ञानाच्छाब्दमिति शक्यमवगन्तुमिति न पृथगुच्यत इति

ननु नेदं विशेषलक्षणं विशेषोपादानाभावादित्युक्तम् / अत आह---सामान्येति / नावश्यमुपात्तमेव विशेषणं भवति, किन्तु अधिकारलभ्यमपि, यथाग्नेयादिषु वक्ष्यते, त(द्व)दिहापि चोदनालक्षणाधिकाराच्छब्दविज्ञानादित्युक्ते ऽपि विधायकविशेषणं प्रत्येष्यत इति / ननु यदि प्रकृतोपयोगि चोदनेति / पर्याया एत इति भावऽ

अयं चाधिकारतो विशेषलाभो जैमिनेरष्यनुमतश्चोदनाशब्दमविशेषितं द्वितीये सूत्रे प्रयुञ्जानस्येत्याह---यथा चेति / एवं हि मन्यते--- यद्यपि चोदनाशब्दऽ प्रवर्तकवाक्यमात्रवचनऽ, तथापि प्रथमसूत्रे ऽथशब्देन वेदा

शब्दज्ञानार्थविज्ञानशब्दौ शास्त्रे तथा स्थितौ // Mस्व्_५,५.१३ //

प्रत्यक्षाद्यपीक्ष्यत्वे तदन्तर्भावहेतुकम् / शास्त्रस्याप्यपरीक्ष्यत्वमनयैव धियोदितम् // Mस्व्_५,५.१४ //

ध्ययनानन्तर्यस्योपात्तत्वात् तदधिकारादेव चोदनाशब्दो वैदिक्यामेव चोदनायामवतिष्ठते,एवमिहापि शास्त्रलक्षमे चोदनाप्रामाण्याधिकारात् शब्दविज्ञानार्थज्ञानशब्दौ विशिष्टशब्दार्थपरौ,विधायके शब्दशब्दो विधेये चार्थशब्द इति

यद्यपि वृत्तिकारमतोपन्यासावसरेऽप्रत्यक्षादीनि हि प्रसिद्धानि प्रमाणानि तदन्तर्गतं शास्त्रम्ऽ इति भाष्यकारेणोक्तं तत्रापि विशेषशास्त्रापरीक्षाप्रतिज्ञानं प्रकृतोपयोगित्वाभिप्रायेणैवेति दर्शयति---प्रत्यक्षादीति / इदं तु चिन्तनीयम् / यदि विधायकशब्दजनितं विज्ञानं शास्त्रम्, किमिदानीमङ्गानि मीमांसा कर्मानुशासनानि च न सास्त्राणि, लौकिकानि च गामानयेत्यादिवाक्यानि शास्त्राणि / यद्येवं महान् लोकविरोधऽ / न हि लौकिका गामानयेत्यादिषु शास्त्रशब्दमुपचरन्ति / स्ववचनविरोधश्व / यतो गामानयेत्यादिवाक्यस्थं शाब्दलक्षममिति हि वदन्ति / मीमांसादिषु वेदवत् ततो ऽपि वा सातिशयं शास्त्रशब्दोपचारमुपलभामहे / अपि चायं शास्त्रशब्दो रूढो वा स्याद् यौगिको वा, सर्वथा, सर्वथा च वैदाङ्गादिषु वर्तितुमर्हति, अस्ति हि तेषु यथायथमर्थानुसासनं, रूढिश्च सातिशेयति वर्णितम् / अत्राभिधीयते / योगरूढिरियं पङ्कजादिवत्, अतो न तावद्नामानयेत्यादिष्वतिप्रसज्यते / सत्यपि योगे लौकिकानां तेष्वप्रयोगात् / पुरुषार्थोपदेशानेव लौकिकाऽ शात्र्समिति मन्यन्ते / तथा चाङ्गानीति तेषां शास्त्रत्वम् / ननु विधायकं शास्त्रमिति शास्त्रलक्षमम्,न च तानि कञ्चिद् विदधति / मैवम् / सर्वेषामेवानुष्ठानोपदेशपरत्वात् / व्याकरणे हि यत्साधुभिर्भाषेत तदेभिरित्युपदिशयते / मीमांसायामपि प्रत्यधिकरणं न्यायव्युत्पादनेनानुष्ठानोपदेश एव सर्वत्र / अतो यच्छास्त्रं तत्प्रवृत्तिनुवृत्त्युपदेशकमेवेति नियमऽ, न पुनस्तदुपदेशकं शास्त्रमेवेति लौकिकी प्रसिद्धिरिह भाष्यकारेणानूदिता, नपुनस्तन्निरपेक्षं शास्त्रलक्षणं प्रणीतम् / अतो यदसन्निकृष्टार्थ

तत्रानुमानमवेदं बौद्धैर्वैशिषिकैऽ श्रितम् / भेदऽ साङ्ख्यादिभिस्त्विष्टो नतूक्तं भेदकारणम् // Mस्व्_५,५.१५ //

पूर्वसंस्कारयुक्तान्त्यवर्णवाक्यादिकल्पना / विवक्षादि च धूमादौ नास्तीत्येतेन भिन्नता // Mस्व्_५,५.१६ //

गोचरं पुरुषश्रेयोविधायकं लोके शास्त्रमिति प्रसिद्धं तच्छास्त्रम् / यत्पुनरसन्निकृष्टार्थगोचरं विधायकमविधायकं वा तच्छाब्दमिति विवेकऽ / प्रत्यक्षवच्चात्रापि शब्दतज्ज्ञानादिषु विवक्षातऽ प्रमाणविकल्पा दर्शयितव्याऽ / नावश्यं ज्ञानमेव प्रमाणित्यभिनिवेष्टव्यम / पूर्वप्रमाणे चोत्तरं वाक्यार्थज्ञानं फलं तत्प्रामाण्ये च हानादिबुद्धिरिति विवेक इति

इदं चशास्त्रमनुमानादभिन्नमिति प्रमाणद्वयवादिनो मन्यन्ते, तान्निराकर्तृकामस्तेषां मतमुपन्यसति---तत्रेति / इदं च प्रतिज्ञामात्रमेव तेषामुक्तम, तदीयाभेदहेतूपन्यासस्तु परोक्तभेदहेतुनिरासावसरे करिष्यत इति / किं पुनरभेदोपन्यासनिरासयोऽ प्रयस्यते, नन्वयं साङ्ख्यादिभिरेव भेदवादिभिरभेदो निराकृत एव, अत आह--- भेद इति / न तैरसम्यग्भेदकारणमुक्तमित्यर्थऽ

तानेव तदुक्तान् भेदहेतून्निराकर्तृमुपन्यस्यति--- पूर्वसंस्कारेत्युक्तान्तेन / एवं हि तैरुक्तम्--- शाब्दे हि पूरवसंस्कारयुक्तो ऽन्त्यो वर्णो, वाक्यं, आद्यो ऽपि वा वर्णऽ, सर्वे वा प्रत्येकं, सहिता वा, तेषामेव क्रमऽ पदानां वा वाक्यत्वजातिरेव वावयवी वा निर्धूतनिखिलवर्णादिविभागऽ स्फोटो वा पदान्यव वा संहत्यार्थमभिदधति / एते च पदेष्वपि विकल्पा दर्शयितव्याऽ / तथा विवक्षाप्रयत्नादयश्च शब्दनिष्पत्तिहेतव इति / सर्वमिदं धूमादौ न दृष्टमिति तद्वैधर्म्याद(न) नुमानत्वमिति / अत्र दूषणमाह--- तत्रेति / बौद्धेन शाब्दमनुमानादभिन्नमन्वयव्यतिरेकाभ्यामुत्पत्तेऽ, धूमादग्न्यनुमानवदित्युक्ते, यदेतद् धूमादिवैरधर्म्येण प्रत्यवस्थानम्,इयं वैधर्म्यसमा नाम जातिऽ, विकल्पासमा वा / का पुनर्जातिऽ / साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रतय्वस्थानं जातिऽ / वादिना हि प्रुयक्ते प्रयोगे प्रसङ्गो जायते, स जायत इति जातिरित्युच्यते, स च प्रसङ्ग साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां प्रत्यवस्थानम् /

यैरुक्ता तत्र वैधर्म्यविकल्पसमजातिता / धूमानित्याविषाण्यादिविशेषान्न हि भिन्नता // Mस्व्_५,५.१७ //

यत्रोदाहरणसाधर्म्येण वादिना हेतुरुक्तऽ, तत्र यदा प्रतिवादिनो वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं भवति / यथा--- क्रियावानात्मा क्रियाहेतुगुणयोगात् लोष्टवदिति वादिनोक्ते, प्रतिवादिनो वैधर्म्येण प्रत्यवस्थानं भवति--- यथा क्रियावद् द्रव्यमविभु दष्टम्, यथा लोष्टम्,न तथात्मा, तस्मान्निष्क्रिय इति / सेयं वैधर्म्यसमा जातिरुत्युच्यते / तथा धर्मान्तरविकल्पात् / यदा प्रितवादिना साध्य(वार्)मस्यापि विकल्प आपाद्यते, असौ विकल्पसमा नाम जातिरुच्यते / यथास्मिन्नेव प्रयोगे प्रतिवादी वदति, क्रियाहेतुगुणयुक्तं किञ्चिदविभु दृष्टं यथा लोष्टम्, किञ्चिद् विभु यथात्मा, एवं किञ्चित् क्रियावद् भविष्यति किञ्चिदक्रियावदिति / एवमिहापि परेणाबेदसाधने उक्ते धुमादिवैधर्म्यमात्रेण प्रत्यवस्थाने वैधर्म्यसमा नाम जातिरापाद्यते / धूमादग्न्यनुमानं हि वाक्यविकल्पादिरहितम् / न च तथा शाब्दम् / अतो नानुमानमिति / तथा विकल्पसमाप्येवं दर्शयितव्या / अन्वयव्यतिरेकजमेव किञ्चिद् वाक्यविकल्पादिमद् दृष्टं यथा शाब्दम्, किञ्चिच्च न, धूमादिनाग्निज्ञानम् / एवं किञ्चिदनुमानं भविष्यति, किञ्चिदननुमानमिति / जातिद्वयप्र(तिपादनात्प्र)त्युत्तरं च साधकमिति न वचनीयमिति ||१६ १/२||

कथं पुनरियं जातिऽ, एवं हि साधनमिदम्--- शाब्दमनुमानाद् भिन्नं तद्वैधर्म्यातं प्रत्यक्षवदिति,अत आह---धूमेति / न तावत् त्रैलक्षण्यप(रित्यागेन) वैधर्म्य तैरुक्तम् / किञ्चिद् विशेषणमात्रेण तु वैधर्म्यमविशिष्टमर्थात्मकानानुमानानामिति तेषामप्यनुमानाद् भेदो भवेत् न चासावास्ति, न हि धूमादीनां-------------------------------------------------------- वैलक्षण्यमित्यननुमान्ता भवति / त्रैलक्षण्यपरित्यामादनित्यत्वं कृतकत्वे हेतुरिति / त्रैलक्षण्य्परित्यागप्रतिपादने (प्य?ह्य) नुमानाद् भेदऽ सिध्यतीति

त्रैलक्षण्युपरित्यागो यावन्न प्रतिपाद्यते / तावद्विशेषमात्रेण वदतो जातिता भवेत् // Mस्व्_५,५.१८ //

यथेष्टविनियोगेन प्रतीतिर्यापि शब्दतऽ / न धूमादेरितीहापि व्यभिचारो ऽङ्गवृत्तिभिऽ // Mस्व्_५,५.१९ //

वैलक्षण्यमात्रेण तु भेदं वदतो वैलक्षण्यवचनस्य जाततैवापद्येतेत्याह---त्रैलक्षण्येति

यदपि चदमपरं शाब्दानुमानयोर्वैलक्षण्यमुक्तम्--- धूमादयो हि सावाभाविकेनैव प्रतिबन्धेन प्रतिबन्धकबुद्धिमनुमाने जनयतन्ति, शब्दात्तु यथेष्टविनियुक्तादेवार्थप्रत्ययो दृश्यते, अतो भेद इति, तत्राप्याह---यथेति / अयमभिप्रायऽ--- अत्रापि यदि किञ्चिद्वैधर्म्यमात्रेण भेद उच्यते, अतो जातिरेव / अथायं प्रयोगऽ--- शाब्दमनुमानाद् भिन्नं यतेष्टविनियोगेनार्थपादयतीति / तदयुक्तम् / तत्रापि स्वाभाविक्यैवात्मशक्त्या रूपादिप्रतिपादनात् / अथ स्वगोचरे यथेष्टविनियोगेन प्रतिपादनं हेतुरुच्यते, अतो लिङ्गमपि परार्थप्रयोगे यमेव प्रति प्रयुज्यते तमेव प्रतिपादयतीति सामनम् / अथ यथेष्टविनियोगऽ सङ्केतो ऽभिधीयते, ततो ऽयमर्थो भवति, यत्रैव सङ्केत्यते तमेव गमयतीति, ततो दृष्टान्ताभावऽ, न हि शब्दादन्यत् सङ्केतानुविधानेनार्थं बोधयति / अथावीतमहेतुरम् / अनुमानं हि यथेष्टविनियोगाननुविधायिप्रतिपादनम्, न चेदं तथा, अतो भिन्नमिति / तन्न / व्यतिरकमात्रस्यागमकत्वादन्वयव्यतिरेकी हि हेतुरिष्यते / न चायं हेतुरनुमानादबेदेन व्याप्तऽ क्वचिदवगतऽ, शब्दातिरेकिणऽ कस्यचिद् यथेष्टविनियोगेनाप्रतिपादनात् / अथास्ति हस्तसङ्केतादीनां यथासमयं प्रतिपादनमित्युच्यते / तत् तर्हि प्रमाणान्तरमनुमानं वा / न तावत् प्रमाणान्तरम्, तल्ल्क्षमाभावात् / अतो व्याप्तिबलेन ज्ञायमानमनुमानमेव तत् / एवं च सति तेनैव व्यभिचार इति नानुमानाद् व्यावृत्तिर्हेतोऽ सिध्यति / तदिदमुक्तं व्यभिचरो ऽङ्गवृत्तिभिरिति / अङ्गानां हस्तादीनांमाकुञ्चनप्रसारणाद्या वृत्तयो ऽङ्गवृत्तय इति

ह्सतसंज्ञादयो ये ऽपि यदर्थप्रतिपादने / भवेयुऽ कृतसङ्केतास्ते तल्लिङ्गमिति स्थितिऽ // Mस्व्_५,५.२० //

पुरुषाक्षिप्ततायां च तथैव व्यभिचारिता / पदवैदिकवाक्यानां न सत्यव्यापिता भवेत् // Mस्व्_५,५.२१ //

एतदेव विवृणोति--- हस्तेति / हस्ताद्यङ्गाश्रितवृत्तय एवार्थविशेज्ञानाङ्गतया हस्तसंज्ञेत्युच्यन्ते / कथं पुनरिदमनुमाम्, न हि हस्तादिसन्निवेशाऽ सङ्ख्याविशेषादिभिरर्थैर्व्याप्ताऽ / तैर्विनापि कदाचिद् भावात् / किन्तु अङ्गुल्यादिसन्निवेशात्सङ्केतकालभाविशब्दस्मरणेनार्थं प्रतिपद्यमानाऽ शब्दादेव प्रतिपद्यन्ते / तन्न / अन्तरेणापि शब्दसङ्के(त?तं) व्यवहार एवाव्युत्पन्नस्याङ्गुल्यादिसन्निवेशदर्शिनसत्दर्थावगतेऽ / न चात्र व्यभिचारऽ / न हि यादृशे सन्निवेशे व्याप्तिरवगता तादृशस्य व्यभिचारो दृश्यते / तदिदं ऽतेन धर्म्यन्तरेष्वेषेऽत्यत्र वर्णितम् / अतो ऽनुमानमेवेदम् / तदिदमुक्तं--- ते तल्लिङ्गमिति स्थितिरिति / सर्वं चेदमन्वारुह्य वार्त्तिककारेण दूषणं दत्तम् / न हि यतेष्टविनियोगेन शब्दादर्थप्रतीतिर्भवति / गवादिशब्दा हि निजशक्त्यनुसारेणैव स्वार्थं प्रतिवेदयन्ति / यदृच्छाशब्दास्तु हस्तसंज्ञादितुल्यास्ते सङ्केतानुसारेणार्थं बोधयन्तो ऽनुमानमेवेति किं तद्भेदप्रतिपादनेनेति

इदमपरं भेदकारणं, शब्दाद्धि पुरुषापेक्षोर्ऽथनिश्चयऽ, न च तथा शब्द इत्यतो भिद्यत इति / एतदपि दूषयति---पुरुषेति / व्यतिरेकहेतुर्व्यतिरेकपुरस्कारेणैवार्थं साधयति, प्राणादय इवानात्मकाद् देहाद् व्यावृत्तमात्मानम् / पुरुषापेक्षिता त्वनुमाने ऽप्यर्थनिश्चयाङ्गमङ्गवृत्तिषु दृष्टा / यादृशो हि सङ्केतो यदर्थप्रतिपादने पुरुषैऽ कृतऽ, तमेव परपुरषापेक्षया बुध्यन्ते / अतो ऽत्रापि व्यभिचारितेति / अपि चाव्यापकत्वादसिद्धो हेतुरित्याह--- पदेति / पदानि हि स्वमहिम्नैवार्थं प्रतिपादयन्ति न पुरुषापेक्षया /

सम्बन्धानुभवश्चायं सो ऽन्यत्रापि विलक्षणऽ / एतस्मिन् पुरुषापेक्षो देशापेक्षो ऽग्निधूमयोऽ // Mस्व्_५,५.२२ //

कालाद्यपेक्षया चान्य उक्ता चान्यैरभिन्नता / आप्तवादविसंवादसामान्यादनुमानतऽ // Mस्व्_५,५.२३ //

वेदवाक्यान्यपि न स्वार्थप्रतिपादयनाय पुरुषमपेक्षन्ते, स्वरूपावधारणमात्र एव तेषामाप्तापेक्षेति

ननु नागृहीतसम्बन्धं पदं प्रत्यायकं भवति / न च पुरुषानपेक्षा सम्बन्धावगतिरस्ति / वेदवाक्यान्यपि नागृहीते पदपदार्थसम्बन्धे स्वार्थं प्रतिपादयन्ति / अतो ऽयं पदपदार्थसम्बन्धऽ पुरुषापेक्ष एवेति नाव्यापकत्वम् / अत आह---सम्बन्धेति / अयमभिप्रायऽ--- अर्थप्रतिपादने तावदनपेक्षमेव पदं वैदिकानि च वाक्यानि / सम्बन्धानुभवश्च यथेह पुरुषापेक्षस्तथान्यत्राप्यनुमाने ऽसौ विलक्षणो दृस्यत एवेति / वैलक्षण्यमेव दर्शयति--- एतस्मिन्निति अन्यो ऽन्तेन / एतस्मिन्निति / हस्तसंज्ञादौ पुरुषापेक्षऽ, पौरुषेयो हि समयऽ / अग्निधूमयोस्तु देशापेक्षऽ / चन्द्रोदयसमुद्रवृद्ध्योस्तु कालापेक्षऽ / आदिशब्देनावस्थापेक्षितां दर्शयति / तदनेनैतदुक्तं भवति---अनुमाने ऽप्यनेकप्रकारऽ सम्बन्धावगमो देशाद्यपेक्षया भेदात् / एवमिहापि पुरुषापेक्षो भविष्यति / अनुमाने ऽपि तदपेक्षऽ सम्बन्धबोधो दृष्ट इति / अपि च परोक्ताभेदहेतुनिरासो ऽपि तैर्न कृत इत्याह--- उक्ता चेति ||२२ १/२||

तमेवाभेदहेतुमुपन्यस्यति---आप्तवादेति / अयमर्थऽ--- यथा धुमादिषु भेदहानेन सामान्यधर्मयोर्व्याप्तिरवधार्यते, एवं शाब्दे ऽप्याप्तवादाविसंवादसामान्ययोर्व्याप्तिरवगता / (आप्तवादाविसंवादेति?) एवं च विदित्वा वेदे ऽपीश्वराप्तवादत्वादविसंवादो ऽनुमीयते,अतो ऽनुमानमेवेदम् / यावत्वविसंवादो नानुमीयते तावदर्थगोचरं ज्ञानमुत्पन्नमप्यनिश्चायकत्वादप्रमाणमेव / सामान्यशब्दऽ प्रत्येकमभिसम्बध्यते / ल्यब्लोपे पञ्चमी /

न चापूर्वादिशब्दानां भेदात् सर्वत्र भिन्नता / न चेहाश्वादिशब्दभ्यो भेदस्तेषां प्रतीयते // Mस्व्_५,५.२४ //

नचाप्यज्ञातसम्बन्धं पदं किञ्चित् प्रकाशकमो / सम्बन्धाननुभूत्यातो न स्यादननुमानता // Mस्व्_५,५.२५ //

तुल्याकारतयाप्यत्र शब्दज्ञानार्थतद्धियाम् / अग्निधूमेष्वदृष्टत्वान्न भेदस्तन्निवारणात् // Mस्व्_५,५.२६ //

तदयमन्वयो भवति--- यद्यप्याप्तवादविसंवादविशेषाणां भेदान्न सम्बन्धो ऽवगन्तुं शक्यते, तथापि तयोऽ सामान्यप्रतीत्यानुमानता शक्यते वक्तुम्, सामान्ययोर्व्याप्तसम्भवादिति

नन्विदमस्ति भेदकारणम्, अनुमानं सम्बन्धावधारणाधीनम्, शब्दास्त्वपूर्वादयऽ सम्बन्धज्ञानानपेक्षा एव स्वार्थं प्रतिपादयन्तीति, अतो भिद्यते इत्यत आह--- न चेति / गवादयस्तावत् विदितसम्बन्धा एवार्थं प्रतिपादयन्तीति तेषां दुर्वारमनुमानत्वम्, यदि त्वपूर्वादिदृष्टान्तेन तेषामपि भेदो ऽभिधीयते / तन्न / शक्नोति हि वक्तुमितरो ऽपि तेषामनुमानत्वं सम्बन्धावधीनबोधकत्वाद् धूमादिवदिति / अपि चापूर्वशब्दा अपि नाश्वादिशब्देब्यो विशिष्यन्ते, पदत्वेनाभेदादित्याह--- न चेति

किमतो यद्येवमत आह--- न चेति / यतऽ खल्वेतानि पदानि, न च पदमज्ञातसम्बन्धं प्रकाशकमस्ति / अतो ऽमीभिरपि विदितसम्बन्धैरेवार्थो वेदनीयऽ, पदत्वात् / कथं पुनऽ प्रमाणान्तरादृष्टपूर्वेणापूर्वस्वर्गादिना सम्बन्धो ऽनुभवितुं शक्यते / न शक्येतापि, यदि प्रमाणान्तरागोचरता भवेत् / अपूर्वं तु श्रुतकर्मफलसम्बन्धाद्यन्यथानुपपत्तिप्रमाणकम् / स्वर्गश्च निरतिशयानन्दस्वभावो वैदिकवाक्यशेषेभ्यो ऽवगम्यत इति तथावगतयोऽ सम्बन्धग्रहणोपपत्तिरिति / अतो यत् परैरुक्तं शब्दो नानुमानं सम्बन्धानपेक्षत्वादक्षवदिति तद्धेतोरसिद्ध्या दूषितमित्याह--- सम्बन्धेति

भेदकारणान्तरमुपन्यस्य दूषयति---तुल्येति / शब्द प्रत्यासत्त्या तज्ज्ञान्मर्थश्च तद्धीश्चेति विगर्हऽ / अयमप्यवीतहेतुर्दर्शयितव्यऽ / तन्निराकरणं चाध्यासनिराकणोनुसन्धातव्यम् / अतस्तुल्याकारत्वमसिद्धमिति

प्रतिबिम्बेष्वनेकान्तो बिम्बं यादृग्धि दर्पणे / तादृङ्मुखादि बुध्यन्ते न चात्राननुमानता // Mस्व्_५,५.२७ //

प्रत्यक्षता(त?य) दाप्यत्र तदान्यैरन्यभिचारिता / यत्र पादादि बिम्बेन गतानामनुमीयते // Mस्व्_५,५.२८ //

एकवाक्यात् सकृच्चोक्तान्नाप्यनेकस्य तत्क्षणम् / स्याद्विरुद्धाविरुद्धस्य बोधादेतस्य भिन्नता // Mस्व्_५,५.२९ //

अपि च विवक्षानिवृत्तेरनैकान्तिको हेतुरित्याह---प्रतिबिम्बेष्विति / एकान्तो निर्णयऽ, सो ऽस्य कार्यं, तन्नास्तीत्यनेकान्त इति / कथमनेकान्तऽ, अत आह--- बिम्बमिति / यादृशं हि दर्पणे बिम्बमुपलभ्यते तादृशमेव मुखादि बुध्यते, अतो ऽस्त्यत्रापि गम्यगमकयोऽ सादृश्यमिति प्रतिबिम्बेषु वर्तमानो हेतुरनैकान्तिको भवतीति / ननु नैदमनुमानम्, आदर्शतेजसा हि प्रतिहतेन नायनेन तेजसा प्रकाशितं प्रत्यक्षमेव मुखमवगम्यत इति शब्दाधिकरणे वक्ष्यते / अत आह--- न चेति / अयमभिप्रायऽ--- यदा ह्ययं परत्यक्षेष्वङ्गुल्यादिष्वादर्शवर्तिना प्रतिबिम्बेन तादृक्त्वे विदितव्याप्तिर्भवति, तदा मुखमप्यादर्शगतं बिम्बानुरूपमनुमिनोति / इतरथा त्वङ्गुलिसन्निकर्षो ऽप्यन्यरूपमन्यादृक्तया बोधयतीति / सम्भावयेत् / अतो न तादृक्त्वं निश्चिनुयादिति

अस्तु वेदं प्रत्यक्षं, किमिति सूक्ष्मेक्षिकया, विशदतरमेवानुमानमुपदर्शयामऽ, यत्र गम्यगमकयोऽ सादृश्यमवगम्यत इत्याह---प्रत्यक्षतेति / गतानामित्यनुमानविषयसिद्द्यर्थमप्रत्यक्षतां दर्शयतीति

यदपीदमुक्तम्--- शाब्दे हि सकृदुक्तमेव वाक्यं सहसा नानार्थान् प्रतिभासयति विरुद्धानविरुद्धांश्च, चोदनालक्षणोर्ऽथो धर्मऽ, श्वेतो धावतीति च यथा, नैवमनुमाने / धूमो हि येनैव विदितव्याप्तिस्तत्रैकत्रैव धियमादधाति / अतऽ शब्दानुमानयोर्भेदऽ / प्रयोगश्च भवति--- शब्दो ऽनुमानाद् भिन्नऽ एकदा नानार्थप्रतिभासादक्षवदिति / अनीतहेतुर्वा, लिङ्गमेकमेव

लिङ्गस्यापि हि ताद्रूप्यं दृश्टं हेतुविरुद्धयोऽ / विरोधान्नानुमानं चेत् स्यादनागमतापि ते // Mस्व्_५,५.३० //

यत्र चैकार्थता वाक्ये तत्र स्यादनुमानता / सकृदुच्चरिते चास्मिन् विवक्षैकैव दृश्यते // Mस्व्_५,५.३१ //

यस्त्वनिर्धारितार्थानामनेकप्रतिभोद्भवऽ||

स लिङ्गे ऽप्यस्फुटे दृष्टस्तस्मान्नैतेन भिद्यते // Mस्व्_५,५.३२ //

प्रकाशयति, यथा धूमादि,न च तथा शब्दऽ,अतो भिद्यत इति / तदुपन्यस्य दूषयति---एकवाक्यादिति / अनेनापि प्रकारेण न भिन्नतेत्यर्थ इति

किमिति न भिन्नता, अत आह---लिङ्गस्यापीति / अनैकान्तिको हेतिरिति भावऽ / हेतुर्हि धूमो ऽग्नित्वमुष्णत्वं दाहकत्वमिन्धनविकारत्वं च एकदैव प्रतिपादयति / तथा विरुद्धऽ- नित्यऽ शब्दऽ कृतकत्वादिति, विवक्षानुसारेण तावन्नित्यतां प्रतिपादयति, व्याप्तिबलेन चानित्यत्वमतो ऽनैकान्तिको हेतुरिति / ननु न विरुद्धो ऽनैकमर्थ प्रतिपादयति, व्याप्तिबलेन हि लिङ्गं प्रतिपादकं भवति / अतऽ कृतकत्वमनित्यत्वेन व्याप्तमिति तदेव गमयति, विरुद्धार्थव्याप्तिस्त्वेकस्य विरोधादेव न सम्भवतीति / तत्तावदाशङ्कते--- विरोधादिति / उत्तरमाह--- स्यादिति / विवक्षितार्थप्रतिपादने हि शब्दस्य शक्तिरवगता, अतऽ सो ऽप्येकदैकमर्थं प्रतिपादयति, अर्थान्तरे त्वसावपि विरोधादनागमक एवेति

भूयसां चैकार्थानां वाक्यानां नानेन हेतुना भेदऽ सिध्यतीत्याह---यत्रचेति / न केवलं विरुद्धमनेकं शब्दो न प्रतिपादयति, किन्तु अविरुद्धमपि / उक्तमिदं--- विवक्षिते शब्दऽ प्रमाणमिति / सकृदुच्चरिताञ्च बुद्धो भवति / अतो न क्वचिदनेकार्थप्रतिपादनमित्यसिद्धो हेतुरित्याह--- सकृदिति

नन्वस्ति तावदनेकार्थप्रतिभानं शब्दात, प्रमाणं त्वेकत्र भवतु नाम, एतावता च सिद्धमनुमानाद् वैधर्म्यमत आह---यस्त्विति / यथा हि

दृष्टान्तानभिधानं धूमादौ व्यभिचारितम् / प्रसिद्धत्वाद्धि तत्रापि न दृष्टान्तो ऽभिधीयते // Mस्व्_५,५.३३ //

अनभ्यस्ते त्वपेक्ष्नते शब्दे सम्बन्धिनऽ स्मृतिम् / अत्र प्रयुक्त इत्येवं बुध्यन्ते हि चिरात् क्वचित् // Mस्व्_५,५.३४ //

परोक्ता हेतवश्चात्र नाभेदस्य निवारिताऽ / शब्दानुमानयोरैक्यं धूमादग्न्यनुमानवत् // Mस्व्_५,५.३५ //

अन्वयव्यिरेकाब्यामेकप्रत्यक्षदर्शनात् / सम्बन्धपूर्वकत्वाच्च प्रतिपत्तिरितो यतऽ // Mस्व्_५,५.३६ //

न्याय्यवचनव्यक्तिपरिचयात् पूर्वं शब्दादनेकार्थाऽ परिप्लवन्ते,तथा लिङ्गे ऽपि धूमादावस्फुटविदिते ऽनेकार्थप्रतिभानन्दष्टमेव / भवति हि दूराद् धूमो ऽयमाहोस्विद् धूलिसन्तान इति संशयानस्याग्निवातावर्तयोरनवस्थितो वितर्क इति

तथा शब्दे दृष्टान्तानभिधानमपि धूमादौ व्यभिचारान्न भेदहेतुरित्याह---दृष्टान्तेति / कथं व्यभिचारऽ, अत आह---प्रसिद्धत्वादिति

नन्वप्रसिद्धे तावदस्ति दृष्टान्तापेक्षा, शब्दे तु तदपि नास्तीत्यत आह---अनभ्यस्तैति / अपेक्षामेव दर्शयति--- अत्रेति / यत्र ह्यप्रसिद्धपदार्थगोचरऽ संशयो भवति, तत्र यावदयं शब्दो ऽमुष्मिन्नर्थे वृद्धैराचरित इति चिरेण प्रणिधाय न बुध्यते, न तावत् तमर्थं निश्चिनुयादिति / तदेवं तावद् भेदवादिभिर्न भेदहेतवऽ सम्यगुक्ता इति दर्शितम्

बौद्धोक्ताभेदहेतुनिरासो ऽपि तैर्न कृत इत्याह--- परोक्ता इति / तानेवाभेदहेतूनुपन्यस्यति--- शब्दानुमानयोरिति सार्दद्वयेन / अस्यार्थऽ--- यथा धूमादग्न्यनुमानमन्वयव्यतिरेकजम्, एकस्य च धूमस्य प्रत्यक्षदर्शनात्,

प्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वात् तददृष्टार्थबोधनात् / सामान्यविषयत्वाच्च् त्रैकाल्यविषयाश्रयात् // Mस्व्_५,५.३७ //

कैश्चिन्मीमांसकैरुक्तो भेदो ऽत्र विषयान्तरात् / पूर्वाभ्यां ह्यपिरच्छिन्ने शास्त्रमर्थे प्रवर्तते // Mस्व्_५,५.३८ //

सम्बन्धपूर्वकं च भवति, एवं शब्दादपि ज्ञानं जायमानमेवं जायते / प्रत्यक्षाच्च तदन्यत् प्रमाणं, प्रत्यक्षादृष्टं चार्थं बोधयति, सामान्यविषयं च शाब्दं, त्रैकाल्याश्रयं च / अतो न भिद्यते / इदं च साधनवाक्यस्यार्थकथनम् / साधनप्रयोगास्त्वेवं दर्शयितव्याऽ---- शाब्दं ज्ञानमनुमानमन्वयव्यतिरेकजत्वात् अग्न्यनुमानवदिति / एकप्रत्यक्षदर्शनोत्पत्तेऽ, तद्वदेव सम्बन्धपूर्वकत्वं(वा?च) हेतुऽ / तावेव साध्यदृष्टान्तौ / न च कतवाच्यमन्वयव्यतिरेकजत्वात् सम्बन्धपूर्वकत्वं न भिद्यते, अन्वयव्यतिरेकात्मकत्वादनुमानसम्बन्धस्येति / पूर्वं हि सम्बन्धविशेषजत्वं हेतुरुक्तऽ इदानीं त्वविवक्षितविशेषं सम्बन्धसामान्यपूर्वकत्वमिति / एवमुत्तरेष्वपि त्रिषु पूर्ववत्साध्यदृष्टान्तयोजना कार्या / चतुर्थे त्वग्न्यनुमानं प्रदर्शनमात्रम् / भविष्यदवृत्तवृ(त्त्य?ष्ट्य) नुमाने अपि दर्शयितव्ये इति ||३५-३७||

मीमांसकैकदेशिनां भेदहेतुमिदानीं दूषयितुमुपन्यस्यति---कैश्चिदिति / विषयान्तरमेव दर्शयति--- पूर्वाभ्यामिति / अयमभिप्रायऽ--- यदयदपरिच्छिन्ने पवर्तते तत् ततो भिद्यते, अनुमानमिव प्रत्यक्षात् / शास्त्रं च पूर्वद्वयापरिच्छिन्नेर्ऽथे प्रवर्तते / ततस्ताभ्यां भिद्यते / किं पुनऽ प्रत्यक्षाद् भेदप्रतिपादनेन प्रयोजनम्, न हि तदभेदऽ कैश्चिदाश्रितऽ, यन्निराक्रियते / उच्यते / अस्त्येव केषाञ्चिद् विभ्रमऽ, श्रोत्रव्यापाराश्रयाज्जायमानमिदं शाब्दं श्रोत्रप्रत्यक्षमेव,तदन्वयव्यतिरेकानुविधानात् / अत एव बधिरस्य न भवतीति / तदनेन प्रत्यक्षतो भेदप्रतिपादनेन निराक्रियते / एवं हि मन्यते--- विद्यमानोपलम्भनं प्रत्यक्षमिति दर्शितम् / इदं तु शाब्दं त्रिकालार्थविषयमतऽ कथं प्रत्यक्षे ऽन्तर्भविष्यति / बधिरस्तु शब्दाश्रवणादर्थं न जानाति, नार्थाश्रवणात् / प्रयोगश्च भवति--- शाब्दं प्रत्यक्षाद् भिन्नं तदपरिच्छिन्नविषयत्वाद् अनुमानवदिति

तत्रापि नागमत्वं स्यात्पुरुषोक्तेस्तथास्तु चेत् / प्रत्ययऽ किन्निमित्तोर्ऽथे वक्तृबुद्धेऽ कुतो वसौ // Mस्व्_५,५.३९ //

तदिमं प्रत्यक्षतो भेदमभ्युपेत्यानुमानाद् भेदकारणं निराकरोति---तत्रापीति / एवं हि मन्यते--- यद्यनुमानापरिच्छिन्नविषतया भेदो ऽभिधीयते, तर्हि पुंवाक्यानामनागमत्वम्, प्रमाणान्तरपरिच्छिन्नविषयवात्, वेदवाक्यान्येव तु मानान्तराविषयार्थानि भिद्यन्ते इत्यव्यापको हेतुरिति / किं पुनरिदमनिष्टमापादितम्, नन्विष्यत एव पुंवचसामनागमत्वम्, आगमो हि शास्त्रम्,अप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति / वक्ष्यति / इमानि पुनऽ प्रमाणान्तरप्राप्तविषयप्रतिपादकानीत्यनुवादवाक्यान्येव / अत एव शास्त्रमेव वेदवाक्यं भिन्नतया पक्षीकृतं ऽशास्त्रमर्थे प्रवर्ततऽइति / तद्भेदस्थैवोपयोगादिति भावऽ / तदेतदाह--- यथेति / अत्र दूषणमाह--- प्रत्यय इति / एवमयं पंवचनाप्रामाण्यावादी वक्तव्यऽ / किमस्ति तेभ्योर्ऽथप्रत्ययो न वा, न तावन्नास्ति, सर्वलोकव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् / सतस्तु नानिमित्तोत्पत्तिऽ सम्भवतीति निमित्तं वाच्यम् / न च शब्दादन्यन्निमित्तमस्योपपद्यत इति जातमसन्दग्धमबाधितं च ज्ञानान्तरेण प्रमाणमेव पुंवचनजनितं ज्ञानमिति नास्यानागमत्वाब्युपगमो युक्त इति / इतरस्त्वनुमानान्तर्भावाभिप्रायेणाह--- वक्तृबुद्धेरिति / अयमभिप्रायऽ--- विसंवादभूयिष्टानि हि पुंवचनानि, तन्नैतानि श्रुतमात्राण्येवार्थं निश्चाययन्ति / न चानिश्चितोर्ऽथो ज्ञातो भवति, निश्चयस्यैव ज्ञानत्वात् / अतऽ प्रङ्(?) निश्चयोत्पत्तेर्ज्ञानाभाव एवन्ति किं निमित्तप्रयत्नेन / यदा तु वक्तैवमवधारितव्याप्तिर्भवति--- ऽन चायमनवगतं ब्रवीतीऽति, तदा तद्वाक्यादेव ज्ञानकार्यात् कारणभूतं ज्ञायमनुमाय ज्ञानस्यार्थाव्यभिचारेणार्थो निश्चीयते / तस्यां चावस्थायां ज्ञानलिङ्गावगतत्वादर्थस्य वाक्यमनुवादकमेव / अतो नागम इति / सिद्धान्तवादी त्वाह--- कुतो न्वसाविति / अयमभिप्रायऽ--- अवगता हि बुद्धिरर्थं निश्चाययति / न चास्याऽ किञ्चिदवगमे कारणस्तीति वक्ष्याम इति

न शब्दार्थस्य सा लिङ्गं न शब्दो ऽस्याऽ कथञ्चन / विशेषो गम्यते ताभ्यां न चैतस्यानुमेयता // Mस्व्_५,५.४० //

तेन वक्तुरभिप्राये प्रत्यक्षाद्यनिरुपिते / पुरुषोक्तिरपि श्रोतुरागमत्वं प्रपद्यते // Mस्व्_५,५.४१ //

अतऽ स्वयमेवानवगता नार्थस्य लिङ्गमित्याह--- नेति / ननूक्तं कार्यात् शब्दादनुमास्यते, अत आह--- न शब्द इति / यता नोभयमुभयत्र लिङ्गं, तथा दर्शयति--- विशेष इति / अनुमानं हि व्याप्तिबलेन भवति, इह च वाक्यसामान्यं ज्ञानसामान्येन व्याप्तमवगतमिति ततस्तत् सिध्येद्, ज्ञानमात्राच्चार्थमात्रम्, न चेह तथा, ज्ञानार्थविशेषयोरनुमित्सितत्वात् / तयोश्च सम्ब्नधग्रहणाभावेनाननुमेयत्वात् / ननु यत्राप्तो वाक्यं प्रयुङ्क्ते तदेव ज्ञात्वा प्रयुङ्क्त इति विज्ञानविशेषेणैव सम्बन्धो ऽवगतऽ / अतऽ स एवानुमास्यते / यद्येवम्, अवगतस्तर्हि प्रागेव वाक्यादर्थऽ, न ह्यन्यथा यत्र प्रयुङ्क्त इति शक्यते प्रतिनिर्देष्टुम् / न चार्थोपरागमन्तरेण ज्ञानस्य विशेषऽ सम्भवति यो ऽनुमीयते / न चाकर्मकं ज्ञानमात्रमनुमीयते / न च ततोर्ऽथविशेषस्तिध्यति / न चानिश्चितं ज्ञानं, संशयात्मनो विज्ञानविधाया दर्शितत्वात् / न चैवं पुंवाक्येभ्यऽ सन्देहऽ / या तु क्वचिद् व्यभिचारादप्रामाण्याशङ्का सा आप्तत्वादिना निराक्रियत इत्युक्तम् / यदि त्वेव ज्ञानविशेषावगतिरुच्यते, य एवमवधारितो भवति--- नायमनन्वितार्थानि पदानि प्रयुङ्क्ते, न चानवगतान्वयानि, तन्नूनममीषामनेनान्वयो ज्ञात इति / किमिदानीं विदितपदपदार्थसङ्गतिऽ श्रोता पुंवाक्यादर्थं न बुध्यत एव / यद्येवमनुत्तरा गुरवऽ / जाता तु बुद्धिरसन्दिग्धाविपर्यस्ता च न वैदवाक्यजनिताया धियो विशिष्येत / शङ्कामात्रं तु कथञ्चिद् वेदे ऽपि वाक्यत्वादिना भवतीति न तावता तदप्रामाण्यम् / ताभ्यामिति / बुद्धिशब्दाभ्यामित्यर्थऽ

अतो वक्त्रभिप्रायावगतौ प्रत्यक्षादिप्रमाणासम्भवात् तदनवगमे

न चाप्यननुमेयत्वमागमार्थस्य शक्यते / लिङ्गं हि शब्द एवास्य धूमो ऽग्नेरिव कल्पते // Mस्व्_५,५.४२ //

न चाप्यननुमेयत्वात् प्रमाणान्तरगम्यता / रूपस्याश्रावणत्वेन न ह्यप्रत्यक्षतेष्यते // Mस्व्_५,५.४३ //

एवं स्थिते स्वयूथ्या नऽ केचिन्नातिप्रयत्नतऽ / अनुमानविशेषो ऽयमीदृग्धर्मस्य बोधकऽ // Mस्व्_५,५.४४ //

भविष्यत्यर्थरूपं तु लिङ्गं धर्मे निराकृतम् /

चार्थानुमानानुपपत्तेऽ श्रोतुरप्राप्तपूर्वमर्थं प्रापयन्ती पुरुषोक्तिर्वेदवदागम एवेत्याह---तेनेति

यदपि चेदमुच्यते / वेदस्तावद् भिन्नविषयतया प्रमाणान्तरमेवेति, तदपि मनोरथमात्रमेवेत्याह---न चापीती / न शक्यते वक्तुमित्यभिप्रायऽ / किमिति न शक्यते / अत आहऽ--- लिङ्गमिति / यदा पूर्वोक्तैर्हेतुभिरविशेषेण सर्वमेव शाब्दमनुमानादभिन्नमित्युकं, तदा कथं तद्गोचरस्याननुमेयत्वं भविष्यतीति भावऽ

नन्वर्थात्मना तावदल्लिङ्गेनाननुमितपूर्वमर्थं वेदो बोधयतीति प्रमाणान्तरं भविष्यतीत्यत आह---न चेति / धूमत्त्वकृतकत्वादीनां हि सत्यप्यवान्तरभेदे यथैव त्रैलक्षण्यापरित्यागेनानुमानत्वमेवमिहापि स्यात् / यदि तु तदेव नास्तीत्युच्यते, तत् तर्हि वचनीयम्, किमवान्तरभेदोपन्यासेनेति

अन्ये तु प्रक्षीणशक्तयो ऽभेदमेवाश्रित्यैकदेशिनऽ प्रत्यवस्थिताऽ, तद् दर्शयति---एवं स्थितैति / अयं हि तेषामभिप्रायऽ--- चोदनाप्रामाण्यं हि प्रतिज्ञातं, तच्चानुमानत्वे ऽपि वेदवचऽ सिध्यत्येव / यथैव हि शब्दमध्याद् वेदऽ प्रमाणम् / एवमनुमानेभ्यो वेदानुमानमिति किमतिप्रयत्नतो बेदप्रतिपादनेनेति / ननु᳚भविष्यत्वाद् धर्मो नानुमीयते᳚इत्युक्तं भाष्यकारेण / अतो ऽनुमानत्वाभ्युपगमे तद्वरोधो भवेद् अत,आह--- भविष्यतीति / अर्थरूपलिङ्गाभिप्रायेण तन्निराकृतमित्यर्थऽ ||४४ १/२||

संज्ञानुमानतेच्छा तु न दुष्येदागमे ऽपिनऽ // Mस्व्_५,५.४५ //

लक्षणेन त्वभिन्नत्वं यदि शब्दानुमानयोऽ / वेदज्ञानाप्रमाणत्वं स्यादतल्लक्षमत्वतऽ // Mस्व्_५,५.४६ //

आप्तवादाविसंवादसामान्यान्नृवचऽ सु हि / लक्षणेनानुमानत्वात् प्रामाण्यं सिद्धिमृच्छति // Mस्व्_५,५.४७ //

वेदे त्वाप्तनराभावात् सम्बन्धानुभवादृते / लक्षणं नानुमानस्येत्यप्रामाण्यचं प्रसज्यते // Mस्व्_५,५.४८ //

नन्वेकदेशसत्यत्वे तस्य स्यादनुमानता / वेदत्वादग्निहोत्रादौ वायुक्षेपिष्ठवाक्यवत् // Mस्व्_५,५.४९ //

एतदपि दूषयति---संज्ञेति / यदि पश्चान्मानसामान्यादनुमानत्वं तदस्तु, न च तदभ्युपगमे दोष इत्यर्थऽ / लक्षणैकत्वेन त्वभेद इष्टे ऽनुमानलक्षणाभावात् प्रमाणान्तरानब्युपगमाच्चाप्रामाण्यमेव वेदवचसामापद्यत इत्याह--- लक्षणेनेति

ननूक्तं लक्षणैकत्वमाप्तवादाविसंवादसामान्यादित्यत्राह---आप्तवादेति / पुंवाक्यानामनेन प्रकारेणानुमानत्वात् प्रामाण्यं सिद्ध्यति न वेदवचसामिति भावऽ

किमिति न सिद्ध्यति / अत आह---वेदे त्विति / आप्तनराभावात् तावन्नाप्तवादत्वेनाविसंवाददनुमानम् / न चातीन्द्रिययैरर्थैर्वेदानां सम्बन्धानुभवऽ सिध्यतीत्यप्रमाणमेव भवेयुऽ / नाप्तसन्दृब्धा वेदा इति वेदाधिकरणे वक्ष्यतीति

ननु प्रमाणान्तरकसङ्गतार्थानि वेदैकदेशभूतानि क्षेपिष्ठादिवाक्यानि दृष्ट्वा इतराण्यप्यग्निहोत्रादिवाक्यानि वेदत्वात् सत्यार्थान्यनुमास्यन्ते / अतो ऽस्ति लक्षणेनानुमानत्वमित्याह---नन्विति

नादित्ययूपे ऽनैकान्त्यात् तद्वद्वा गौणता भवेत् / नातऽ प्रत्यनुमाननामेवं पूर्वोक्तया दिशा // Mस्व्_५,५.५० //

तस्माल्लक्षणभेदेन यदि शब्दप्रमाणता / समा लोके च वेदे च सिद्धा वेदप्रमाणता // Mस्व्_५,५.५१ //

तेन चाप्तोपदेशत्वं न स्यादागमलक्षणम् / नाप्तस्य सम्भवो वेदे लोके नास्मात् प्रमाणता // Mस्व्_५,५.५२ //

पुरस्ताद् वर्णितं ह्येतत् तस्मात् शब्देन या मतिऽ / तस्याऽ स्वतऽ प्रमाणत्वं न चेत् स्याद्दोषदर्शनम् // Mस्व्_५,५.५३ //

एतदपि दूषयति---नादित्येति / आदित्ययूपवाक्ये वर्तमानो वेदत्वहेतुरनैकान्तिक इति / ननु नेदं वाक्यमसत्यार्थम्, आदित्यशब्दो हि सारुप्याद् गौणो यूपे वर्तत इति तत्सिद्धिसूत्रे वक्ष्यते, अत आह--- तद्वदिति / कर्मफलसम्बन्धवाक्यान्यपि तद्वदेव गौणानि भुवेयुरिति / अपि च प्राक् स्वमहिम्ना वेदप्रामाण्यबलेनाप्रामाण्यानुमानानि प्रत्युक्तानि / अनुमात्वाभ्युपगमे तुल्यबलतया दुर्वारप्रसरणानीत्याह--- नात इति

अतो लक्षणभेदेनैव शब्दस्य प्रमाणान्तरत्वे इष्यमाणे वेदाऽ प्रमाणं भवन्ति / लोकवेदयोश्च सममेव प्रमाणता सिद्धेत्याह---तस्मादिति

लक्षममपि यथा परैराश्रितम्--- ऽआप्तोपदेशऽ शब्दऽ इति, तथाप्यचाप्ताभावान्न प्रामाण्यं वेद्सयेति तन्नाश्रयणीयमित्याह---तेनेति वेदान्तेन / लोके ऽपि नाप्तत्वं प्रामाण्ये कारणमित्याह--- लोक इति

कारणमाह---पुरस्तादिति / आप्तत्वेन ह्यपवादाशङ्कानिराकरणमात्रम् / प्रामाण्यं तु सर्वसंविदां सहजमेवेति स्वतऽप्रामाण्येवादे वर्णितमिति / किं तर्ह्यागमलक्षणमत आह--- तस्मादिति / निर्देषशब्दजनितं विज्ञानं प्रमाणमिति

अनुमानेन चैतस्य प्रामाण्यं केवलं समम् / पदे तावत्कृतो यत्नऽ परैरित्यत्र वर्ण्यते // Mस्व्_५,५.५४ //

विषयो ऽन्यादृशस्तावद् दृश्यते लिङ्गशब्दयोऽ / सामान्यविषयत्वं च पदस्य स्थापयिष्यति // Mस्व्_५,५.५५ //

धर्मी धर्मविशिष्टश्च लिङ्गीत्येतञ्च साधितम् / न तावदनुमानं हि यावत् तद्विषयं न तत् // Mस्व्_५,५.५६ //

सामान्यादतिरिक्तं तु शाब्दे वाक्यस्य गोचरऽ / सामर्थ्यादनुमेयत्वादश्रुते ऽपि पदान्तरे // Mस्व्_५,५.५७ //

एवञ्जातीयकस्य शब्दस्य चानुमानेन प्रामाण्यमेव समं, न लक्षणमित्याह---अनुमानेनेति ||५३ १/२||

स्वमतेनेदानीं पदस्यानुमानाद् भेदं वदिष्यस्तत्प्रतिपादने कारणमाह---पदैति / यद्यपि पदस्य पदार्थे प्रमाणत्वान्न तद्भेदप्रतिपादनमुपयुज्यते, तथापि परैऽ पदान्युदाहृत्य विचारऽ कृत इति तद्भेदमेव प्रतिपादयामऽ / अत्रेति / पद इत्यर्थऽ

तदिदानीं भेदकारणमाह---विषयैति / विषयभेदमेव दर्शयति--- सामान्येति / आकृत्यधिकरणे हि पदस्य सामान्यविषयत्वं स्थापयिष्यत इति

अनुमानं तु धर्मविशिष्टधर्मिविषयमित्यनुमानपिरच्छेदे साधितमित्याह---धर्मीति / लिङ्गमस्यास्तीति लिङ्गी / तस्य विशिष्टस्य प्रसाधकं लिङ्गमस्तीति / नन्वनुमाने व्याप्तिबलेन धर्मसामान्यमनुमीयत इत्यत आह--- न तावदिति / यावत् तदनुमानं तद्विषयं विशिष्टविषयं न भवति तावदनुमानमेव न भवति, न धर्ममा(त्रं?त्रविषयं) सिद्धत्वादित्युक्तमिति

ननु पदमपि विशिष्टगोचरं दृष्टं यथा--- को राजा यातीति पृष्टे परऽ प्रतिब्रवीति , पाञ्चालराज इति / तदा केवलादेव पाञ्चालराजपदात् क्रियाविशिष्टऽ पुरुषो ऽवगम्यते, अत आह---सामान्यादिति / यदेव

सङ्ख्यादिमान् पदार्थश्चेन्न तावत् सो ऽव्ययादिषु / यत्रापि ते प्रतीयन्ते तत्र व्यक्तेर्विशेषणम् // Mस्व्_५,५.५८ //

पदान्तराभिधेयस्य तादर्थ्याच्च क्रियात्मनऽ / वाक्यार्थे ऽपि पदं यत्र गोमदादि प्रयुज्यते // Mस्व्_५,५.५९ //

सत्यप्यत्र विशिष्टत्वे सिद्धत्वान्नैव पक्षता / तावानेव हि तत्राप्थो यऽ पूर्वमवधारितऽ // Mस्व्_५,५.६० //

किञ्चित् शाब्दे सामान्यादतिरिक्तमवगम्यते स वाक्यस्यैव विषयऽ / वाक्यमेव हि तदनुषक्तयातिपदं पाञ्चालराजो यातीति / नन्वस्तु श्रुतस्यानुषङ्गऽ , अश्रुते ऽपि पदान्तरे पदादेकस्माद् विशिष्टबोधो दृष्टऽ, यथा--- द्वारमित्युक्ते विव्रियतामिति, अत्र कथमत आह--- सामर्थ्यादिति / कारकं हि क्रियया विदितव्याप्तिकम्, व्याप्तिसामर्थ्यादेव क्रियापदमनुमापयति / अनुमितक्रियापदाद् वाक्यादेव तत्रापि विशिष्टार्थप्रत्ययऽ इति

अत्रचोदयति ---सङ्ख्येति / परिहरति--- न तावदिति / यत्र हि सङ्ख्यादयो ऽवगम्यन्ते तत्र कथमत आह--- यत्रापीति / सम्भवव्यभिचाराभ्यां हि विशेषणमर्थवद् भवति / आकृतिस्तु न तावदेकत्वं व्यभिचरति, द्वित्वादयस्त्वेकत्वान्न सम्भवन्तीति तदाक्षिप्ताया व्यक्तेरेव विशेषणं सङ्ख्यादय इति

तदेवं तावदनुरञ्जनेन व्यक्तेर्विशेषणमित्युक्तम्, तादर्थ्येन तु क्रियां भावनां सङ्ख्यादयो विशिषन्ति / तत्र हि श्रुत्यादिभिर्विनियुज्यन्ते / यथा पशोरेकत्वे ऽरुणादिषु च वक्ष्यत इत्याह--- पदन्तरेति / पदान्तरेति / पदान्तरत्वेनात्यन्तविप्रकृष्टाविशेषणतां दर्शयतीति ||५८ १/२||

यत्तर्हि वाक्यार्थवृत्तिविशिष्टविषयं गोमदादिपदं तदनुमानं भविष्यत्यत आह--- वाक्यार्थ इति / यद्यपि तावदिदं विशिष्टार्थगोचरम्, तथापि नानुमानत्वम् / सिद्धो हि धर्मी केनचिद् धर्मेणासिद्धेन विशिष्टऽ साध्यमानऽ पक्षो भवति / इह तु पदोञ्चारणात् प्राङ् न किञ्चित् प्रतिपन्नम् / उच्चरिते तु पदे विशिष्टऽ प्रतिपन्न एवेति किं साध्यमिति / सिद्धत्वमेव

भेदबुद्धेश्च वैषम्यं प्रकृतिप्रत्ययार्थयोऽ / विशेषणविशेष्यार्थस्वातन्त्र्यग्रहमं न च // Mस्व्_५,५.६१ //

विशेष्यपूर्विका तत्र बुद्धिश्चात्र विपर्ययऽ / अथ शब्दोर्ऽथवत्त्वेन पक्षऽ कस्मान्न कल्प्यते // Mस्व्_५,५.६२ //

प्रतिज्ञार्थैकदेशो हि हेतुस्तत्र प्रसज्यते / पक्षे धूमविशेषे च सामान्यं हेतुरिष्यते // Mस्व्_५,५.६३ //

दर्शयति--- तावानिति / न तावदगृहीतसम्बन्धऽ शब्दाद् विशिष्टं प्रत्येति / गृहीतसम्बन्धस्तु प्रतिपद्यमानो व्युत्पत्तिकालावगतानन किञ्चिदधिकं प्रत्येतीति कथमनुमानं भवतीति

अपि चात्र भिन्नयोरेव प्रकृतिप्रत्ययात्मनोऽ पदभागयोर्भिन्नावेवार्थोप्रतिपन्नौ विशेषणविशेष्यबावमनुभवत इति सिद्धं वैषम्यमित्याह---भेदबुद्धेरिति / इदं तु पाचकादिशब्देषु युक्तं वक्तुम्, तत्र हि (धातुना) पाकऽ प्रत्ययेन चकर्तृमात्रमुपात्तम् / आर्थस्तु विशिष्टप्रत्ययऽ / गोमदादौ तु तदस्यास्तीति विशिष्ट एवार्थे तद्धितऽ स्मर्यत इति कुतो वैषम्यम्, उक्तमत्र ऽतावानेव हीऽति व्युत्पत्तिकालावगतादनधिकविषयत्वम्, इदं तु पाचकादिशब्दार्थ(मे?ए)वोक्तमिति / किञ्चानुमाने स्वतन्त्रगृहीत एव पर्वतादिर्विशेष्यऽ स्वतन्त्रस्मृतेनाग्न्यादिना विशेषणेन विशिष्टो ऽवगम्यते / शब्देनोभयोऽ स्वतन्त्रग्रहणमस्तीत्याह--- विशेषणेति / ग्रहणमुपलक्षणार्थं, स्मरणं चेत्यर्थऽ

वैषम्यान्तरमाह--- विशेष्येति ||६१ १/२||

अत्र चोदयति--- अथेति / अत्रापि शब्दस्यैव प्रन्थमावगतस्यार्थविशिष्टत्वेन साध्यत्वान्न क्रमव्यतिक्रमो भविष्यतीति

अत्र दूषणमाह--- प्रतिज्ञार्थेति / प्रतिज्ञार्थऽ पक्षऽ स च धर्मविशिष्टो धर्मी, विशिष्टापेक्षया धर्म्येकदेश उच्यते / स एव हेतुऽ प्रसज्यते / शब्दो हि धर्मितयोपात्तऽ स एव हेतुरिति / ननु यदा दूराद् धूस्याधारविशेषो न लक्ष्यते तदा धूमो ऽग्निमत्तया साध्यते, हेतुश्च भवति / तद्वदिहापि भविष्यत्यत आह--- पक्ष इति / धूमविशेषो हि सम्प्रति

शब्दत्वं गमकं नात्र गोशब्दत्वं निषेत्स्यते / व्यक्तिरेव विशेष्यातो हेतुश्चेका प्रसज्यते // Mस्व्_५,५.६४ //

भवेत् व्यञ्जकभेदाच्चेन्न त्वेवं प्रत्ययो ऽस्तीति नऽ / कथं वास्य विशिष्टत्वं न तावद् देशकालतऽ // Mस्व्_५,५.६५ //

तत्प्रतीतिविशिष्टश्चेत् परं किमनुमीयते / न प्रत्यायनशक्तिश्च विशेष्यस्यानुमीयते // Mस्व्_५,५.६६ //

दृश्यमानऽ पक्षऽ पूर्वावगतऽ सपक्षऽ तदनुगतं च सामान्यं हेतुरिति पक्षसपक्षहेतुविभागोपपत्तिरिति

नन्विहापि शब्दविशेषं पक्षीकृत्य शब्दत्वं हेतुं वक्ष्यामऽ, अत आह--- शब्दत्वमिति / अर्थविशेषो ह्यनुमित्सितऽ, न चास्य शब्दत्वं गमकमनैकान्तिकत्वादिति / नन्ववान्तरसामान्यं तर्हि गोशब्दत्वं हेतुर्भविष्यत्यत आह--- गोशब्दत्वमिति / अतो ऽत्रैकैव व्यक्तिरर्थेन विशेष्याहेतुतया चाभिधातव्येति दुष्परिहरं प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वमित्याभिप्रायेणाह--- व्यक्तिरिति

ननु व्यञ्जकभेदभिन्नैकैव व्यक्तिऽ पक्षीकरिष्यते इत्याह--- भवेदिति / परिहरति--- न त्विति / नौपाधिको भेदो वस्तु भिनत्ति, तत्प्रत्ययानपायादिति भावऽ / अपि च विशिष्टता सम्बन्धे सति भवति, तदिह कीदृशोर्ऽथशब्दयोशब्दयोऽ सम्बन्ध इत्याह--- कथं वेति / न तावत् शब्ददेशेर्ऽथो दृश्यते,मुखे हि शब्दऽ भूमावर्थऽ / नापि शब्दकाले, कलौ कृतयुगार्थस्याभावादित्याह--- न तावदिति

अर्थार्थप्रतीत्या विशिष्टऽ शब्दऽ साध्यते, अस्ति हि सा शब्दकाल इति तदेतदाशङ्कते--- तत्प्रतीतिरिति / एतदपि दूषयतीति--- परमिति / प्रतीत्या विशिष्टे ऽनुमीयमाने सा तावत् पूर्वसिद्धा ग्रहीतव्या / सा चेत् ज्ञाता किमपरमनुमीयत इति / ननु सम्प्रत्युपलभ्यमानं दुतादिविशेषं पक्षीकृत्य तस्य प्रत्यायनशक्तिविशिष्टता साध्यते सपक्षं च व्युत्पत्तिकाला

विशेषाणां न शक्तिर्हि सैकदेशे ऽग्निजातिवत् / सामान्यस्यैव शक्त्वे पक्षो हेतुस्तथैव च // Mस्व्_५,५.६७ //

तस्मादर्थविशिष्टस्य न शब्दस्यानुमेयता / कथं च पक्षधर्मत्वं शब्दस्येह निरुप्यते // Mस्व्_५,५.६८ //

न क्रियाकर्तृसम्बन्धादृते सम्बन्धनं क्वचित् / राजा भर्ता मनुष्यस्य तेन राज्ञऽ स उच्यते // Mस्व्_५,५.६९ //

वगतविशेषम्,उभयानुगतं गोशब्दसामान्यं हेतुं करिष्यामऽ, न प्रतिज्ञार्थैकदेशता भविष्यत्यत आह --- न प्रत्यायनेति अयमभिप्रायऽ न द्रुतादिविशेषाणां देशादिनिबन्धनोर्ऽथेन सम्बन्धो विद्यते / प्रत्यायनशक्तिविशिष्टता चापि तेषां न सम्भवतीति

किमिति न सम्भवत्यत आह---विशेषाणामिति / यथा पक्षीकृतस्य महतो धूमस्यैकदेशे ऽधस्तादग्निरस्तीति तद्विशिष्टो धूमऽ साध्यो भवति / नैवं द्रुतादिविशेषाणां प्रत्यायनशक्तियोगऽ / तेषां व्यभिचारेणाप्रत्यायक्तवादिति / यत्तु तेषां सामान्यं गोशब्दऽ सप्रत्यायनशक्तिविशिष्टऽ तत्र च पक्षे स एव पक्षो हेतुश्चेत्युक्तमेवेत्याह सामान्यस्येति

अतोर्ऽथविशिष्टऽ शब्दो नानुमेय इत्युपसंहरन्नाह---तस्मादिति ||६७ १/२||

एवं तावत् शब्दो न पक्ष इत्युक्तम् / यदि त्वर्तं पक्षीकृत्य शब्दो हेतुरित्युच्यते / तदप्ययुक्तम् / अपक्षधर्मत्वादित्याह---कथं चेति / कथं च निरूप्यत इति भावऽ

किमिति न निरूप्यते ऽत आह---न क्रियेति / कस्याञ्चित् क्रियायां कर्तृतया सम्बद्धं किञ्चित् कस्यचित् सम्बन्धी भवति, क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वकत्वात् शेषसम्बन्धानां स्वस्वाम्यादीनामिति / तत्र स्वस्वामिसम्बन्धस्तावत् क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वक इत्याह--- राजेति / प्रतमं हि भरणक्रियायां कर्तृकर्मभावमापन्नौ राजपुरुषौ स्वस्वामिसम्बन्धमनुभवत इति

वृक्षस्तिष्ठति शाखासु ता वा तत्रेति तस्य ताऽ / देशे ऽग्निमति धूमस्य कर्तृत्वं भवनं प्रति // Mस्व्_५,५.७० //

कार्यकारणभावादौ क्रिया सर्वत्र विद्यते / न चानवगताकारऽ सम्बन्धो ऽस्तीति गम्यते // Mस्व्_५,५.७१ //

न चास्त्यसति सम्बन्धे षष्ठीतत्पुरुषो ऽपि वा / तस्मान्न पक्षधर्मो ऽयमिति शक्या निरूपणा // Mस्व्_५,५.७२ //

निवृत्ते ऽन्यत्र सम्बन्धे ये ऽपि तद्विषयात्मना / वदेयुऽ पक्षधर्मत्वं शब्दस्यानुपलब्धिवत् // Mस्व्_५,५.७३ //

एवमवयवावयविसम्बन्धो ऽपि क्रियागर्भ इत्याह---वृक्षैति / वृक्षो ऽवयवी ह्यवयवेषु तिष्ठतीति प्रतीतिऽ / कदाचित्त्ववयवा एव शाखादयस्तस्मिन्निति प्रतीतिऽ / तदेवं स्थितिक्रियाकर्तृभावनिबन्धनो ऽवयवावयविसमम्बन्ध इति / एवं संयोगो ऽपि क्रियागर्भ एवेत्याह--- देश इति / अग्निमद्देशे भवने कर्ता भवन् धूमो ऽग्निमतो देशस्य संयोगी भवतीति||

एवं कार्यकारणभावादयो ऽपि सम्बन्धाऽ क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वका इत्याह---कार्येति / किण्वं हि सुराया बीजं सुरात्मके परिणामे कर्तृभवत्सुरायाऽ कारणमित्युच्यते / तथा समूहसमूहिसम्बन्धो ऽपि / सेनाकार्यं प्रतिपक्षजयमंशेन कुर्वन् हस्ती सेनायाऽ सम्बन्धितयोच्यत इति / शब्दार्थयोस्तु न कश्चिदेवबाकारऽ सम्बन्धस्यावगम्यते / न चानिरूपिताकारऽ सम्बन्धो ऽस्तीति शक्यते वक्तुमित्याह--- न चेति / न च सम्बन्धमन्तरेण पक्षस्य धर्म इति विग्रहगता षष्ठी पक्षधर्म इति च तत्पुरुषसमासो वा घटत इत्याह---न चास्तीति / वृत्तिविग्रहावपि नोपपन्नाविति / उपसंहरति--- तस्मादिति

अन्ये तु शब्दोर्ऽथविषय इत्येवं तद्धर्मतामाहुऽ / यथानुपलब्धिरभावे प्रमेय वक्ष्यते / तदेतदुपन्यस्यति---निवृत्तैति

तैरप्येतन्निरूप्यं तु शब्दस्तद्विषयऽ कथम् / न तद्देशादिसद्भावो नाभिमुख्यादि तस्य वा // Mस्व्_५,५.७४ //

तस्मादुत्पादयत्येष यतोर्ऽथविषयां मतिम् / तेन तद्विषयऽ शब्द इति धर्मत्वकल्पना // Mस्व्_५,५.७५ //

तत्र वाचकतायां च सिद्धायां पक्षधर्मता / न प्रतीत्यङ्गतां गच्छेन्न चैवमनुमानता // Mस्व्_५,५.७६ //

गमकत्वाच्च धर्मत्वं धर्मत्वाद् गमको यदि / स्यादन्योन्याश्रयत्वं हि तस्मान्नैषापि कल्पना // Mस्व्_५,५.७७ //

न चागृहीतसम्बन्धाऽ स्वरूपव्यतिरेकतऽ / शब्दं जानन्ति येनात्र पक्षधर्ममतिर्भवेत् // Mस्व्_५,५.७८ //

एतदपि नोपपन्नमित्याह--- तैरपीति / न केनापि प्रकारेण विषयविषयिभावो घटत इत्यर्थऽ / यथा न घटते तदेतदाह--- न तदिति

सर्वप्रकारासम्भवात् पारिशेष्येण तद्विषयबुद्धिजनकतया तद्विषयता वक्तव्या, एवं च तद्विषयबुद्धिजनकत्वस्य वाच्यवाचकभावमन्तरेणानुपपत्तेस्तदभ्युपमगऽ कारऽ / तत्सिद्धौ च न प्रतीत्यङ्गं पक्षधर्मता / न चापक्षधर्मजनिता प्रतीतिरनुमानमित्याह--- तस्मादिति द्वयेन ||७५,७६||

यदि तु पक्षधर्मतैव तद्विषयबुद्धिजजने हेतुरिष्यते / ततस्तव्यतिरेकेण पक्षधर्मताया एवपानुपपत्तेरितरेतराश्रयत्वमतो नेयमपि कल्पना घटत इत्याह---गमकत्वादिति

इतश्च न पक्षधर्मतेत्याह---न चेति / अनवगतवाच्यवाचकसम्बन्धाऽ स्वरूपातिरेकेण न शब्दं कस्यचिद् धर्मतया जानन्ति / येन पक्षधर्मबुद्धिऽ शब्दे भवेदिति

न च स्वरूपमात्रेण धूमादेऽ पक्षधर्मता / न चापि पूर्वसम्बन्धमपेक्ष्यैषा प्रसज्यते // Mस्व्_५,५.७९ //

धूमवानयमित्येवमपूर्वस्यापि जायते / पक्षधर्ममतिस्तेन भिद्येतोत्तरलक्षणात् // Mस्व्_५,५.८० //

न त्वत्र पूर्वसम्बन्धादधिका पक्षधर्मता / न चार्थप्रत्ययात् पूर्वमित्यनङ्गमियं भवेत् // Mस्व्_५,५.८१ //

न च धर्मी गृहीतो ऽत्र येन तद्धर्मता भवेत् / पर्वतादिर्यथा देशऽ प्राग्धर्मत्ववधारणात् // Mस्व्_५,५.८२ //

यश्चात्र कथ्यते धर्मी प्रमेयो ऽस्य स एव नऽ / न चानवधृते तस्मिन् तद्धर्मत्वावधारणात् // Mस्व्_५,५.८३ //

स्वरूपमात्रविज्ञानं तु न धूमादौ पक्षधर्मतायां हेतुऽ, अपि तु धर्मिसम्बन्धऽ / न चासावस्तीत्यभिप्रायेणाह---नचेति / नन्वत्राप्यर्थेन धर्मिणा प्रतमं व्युत्पत्तिकाले सम्बन्धो ऽवगत एव, आह--- न चापीति

पूर्वसम्बन्धनिरपेक्ष एवायमव्युत्पन्नसम्बन्धस्यापि पक्षधर्मसम्बन्धो मासते, न चात्र तथेत्याह---धूमवानितिमतिरन्तेन / यत एव तन्निरपेक्षो ऽयं पक्षधर्मसम्बन्धऽ, अत एव तदुत्तरस्मात् सपक्षसत्त्वलक्षणाद् भिद्यते, अन्यथा तदभेद एव स्यादित्याह--- तेनेति / त्रीणि हेतोर्लक्षणानि पक्षधर्मता सपक्षे सत्ता विपक्षाद् व्यावृत्तिऽ / तत्र च पक्षधर्मताया उत्तरं सपक्षसम्बन्धमुत्तरलक्षममपदिशतीति

शब्दे त्वेवं नास्तीत्याह--- न त्वत्रेति / पूर्वसम्बन्धापेक्षया चेयमवगम्यमानार्थप्रतीत्युत्तरकालमवगम्यते / अतो न तदङ्गमित्याह--- नचेति||

इतश्च न पक्षधर्मतेत्याह---न च धर्मीति / अर्थादन्यस्तावद् धर्मी न प्रमीयत इति भावऽ

यस्त्वसावर्थो धर्मितया कल्पनीयऽ, यद्धर्मतयावगतऽ शब्दऽ पक्ष

प्राक् स चेत् पक्षधर्मत्वाद् गृहीतऽ किं ततऽ परम् / पक्षधर्मादिभिर्ज्ञातैर्येन स्यादनुमानिता // Mस्व्_५,५.८४ //

अन्वयो न च शब्दस् प्रमेयेन निरूप्यते / व्यापारेण हि सर्वेषामन्वितत्वं प्रतीयते // Mस्व्_५,५.८५ //

यत्र धूमो ऽस्ति तत्रापग्नेरस्तित्वेनान्वयऽ स्फुटऽ / न त्वेवं यत्र शब्दो ऽस्ति तत्रार्थो ऽस्तीति निश्चयऽ // Mस्व्_५,५.८६ //

न तावदत्र देशे ऽसौ तत्काले वावगम्यते / भवेन्नित्यविभुत्वाच्चेत् सर्वार्थेषु च तत्समम् // Mस्व्_५,५.८७ //

तेन सर्वत्र दृष्टत्वात् व्यतिरेकस्य चागतेऽ / सर्वशब्दैरशेषार्थप्रतिपत्तिऽ प्रसज्यते // Mस्व्_५,५.८८ //

अथैवं देशकालाभ्यामसत्यत्वप्रकल्पने / वाचकप्रत्ययं कश्चिद् ब्रूयादर्थधियान्वितम् // Mस्व्_५,५.८९ //

धर्मो भवति, परस्तादपि स तावानेव प्रमातव्यऽ / तद् यदि पक्षधर्मत्वमवगन्तुमसौ प्रथममेवावगम्यते, ततो गृहीते तस्मिन् किं परभाविना पक्षधर्मादिज्ञानेन अतो नानुमानतेत्याह---यश्चेतिद्वयेन ||८३,८४||

अन्वयमिदानीं दूषयति--- अन्वय इति / कथं न निरूप्यते, अत आह---व्यापारेणेति

एतदेव दर्शयति---यत्रेति / इह त्वेवं नास्तीत्याह---न त्विति

कथं नेत्यत आह--- न तावदिति / इदं च पूर्वमेवोक्तमिति / ननु वैभवाच्छब्दस्य नित्यत्वाच्चार्थस्य शब्दार्थयोऽ शक्यते ऽन्वयो दर्शयितुमित्याह--- भवेदिति / परिहरति---सर्वार्थोष्विति

किमतो यद्येवमत आह---तेनेति

प्रकारान्तरेण सम्बन्धमाशङ्कते---अथैवामिति

नैवमप्यस्ति दृष्टो हि विनाप्यर्थधिया क्वचित् / वाचकप्रत्ययो ऽस्माभिरव्युत्पन्ननरान् प्रति // Mस्व्_५,५.९० //

द्वितीयादिप्रयोगे च भवेदन्वयकल्पना / शतकृत्वऽ प्रयुक्ते ऽपि न च दृष्टार्थधीऽ क्वचित् // Mस्व्_५,५.९१ //

ननु ये ज्ञातसम्बन्धास्तेषां दृष्टो ऽन्वयऽ स्फुटऽ / यद्येवमन्वयात्पूर्वं सम्बन्धऽ को ऽपि कल्पितऽ // Mस्व्_५,५.९२ //

नाङ्गमर्थधियामेषा भवेदन्वयकल्पना / अन्वयाधीनजन्मत्वमनुमानस्य च स्थितम् // Mस्व्_५,५.९३ //

ज्ञाते प्रतीतिसामर्थ्ये त्दवशादेव जायते / पश्चादन्वय इत्येष कारणं कथमुच्यते // Mस्व्_५,५.९४ //

एतदपि दूषयति---नैवमिति / कारणमाह--- दृष्टो हीति (अस्मा)भिरन्तेन / क्व दृष्टऽ अत आह--- अव्युत्पन्नेति

ननु द्वितीयादिप्रयोगे शब्दार्थप्रत्यययोरन्वयो ग्रहीष्यत इत्याशङ्कते---द्वितीयादीति / एतदपि दूषयति--- शतकृत्व इति / शतकृत्वऽ प्रयोगे ऽप्यजिज्ञासासुर्न सम्बन्धं बुध्यते / अविदितसम्बन्धश्च नार्थं प्रत्येतीति

ननु ज्ञातसम्बन्धस्य तावन्न शब्दज्ञानमर्थज्ञानं व्यभिचरति / तस्यैव चानुमानत्वमिष्यत इत्याह---नन्विति / परिहरति--- यद्येवमिति / यदि ज्ञातसम्बन्धस्यान्वयऽ, अन्य एव तर्हि सम्बन्धऽ शब्दार्थयोरभ्युपगम्यत इति

ततऽ किमत आह---नाङ्गमिति / यदि नाङ्गं , किं जातमत आह---अन्वयेति / असत्यन्वये ज्ञानं नानुमानमिति भावऽ

अन्वयस्तु पूर्वावगतप्रतीतिसामर्थ्यानुसारेणैव जायमानो नार्थग्रहीतौ कारणमित्याह--- ज्ञात इति

त्समात्तन्निरपेक्षैव शब्दशक्तिऽ प्रतीयते / न च धूमान्वयत्पूर्वं शक्तत्वमवगम्यते // Mस्व्_५,५.९५ //

व्यतिरेको ऽप्यविज्ञातादर्थात् शब्दधियो यदि / सो ऽपि पश्चाच् स्थितत्वेन नार्थप्रत्ययसाधनम् // Mस्व्_५,५.९६ //

सम्बन्धं यं तु वक्ष्यामस्तस्य निर्णयकारणम् / स्यादन्वयो ऽतिरेकश्च न त्वर्थाधिगमस्य तौ // Mस्व्_५,५.९७ //

तस्मादननुमानत्वं शब्दे प्रत्यक्षवद् भवेत् / त्रैरूप्यरहितत्वेन तादृग्विषयवर्जनात् // Mस्व्_५,५.९८ //

सति चास्य प्रमाणत्वे भेदाबेदनिरूपणा / युक्ता न तु पदज्ञानात् पदार्थो ऽत्र प्रमायते // Mस्व्_५,५.९९ //

उपसंहरति---तस्मादिति / अनुमाने तु नान्वयात्पूर्वं गमकत्वसिद्धिरित्याह---न चेति

व्यतिरेकमिदानीं दूषयति--- व्यतिरेक इति / न ह्यनवगतेर्ऽथे तज्ज्ञानेन विना शब्दज्ञानं भवतीति व्यतिरेकऽ शक्यते ऽवगन्तुम् / अवगतश्चेदर्थऽ किं व्यतिरेकाश्रणेनेति

किमिदानीमनुपयोगिनावन्वयव्यतिरेकौ शब्दे नेत्याह--- सम्बन्धमिति / शक्तिनि (ष्कर्षे) योर्व्यापारो वाच्यवाचकरूपऽ शब्दार्थयोऽ सम्बन्ध इति

एवं च त्रैलक्षण्यपरित्यागेनाननुमानत्वं प्रसाध्य प्रयोगेण दर्शयति---तस्मादिति / शब्दो नानुमानं त्रैरूप्यरहितत्वात् प्रत्यक्षवत् / तादृग्विषयवर्जनात् / तद्वदेव तादृक् / विषयवर्जनं च ऽसामान्यविषयत्वं हीऽत्यादिना वर्णितमेवेति

इदं च पदस्यानुमानाद् भेदप्रतिपादनं प्रौढिप्रदर्शनार्थमस्माभिऽ कृतम् / न तुपदं प्रमाणमित्याह--- सतीति

पदं प्रयुज्यमानं हि चतुर्धार्थे प्रयुज्यते / प्रत्यक्षे च परोक्षे च ज्ञाते ऽज्ञाते ऽपि वा पुरा // Mस्व्_५,५.१०० //

तत्र यत्पूर्वविज्ञाते प्रत्यक्षे च प्रयुज्यते / प्रमिते च प्रयुक्तत्वादनुवादो ऽधिकाद् विना // Mस्व्_५,५.१०१ //

अदृष्टपूर्वे त्वज्ञानं सम्बन्धप्रत्ययो ऽपि वा / सम्बन्धो न च तस्यार्थो योर्ऽथऽ स त्वक्षगोचरऽ // Mस्व्_५,५.१०२ //

परोक्षे ऽननुभूते च नाभिधेये मतिर्भवेत् / परोक्षश्चानुभूतश्च यस्तत्र स्मृतिरिष्यते // Mस्व्_५,५.१०३ //

प्रमिते च प्रवृत्तत्वात् स्मृतेर्नास्ति प्रमाणता / परिच्छेदफलत्वाद्धि प्रामाण्यमुपजायते // Mस्व्_५,५.१०४ //

यथा न प्रमाणं तथा दर्शयति--- पदमिति / तानेव चतुरऽ प्रकारानाह--- प्रत्यक्ष इति

एष्वर्थेषु प्रयुक्तस्य यथा न प्रामाण्यं तथाह--- तत्रेति

अदृष्टपूर्वे तु सम्प्रति प्रत्यक्षे ऽनुत्पत्तिलक्षममेवाप्रामाण्यमित्याह---अदृष्टपूर्वैति / सम्बन्धज्ञानमेव वा तदा जायत इत्याह--- सम्बन्धेति / न च सम्बन्ध एव पदस्य प्रमेय इति वाच्यम्, तस्यार्थापत्तिप्रमेयत्वादित्यभिप्रायेणाह--- सम्बन्ध इति / तदर्थस्तु प्रत्यक्षादवगत इत्याह--- योर्ऽथ इति

णननुभूतपूर्वे परोक्षे च ज्ञानानुत्पत्तिरेवेत्याह---परोक्षैति / अनुभूते तु परोक्षे स्मृतिरित्याह--- परोक्ष इति

ननु स्मृतिमेव जनयत् प्रमाणं भविष्यत्यत आह--- प्रमित इति / प्रमितविषया हि स्मृतिऽ, सन्निकृष्टार्थगोचरं च प्रमाणमिति स्थितिरिति / कथं पुनऽ प्रमितविषयं न प्रमाणमत आह--- परिच्छेदेति / परिच्छेदफलं हि प्रमाणम् / न च स्मृत्या किञ्चित् परिच्छिद्यते, पूर्वविज्ञानमात्रोपस्थापकत्वादिति

तादात्विकपरिच्छेदफलत्वेन प्रमाणता / प्रत्यभिज्ञानवत् कस्मात् स्मृते ऽपि न कल्प्यते // Mस्व्_५,५.१०५ //

यावान् पूर्वपरिच्छिन्नस्तावानेवाधार्यते / स्मृत्या तदनुसारेण तदा सत्त्वे ऽस्य नैव धीऽ // Mस्व्_५,५.१०६ //

पदमभ्यधिकाभावात् स्मारकान्न विशिष्यते / यदाधिक्यं भवेत् किञ्चित् तत्पदस्य न गोचरऽ // Mस्व्_५,५.१०७ //

प्रमाणमनुमानं वा यद्यपि स्यात्पदान्मितिऽ / वाक्यार्थस्यागमार्थत्वाद् दोषो नागमवादिनाम् // Mस्व्_५,५.१०८ //

अत्र चोदयति---तादात्विकेति / यद्यपि पूर्वमसावर्थो ऽवगतऽ, तथापि तदानीं सत्तां बोधयन्ती प्रत्यभिज्ञानवत् स्मृतिऽ प्रमाणं किमिति न भवतीति

परिहरति---यावानिति / उत्पद्यते स्मृतिरन्यदा, न तु प्रत्यभिज्ञानवत् तदनीं वस्तुऽ सत्तां निश्चाययति, पूर्वज्ञानानुसारित्वादिति

ननु पूर्वसंस्कारमात्रजा हि स्मृतिऽ, इदं तु प्रत्युत्पन्नकारणकं पदात् पदार्थज्ञानं ग्रहणमेव, कथं स्मृतिरुच्यते / अत आह---पदमिति / मा भूत् स्मरणं, ग्रहमपीदमनधिकविषयमेवाधिकप्रतिभासाभावात्, अतो न पदं स्मारकेभ्यऽ सदृशादृष्टादिभ्यो विशिष्यत इत्यप्रमाणमिति / ननु क्रियाकारकयोरन्यतरोच्चारणे ऽवश्यमन्यतरस्यान्यतरव्यतिषङ्गो बुद्धौ भवति / अतऽ कथमुच्यते नाधिक्यमवगतम्यत इत्यत आह--- यदाधिक्यमिति / पदान्तरस्यैवासौ प्रसादौ न पदस्यैकस्यैवेत्यर्थऽ

इदं चास्माभिऽ सौहृदमात्रेण शिष्येभ्यऽ कथ्यते न पदं प्रमाणमिति / न तु तत्प्रमाणत्वे वाक्यार्थो नागमार्थो भवति / तेन हि प्रमाणेनापि भवतावश्यं पदार्थे भवितव्यम् / अतऽ प्रमाणान्तरानधिगतमर्थ गमयद्वाक्यं प्रमाणमेव / एवमनुमानान्तर्गतत्वे ऽपि पदस्य न काचित् क्षतिऽ, वाक्यार्थस्याननुमेयत्वादित्याह्--- प्रमाणमिति

वाक्यार्थे तु पदार्थेभ्यऽ सम्बन्धानुभवादृते / बुद्धिरुत्पद्यते तेन भिन्नासावक्षबुद्धिवत् // Mस्व्_५,५.१०९ //

वाक्याधिकरणे चास्य हेतोऽ सिद्धिर्भविष्यति / सर्वेषां च परोक्तानां वाक्याद् बुद्धावसिद्धता // Mस्व्_५,५.११० //

आह वाक्यार्थज्ञानस्यैव कथमननुमानत्वं, तदप्यालोचितानुगमनमनुमानमेवात आह---वाक्यार्थैति / अगृहीतसम्बन्धा एव पदार्थाऽ वाक्यार्थं गमयन्ति / अतो न वाक्यार्थज्ञानमनुमानम् / एवञ्च दर्शयितव्यं वाक्यार्थबुद्धरनुमानाद् भिन्ना सम्बन्धनुभवादृते जायमानत्वाद् अक्षबुद्धिवदिति

कथं पुनरप्रतिबद्धमर्थान्तरस्य प्रतिपादकम्, एवं ह्यतिप्रसङ्गऽ / अतोसिद्धो हेतुरत आह---वाक्येति / ये च परैऽ पदार्थबुद्धेरनुमानादभेदहेतव उक्ताऽ, ते तावद् बहवो वाक्यार्थबुद्धावसिद्धा इत्याह--- सर्वेषामिति / वाक्यार्थबुद्धिर्हि न तावदन्वयव्यतिरेकजा / नाप सम्बन्धत्वात् / सामान्यविषयत्वमप्यसिद्धं विशिष्टविषयत्वात् / प्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वतददृष्टार्थबोधने तूपमानादीनि प्रसाध्य नैकान्तिकीकार्ये / तददृष्टार्थबोधनं चानुमानाभासैरप्यनैकान्तिकम् / एवं त्रिकालविषयमप्यनुमानाभासेतत्राप्यसिद्धमेव / उक्तं हि शब्दशक्तिनिर्धारणे ऽतयोर्व्यापारो न बुद्धिजन्मनीऽति / सम्बन्धपूर्वकत्वं तु यद्यविशेषितं तत् प्रत्यक्षेणैवानैकान्तिकम्, तदपि हीन्द्रियार्थसम्बन्धपूर्वकमेव / अथानुमानाङ्गसम्बन्धपूर्वकत्वं, तदसिद्धम्, व्याप्तिर्हि तदङ्गम् / न च पदात् पदार्थज्ञाने व्याप्तिऽ कारणम् / सामान्यनिषयत्वं चाभासेनैवानैकान्तिकमेव प्रत्यक्षदर्शन(प्रभवत्व) प्रत्यक्षान्यप्रमाणत्वतददृष्टार्थबोधननानि तूपमानादिभिरपीति

यत एवैवं वाक्यार्थबुद्धऽ सहार्थैरदृष्टेष्वपि वाक्येषु पदार्थमात्रविदो जायते / अतो ऽस्याऽ स्फटतरमनुमानाद् भेदं पश्यन्तऽ सौगतास्ततो ऽवतीर्यागमस्यामानव्यतिरेकात् विभ्यतऽ पदाबेदविचारणायामेव क्लिष्टाऽ / एवं हि

वाक्येष्वदृष्टेष्वपि सार्थकेषु पदार्थविन्मात्रतया प्रतीतिम् / दृष्ट्वानुमानव्यतिरेकभीताऽ क्लिष्टाऽ पदाभेदविचारणायाम् // Mस्व्_५,५.१११ //

इति शब्दवार्तिकम् /

अथोपमानपरिच्छेदऽ /

कीदृग्गवय इत्येवं पृष्टो नागरिकैर्यदि / ब्रवीत्यारण्यको वाक्यं यथा गौर्गवयस्तथा // Mस्व्_५,६.१ //

मन्यते / अस्तु तावत्पदमप्यनुमानादभिन्नम् / एतावतापीह शब्दानुमानयोरैक्यमिति वाक्य प्रवर्तत सोपहासमाह --- वाक्येष्विति

इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायां शब्दपरिच्छेदऽ समाप्तऽ||

अथोपमानपरिच्छेदऽ / ऽउपमानमपि सादृश्यमसन्निकृष्टेर्ऽथे बुद्धिमुत्पादयति / यथा गवयदर्शनं गोस्मरमस्येऽकि भाष्यम् / अस्यायं तात्पर्यार्थऽ--- उपामानमपि न परीक्षणीयम्, एवं लक्षमकत्वेनाव्यभिचारादिति / अवयवार्थस्त्वेकत्र दृश्यमानं सादृश्यं प्रतियोग्यन्तरे दृश्यमानप्रतियोगिसादृश्यविशिष्टतयासन्निकृष्टेर्ऽथे यां बुद्धिमुत्पादयति ऽएतत्सादृश्यविशिष्टो ऽसाऽविति, सोपमानमिति, सोपमानमिति च यत्तदोरध्याहारऽ / न च वाच्यं विषयविशेषानुपादानात् कथं सादृश्यविशिष्टविषया बुद्धिरवगम्यत इति, प्रसिद्धप्रमाणानुवादेन ह्यत्रापरीक्षा प्रतिपाद्यते / लोके च सादृश्यविशिष्टविषयैव

एतस्मिन्नुपमानत्वं प्रसिद्धं शावरे पुनऽ / तस्यागमाबहिर्भावादन्यथैवोपवर्णितम् // Mस्व्_५,६.२ //

पुरुषप्रत्ययेनैव तत्रार्थऽ सम्प्रतीयते / बुद्धिरुपमानमिति प्रसिद्धम् / अतो न दोषऽ // Mस्व्_५,६.३ //

दृश्यमानविशेषमेकदेशदर्शनादितिवदनुपात्तमिति चेद् न / उदाहरणे उपादानात् / एवं ह्याह--- ऽयथा गवयदर्शनं गोस्मरणस्येऽति / अस्यार्थऽ--- दृश्यते ऽस्मिन्निति दर्शनं, अधिकरणे ल्युट् / गवयो दर्शनमस्येति गवयदर्शनम् / सादृश्यमन्यपदार्थऽ / एतदुक्तं भवति--- गवये दृश्यमानं सादृश्यमिति / अत्रोदाहरमानुसारेण लक्षमवाक्ये ऽपि दृश्यमानमेव सादृश्यमानमेव सादृश्यमभिमतमिति गमय्ते / गोस्मरणस्येति च ऽनन्दिग्रहीऽ (पा-३-१-१३४) त्यादिना कर्तरि ल्युऽ / गां स्मरतऽ प्रमातुऽ / यथा गवये दृश्यमानं सादृश्यमेतत्सदृशागौरिति बुद्धिमुत्पादयतीति / सङ्गतिस्तु प्रसिद्धिबाहुल्यात् शाब्दानन्तरमुपमानमिति प्रगेवोक्तम् / अत्र चोदयति--- प्रसिद्धप्रमाणानुवादेनात्रापरीक्षा प्रतिपाद्यते / अतो यथा नैयायिकोक्तमुपमानं प्रमाणमाश्रीयते, एवं तदुक्तमेवोपमानलक्षणमाश्रयितुमुचितम् / एवं हि तैरुक्तं--- ऽप्रसिद्धसाधर्म्यात् साध्यसाधनमुपमानमिऽति / अस्यार्थऽ--- प्रसिद्धेन गवादिना साधर्म्यात् साध्यस्याप्रसिद्धस्य गवयादेऽ कञ्चिदनभिज्ञं प्रति साधनं प्रज्ञापनं यादृशो गौस्तादृशो गवय इचि वाक्यं, तज्जनिता वा बुद्धिरुपमानमिति / तदेतत्परिहारेण लक्षणान्तरप्रणयने कारणं वाच्यमित्यत आह--- कीदृगिति द्वयेन / सत्यं नैयायिकैरिदमुक्तम् / न तु युक्तम् / अनन्तरोक्तागमाबहिर्भावात् / शब्दविज्ञानाद्धीदमसन्निकृष्टेर्ऽथे विज्ञानम् / अतो ऽन्यथैव शाबरे तन्त्रे उपमानं वर्णितमिति ||१,२||

नैयायिकागमलक्षणानुसारेणाप्यस्यागमत्वमवगम्यत इत्याह--- पुरुषेति / एवं हि नैयायिकानां शाब्दलक्षणम् ऽआप्तोपदेशऽ शब्दऽ इति / अत्रापि चाप्तपुरुषप्रत्येनैवापरिदृष्टे गवयादौ सादृश्येन सम्प्रत्ययो भवति / नानाप्ता(द्धि?द्वि) संवादात् / अत आप्तस्यैवेदं वचनमव्यभिचाररीति मत्वा तदबलभावी निश्चयो जायते, तेषामप्यागम एवेति

तदीयवचनत्वेन तस्मादागम एव सऽ

सदृशादुपजायेत या मतिऽ सदृशान्तरे / ध्यानादिस्मृतितुल्यत्वात् सा प्रमाणं कथं भवेत् // Mस्व्_५,६.४ //

देशकालादिभेदेन यथान्यत्र विशिष्यते / प्रमेयं नैवमस्त्यत्र नगरस्थानुसारतऽ // Mस्व्_५,६.५ //

श्रुततिदेशवाक्यानामारण्ये गवये मतिऽ / या सोपमानं केषाञ्चिद् गोसादृश्यानुरञ्जिता // Mस्व्_५,६.६ //

ननु शाबरे ऽपि ह्यदृशदर्शनात् सदृशान्तरे ज्ञानमुपमानमिति वर्णितम् / एतदपि स्मरणाबहिर्भावादप्रमाणमेव / यथा हि किञ्चिद् ध्यायतऽ स्मरणं भवति, एवं सदृशदर्शिनो ऽपि सदृशान्तरे स्मरणम्, अतो न ध्यानादिजन्मना स्मृत्या सहास्याऽ कश्चिद् विशेषऽ / अतो ऽप्रमाणमित्याह--- सदृशादिति / नैयायिकलक्षणं तावदागमाबहिर्भावि / शाबरं त्वप्रमाणमेव क्षङ्गृह्णातीति

ननु स्मृतिसम्भिन्नमपि देशादिभेदेन जायमानं प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणं दृष्टम् / एवमिहापि गां नगरे दृष्टवतो वने गवयदर्शनस्तद्भानं प्रमाणं भवत्यत आह---देशकालादीति / न खलु देशादिभेदऽ सन्मात्रतया प्रामाण्ये कारणम्, अपि तर्हि प्रमेयतया, न चेह देशान्तरादिविशिष्टो गौऽ प्रमीयते, अपि तु नगरावगतऽ सम्प्रत्यपि तत्स्थ एव स्मर्यत इति

नैयायिकैकदेशिनां मतमुपन्यस्यति---श्रुतेति / येन किलातिदेशवाक्यं श्रुतं यादृशो गौस्तादृशो गवय इति, तस्य श्रुतादिदेशवाक्यस्य वनं प्राप्तस्य यत् स्वयमसौ गोसदृशो गवय इति सादृश्यानुरञ्जितं गवयज्ञानमिदमुपमानमिति

प्रत्यक्षो गवयस्तावत् सादृश्यस्मृतिरत्र तु / ननु सादृश्ययुक्तेर्ऽथे न स्मृतिर्नैन्द्रियाद् गतिऽ // Mस्व्_५,६.७ //

पूर्ववाक्यार्थविज्ञानान्नाधिक्यं गवये यदि / स्मरणादविशिष्टत्वात् सङ्गतेर्न प्रमाणता // Mस्व्_५,६.८ //

अथ त्वधिकता काचित् प्रत्यक्षादिवशाद् भवेत् / यावद्धीन्द्रियसम्बद्धे१ तत्प्रत्यक्षमिति स्मृतम् // Mस्व्_५,६.९ //

एतदपि दूषयति---प्रत्यक्ष इति / गवयस्तावदिन्द्रियसन्निकर्षात् प्रत्यक्षेण प्रतीयते / गोसादृश्यमप्यतिदेशवाक्यादवगतं स्मर्यत इति नोपमेयमस्तीति / अत्र चोदयति--- नन्विति / अयमभिप्रायऽ--- गोसादृश्यविशिष्टो ह्यत्र गवयो ऽवगम्यते / न च तत्प्रत्यक्षं, गोरप्रत्यक्षत्वात् / तद्विशिष्टो गवय उपमानस्य विषयऽ / न ह्यसौ प्रत्यक्षेणावसीयते, गवयमात्रविषयत्वात् तस्य / न चागमादवगतऽ स्मर्यते, सामान्यविषयत्वादागमस्य / इह चायमसाविति विशेषप्रतिभानादिति

एतदपि विकल्प्य दूषयति---पूर्वेतिसार्धेन / इदमत्र विकल्पनीयम्---- अतिदेशवाक्यादवगतात् किञ्चिदधिकमवगम्यते न वा, यदि नेत्याह, ततऽ स्मरणादविशिष्टा सङ्गतिरियमप्रमाणम् / यथा पदात् पदार्थज्ञानं प्रत्युत्पन्नकारणजत्वेनास्मरणमप्यनधिकवि,यत्वादप्रमाणम्, एवमिहाप्यतिदेशवाक्यावगतगोसादृश्यविशिष्टवगयज्ञानम् / यदि तर्हि प्रत्यक्षादेव लभ्यत इति न प्रमाणान्तरावकाश इति ||८ १/२||

ननुक्तमसन्निहिते गवितत्सादृश्यस्याप्रत्यक्षात्वान्न तद्विशिष्टो गवयऽ प्रत्यक्षेणावगन्तुं शक्यत इति सावकाशं प्रमाणान्तरमित्यत आह--- यावद्धीति / यावदिन्द्रियव्यापारानन्तरमपरोक्षं भासते तन्नऽ प्रत्यक्षम् / तथा च सादृश्यविशिष्टो गवय इति कथमप्रत्यक्षो भविष्यति / प्रतिजाति कृत्स्नपरिसमाप्तमेव जातिवत् सादृश्यमित्यप्रत्यक्षे ऽपि गवि तत्सादृश्यविशिष्टगवयप्रत्यक्षमुपपद्यत एवेति भावऽ

स्मर्यमाण्स्य चांशस्य विवेके नाप्रमाणता / श्रुतातिदेशवाक्यत्वं न चातीवोपयुज्यते // Mस्व्_५,६.१० //

ये ऽपि ह्यश्रुततद्वाक्यास्तेषामपि भवत्ययम् / प्रत्यक्षदृष्टगोत्वानां वने गवयदर्शिनाम् // Mस्व्_५,६.११ //

अथ संज्ञानुसन्धानं तेषां नास्तीति वर्ण्यते / न नाम्, वस्तु तत्तावत् सर्वथा तैऽ प्रतीयते // Mस्व्_५,६.१२ //

न च शब्दार्थसम्बन्धऽ प्रमेयो ऽत्र तदेष्यते / सादृश्यावधृते वाक्ये वाक्यादवगतो ह्यसौ // Mस्व्_५,६.१३ //

न चशब्दादिस्मरणसम्बेदादप्रमाणता, गृह्यमाणस्मर्यमाणयोर्विवेकस्य सविकल्पकसिद्धौ फणितत्वादित्याह---स्मर्यमाणस्येति / विवेके सति नाप्रमाणतेत्यर्थऽ / श्रुतातिदेशवाक्यविशेषणोपादानस्यापि न फलमुपलभ्यत इत्याह--- श्रुतेति

कथं नोपयुज्यते---ये ऽपीति / गोसादृश्यविशिष्टगवयदर्शनं चेदुपमानमभिमतं तदाश्रुततद्वाक्यानामपि नगरे गां दृष्टवतां वने गवयं पश्यतामस्त्येवेति मन्दं विशेषणफलमिति

नन्वश्रुतातिदेशवाक्यानामयमसौ गवय इति संज्ञानुसन्धानं नास्ति, इतरेषामस्तीत्ययमस्ति विशेष इत्याह---अथति / परिहरति--- न नामेति / यदुपमानस्य प्रमेयमभिमतं तत्तावत्ते ऽपि जानन्ति / संज्ञित्वं मा नामानुसन्धीयतामिति

स्यान्मतम्--- संज्ञासज्ञिसम्बन्ध एवोपमानस्य विषयऽ / यथोक्तं न्यायविस्तरे---᳚समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थ᳚इति / विवृतं च---᳚यथा गौरिव गवय इत्युक्ते गवा समानार्थमिन्द्रियसन्निकर्षादुपलभमानो ऽस्य गवयशब्दऽ संज्ञेति संज्ञासंज्ञिसम्बन्धं प्रतिपद्यतऽ इति / न चाश्रुतातिदेशवाक्यस्य शब्दमविदुषऽ समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिऽ सम्भवतीति फल

न चास्य प्रत्यभिज्ञानं पुनरुत्पद्यते वने / शक्त्योरतीन्द्रियत्वेन स्मृतिरेव हि सेष्यते // Mस्व्_५,६.१४ //

शब्दानुविद्धबोधे ऽपि प्रत्यक्षमुपपादितम् / तस्मात् सादृश्ययुक्तार्थऽ प्रमेयो ऽपूर्व उच्यताम् // Mस्व्_५,६.१५ //

वद्विशेषणमत आह--- न चेति / कारणमाह--- सादृश्येति / अति देशवाक्यादेव गोसादृश्येन गवयशब्दवाच्येर्ऽथेवधारिते व्यक्तिरूपेणानवगतो ऽपि शब्दार्थसम्बन्धो ऽवगत एव / एतद्धि तदावगतं गोसदृशं वस्तु गवयशब्दवाच्यमिति / एतावच्च सम्बन्धस्य स्वरूपम्, अतऽ सूक्तं विशेषणानर्थक्यमिति

ननु ज्ञातस्यापि सम्बन्धस्य प्रत्यभिज्ञाने प्रामाण्यमविहतमेवात आह---न चेति / अत्र कारणमाह--- शक्त्योरिति / वाच्यवाचकशक्तिनियमो हि शब्दार्थयोऽ सम्बन्धऽ / स चातीन्द्रियत्वान्नेह प्रत्यभिज्ञायते / पूर्वावगत एवान्यूनानतिरिक्तऽ स्मर्यते / किमिदानीमतीन्द्रिये नैव प्रत्यभिज्ञानमस्ति, यद्येवमनुमानेन कथं पूर्वानुभूतमग्न्यादि प्रत्यभिज्ञायते / आह च--- ऽगृहीते ऽपि देशादिभेदभिन्ने पुनऽ प्रमाप्रत्यभिज्ञानुमानात्सात् प्रत्यक्षवदवधारिते ऽपीऽति / इहापि च वक्ष्यति--- ऽयेन नाम प्रमाणेन ग्रहणं बुद्धिकर्मणोऽऽ / इति / सत्यम् / न ब्रूमऽ परोक्षं न प्रत्यभिज्ञायत इति, यदेतदयमसौ गोसादृश्यविशिष्टो गवय इतीन्द्रियजमपरोक्षावभासं प्रत्यभिज्ञानम्--- अस्य शब्दार्थसम्बन्धऽ शक्तिरूपो न गोचरऽ / गोसादृश्येन विज्ञानतपूर्वो गवय एव तु||

इति / अत एव ऽन चास्येऽति सम्बन्धस्य प्रत्यभिज्ञानविषयत्वं निराकरोति / गवयस्त्विह गोसादृश्येनावगत पूर्वऽ प्रत्यभिज्ञायत इति न किञ्चिदनुपपन्नमिति

अथोच्येत (वृ?प्रत्य) क्षाद् व्यवर्तयितुं विशेषणोपादानम् / श्रुतशब्दोल्लिस्वतमिदं गवयज्ञानमतो न प्रत्यक्षस्य विषय इस्युपमानस्य भविष्यतीत्यत आह---शब्देति / शब्दानुविद्धबोधे ऽपि हीन्द्रियसम्बन्धा

व्यवसायात्मकत्वं तु प्रत्यक्षस्य यदेष्यते / जात्यादिवत् तदा तेन सादृश्यं किं न मीयते // Mस्व्_५,६.१६ //

प्रत्यक्षाभासमेतत्तु निर्वकल्पकवादिनाम् / प्रमेयवस्त्वभावाञ्च नाभिप्रेता प्रमाणता // Mस्व्_५,६.१७ //

नुसारि ज्ञानं शब्दशक्तिपरामर्शजमेवेति प्रत्यक्षमेवेति वर्णितमित्यतो नैकत्रापि लक्षणे उपमानस्य प्रमेयमधिकं पश्याम इति वाच्यमस्यापूर्वं प्रमेयमित्युपसंहरति--- तस्मादिति

यदि तूच्यते--- प्रतियोगिसापेक्षं सादृश्यग्रहणम् अतो न प्रत्यक्षम्, अर्थेन्द्रियसामर्थ्यमात्रजं हि प्रत्यक्षं ज्ञानं, न तत्पूर्वमपरं वानुसन्धत्ते / अतऽ प्रत्यक्षे ऽपि धर्मिणि परोक्षमेव सादृश्यमिति न तद्विशिष्टस्य प्रत्यक्षत्वमिति सावकाशमुपमानमित्यत आह---व्यवसायेति / बौद्धानामयं सिद्धान्तऽ--- यदविकल्पकमापातजं प्रत्यक्षमिति / नैयायिकास्तु व्यवसायात्मकप्रत्यक्षवादिनऽ / अतो जात्यादिवत्सादृश्यमपि तेषां किं न प्रत्यक्षेम प्रमीयत इति

निर्विकल्पकवादिनामपि नेदं प्रमाणान्तरं,प्रत्यक्षाभासत्वादित्याह--- प्रत्यक्षेति / एवं तावत् सादृश्यस्य वस्त्वन्तरत्वमङ्गीकृत्य तत्प्रत्यक्षतयोपमानस्य विषयाभावेनाप्रामाण्यमुक्तम् / इदानीं बौद्धमतेन सादृश्यापलापमाह---प्रमेयेति / निर्विकल्पकप्रत्यक्षवादिनामपि सादृस्यप्रमेयाभावादपमानस्य प्रमाणता नाभिप्रेता / अतस्तेषु स्पर्धमानेषु कथमुपमानं प्रमाणम् / अयं च तेषामभिप्रायऽ--- सादृश्यं हि न तावदाश्रयेभ्यो भिन्नमुपलम्भात् / अभेदे चाश्रयात् तन्मात्रापातात् / कथं चाश्रयेषु वर्तते / न तावत् कार्त्स्न्येन वृत्तमन्यत्रापि तथैव वर्तत इति साम्प्रतम् / न च भागशऽ, तदभावात् / किञ्चेदं सादृश्यं न तावद् द्रव्यगुणकर्मणामन्यतमम्, पदार्थपण्डितैस्तेष्वनुपसंख्यातत्वात् / न हि नवसु द्रव्येषु चतुर्विशत्यां गुणेषु पञ्चसु वा कर्मसु सादृश्यमन्तर्गतं पश्यामऽ / न च सामान्यमेव सादृश्यं, तद्धि तद्बुद्धौ करणं, तद्वद्बुद्धिवेद्यं च सादृश्यं, तत्सादृश्ये च गोत्वादावपि तथात्वप्रसनङ्गऽ / अवयवसामान्यानि सादृश्यमिति चेद् / न / तेष्वप्यैकैकश्येनसादृश्यबुद्धेरुपजननात् / भूयांसि सादृश्यमिति चेद् / न / भूयऽ स्वप्येकत्र समाहृतेषु प्रतियोग्य(न्यतरा?) नपेक्षेषु सादृस्यबुद्धेरुपजननात् / सन्ति खलु तान्येकत्र समाहृतानि वस्तूनि, न च सादृश्यबुद्ध्या गृह्यन्ते, न ह्यनपेक्षितप्रतियोगिभेदं सदृशो ऽयमिति गां जानाति / प्रयोग्यपेक्षया सामान्यानि सादृश्यमिति चेति / किमिदानीमापेक्षिकं सादृश्यम् / बाडम् / यद्येवमपेक्षया तदभिव्यज्यते जन्यते वा / न तावज्जन्यते / द्वित्वमिवापेक्षाबुद्ध्या, सहजसिद्धत्वात् / अभिव्यञ्जकानि त्वालोकेन्द्रियादीनि सन्तीति किमन्यदपेक्षते / यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यं, यमयोस्तु तदभावादभावप्रसङ्गऽ / तत्रापि तदभ्युपगमे तन्नाशे सामान्यनाशात् सिद्धान्तहानिऽ / चिक्षादौ च पारिणामिकानामवयवानां करशिरऽ प्रभृतीनामभावात् / सामान्याभावे सादृश्याभावऽ / एवमेव गन्धदिष्वपि प्रसङ्गो दर्शनयितव्यऽ / अवयवानां कर्णादीनामवयवान्ताभावादसादृश्यम् / अथ मतम्, सत्यं नावयवसामान्यानि सादृश्यम् / किन्तु तत्त्वान्तरमेवेदं द्रव्यजातिगुणकर्मभ्यो व्यतिरिक्तं गुणभेदो वा / यथाह गुरुऽ--- ऽन सामान्यं सादृश्यम् / किं तर्हि?तदेव तत्, गोत्वादेरकत्वाऽदिति / एवं चोपपन्नो भवति सदृशसम्भावनमेव तत्र विध्यर्थऽ श्येनचिञ्चोदनार्थऽ / श्येनव्यक्तिजात्योऽ स्वभावनिर्मितपक्षत्वग्रसमांसलोहितास्थिशिरऽ पृष्ठपादोदराद्यवयवारब्धावयविसमवायित्वेनेष्टकाभिरशक्यसम्पादनत्वात् / यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यमिष्यन्ते ततस्तेषामिहाभावात् सादृश्यमपि दुऽ सम्पादनमिति सो ऽनारभ्योर्ऽथऽ प्रतिज्ञातो भवेत् ऽश्येनचितं चिन्वीतेऽति / एवं चानवयवेष्वपि गन्धादिषु सादृश्यसंविदुपपत्स्यत इति / तच्च नैवम् / तत्त्वान्तरे हि सादृश्ये गामनपेक्ष्यापि गवयं सदृशमिति जानीयुऽ / तत्र हि तन्निरवशेषमेव सादृश्यं परिसमाप्तमिति किमन्यदपेक्षते / कथमनपेक्षिते गवि तत्सादृश्यविशिष्टो ऽवगम्यत इति चेत् कसत्स्य गवा सम्बन्धऽ / समवाय इति चेत्, सो ऽपि तर्हि गवयवद् गोसदृशतया ज्ञातव्यऽ / अपि च समवेतं नाम तत्सादृश्यं गवयगतसादृश्यग्रहणे ऽपि किमित्यपेक्ष्यते / न हि गोत्वं शाबलेये समवेतमिति

सादृश्यस्यापि वस्तुत्वं न शक्यमपबाधितुम् / भूयोवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य तत् // Mस्व्_५,६.१८ //

बाहुलेये तदबोधे ऽपि तदपेक्षा दृष्टा / तथेदं गवि गवयसादृश्यमिति न तदपेक्षाहेतुरुपलभ्यत इति / अपि चापेक्षतां नाम गौऽ, दूराद् गामुपलब्धवतो(ऽ)विदितावयवसामान्यविभागस्यापि गोसदृश्यगवयज्ञानं भवेत् / अवयवसामान्यान्यपि तद्बोधे ऽप्यपेक्ष्यन्त इति चेत् / वक्तव्यो ऽपेक्षार्थऽ / यदि मतम्, अभिव्यञ्जकानि तस्यावयवसामान्यानीति, तानि तर्हि गवयवर्तीनि तस्याभिव्यञ्जकानि, सन्ति च तानि गवे(?वि) इति किं गोगतद्वेदनेन, अतो गव्यवगते ऽनवगतेषु चावयवसामान्येषु गोसादृश्यज्ञानं जायेत / जात्योर्हि तत्सादृश्यम्, अवगते च ते इति किमन्यदपेक्ष्यते / यञ्चेदमवयवसामान्यानां बाहुल्ये सदृशत्वम्, इदं च न स्यादर्थान्तरत्वे सादृश्यस्य सर्वत्र तावत्त्वात् / स्यान्मतम्, व्यञ्जकानि तानि तस्य / भवति चाभिव्यञ्जकप्रकर्षे ऽभिव्यङ्ग्यबुद्धिप्रकर्षऽ / यथा घटादौ तद्वदिहापि भविष्यतीति / तन्न / न हि बुद्धिमात्रमत्र प्रकृष्यते / अपि तर्हि वस्त्वेव सातिशयमुपालभामहे / अत एव मुख्यापचारे सदृशोपादित्सयासुसदृशं प्रतिनिधीयते / न मन्दसदृशमित्येतदपि यत्किञ्चित् / अतऽ कल्पनामात्रकल्पितं द्विचन्द्रालातचक्रादिवद् भ्रान्तिकरणं सादृश्यं न प्रामाणिकमिति / प्रमेयाभावादपि नोपमानाङ्गमन्यद् वा सदृश्ये प्रमाणमित्यापेक्ष इति

अत्र समाधिमाह---सादृश्यस्येति / अयमभिप्रायऽ--- नेदं कल्पनामात्रकल्पितं, मिथ्यात्वहेतुद्वयासम्भवात् / द्विचन्द्रादिप्रत्यया हि कुतश्चिद्दोषादुत्पन्नाऽ कालादिभेदेषु बाध्यन्ते / सादृश्यं तु जात्यादिवतत्सत्यमेवं सादृश्यमपीति किमपह्नूयते / तदिदमवगतमसंशयितमवाधितं च देशान्तरादिष्वपीत्यस्ति तावत् सादृश्यं, प्रमाणबलेन यथा तदुपपद्यते तथा कल्पनीयम् / न हि दृष्टे ऽनुपपन्नं नाम किञ्चिदस्तीति||

तत्र यत्तावदुक्तं किमस्य स्वरूपमिति / तत्रोत्तरमाह---भूयोवयवेति / अस्यार्थऽ--- भूयोभिरवयवसामान्यैर्यो जात्यन्तरस्य योगऽ तत् सादृश्यम् / जात्यन्तरावयवसामान्यग्रहममुपलक्षणार्थम्, व्यक्तिसादृश्यमपि यमादिषु दृष्टमेव / एवमवयवसामान्यैर्विनापि गुणकर्मादिसामान्ययोगेनापि सादृश्यं दृष्टमेव,यथा चित्रादिषु / एतेन यदुक्तं चित्रादौ कथं सादृश्यमिति तत् परिहृतम् / एवमग्नावपि संस्थानपरिमाणसामान्यं दर्शयितव्यम् / यमयोस्त्ववयवसामान्याभ्युपगमे यानुपपत्तिरुक्ता, असौ परिहरिष्यत एव / गुणानां त्वसत्यप्यवयवसामान्ये ऽवयवगुणसामान्यमेवावयविगुणानां सादृश्यम्,अवयवसामान्यस्योपलक्षणार्थत्वादिति / तत्त्वान्तरवादिनां चेदमाश्रयपारतन्त्र्याद् गुणान्तर्गतमेवास्थेयम् / न पञ्चममलौकिकत्वात् / जातिद्रव्यगुणक्रियाऽ पदार्था इति लोकसिद्धम् / अतो ऽस्य गुणस्य सतो गुमकर्मणोरनुपपन्न एव समवायऽ / अथ द्रव्यसमवेतमेव गुणकर्मणी अपि सदृशतया बोधयति, एकार्थसमवायात् / यति, एकार्थसमवेतसमवायादित्युच्यते / न / द्रव्यसमवाये प्रमाणाभावात्, अवयवसामान्यानि हि कर्णादीनि व्यक्तिसमवेतानि प्रत्यक्षाणि / सादृश्यं तु सदृशबुद्ध्या ग्रहीतव्यम् / न च गन्धादिसदृशं द्रव्यमिति अतो ऽवयवसामान्यमेव सादृश्यमिति / नन्वेकत्रैव भूयसामवयवसामान्यानामुपलम्भात् सादृश्यबोधप्रसक्तिरित्युक्तम्, परिहृतमिदं जात्यन्तरस्येति वदता / जात्यन्तरसमवायिनां जात्यन्तरे समवायात् सादृश्यम्, न स्वरूपमात्रम्, न च भूयस्त्वम् / एतञ्चोपरिष्टाद् विवरिष्यत एव / अतो जात्यन्तरग्रहणमपेक्षितव्यम् / यत्तु न तेन तज्जन्यत इति / सत्यम् / अभिव्यज्यते तु तत् / यथोक्तम्--- सामान्यानि च भूयांसि गुणावयवकर्मणाम् / भिन्नप्रधानसामान्यव्यक्तं सादृश्यमुच्यते||

इति / यद्धि यस्योपलब्धौ निमित्तं, तत्तदभिव्यञ्जकम् / अत एकैकत्रापि स्वरूपमात्रेण सामान्यानि गम्यन्त एव / जात्यन्तरसमवायात्मना

सदृशावयवत्वं तु यत्र पद्मदलाक्षिवत् / तत् स्वावयवसामान्यभूम्ना तेषां भविष्यति // Mस्व्_५,६.१९ //

एवं जातिगुणद्रव्यक्रियाशक्तिस्वधर्मतऽ / तु तानि सादृश्यम्, समवायात्मा च नाप्रतिसंहिते जात्यन्तरे ऽभिव्यक्तो भवतीति युक्तैव तदपेक्षा / न च यदर्थान्तरापेक्षप्रतिभासं तदवस्तु भवति / न हि देवदत्तस्य पितृत्वं पुत्रापेक्षा प्रतीयत इति, तदवस्तु / अतऽ आपेक्षिकाण्येवञ्जातीयकानि न चालयितुं शक्यन्ते / अत एवावयवसामान्यप्रचयाप्रचययोऽ सुसदृशादिबोधोपपत्तिऽ / अतऽ सिद्धं जातिव्यक्त्यन्तरावच्छिन्नानि गुणावयवादिसामान्यानि सादृश्यमिति

ननु पद्मदलाक्षीयमङ्गनेति पद्मावयवेन दलेनाङ्गनायाश्चक्षुरुपमीयते, यदि चावयवसामान्यं सादृश्यं, न तदिह सम्भवति, स्वयमेवावयवत्वात्, न हि चक्षुषश्चक्षुराद्यवयवान्तरमस्ति / अत आह---सदृशेति / नावश्यं महावयविनो यो ऽवयवस्तत्सामान्यं सादृश्यम् / अवयवसामान्यानि तु सादृश्यमित्युक्तम् / तञ्चावयवानामपि चक्षुरादीनां स्वावयवसामान्यभूम्ना सम्भवत्येवेति युक्तो ऽङ्गनादीनां सदृशावयवबोध इत्याह

अस्तु तावदवयवेष्ववान्तरावयवसामान्ययोगात् सादृश्यम्, विनापि तु तानि तत्र तत्र सदृशबोधो दृष्टऽ / स कथमुपपद्यते अत आह---एवमिति / नेदमवयवसामान्यग्रहणं तन्त्रम् / यदेव तु किञ्चिद् गुणादिसामान्यं सदृशधियमुपजनयति तदेव सादृश्यमतो नात्रैकरूप्यमेव / विचित्रता तु सादृश्यस्य यथादर्शनमङ्गीकर्तव्यम् / तद् यथा--- जातिसादृश्यम् ऽअग्निर्वै ब्राह्मणऽ इति, अग्निसदृश इत्यर्थऽ / किमनयोऽ सादृश्यम्, एकस्माद् ब्रह्मणो मुखाज्जातीरुत्पत्तिरित्यर्थऽ / इदं च तत्सिद्धिसूत्रे वक्ष्यते / कुतऽ पुनरनयोऽ समानाभिजननत्वमवगम्यते / श्रुतेऽ / एवं ह्याह--- ऽप्रजापतिर्मुखतस्त्रिवृतं छन्दसां निरमिमीत अग्निं देवतानां ब्राह्मणं मनुष्याणामिऽति / लोके च समानाभिजननयोर्दर्शयितव्यम् / गुणसामान्यं तु चित्रादौ सुप्रकाशमेव लोके, वेदे च ऽआदित्यो यूपऽ इति /

एकैकद्वित्रिसामस्त्यभेदादेतस्य चित्रता // Mस्व्_५,६.२० //

न धर्मा एव सादृश्यं भूयस्ता वा तदाश्रया / भूयस्त्ववद्धि जात्यादि सदृशत्वेन दृश्यते // Mस्व्_५,६.२१ //

द्रव्यसादृश्यं समालङ्कारधारिणोर्लोके, वेदे च ᳚लोहितोप्णीषा ऋत्विजऽ प्रचरन्तीति᳚ / क्रियासादृश्यमध्ययनादिसामान्याल्लोके, वेदे च यज्ञविहङ्गमयोर्निपत्यादानसामान्यात् / एवं ह्याह---᳚यथा वै श्येनो निपत्यादत्ते, एवमयं द्विषन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते᳚इति / शक्तिसादृश्यं तु भीमो मल्ल इति लोके, वेदे च सोमपूतीकयोऽ / अवगम्यते हि पूतीकानां सामशक्तिरर्थवादात् / तत्कार्यत्वेनावगमात् / कार्यस्य चकारणानुविधायिशक्तिकत्वात् / उक्तं च---᳚सोमस्य य्ॐऽशऽ परापतत् स पूतीको ऽभवद्᳚ इति / स्वधर्मसादृश्यं केचित् त्रिशिखाऽ केचित् पञ्चशिखा इति लोके त्रिशिखादीनामन्योन्यसादृश्यं, वेदे च वसिष्ठात्र्यादीनां नराशंसो द्वितीयऽ प्रयाज इति / धर्मनियम एव हि तत्र सादृश्यम्, प्रकृतिविकृतिकर्मणोश्च धर्मसामान्यमेव सादृश्यमित्युक्तमेव / एते च जात्यादय एकैकशो द्विशस्त्रिशऽ समस्तशश्च समाना भवन्तऽ सादृश्यस्य विचित्रतामापादयन्तीति

ननु यत्र सादृश्यं समवैति तत्सदृशबुद्ध्या गृह्यते / यदि चावयवसामान्यानि सादृश्यं, तानि तर्ह्यवयवेषु समवयन्तीति तेष्वेव सदृशधियं जनयेयुऽ / अथ तेषां भूयसस्ता, सा चावयवसामान्येष्विति तान्येव सदृशानि स्युऽ / कथं जात्यन्तरे सदृशबुद्धिरत आह---न धर्मा इति / सत्यम् / अत एव हेतोर्न ध्माख्यावयवसामान्यानि तदभूयस्ता वा सादृश्यं, तेषु सादृस्यबुद्ध्यनुत्पत्तेऽ / यदेव हि तेषां भूयस्तया युक्तं जात्यन्तरं गवयादि व्यक्त्यन्तरं वाग्नेयसौर्यादि, तदेव सदृशबुद्ध्या गृह्यते / अतो जात्यन्तरसमवाय एव तेषां सादृश्यम् / स्वरूपतस्त्वेकैकशस्तानि सामान्यानि प्रदानसामान्यवदेकत्वबुद्धिनिबन्धनमेव / पिण्डितानि तु जात्यन्तरसमवायोपहितानि सादृश्यम्, अयं च भूयो ऽवयवसामान्येत्यस्यैव / प्रपञ्च इति

यमयोऽ कथमेतञ्चेद् दृष्टत्वात् किमिहोच्यते / क्वचिद्धि भूयसामेतत् क्वचिदल्पीयसामपि // Mस्व्_५,६.२२ //

नैतावता विशेषेण वस्तुत्वं तस्य हीयते / सामान्यान्यपि चैतानि नाशीन्याश्रयनाशतऽ // Mस्व्_५,६.२३ //

अनन्ताश्रययोगाच्च न नाशो ऽन्यत्र विद्यते / तेन सर्वं न सामान्यं नित्यत्वेन प्रकल्प्यते // Mस्व्_५,६.२४ //

अत्र चोदयति--- यमयोरिति / जात्यन्तरस्येति यावच्छ्रुतग्राहिणऽ परिचोदनमिदम्--- यदि जात्यन्तरस्य भूयो ऽवयवसामान्ययोगतऽ सादृश्यं कतं यमयोर्व्यक्तिसादृश्यमिति / इतरस्तु--- प्रदर्शनमात्रं जात्यन्तस्येति केयमत्रैवास्था, तदयमर्भको बराक इत्यपहसति--- दृष्टत्वादिति / यत्रैवं सादृश्यं दृश्यते जातौ व्यक्तौ वा, तत्रैव तदाश्रयणीयम् / किमेकत्रैवालस्थां बध्नासीति / स्यादेतत् / एकस्वभावा हि भावा जात्यादयऽ / तदिदं सादृश्यमपि तथैव युक्तम् / यदि तावदल्पवृत्तिस्वभावं व्यक्त्योरेव युक्तम्, अथ बहुवृत्तिस्वभावं ततो जात्योरेव / अर्धवैशसं त्ववस्तुतामापादयतीति, अत आह--- क्वचिद्धीति / प्रतीत्यविसंवादादुभयोपपत्तिरिति भावऽ

ननु सामान्यानि सादृश्यं, तानि च व्यक्तिनाशेन नश्येयुऽ / अतो नित्यं सामान्यमिति सिद्धान्तहानिरत आह---सामान्यानीति / एतानि तावन्नाशीनि भवन्तु , सामान्यान्तराणि गोत्वादीनि नित्यान्येवेति न कश्चिल्लोकविरोध इति

कऽ पुनऽ सामान्यान्तरेषु विशेषऽ,अत आह---अनन्तेति / अनन्तो हि गोत्वादीनामाश्रयऽ / तदेकस्य नाशे ऽप्याश्रयान्तरे प्रत्यभिज्ञानान्नैकान्तिको नाश इति / नित्यसामान्यवादो ऽपि न नऽ सार्वत्रिक इत्याह---तेनेति /

सामान्यस्य न वा नाशऽ क्वचिदभ्युपगम्यते / सर्वस्य ह्याश्रयऽ कश्चिदस्ति देशान्तरादिषु // Mस्व्_५,६.२५ //

तेषां भूयस्तया चेदं सादृश्यमतिरिच्येत / तानि व्यस्तानि सन्त्येवं प्रत्यक्षे ऽपि क्वचित् क्वचित् // Mस्व्_५,६.२६ //

सादृशावयवत्वं तु यत्र नाम प्रतीयते / तदप्यवयवानां स्यात् समानावयवान्तरैऽ // Mस्व्_५,६.२७ //

एवं तावद् यतो नास्ति पराभेदप्रकल्पना / ततऽ परं तु सामान्यं भवेत् सादृश्यवर्जितम् // Mस्व्_५,६.२८ //

प्रधानानां तु सामान्यं यत्रैकं सम्प्रतीयते /

अथवावयवसामान्यानामपि नात्यन्तिको नाशो ऽस्तीत्याहि--- सामान्यस्येति / कारणमाह---सर्वस्येति

यद्यस्ति तत्रापि साहश्ययधिया भवितव्यमत आह---तेषामिति / भूयस्तया तेषां साहश्यमतिरिक्तं भवति, न त्वेकैकशो न सन्तीति / न केवलं सामान्यमनश्ररमितिदेशान्तरादिष्वाश्रयसद्भावऽ कल्प्यते / अपि तु प्रत्यक्षे ऽपि क्वचिदर्थे तान्युपलभ्यन्त एवेत्याह---तानीति

नन्वक्ष्यादीनां स्वावयवसामान्यभूम्ना साबश्यमुक्तं, तदवयवानां तु कथं साहश्यं भविष्यत्यत आह---अन्यथेति / द्वेधा ह्यनुपपन्नम्--- किञ्चिदनुपपन्नमेव यन्न कथञ्चिदुपपादयितुं शक्यम्, किञ्चिच्चासति कल्पने ऽनुपपन्नम् / तत्र यदेकान्तमनुपपन्नं तदुपेक्ष्यत एव / यत्तु कल्पिते क्स्मिंश्चिदुपपद्यते अन्यथा नोपपद्यते तदुपपत्तिरन्यकल्पमनयावसीयते / एवमेव हि सर्वलौकिकपरीक्षका बुध्यन्ते / न च विपर्ययो देशान्तरादिषु दृष्टऽ / अतऽ प्रमाणमेवेदम् / यथा चानुमाने निश्चितरूपं लिङ्गं गमकम्, एवमिहापि केनचित्प्रमाणेनावगतं प्रमाणान्तरेणोत्थापितवितर्कमम् / न चात्रान्यतरत्रापि प्रामाण्ये संशयऽ, किन्तु निश्चितप्रामाण्योरेव द्वयोऽ समर्थनापेक्षामात्रं कथमिदमुभयमुपपद्यतामिति / षोडशिन इव ग्रहणाग्रहमसास्त्रयोऽ / न तत्रैकपरित्यागेनेतरदुपपादयितुं शक्यते / अतो यथा तत्र कथमिदमुभयमुपपद्यतामित्यपेक्षिते प्रयोगभेदेनोभयमुपपाद्यते, एवमिहापि प्रमाणप्रतिपन्नमुभयं निश्चितसद्भावमर्थान्तरपरिकल्पनया सम

... Mस्व् ५,६.२९च्द् - Mस्व् ५,७.२९च्द् मिस्सिन्ग्!

अविनाभाविता चात्र तदैव परिकल्प्यते / न प्रागवधृतेत्येवमन्यथैषा न कारणम् // Mस्व्_५,७.३० //

गृहाभावबहिर्भाव.उ न च दृष्टौ नियोगतऽ / साहित्ये तु प्रमाणं च तयोरन्यन्न विद्यते // Mस्व्_५,७.३१ //

अन्यथानुपपत्त्यैव ह्येकेनान्यत् प्रतीयते / तथा न कल्प्यते तच्चेत् साहित्यं न प्रतीयते // Mस्व्_५,७.३२ //

अर्थ्यते / ताद्रूप्येणैव प्रतिभानात् / विलक्षणानि हि प्रमाणानि विलक्षणसामग्रीकाणि / अत एव परस्परतो भिद्यन्ते / अप्रामाण्यकारणानि च संशयविपर्ययावज्ञानं वा, तच्चार्थापत्तावपि नास्तीति कथमप्रमाणता / कथमज्ञातसम्बन्धात् प्रतीतिऽ प्रमाममिति चेत् / न सम्बन्धऽ प्रामाण्ये कारणम्, अपि तु बाधविरहऽ / स चेहाप्यविशिष्ट इति न कश्चिद् दोषोर्ऽथापत्तावस्माकं प्रतिभातीति

ननु गृहाभावो नान्तरेण बहिर्भावमुपपद्यते अतो नान्तरीयकऽ, नान्तरीयकाच्च यदर्थान्तरज्ञानं तदनुमानम्, अतो ऽनुमानमेवेदं बहिर्भावज्ञानमत आह----अविनेति / अयमभिप्रायऽ--- नान्तरीयकार्थदर्शनं तद्विदो ऽनुमानमिति केचित् पठन्ति, तेषामपि तद्विदो नान्तरीयकताविद एव नान्तरीयकदर्शनमनुमानमभिप्रेतम्, न चेह नान्तरेण बहिर्भावं गृहाभावो भवतीति प्रागवगतम्, तदैव ह्यर्थापत्त्या बहिर्भावं परिकल्प्यायमनेन विना न भवतीत्यविनाभाविता कल्प्यते / अतऽ सा स्वरूपसत्यपि न पूर्वमवगतेति न ज्ञानोत्पत्तौ कारणमिति

नन्ववगतसम्बन्धस्य तर्ह्यनुमानं स्यादत आह---गृहाभावेतितान्तेन / न तावदन्नियमेन सर्वैरेव द्वयोऽ साहित्यमवगतम्, अविदितसाहित्यस्य तावत् सिद्धं प्रमाणान्तरमित्यभिप्रायऽ / येनापि तयोऽ साहित्यमवगतं तस्यापि नागृहीतयोस्तयोऽ साहित्यग्रहऽ सम्भवति, न च तयोरेकग्रहणे ऽपरदर्शनमर्थापत्त्या विना सम्भवति / अन्यथानुपपपत्त्यैव त्वेकेन गृहाभावेन

तेन सम्बन्धवेलायां सम्बन्ध्यन्यतरो ध्रुवम् / अर्थापत्त्यावगन्तव्यऽ पश्चाद(स्त्य?स्त्व) नुमानता // Mस्व्_५,७.३३ //

गृहद्वारि स्थितो यस्तु बहिर्भावं प्रकल्पयेत् / यदैकस्मिन्नयं देशे न तदान्यत्र विद्यते // Mस्व्_५,७.३४ //

तदाप्यविद्यमानत्वं न सर्वत्र प्रतीयते / न चैकदेशे नास्तित्वाद् व्याप्तिर्हेतोर्भविष्यति // Mस्व्_५,७.३५ //

नन्वत्राविद्यमानत्वं गम्यते ऽनुपलब्धितऽ / सा चाप्रयत्नसाध्यत्वादेकस्थस्यैव सिध्यति // Mस्व्_५,७.३६ //

बहिर्भावेन वा तयोरेकऽ प्रत्येतव्यऽ / एवं चाकल्प्य्माने ऽन्यतरस्य सम्ब्नधिनो ऽगृहीतत्वात् साहित्यप्रतीतिरेव न स्यात्, अतऽ साहित्यार्थमर्थापत्तिरर्थनीयेति सिद्धं प्रमाणान्तरमित्यभिप्रायेणाह--- प्रमाणं चेति प्रतीयते ऽन्तेन / अभिप्रायं विवृणोति--- तेनेति ||३१-३२||

ननु च नावश्यमर्थापत्त्यैवान्यतरऽ सम्बन्धी ग्रहीतव्यऽ, शक्यते हि गृहद्वारावस्थितेनाभावप्रत्यक्षाभ्यामुभयं विदित्वा सम्बन्धो ऽनुभवितुम्, तथा विदितसम्बन्धाच्च गृहाभावाद् बहिर्भावानुमानमित्याशङ्कते तावत्--- गृहद्वारीति ||३४ ||अत्रोत्तरमाह--- तदापीति / अयमभिप्रायऽ--- सिध्यत्येवं गृहाभावाद् बहिर्भावानुमानम्, न पुनरेवमेव सर्वेषामवगतिऽ, अगृहीतसम्बन्धानामपि प्रतीतिभावात् / एषो ऽपि च प्रकारो नैकत्र भावेन सर्वत्राभावावगमे सम्भवति, न हि जगदभावेनैकत्र भावो ऽन्वितऽ शक्यो ऽवगन्तुम् / जगदभावस्य प्रत्येतुशक्यत्वादित्यभिप्रायऽ / नन्वेवं तदावगतं यदायमेकत्र भवति तदा परत्र तत्समीपे न भवतीति / एवं च विदितव्याप्तेरेकदेशभाने सर्वत्राबावानुमानं भविष्यति / अत आह--- न चेति / न ह्येकदेशनास्तितया त्रैलोक्याभावेन हेतोर्व्याप्तिऽ सिध्यतीति

किंपुनर्जगदभावेन सम्बन्धो नावगम्यते, तस्यानवगतेरिति चेद्, नन्वनुपलब्धिरभावावगमे कारणम्, यथा चैकत्र सन् देवदत्तो देशान्तरे

नैतयानुपलब्ध्यात्र वस्त्वभावऽ प्रतीयते / तद्देशागमनात् सा हि दूरस्थेष्वस्ति सत्स्वपि // Mस्व्_५,७.३७ //

गत्वा गत्वा तु तान् देशान् यद्यर्थो नोपलभ्यते / ततो ऽन्यकारणाभावादसन्नित्यवगम्यते // Mस्व्_५,७.३८ //

ननु चाग्न्याद्यभावे ऽपि धूमादिव्यतिरेकिणाम् / तद्देशागमनात् स्पष्टो व्यतिरेको न सिध्यति // Mस्व्_५,७.३९ //

ऽनुपलभ्यमानो नास्तीति निश्चीयते / एवमेकत्र सन् सर्वत्र नोपलभ्यत इति सर्वत्रैव नास्तीति शक्यमवगन्तुम् / न हि दर्शनवददर्शनमपि प्रयत्नमपेक्षते, दर्शनं हि कार्यं स्वकारणर्थेन्द्रियसन्निकर्षाद्यपेक्षमाणमेकत्र सतो न सर्वत्र सम्भवति, दर्शनाभावस्तु न किञ्चिदपेक्षत इति चोदयति---नन्वत्रेति / अत्रेत्येकदेशं परामृशति / अत्र खल्वेकदेशे ऽनुपलब्धितो ऽविद्यमानत्वमवगम्यते / तच्च सर्वत्रापि समानमिति

अत्र परिहारमाह----नैतयेति / किमिति न प्रतीयते अत आह--- तद्देशेति / उपलब्धियोग्यस्य ह्यनुपलब्धिरभावं व्यवस्थापयति, दूरस्थेषु त्वयोग्यत्वादेव सत्स्वप्यनुपलब्धिऽ सम्भवतीति नाभावनिश्चय इति

यदितु सर्वग्रामनगरसरित्कान्तारादिदेशाऽ प्राप्ताऽ भवेयुऽ, एवं चैत्रस्य तेष्वभावऽ शक्यावगमऽ, न चेदं शक्यकरणमित्यभिप्रायेणाह---गत्वा गत्वेति

अत्र चोदयति---ननु चेति / अयमभिप्रायऽ--- न तावद् विपक्षादव्यावृत्तो हेतुर्गमकऽ, न च सर्वे विपक्षा गत्वोपलब्धुं शक्यन्ते, अतो ऽवश्यमेकदेशस्थस्यैवानुपलब्ध्या विपक्षाद् हेतोर्व्यतिरेको ग्रहीतव्यऽ / तद्वदिहापि भविष्यतीति / धूमादयश्च ते व्यतिरेकिणश्चेति धूमादिव्यतिरेकिणऽ / अग्न्याद्यभावे ये व्यतिरेकिणो धूमादयस्तेषामग्न्याद्यभावदेशागमनाद् व्यतिरेको न सिध्यतीति

यस्य वस्त्वन्तराभावऽ प्रमेयस्तस्य दुष्यति / मम त्वदृष्टमात्रेण गमकऽ सहचारिणऽ // Mस्व्_५,७.४० //

नन्वेवमितरत्रापि सम्बन्धो ऽनुपलब्धितऽ / चैत्राभावस्य भावेन दृष्टत्वादुपपद्यते // Mस्व्_५,७.४१ //

साहित्ये मितदेशत्वात् प्रसिद्धे चाग्निधूमयोऽ / व्यतिरेकस्य चादृष्टेर्गमगत्वं प्रकल्प्यते // Mस्व्_५,७.४२ //

परिहरति---यस्येति / व्यतिरकेप्रधानवादिनो हि बौद्धस्यासति विपक्षाद् व्यतिरेकग्रहणे न हेतुर्गमको भवति, वस्त्वन्तराभावो हि तस्य प्रमेयऽ, अग्न्यादेर्वस्तुनो / अन्यस्यानग्न्यादेरभाव इति यावत् / स हि सर्वानग्निव्यतिरेकमन्तरेण न सम्भवति, मम तु सहचारिणो हेतुर्गमकऽ, अन्वयमात्रनियमेन / स च विपक्षादर्शनमात्रेण द्वित्रैरेव दर्शनैऽ सिध्यतीति ||४० ||नन्वन्वयवादिनो ऽप्यजातातिवृत्तकप्रत्युत्पन्नानन्तदेशवर्तिवह्निसहचरितधूमदर्शनं दुर्लभमेव / अथ कतिपयाग्निसाहित्यदर्शनादेवासहितावगता अपि वह्नयो ऽनुमीयन्ते, एवं तर्हीहापि चैत्राभावस्य जगदवर्तिन एकदेशभावेन सम्बन्ध उपपद्यत एव / अत्रापि ह्येकत्र चैत्रे भवति कतिपयेषु तदभावो दृष्ट एव, तावता च सर्वत्राभावो ऽवुमास्यत इत्याह--- नन्वेवमिति

अत्र परिहारमाह---साहित्यैति / अयमभिप्रायऽ--- न हि नो व्यक्तिविषयमनुमानम्, अपि तर्ह्याकृतिविषयम्, आकृत्योश्च प्रतिव्यक्तिकृत्स्नसमवायात्सुलभमेव साहित्यदर्शनम्, सकृद्दर्शनेनैव ह्याकृत्योऽ साहित्यमवगम्यते / अत एव द्वित्रादिदर्शनमपि व्यभिचाराशङ्कायां नियमार्थमभ्यर्थ्यते / अवगते हि साहित्ये भवति शङ्का--- किमयमौपाधिकऽ संसर्गो धूमस्याग्निना सह आहोस्वित् सहज एवेति, तत्रासकृद्दर्शने ऽन्वयाव्यभिचारादुपाध्यन्तरप्रवेशकारणाभावात्स्वाभाविको ऽस्याग्निनान्वय इति भवति मतिऽ / अग्नेस्तु प्रथममवगतसम्बन्धस्यापि धूमेन दर्शनान्तरे व्यभिचारदर्शनादार्द्रेन्धनादिरुपाधिरनुप्रविशति / नच देशादिभेदे व्यभिचारा शङ्का, सकृद्दर्शनावधारितसाहचर्ययोर्हि द्वयोरप्यग्नेस्तावद् व्यभिचारो दृष्टो

इह साहित्यमेवेदमेकस्य सहभाविनऽ / अनन्तदेशवर्तित्वान्न तावदुपपद्यते // Mस्व्_५,७.४३ //

ननु देशान्तरं शून्यं चैत्रेणैवं प्रतीयते / तद्देशव्यतिरिक्तत्वात्समीपस्थितदेशवत् // Mस्व्_५,७.४४ //

विरुद्धाव्यभिचारित्वं तद्वदेव हि गम्यते / समीपदेशभिन्नत्वाच्चैत्राधिष्ठितदेशवत् // Mस्व्_५,७.४५ //

पुरुषस्य तु कार्त्स्न्येन यदेकत्रोपलम्भनम् /

द्वित्रादिदर्शनेनैव,तद् यदिधूमो ऽप्यग्निं व्यभिचरेत्, अस्यापि हि द्वित्रिचतुरैरेव दर्शनैर्व्यभिचारो दृश्येत, न च दृश्यते / अतो ऽग्न्यन्वितस्वभावो ऽयमिति निश्चीयते / यस्य त्वेवमप्यनाश्वासऽ / तस्य सर्वप्रमाणेष्वेव क्वचिद् व्यभिचारदर्शनादनाश्वासऽ स्यात् / विपक्षव्यतिरेको ऽपि चैवमर्थादेव सिद्धो भवति / स हि प्रथममन्विच्छतो विपक्षदेशानामनन्तत्वाद् दुर्लभो भवति / स्वभावनियमे तु ज्ञाते स्वभावस्याव्यभिचारात् सुलभो व्यतिरेकऽ / न हि स्वाभाविकमुष्णत्वमन्तरेण क्वचित् कदाचिदग्निर्भवतीति कश्चिदाशङ्कते / मितदेशत्वादिति / परिमितदेशत्वादित्यर्थऽ

एकदेशभावजगदभावयोस्तु नैवं साहित्यज्ञानं भवतीत्याह--- इहेति / एको ह्यत्र सर्वत्राभावऽ सहभावयनन्तदेशवर्ती, न त्वग्निधूमाकृतिवत् परिमितदेशऽ, अतो ऽत्र दुर्ग्रहं साहित्यमिति

अत्र चोदयति---नन्विति / अनुमानेन देशान्तराभावश्चैत्रस्य प्रतीयते / एवं ह्यनुमास्यते / परोक्षाऽ सर्वभूमयश्चैत्राभावसम्बन्धाऽ, तदाक्रान्तदेशव्यतिरेकित्वात् स्थितचैत्रदेशममीपवदिति

परिहरति---विरुद्धेति / कथं हि विरुद्धाव्यभिचारित्वमत आह--- तद्वदिति / तद्वच्चैत्रवद्देशान्तरमिति / अतोर्ऽथापत्त्यैव सर्वत्राभावो ऽवगन्तव्यऽ, नान्या गतिरस्ति

तथातु तं गृहीत्वासाहित्यग्रहणपुरऽ सरं यद्यनुमानमिष्यते तदर्थापत्तिपूर्वकम्, एतावता च सिद्धमर्थापत्तेऽ प्रामाण्यमित्यभिप्रायेणाह--- पुरुष

तस्यान्यथा न सिद्धिऽ स्यादित्यन्येष्वस्य नास्तिता // Mस्व्_५,७.४६ //

तेनार्थापत्तिपूर्वत्वमत्र यत्र च कारणे / कार्यदर्शनतऽ शक्तेरस्तित्वं सम्प्रतीयते // Mस्व्_५,७.४७ //

स्येत्यत्रान्तेन / यस्तु वदति--- स्वात्मनस्तावदेकत्र सतऽ सर्वत्राभावेन सम्बन्धो दृष्टऽ अतो ऽन्यस्याप्यनुमिनोतीति / स वक्तव्यऽ स्वात्मन एव सर्वत्रासत्ता कथमवगम्यते, यद्यभावेन, कस्येति वक्तव्यम्, न तावत्प्रत्यक्षस्य निवृत्त्या दूरदेशेष्वभावऽ शक्यते ऽवगन्तुम्, दूरत्वादेव तेषामनुपलब्धियोग्यत्वान्न स्वात्मनो ऽभावस्तेषु शक्यते ऽवगन्तुम् / अथ तत्र सतो दूरस्थत्वमेव न स्यात्, अतऽ सहैव देशान्तरे स्वशरीरमुपलब्धियोग्यं भवति, योग्यत्वाच्चोपलभ्येत्, यो हि यत्र भवति तस्य सहैवाधारेणात्मोपलब्धियोग्यो भवति, न चेह तथा, अतो न देशान्तरेषवस्तीति / एवं चानुमानेन देशान्तराभावो ग्रहीतव्यऽ / न प्रत्यक्षाभावेन / तत्र च विरुद्धाव्यभिचारितोक्तैव--- देशान्तराणि विमतिपदानि चैत्रवन्ति चैत्रवद्देशसमीपव्यतिरिक्तदेशत्वाच्चैत्रवद्देशवदिति / यत्र च प्रतिहेतुना सन्देहऽ क्रियते तत्र बलवतान्येन सर्वत्राभावेन समर्थम् / सा ह्येवं प्रवर्तते, यदेतदेकत्र कार्त्स्न्येन चैत्रस्योपलम्भनं तन्नोपपद्यते, यदि देशान्तरे चैत्रो भवेत्, द्वेधा हि भावाऽ प्रादेशिका विभवश्च, विभवो ऽपि द्वेधा, सर्वव्यापिनऽ स्वाश्रयव्यापिनश्च / पूर्वे गगनादयऽ / उत्तरे जात्यादयऽ / यद्धि सर्वसंयोगिभिरनागतैरगतं सम्बध्यते, तद्विभुतया प्रसिद्धम्, तया चात्माकाशादय इति विभव इत्युच्यन्ते / न तावदाकाशवच्चैत्रऽ, एकत्र परिसमाप्तो हि परिमण्डलऽ सो ऽवगम्यते / न च यथावयवी स्वावयवेषु वर्तते तथा देशान्तरे वर्तितुमर्हति / यदि हि तस्यान्यत्र भागाऽ भवेयुऽ इह कृत्स्नो नोपलभ्येत / भवन्वान्तराले विच्छेदादन्यो भवेत् / न च जातिवद् वर्तितुमर्हति / जातिर्ह्यमूर्ता, सैकत्र नहीदं सामान्यम् / संयोगो ऽस्य देशान्तरेण सम्बन्धऽ / स च नागतस्य सम्भवति / गत्वा ह्यवं देशान्तरैऽ संयुज्यमानो दृश्यते / अत एव न विभुऽ /

कार्यस्य ननु लिङ्गत्वं न सम्बन्धानपेक्षणात् / दृष्ट्वा सम्बन्धितां चैषा शक्तिर्गम्येत नान्यथा // Mस्व्_५,७.४८ //

तद्दर्शने तदानीं च प्रत्यक्षादेरसम्भवात् / अर्थापत्तेऽ प्रमाणत्वं त्रैलक्षण्याद् विना भवेत् // Mस्व्_५,७.४९ //

अतो ऽस्यन कथञ्चिदेकत्र सतो ऽन्यत्र सत्त्वमुपपद्यत इत्यन्यत्राभावमन्तर्भाव्य कृत्स्नबोधऽ समर्थ्यते, का पुनरत्रानुपपत्तिऽ, नात्र कृत्स्नबोधस्य केनचित् प्रतिघातो दश्यते / भावानुमानेनैव केवलं तु दुर्बले प्रतिघातहेतौ तदबाधेनैवार्थापत्तिरात्मानं लभते / दुर्बलं चेह भावानुमानं प्रतिहेतुविरुद्धत्वात् / यत्र तु तुल्यबलमुभयमेकत्रोपनिपतितं भवति, तत्रार्थान्तरकल्पनयोपपत्तिरिति न किञ्चिदनुपपन्नमिति / एवं तावदभावपूर्विकाया अर्थापत्तेरनुमानाद् भेद उक्तऽ, प्रत्यक्षपूर्विकाया भेदमिदानीं दर्शयितुं तत्प्रतिज्ञानं तावदाह--- यत्र चेति / यत्रापि दाहादिकार्यदर्शनादग्न्यादेऽ कारणस्य शक्तिरस्तीति कल्प्यते तत्राप्यर्थापत्तिरेव प्रथमा / यदि तु पश्चादनुमानं भवति भवतु / भाष्योदाहृतत्वाच्चाभावपूर्विकाया एव प्रथममनुमानाद् भेदो वर्णित इति ||४६,४७||

अत्रानुमानवादिनां लिङ्गमुपन्यस्यति---कार्यस्येति / एवं हि मन्यन्ते--- द्विविधमनुमानं दृष्टस्वलक्षणविषयमदृष्टस्वलक्षमविषयं च संयोगविभागादिभ्य इव क्रियाद्यनुमानम् / कार्यं हि कारणेन सामान्यतो ज्ञातसम्बन्धमिति ततस्तत्प्रतीतिरनुमानभेवेदमिति / एतदपि दूषयति--- न सम्बन्धेति / येन ह्येकदा बीजादङ्कुरो दृष्टऽ सो ऽन्यदा तथाविधादेव पुनरनुपलभमानऽ स्वभावानुमानेन जनयितव्यो ऽनेनाङ्कुर इत्यनुमिमान एवात्रा शङ्कते कथमङ्कुरो न जायत इति, ततऽ कल्पयति--- अस्ति कश्चिद् बीजसमवायी शक्तिभेदो यद्वशात् प्राक् कार्यमासीदद्य च नास्तीति / तच्चेदमनपेक्षितसम्बन्धस्यैव पुरातनेदानीन्तनाङ्कुरदर्शनादर्शनविचारादेव ज्ञानं जायमानं कथमनुमानमिति / अपि च सम्बन्धग्रहणाधीनमेव सर्वमनुमानं न तदगृहीतयोऽ सम्बन्धिनोऽ सम्भवति / न चेह तयोरतीन्द्रिया शक्तिऽ

अनुमानादभिन्नत्वान्नोक्तौ जयपराजयौ / वघ्यघातकभावेन यौ सर्पनकुलादिषु // Mस्व्_५,७.५० //

पीनो दिवा न भुङ्क्ते चेत्येवमादिवचऽ श्रुतौ // Mस्व्_५,७.५१ //

तामर्थगोचरां केचिदपरे शब्दगोचराम् / कल्पयन्त्यागमाच्चैनामभिन्नां प्रतिजानते // Mस्व्_५,७.५२ //

प्रमाणान्तरेण शक्यते ऽनुभवितुम्, अत एव च न तद्वतो ऽपि ग्रहणं सम्भवति, अतऽ कथमगृहीतसम्बन्धात् कार्याच्छक्तितद्वतोऽ सिद्धिरिति / तदेतदाह--- दृष्टवेति / नन्ववगतं तावत् कार्यसामान्यं कारणसामान्येन व्याप्तमिति, अतस्तदनुमास्यते / सत्यम्, किन्तु शक्तिककल्पनया विना कारणाख्यैव न निवर्तते / अङ्कुरो हि बीजभावभावी व्यभिचरितभावान्तरश्च बीजकारणक इत्यवगतऽ सत्यपि तु बीजे ऽजायमानस्तदपि व्यभिचरतीति कारणावगतिरेवावसीदति, तां शक्तिकल्पनयोत्तभ्नाति / कॢप्तायां च शक्तौ कारणसम्बन्धिन्यामर्थापत्त्या यदि सम्बन्धो ऽवगम्यते तदस्तु सिद्धान्तवच्छक्तिसिद्धावर्थापत्तिऽ प्रमाणमिति / अनुमानलक्षणाद् विनार्ऽथापत्तिर्जायमाना प्रमाणान्तरमित्युपसंहरति--- अर्थापत्तेरिति

वृत्त्यन्तरोदाहृतमुदाहरण दूषयति---अनुमानादिति / जयो हि पराजयेन विदितव्याप्तिरिति तमेकत्र घातके नकुले दृष्ट्वा प्रतिपक्षस्य पराजयो ऽवगम्यते / पराजयदर्शनेन प्रतिपक्षस्य जय इति / नेदमर्थापत्तावुदाहार्यमिति

श्रुतार्थपत्तिरभिधास्यत इत्युक्तम्, तामिदानीमुदाहरति--- पीन इति

अस्याश्च विषयं प्रत्यस्ति विवादऽ / तमेकनिर्धारणार्थमुपन्यस्यति---तामर्थेतिकल्पयन्त्यन्तेन / सर्वे चागमाबहिर्भूतामातिष्ठन्त इत्याह--- आगमाच्चेति

प्रायशश्चानया वेदे व्यवाहारो व्यवस्थितऽ / सो ऽवैदिकऽ प्रसज्येत यद्येषा भिद्यते ततऽ // Mस्व्_५,७.५३ //

वचनस्य श्रुतस्यैव सो ऽप्यर्थऽ कैश्चिदाश्रितऽ / तदर्थोपप्लुतस्यान्यैरिष्टो वाक्यान्तरस्य तु // Mस्व्_५,७.५४ //

न तावच्छ्रूयमाणस्य वचसोर्ऽथो ऽयमिष्यते / न ह्यनेकार्थता युक्ता वाक्ये वाचकता तथा // Mस्व्_५,७.५५ //

पदार्थान्वयरूपेण वाक्यार्थो हि प्रतीयते / न रात्र्यादिपदार्थश्च दिवावाक्येन गम्यते // Mस्व्_५,७.५६ //

न दिवादिपदार्थानां संसर्गो रात्रिभोजनम् / न भेदो येन तद्वाक्यं तस्य स्यात् प्रतिपादकम् // Mस्व्_५,७.५७ //

आगमाभेदाभ्युपगमे ऽभिप्रायमाह---प्रायशैति / फलापूर्वविध्यन्तादिसिद्धौ भूयानस्या वेदे उपयोगऽ, सर्वो ऽनागमत्वेवैदिकऽ स्यादिति

आगमिकत्वे ऽप्यवान्तरविप्रतिपत्तिमुपन्यस्यति---वचनस्येति / अत्र निष्कर्षं दर्शयति---न तावदिति / कारणमाह--- न हीति / वाक्यं तावदवाचकम्, प्रगेवानेकेषामर्थानामिति

यद्यवाचकं कथं वाक्यादर्थप्रतीतिरत आह---पदार्थेति / एतच्च तदभूताधिकरणे वक्ष्यत इति / ननु रात्र्यादिवाक्यार्थो यदि दिवावाक्येनानभिहितऽ पदार्थान्वयरूपेणैव स्वार्थवद् गमयिष्यते / अत आह--- न रात्र्यादीति / न हि दिवावाक्ये रात्र्यादिपदार्थाऽ सन्ति, कुतस्तत्र तेषामन्वय इति

ननु दिवादिपदार्थान्वयादेव रात्र्यादिवाक्यार्थऽ प्रत्येष्यते, अत आह---न दिवादीति

अन्यार्थव्यापृतत्वाच्च न द्वितीयार्थकल्पना / तस्माद् वाक्यान्तरेणायं बुद्धिस्थेन प्रतीयते // Mस्व्_५,७.५८ //

तस्य चागमिकत्वे ऽपि यत्तद् वाक्यं प्रतीयते / प्रमाणं तस्य वक्तव्यं प्रत्यक्षादिषु यद् भवेत् // Mस्व्_५,७.५९ //

न ह्यनुच्चारिते वाक्ये प्रत्यक्षं तावदिष्यते / नानुमानं न चेदं हि दृष्टं तेन सह क्वचित् // Mस्व्_५,७.६० //

यदि त्वनुपलब्धे ऽपि सम्बन्धे लिङ्गतेष्यते / तदुच्चारणमात्रेण सर्ववाक्यमितिर्भवेत् // Mस्व्_५,७.६१ //

न चार्थापत्तिगम्यानि सर्वैऽ सर्ववचांसि हि / सम्बद्धान्युपलब्धानि येन तेष्वनुमा भवेत् // Mस्व्_५,७.६२ //

न ह्यनेकार्थतेति यदुक्तं तद् विवृणाति---अन्यार्थेति / अतो वाक्यान्तरस्यैवायमर्थो न दिनावाक्यस्येत्याह--- तस्मादिति

एवं तावन्न मूलागमस्यायमर्थऽ, येन तु वाक्यान्तरेण बुद्धिस्थेनायमर्थो ऽवगम्यते, तस्यैव प्रत्यक्षादिषु मध्ये प्रमाणं निर्धारणीयमित्याह--- तस्येति

तत्र प्रत्यक्षं तावन्न तत्सिद्धौ प्रमाणमित्याह---न हीति / अनुमानमपि तेन सम्बद्धस्य दिवावाक्यस्यादर्शनान्न सम्भवतीत्याह--- नानुमानमिति

अविदितसम्बन्धे तु दिवावाक्ये लिङ्ग इष्यमाणे ऽव्यवस्थेत्याह---यदि त्विति

यदि तूच्यते सम्बन्धमेवदिवावाक्यस्य रात्रिवाक्येनगृहीत्वा ततस्तदनुमास्यत इति, सिध्यत्येवम्, न तुश्रुतार्थापत्तिवेद्यानि सर्वाणि लोकवेदवाक्यानि सर्वैऽ प्रतिपादकवाक्यैऽ सम्बद्धान्यवगतानि / अतऽ कथं तेभ्यस्तान्यनुमीयन्त इत्याह---न चेति

न च सत्तानुमानेन विशेषो वानुमीयते / इह वाक्यविशेषस्य सत्तैव त्ववगम्यते // Mस्व्_५,७.६३ //

पूर्वसिद्धऽ स्वतन्त्रोर्ऽथऽ स्वतन्त्रेण विशेषितऽ / धर्मी धर्मविशिष्टो ऽत्र नानुमेयऽ प्रतीयते // Mस्व्_५,७.६४ //

अथ श्रुतस्य वाक्यस्य मीयते तद्विशिष्टता / ततऽ पक्षो ऽभ्युपेतऽ स्यादप्रसिद्धविशेषणऽ // Mस्व्_५,७.६५ //

किञ्च लिङ्गान्तराभावादेतस्य यदि लिङ्गता / प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वं पदवत् तै प्रसज्यते // Mस्व्_५,७.६६ //

तद्वदेव निराकार्या वचसोर्धर्मधर्मिता / नागृहीते हि तद्धर्मो गृहीते नानुमेयता // Mस्व्_५,७.६७ //

इतश्च नानुमानमित्याह--- न चेति / केनचिद्धि सामान्यात्मना ज्ञातसम्बन्धेन विशिष्टं किञ्चिदनुमीयते न वस्तुसत्तामात्रम् / न च विशिष्टऽ, अज्ञातसम्बन्धत्वात् इह तु तदुभयं विपरीतमिति

यतश्चात्र वाक्यास्वरूपमेव प्रमेयमतऽ पर्वतादिरिव पूर्वसिद्धऽ स्वतन्त्रो ऽसम्बद्धऽ केनचिदग्न्यादिनेव स्वतन्त्रेण केनचिद् विशेषितो धर्मी धर्मविशिष्टो नास्तीत्याह--- पूर्वसिद्ध इति

अथ श्रुतमेव वाक्यं धर्मितयोपादायाश्रुतवाक्यविशिष्टता साध्यते ततस्तदप्रसिद्धेरप्रसिद्धविशेषणऽ पक्ष इत्याह--- अथेति

अपि च श्रुते वाक्ये ऽश्रुतवाक्यविशिष्टे साध्यमाने न तावत् किञ्चिल्लिङ्गमुपलभ्यते, न चालिङ्गकनुमानं भवति, तद् यदि तदेव पुनर्लिङ्गमिष्यते ततऽ प्रतिज्ञार्थैकदेशित्वम्, यथा पदे पक्षीकृतेर्ऽथविशिष्टे साध्यमाने ऽभिहितमित्याह---किञ्चेति

धर्मधर्मिभावो ऽपि दिवावाक्यरात्रिवाक्यदयोऽ शब्दार्थयोरिव निराकार्य इत्याह--- तद्वदेवेति / यथा तत्रार्थे धर्मिण्यप्रतिपन्ने न पदं तद्धर्म इत्युक्तम्, एवमिहापि नाप्रतिपन्ने रात्रिवाक्ये तद्धधर्मतया दिवा

क्रियाकारकसम्बन्धादृते नास्ति तु धर्मता / अवाचकतया चैतन्न धर्मो विषयात्मना // Mस्व्_५,७.६८ //

प्रतीतेर्वाचकत्वं चेत् प्रसक्तानेकशक्तिता / अनुमाविषयोत्थं तु धर्मत्वं निष्फलं भवेत् // Mस्व्_५,७.६९ //

पदार्थैरपि तद्वाक्यं नासम्बन्धात् प्रतीयते / सामान्यान्यन्यथासिद्धेर्विशेषं गमयन्ति हि // Mस्व्_५,७.७० //

वाक्यं प्रतीयते / अथ तु पक्षधर्मताप्रतिपत्त्यर्थं तत् प्रथममवगतमित्युच्यते ततो ऽनुमेयाभाव इत्यभिप्रायऽ / अभिप्रायं विवृणोति--- नागृहीत इति

अपि च तत्रैव पदे वर्णितम्--- न क्रियाकारकसम्बन्धादृते सम्बन्धो भवतीति / अतो यथा पदस्य न कश्चित् क्रियानिवन्धनोर्ऽथसम्बन्धो ऽस्तीति न तद्धर्म इत्युक्तम्, एवं दिवावाक्यस्यापि रात्रिवाक्यधर्मत निराकार्येत्याह---क्रियेति / न चात्र विषयविषयिभावरूपापि द्वयार्वाक्ययोऽ शब्दार्थयोरिव सम्बन्धो भवति उच्यते हि शब्देनार्थऽ, न तु वाक्यं वाक्यान्तरस्य वाचकमित्याह--- अवाचकेति / पदे त्वर्थप्रतीतिजनकत्वेन तद्विषयतामङ्गीकृत्यानुमेयाभावो दर्शितऽ / इह तु वाक्यस्यावाचकत्वात् तद्विषयत्वमेव प्रत्येतुं न शक्यते इति विशेषऽ

यदि तूच्यते प्रतीयते तावद् दिवावाक्याद् रात्रिवाक्यम्, अतस्तस्यापि तद्वाचकत्वमित्यस्ति विषयविषयिलक्षणऽ सम्बन्ध इति, तत्रैकं वाक्यमनेकार्थमभ्युपगतं भवेत्, स्वार्थं हि तत्प्रतिपादयति रात्रिवाक्यमपि, न चैवं न्याय्यमित्यभिप्रायेणाह---प्रतीतेरिति / अथोच्येत--- माभूदवाचकतया त्दविषयत्वम्,तेन तु तद्वाक्यमनुमीयते, अतस्तल्लिङ्गमनुमानविषयतया लिङ्गमेव दिवावाक्यं तद्धर्मतयाभिधीयत इति / यत्तावदनुमानविषयभावादुत्थितं तद्धर्मत्वं तदनुमानस्य पूर्वसिद्धत्वान्निष्फलमित्याह--- अनुमेति

एवं तावद् दिवावाक्यमलिङ्गमित्युक्तम्, तद्गतपदार्थानामप्येवमेव लिङ्गता निराकार्येत्याह---पदार्थैरिति / नन्वगृहीतसम्बन्धा एव पदार्था

न तु वाक्यान्तरेणैषां विना किञ्चिन्न सिध्यति / न चाप्यन्यऽ प्रकारो ऽस्ति तेन वाक्येन सङ्गतौ // Mस्व्_५,७.७१ //

अथैतद्वाचि कल्प्येत वाक्यमन्यत् तथैव च / प्रसङ्गात् तत्र दूरे ऽपि नासम्बन्धात् प्रमुच्यते // Mस्व्_५,७.७२ //

ततश्च प्रथमादेव वरं ज्ञातुमसङ्गतात् / अन्वयव्यतिरेकौ च प्रतिषेध्यौ पदे यथा // Mस्व्_५,७.७३ //

यथा वाक्यार्थं गमयन्ति, एवं रात्रिवाक्यमपि किं न गमयन्ति, अत आह--सामान्येति / क्रियासामान्यं कारकसामान्यं वा प्रतिपन्नमलब्धेतरेतरव्यतिषङ्गमन्यथा न सिध्यतीति तं विशेषं गमयति, यश्चासौ विशेषऽ स एव तु वाक्यार्थ इत्युच्यते इति

न चैष प्रकारो रात्रिवाक्यप्रतिपादने सम्भवतीत्याह---न त्विति / यद्यपि दिवावाक्यं न रात्रिवाक्यस्य वाचकम्, तथापि कल्पयिष्यामऽ, ततश्च तत्प्रत्येष्यत इति / तदिदमाशङ्केते तावत् --- अथैतद्वाचीत्यन्यदन्तेन / अत्र दूषणमाह--- तथैवेति / अत्र तावदेवं वाक्यान्तरकल्पनायां प्रमाणमेव नास्तीति तदनादृत्य तावदनवस्थामापादयति, यदपि कल्पितं वाक्यं तदपि न रात्रिवाकय्मवगमयितुं शक्तम् / न च तदसम्बद्धमेव तस्य गमकमिति युक्तम् / पुनरपि वाक्यान्तरकल्पनायां स एव दोषऽ / एवं यदेव किञ्चिद् वाक्यं कल्पयितुमिष्यते तदेव नासम्बद्धं गमकमित्यनवस्थापत इति

अथ त्वन्तिममसम्बद्धमेव गमकमिति कल्प्यते, तद् वरं प्रथमस्यैव तथाविधस्य गमक्तवं कल्पतुम्, किं वाक्यान्तरककल्पनया / नच तद्युक्तमित्यभिप्रायेणाह--- ततश्चेति / एवं तावत् पक्षधर्मत्वाद्यसम्भवेन राक्षिवाक्यस्यानुमेयत्वं निरस्तम्, अन्वयव्यतिरेकयोरपि पदवत् प्रतिषेधो दर्शयितव्य इत्याह--- अन्वयेति / नहि सत्येव रात्रिवाक्ये दिवावाक्यं

श्रुतवाक्येन सादृश्यं नाश्रुतस्यास्ति किञ्चन / तस्मादनुपमानत्वमर्थस्याप्यनया दिशा // Mस्व्_५,७.७४ //

उपमानत्वलिङ्गेन वाक्यं प्रति निवारिते / अर्थे ऽपि चैवमेव स्यात् तस्मात् पूर्वेष्वसम्भवऽ // Mस्व्_५,७.७५ //

अतऽ श्रुतस्य वाक्यस्य यदर्थप्रतिपादनम् / तदात्मलाभ एव स्याद् विना नेत्येतदिष्यते // Mस्व्_५,७.७६ //

एतदर्थाद् विना नायमित्यर्थऽ किं न कल्प्यते / वाक्यार्थवच्च किं नायमागमार्थऽ प्रतीयते // Mस्व्_५,७.७७ //

नासतीत्यन्वयव्यतिरेकौ स्तऽ, तद्देशतत्कालादिसम्बन्धस्याभावात् / न च ज्ञानान्वयो ऽसत्यपि रात्रिवाक्यज्ञाने व्युत्पन्नस्य दिवावाक्यज्ञानाद्, विज्ञानोत्तरकालभाविनोश्चान्वयव्यतिरेकयोस्तदनुपयोगादित्यादिपदवद्दर्शयितव्यमित्यभिप्रायऽ

एवं तावत् प्रत्यक्षानुमानागमैर्न रात्रिवाक्यं प्रतीयत इत्युक्तम्, उपमानमपि तत्र न प्रमाणमिति दर्शयति---श्रुतवाक्येति त्वमन्तेन / दिवावाक्यवच्च तदर्थेनापि न रात्रिवाक्यमुपमीयत इत्याह--- अर्थस्येति

यथा च रात्रिवाक्यस्य दिवावाक्यततदर्थाभ्यामुपमानं निरस्तमेवं रात्रिवाक्यार्थस्यापि ताभ्यां निरसनीयमित्याह--- उपमानत्वेति स्यादन्तेन / उपसंहरति--- तस्मादिति

अतऽ प्रमाणान्तरराभावादर्थापत्तिरेव रात्रिवाक्यावगमे शरणमित्याह---अतैति / प्रत्यक्षदृष्टं पीनत्वं भोजनप्रतिषेधेन प्रतिहन्यते, पीनत्वेन दिवाभोजनम्, अतऽ परस्परप्रतिघाताद् दिवावाक्यस्य स्वार्थप्रतिपादनमेवानुपपद्यमानं रात्रिवाक्यमनुप्रवेशयति, अतऽ तद्रात्रिवाक्यं कल्प्यत इति

तामर्थविषयामिति यद्क्तं तदिदानीं दूषयितुमुपन्यस्यति---एतदर्थाद्विनेति / अयमभिप्रायऽ--- पीन्तवं हि भोजनप्रतिषेधो वा परस्परेण प्रतिहन्यते तयोश्चार्थकल्पनयैवात्मलाभऽ / पीनस्य हि दिवा निषिद्धे

सविकल्पविज्ञानैऽ शब्दऽ पूर्वं प्रतीयते / लब्धप्रयोजने वाक्ये परं नागमिकं च नऽ // Mस्व्_५,७.७८ //

भोजने, रात्रिभोजनेनैव पीनत्वमुपपद्यते, न रात्रिवाक्येनातोर्ऽथकल्पनैव युक्तेति / अपि च, यथा परैरभिधीयमानो ऽपि पदार्थानुपपत्त्या गम्यमानो वाक्यार्थ आगमार्थो भवति / एवं वाक्यार्थानुपपत्तिगम्यो ऽप्यर्थऽ किं नागमे ऽन्तर्भवतीत्याह--- वाक्यार्थेति

प्रथमपरिचोदनां तावत् परिहरति---सविकल्पकेति / सविकल्पको हि श्रुतार्थापत्तिबोधऽ सविकल्पज्ञानानि च शब्दपुरऽ सराणि / अतऽ शब्दपर्यवसितायामर्थापत्तौ शब्दादेव सिध्यन्नर्थो नार्थापत्तेर्विषय इति / नन्वेवं सर्वप्रमाणविकल्पेषु समानमिदम्, इन्द्रियलिङ्गाभ्यामपि शब्दपुरऽ सरमेवाग्निऽ प्रतीयते, ततस्तयोरपि शब्दपर्यवसायितैव भवेत् अतस्तत्र स्मृतिस्थ एव शब्दो ऽप्रत्यायकऽ, तदिहापि समानम् / यथा हि कर्मेन्द्रियमर्थेनैव सन्निकृष्टमिति तमेव प्रकाशयति लिङ्गं चार्थेन सम्बद्धमिति त गमयति, न शब्दम्, एवमिहाप्यनुपपद्यमानोर्ऽथेनैवोपपद्यते न शब्देन / तथा च दृष्टार्थापत्तयोर्ऽथविषया एव / अत्रोच्यते / सत्यमर्थद्वारिकेव वाक्यान्तरमेवाकाङ्क्षति, यथा पदं पदान्तरम् / न हि पचतीत्युक्ते ओदनप्रत्यक्षेणाकाङ्क्षा निवर्तते, किं तर्हि ओदनमिति पदेन, एवं वाक्यमप्यनुपपद्यमानतयावगतं वाक्यान्तरमेवाकाङ्क्षति, न तु तमर्थं स्वरूपेण / अत एव निर्वापमन्त्रे ऽतिदेशाद् विकृतिं गते प्राकृतदेवताया अभावात् तत्पदनिवृत्तौ तस्य स्थाने सूर्यायेति पदमूह्यते / छेदनमन्त्रे त्विषेत्वेत्यत्र छिनद्मीति पदमध्याह्रियते / हृदयस्याग्ने ऽवद्यति अथ जिह्वाया अथ वक्षस इत्यत्रापद्यतिपदानुषङ्गऽ / न चार्थ एवानुषज्यते ऽअनुषङ्गो वाक्यसमाप्तिऽ सर्वेषु पेक्ष्यते शब्दोल्लेखेनापि गृह्यमाणऽ, किन्न्वर्थरूपेणैव, तमर्थं विकल्पयनि शब्दन्त्वस्तु नाम सन्मात्रतया / यदि तु तत्रापि शब्दो ऽपेक्ष्यते तिरश्चामर्थविकल्पो न स्यात्, स च नास्ति दृश्येत हि तेषामपि हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थऽ प्रयत्नऽ / तृषिता हि गावस्तटाकानि गच्छन्ति, वर्षातपाभि

ननु चासति सम्बन्धे सति वानवधारिते / गम्यज्ञानमिदं वाक्यं प्रसज्येताप्रमाणकम् // Mस्व्_५,७.७९ //

भूताश्च तत्प्रतीकारक्षमं देशम् / अतो ऽशब्दज्ञानामप्यनुमानादिविकल्पदर्शनान्न तत्र शब्दापेक्षास्तीति निश्चीयते / श्रुतार्थापत्तिबोधस्तु तिरश्चां नास्त्येव, शब्दव्युत्पत्तिजो ह्यसौ, न च तेषामसावस्तीति प्रत्यक्षे ऽपि वर्णितम् / अन्येषामप्यव्युत्पन्नमशब्दानां श्रुतार्थापत्तिबोधो न दृश्यते / किं पुनस्तिरश्चाम् / अथो ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामगम्यते ऽस्ति शब्दापेक्षा श्रुतार्थापत्तौऽ / अनुमानादिषु तु संस्कारोदबोधेनावर्जनीयतयास्तु नाम शब्दस्मृतिऽ, न तु शब्दापेक्षा / अतो ऽत्र वाक्यस्यानुपपन्नस्य वाक्यान्तरमेवार्थवदुपपादकं न त्वर्थमात्रं शब्दमात्रं वा / अत एवागृहीतसम्बन्धस्यार्थमविदुषऽ श्रुते ऽप्युपपादके वाक्ये नानुपपन्नवाक्यार्थज्ञाने ऽनुपपत्तिऽ शाम्यति, प्रतिपन्नार्थस्याप्याशयकल्पना / अतो न श्रुतवाक्यस्य न्यूनताबुद्धिर्निवलब्धप्रयोजन इति / यावद्धयकृतार्थऽ शब्दस्तावद् बोधो ऽवगम्यते, स तदर्थो भवति / प्रयोजनवचनो ह्यर्थशब्दऽ / अत एव वाक्यार्थ आगमार्थो भवति / तु क्रियाकारकसंसर्गे लब्धप्रयोजनं वाक्यमिति ततऽ परमर्थान्तरमवगम्यमानं नागमिकं भवति / न हि प्रयोजनत्वावगतार्थानुपपत्त्या यदवगम्यते नासाद्यत इति युक्तं वाक्यार्थस्य पूर्वावगतस्यागमार्थात्वम् / कऽ पुनर्विशेषऽ, उच्यते / श्रुतागमार्थत्वे यदि प्रमादात् तन्नाशो भवति ततो यजुर्वेदादिविहितनाशनिमित्तं प्रायश्चितम्, इतरथा त्वविज्ञातनाशनिमित्तमिति यद्यविज्ञातो भूर्भुवऽ स्वऽ स्वाहेति महाव्याहृतीऽ समाहृत्य प्रायश्चितं समुपदिशति / श्रुतार्थापत्तिवेद्य एव हि वेदो ऽविज्ञात इत्युच्यते, स ह्यृगादीनां नान्यतमत्वेन ज्ञायत इति

अत्र चोदयति---ननु चेति / न तावद् दिवावाक्यरात्रिवाक्ययोऽ सम्बन्धो ऽस्ति, सन्नपि वा न विदितऽ, न चाविदितसम्बन्धान्यदर्श

सम्बन्धस्य प्रमाणत्वं स्थितं किं चेश्वराज्ञया / प्रत्यक्षस्य प्रमाणत्वं कथं वा सङ्गतेर्विना // Mस्व्_५,७.८० //

अस्तीन्द्रियार्थसम्बन्धस्तत्र चेन्नानपेक्षणात् / न हि प्रत्यक्षवेलायां सर्वेणासौ निरूप्यते // Mस्व्_५,७.८१ //

येनापि तु निरूप्येत पश्चादनुभवादसौ / न स्यादेव प्रमाणाङ्गमसता तुल्य एव सऽ // Mस्व्_५,७.८२ //

अप्राप्यकारिणी येषां चक्षुऽ श्रोत्रे च ते यथा / तज्ज्ञानस्य प्रमाणत्वमिच्छन्त्येवं भविष्यति // Mस्व्_५,७.८३ //

तस्मादसत्त्वे सत्त्वे वा सम्बन्धस्य यदेव नऽ / जायेताभङ्गुरं ज्ञान तस्यैव स्यात् प्रमाणता // Mस्व्_५,७.८४ //

ने ऽन्यकल्पना युक्ता, अतिपप्रसङ्गात् / प्रतिबद्धस्वभावं हि प्रतिबन्धबलादेव प्रतिबन्धकमुपस्थापयति, अप्रतिबनधेन त्वन्यकल्पनायां न प्रतिनियमे कारणमस्ति / अतो ऽप्रमाणमेवेदं रात्रिवाक्यज्ञानमिति

परिहरति---सम्बन्धस्येति / प्रभाणत्वं प्रमाकरणत्वमित्यर्थऽ / करणसाधनश्च प्रमाणशब्द इति / अकारणत्वमेव प्रामाण्ये सम्बन्धस्य दर्शयति--- प्रत्यक्षस्येति

नन्विन्द्रियार्तसन्निकर्षजमेव प्रत्यक्षमतो नाकारणं प्रामाण्ये सम्बन्ध इति चोदयति---अस्तीतिचेदन्तेन / परिहरति--- नानपेक्षणादिति / अनपेक्षत्वमेव दर्शयति--- न हीति / निरूपितो हि सम्बन्धऽ प्रमाणोत्पत्तौ कारणमनुमाने, न चेह तथेति

प्रत्यक्षोत्तरकालं तु निरूपणं न प्रमाणाङ्गनमित्याह---येनापीति

अपि चाप्राप्यकारीन्द्रियवादिपक्षे स्वरूपसत्त्वमपि सम्बन्धस्य नास्त्येव, अतो यथा ते प्रत्यक्षज्ञानस्य प्रमाणतामिच्छन्ति, एवमिहापि भविष्यतीत्यत आह---अप्राप्येति

तेनानादृत्यैव सम्बद्धमुत्पन्नमसन्दिग्धमविपरीतं च देशादिभेदे ऽपि ज्ञानं प्रमाणमितयाश्रयणीयमित्याह---तस्मादिति / जायत इत्त्यनुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यं निरस्यति, अभङ्गुरमिति संशयविपर्ययाविति

न चाप्यस्याऽ प्रमाणत्वे कश्चिद् विप्रतिपद्यते / भेदाभेदे विसंवादऽ कृतस्तत्र च निर्णयऽ // Mस्व्_५,७.८५ //

ऋते यत्र च सम्बन्धाद् बुद्धरेव न जायते / तत्र किं क्रियतां सो ऽपि प्रामाण्ये नैव कारणम् // Mस्व्_५,७.८६ //

स्मृत्या श्रुतिर्या परिकल्प्यते ऽस्मिन् लिङ्गादिभिर्या विनियोजिका च / फलादिभिर्यत् परिपूरणं च सम्बन्धदृक् तत्र न काचिदस्ति // Mस्व्_५,७.८७ //

अपि चार्थापत्तिरप्रमाणित्यलौकिको विवाद इति / न हि तया प्रवर्तमानानां प्रवृत्तिऽ प्रतिहन्यते / प्रवृत्तिसामर्थ्यं च प्रामाण्यम् / अनुमानाद् भेदाभेदयोरस्ति विवादऽ, तत्र चास्माभिऽ कृतो निर्णय इत्याह---न चापीति

यद्येवमनुमाने ऽपि सम्बन्धो नाङ्गमेवापद्येतात आह---ऋतैति / तत्र हि बुद्धिरेवासति सम्बन्धज्ञाने न जायत इति तदुत्पत्तौ कारणमाश्रीयत एव / प्रामाण्यं तु तत्रापि बाधविरहीदेवेति

वेदोपयोगमर्थापत्तेर्दर्शयति---स्मृत्येति / भूयान् खलु वेदभागऽ श्रुतार्थापत्तिप्रमाणकऽ स तामन्तरेण न सिध्येत, यथैव हि पाठेनाभिव्यक्ता श्रुतिरात्मानं लभते, एवं श्रुतार्थापत्तिप्रमाणका हि / यदाह--- ऽयथैव पाठऽ प्रतिपत्त्युपायस्तथैव सामर्थ्यमपि श्रुतीनाम् / तेनैव चैकां न समामनन्ति सहस्रभागं तु समामनेयुऽ ||ऽ इति / यथा तावदष्टकादिविषयां मन्वादिस्मृतिमुपलभ्य तन्मूलकारणान्विच्छायामसम्भ्भवत्सु भ्रमविप्रलिप्सानुभवपुंवाक्यान्तरेषु स्मृतेऽ स्वमूलकारणमन्तरेणानुपपत्त्या श्रुतिरेव मूलतया कल्प्यते / तथा लिङ्गादिभिऽ स्वविनियोजिका श्रुतिरुपकल्प्यते---- यथा तावत् प्रकरणाम्नाते मन्त्रे स्वाध्यायविध्यध्यापिते प्रयोजनमन्तरेणानुपपद्यमाने क्रत्वपेक्षया कच सामान्यतऽ क्रतूपकारावगतौ विशेषापेक्षायां मन्त्रशक्तिनिरीक्षया यच्छक्नुयादित्युपबन्धेन शक्यार्थ

तत्सर्वमित्याद्यसमञ्जसं स्यात् न चेदियं स्यादनुमानतो ऽन्या / एवंस्वभावाप्यनुमानशब्दं लभेत चेदस्ति यथेप्सितं नऽ // Mस्व्_५,७.८८ //

इति अर्थापत्तिवार्त्तिकम् / विषया मन्त्रस्य विनियोजिका श्रुतिरुकल्प्यते / यथा बर्हिर्मन्त्रे ऽनेन लुनीयादिति सो ऽयं लैङ्गिको विनियोगऽ / वाक्येन तु यथा --- तस्मिन्नेव मन्त्रे दामीत्येतत् पदं लवने शक्तमिति तदेव लिङ्गे विनियुज्यते, पदान्तराणि तु तत्समभिव्याहारात्मना वाक्येनैव / प्रकरणविनोयगस्तु कदर्शपूर्णमासप्रकरणान्मातानां समिदादीनाम्, ते हि प्रयोजनाकाङ्क्षाऽ, क्रतुश्चोपकारसाकाङ्क्षऽ, तदेवमुभयाकाङ्क्षायामेभिऽ क्रतुमुपकुर्यादिति श्रुतिऽ कल्प्यत इति / स्थानविनोयोगस्तु यथा--- दर्शपूर्णमासयोरेवोपांशुयाजक्रमाधीतस्य दब्धिर्नामासीति मन्त्रस्य / तस्य चानेनोपांशायाजमुपकुर्यादिति श्रुतऽ, अध्वर्युरेतान् कुर्यादिति / अश्रुतफलेतिकर्तव्यताकेषु च कर्मसु विश्वजित्सौर्यादिषु पूरणसमर्था श्रुतिऽ कल्प्यते ऽविश्वजिता यजेत स्वर्गकामऽइति, सौर्यं चरुं निर्वपेद् ब्रह्मवर्चमसकाम इति, आग्नेयवदितिकर्तव्येतेति / भूयानेवञ्जातीयकऽ श्रुतार्थापत्तेर्वेदोपयोगऽ / न चायमनुमानादेव सिध्यति / न ह्यत्रानुपपद्यमानस्य कल्पनीयेन सम्बन्धऽ केनचिद् दृष्टऽ / न चानपेक्षितसम्बन्धमनुमानं भवति, अतोर्ऽथापत्तरेवात्र शरणम् / सम्बन्धदृगिति / बुद्धावौपचारिको दृग्भाव इति / यदि नार्थापत्तिऽ प्रमाणमाश्रीयते सर्वमिदसमञ्जसं स्यादित्याह---तत्सर्वमिति / यदि तु लक्षणतो भिन्नापि पश्चादनुमानसामान्यादनुमानशब्देन वक्तुमिष्यते तदस्तु, सिद्धं नऽ प्रमाणान्तरमित्याह--- एवमिति||

इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायां अर्थापत्तिपिरच्छेदऽ समाप्तऽ /

अथाभावपरिच्छेदऽ / अत्र भाष्यम्--- ऽअभावे ऽपि प्रमाणभावो नास्तीत्यस्यार्थस्यासन्निकृष्टस्येऽति / किं पुनरनेन लक्ष्यते / न तावत् प्रमाणम् / नहि प्रमाणाभावेन प्रमाणं लक्ष्यत इति युक्तम् / पूर्वोक्तप्रमाणाभावो लक्षणमिति चेत् / एवं तर्हि सर्वेषां प्रमाणानां समानमिदम्, सर्वाण्यपि हि प्रमाणानीतरेतराभावरूपाणि शक्यन्ते प्रमाणाभाव इति वदितुम् / न च सर्वप्रमाणसाधारणं किञ्चिदेकं लक्षणमस्ति, यदभावेन षष्ठं लक्ष्यते / अपि च--- प्रमाणं नाम कस्यचित्प्रमेयस्य व्यवस्थापकं भवति / तदनेन किं व्यवस्थाप्यत इति न विद्मऽ / ननूक्तं नास्तीत्यस्यार्थस्यासन्निकृष्टस्येति / किमुक्तं भवति / प्रत्यक्षाद्यविषो नास्तीत्ययमर्थो ऽभावस्य प्रमेयमिति / तदयुक्तम् / नास्तीति नेदमिह प्रमीयत इत्यर्थऽ / न चाप्रमीयमाणस्य प्रमेयतेति शक्यते ऽवगन्तुम् / कस्य च प्रमाणस्य प्रमेयमिदम्, यदि प्रमाणाभावस्य / तन्न / प्रमाणाभावो हि प्रमितेरनुत्पत्तिऽ / सा च प्रमाणमित्यलौकिकमिव प्रतिभाति / यदि मतम्--- अस्ति तावन्नास्तीति बुद्धिऽ सर्वलौकिकपरीक्षकाणामविवादसिद्धा, न च बुद्धेरनालम्बनत्वं स्वांशालम्बनत्वं वेति विज्ञानवादे वर्णितमेव / अतो ऽस्या एव बुद्धेर्द्रढिम्नऽ प्रमेयमुपकल्प्यते / सो ऽभावस्य विषयऽ / तदिदं नास्तीति विज्ञानं प्रमाणं घटाद्यभावऽ प्रमेयमिति मन्यन्ते / अत एव प्रागभावादिभेदेन चतुर्धाभावं विभजन्ते / न ह्यवस्तुनो विभागऽ सम्भवति / यदि तु नाभावस्तत्त्वान्तरमिष्यते, कस्तर्हि क्षीरे दध्यभावऽ / यं प्रागभाव इत्युचक्षते / अतश्चैष दघ्नि क्षीराभावऽ, यऽ किमालम्बनमिति वक्तव्यम् / यदि भूतलमेव, तन्न / घटवत्यपि प्रसङ्गाकत् / केवलमेव भूतलमालम्बनमिति चेत् / कऽ तर्हि तत्त्वान्तरमिति सिद्धऽ प्रमेयभेदऽ, तद्भेदाच्च प्रमाणभेदऽ / न हि तत् रूपाणां भावेनैव सन्निकर्षऽ, नाभावेन / असत्यपि च तद्व्यापारे नास्तीति बुद्धेरुत्पत्तिर्दृष्टा,यथा स्वरूपमात्रदृष्टे गृहादौ देशान्तरगमने कस्यचिदभावं प्रत्यनुयुक्तेन तदैव तदभावो ऽवसीयते / तदेवमसत्यपीन्द्रियसन्निकर्षे जायमानं नास्तीति विज्ञानं नैन्द्रियकम् / न चास्य किञ्चिल्लिङ्गं जनकमस्ति / अनुपलब्धिर्लिङ्गमिति चेत् / न / अविज्ञानात् / न ह्यविज्ञातरूपं लिङ्गं लिङ्गिनमनुमापयति / न चाज्ञातसम्बन्धम् / न च तथानुपलब्धिर्ज्ञाता सत्यभावं प्रकाशयति / तस्या अप्यभावरुपत्वेनापरसजातीयपेक्षायामनवस्थापातात् / अतऽ प्रमाणान्तरमेवेदं भावानामसङ्करसिध्यर्थस्थेयम् / अस्ति च मीमांसकानां प्रसिद्धिऽ--- षष्ठं किलेदं प्रमाणमिति / अतस्तल्लक्षमार्थो ऽयं ग्रन्थ इति / तदयुक्तम् / न ह्यनेन प्रमाणं(व?ल) / ग्रन्थतो हि प्रमाणाभाव एवावसीयते न प्रमाणम्, नास्तीत्यप्युक्ते प्रमेयाभावमेव लौकिकाऽ प्रतिबुध्यन्ते न प्रमेय किञ्चित् / अतो न तावत् ग्रन्थानुगुणं प्रमाणान्तरम्, न च युक्त्या सङ्गच्छते,सिद्धस्य हि ज्ञानस्य प्रमाणमप्रमाणं वेति विचारणा युक्ता / न च भूतलोपलभ्भादन्यन्नास्तीति विज्ञानमस्ति / तदेव हि द्वेधा प्रकाशते / अनयसहितमसहितं च तत् / यदा घटादिसहितं तदुपलभ्यते तदा घटो ऽस्तीति व्यवहारऽ प्रवर्तते / तन्मात्रबोधे तु नास्तीति / न च वाच्यं सत्स्वपि सूक्ष्मेषु भावेषु तन्मात्रबोधो दृष्टऽ / अतस्तत्रापि नास्तीति प्रकाशत इति / तदेव हि द्वेधा प्रकाशते / द्वेधा हि तन्मात्रबोधऽ, दृश्ये प्रतियोगिन्यदृश्ये वा / तत्र या दृश्ये प्रतियोगिनि तन्मात्रबुद्धिऽ सैव घटादेर्नास्तित्वम् / येषामप्यभावऽ प्रमेयस्तेषामपि दृश्यादर्शनादेव नास्तीत्यभावो निश्चीयते / अतो येयं सर्ववादिसिद्धा तन्मात्रबुद्धिऽ सैव नास्तीति व्यपदिश्यते / यच्चाभावस्य कारणमिष्यते तत्तन्मात्रबुद्धेरवोभयवादिसिद्धायाऽ कारणमाश्रीयताम् / अतो यत्रैव प्राक् संसृष्टबुद्धरासीत् तत्रैव विलक्षणकारणोपनिपाते तन्मात्रबुद्धिरेव जायते न पुनर्घटाद्यभावऽ / (अवस्यं) चैतदेवाभ्युपगन्तव्यम् / अन्यथा हि नाभावो गृहीतुं शक्यते, प्रमाणाभावो हि तत्र प्रमाणम्, न चागृहीतेनं स प्रतिपादयितुं शक्यते / अस्ति हि सुषुप्तस्यापि प्रमाणा....(तऽ?भावऽ) / न च नास्तीति निश्चयऽ / अतो नागृहीतमदर्शनमभावं निश्चाययति, तदग्रहीतिरपि चाभावरूपत्वादपरेणादर्शनेनेत्येवमनवस्थापातऽ / यदि च सन्मात्रमेवादर्शनं निश्चाययति, ततो निवृत्ते ऽप्यदर्शने प्राक् देवदत्तो

प्रमाणपञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते /

नासीदिति प्रितपत्तिर्न स्यात् / भवति हि कदाचिदेतत् / यो यत्र न दृष्टस्तस्मिन् पुनदृश्यमान एवासत्यप्यदर्शने प्रचीनाभावज्ञानं तदसत्यदर्शने न स्यात् / अतऽ प्रचीनादर्शनविमर्शजमेव तज्ज्ञानमिति वाच्यम् / एवं च गृह्यमाणमेव तदभावं प्रकाशयति / ग्रहणे चानवस्थाप्रसङ्गऽ / तन्मात्रसंविदेव त्वदर्शनमित्याश्रीयमाणे न किञ्चिद् दुष्यति / स्वप्रकाशा हि सा फलभूता न प्रकाशान्तरमपेक्षते / अतस्तन्मात्रानुभव एव तदभावुत्वेनापदिश्यते / अतो न प्रमेयान्तरमभावऽ / न च नास्तीति ज्ञानं प्रमाणम्, भ्रमवदिति न विद्मऽ किमत्र लक्ष्यते इति / अत्राह--- किमत्र न ज्ञायते,यथोक्तं भवता ग्रन्थतस्तावत् प्रमाणाभाव एवावसीयते, केचित्किलाभावं नाम प्रमाणमातिष्ठन्ते, तन्निराकरणार्थ एवायं भाष्यकारस्य प्रयत्नऽ / कथमनेन निराक्रियते / श्रूयताम् / यदेके वदन्ति--- नास्तीत्यस्यार्थस्य असन्निकृष्टस्येति, प्रत्यक्षाद्यविषयस्याभावऽ प्रमाणमिति, तन्न, प्रमाणाभावो ह्यसौ--- प्रमाणं न भवतीत्यर्थऽ / अप्रमाणत्वे चोक्तो हेतुऽ / एतदपि नोपपद्यते / यदि ग्रन्थानुगुण्येनायमर्थो व्याख्यास्यते ततो विस्पष्टऽ प्रदेशान्तरे भाष्यविरोधऽ, एवं हि प्रमाणगता संख्या व्यवहारं भिनत्तीति प्रतिज्ञामात्रेण प्रतिपक्षनिराकरणं भवतीति साम्प्रतम् / तस्माद् व्याख्येयमेतत् / अत्राह---प्रमाणेति / अयमर्थऽ / प्रमाणलक्षणमेवेदम् / यत्तूक्तं तदभावेन कथं तल्लक्ष्यते इति / सत्यम् / न प्रमाणमात्रविवक्षया प्रमाणशब्दऽ अपि तु किमुक्तं भवति, पूर्वोक्तप्रमाणपञ्चकाभाव इति / अस्ति च पञ्चानां भावोपधानमेकम्, सर्वाणि हि भावप्रमाणानि, अतो भावप्रमाणा

वस्तुसत्तावबोधार्थं तत्राभावप्रमाणता // Mस्व्_५,८.१ //

भावो ऽभावप्रमाणमिति / स चोपरिष्ठाद् द्वेधा व्याकरिष्यते--- आत्मनो ऽपरिणामो वा नास्तीति वा भावज्ञानमिति / अस्ति वा भूतलमात्रोपलम्भादन्यन्नास्तीति विज्ञानम् / बाढम् / को ऽस्य विषयऽ / चतुर्धा व्यूढऽ प्रमेयाभावऽ / असति हि तस्मिन् पादविहारादिव्यवहारऽ कण्टकाद्यभावावधारण पुरऽ सरऽ सो ऽप्यभावस्यासति प्रमेयत्वे न स्यात् / यदि भूतलमात्रमत्रोपलभ्यते न कण्टकादिविवेकऽ, सत्स्वपि तेषूपलभ्यत इति नास्तीति धिया गृह्येत / बुध्यपलास्तु संविद्विरुद्ध एव / न हि भावाभावयोऽ प्रकाशो विशिष्यते / यत्तूक्तं तन्मात्रधीरेव घटो नास्तीति व्यपदिश्यत इति / तत्र न विद्मऽ किं मात्रशब्देन व्यवच्छिद्यत इति / यदि न किञ्चिद् व्यावर्तयति, अनर्थकस्तर्हि / अथ व्यावर्तयति / अस्ति तर्हि व्यावृत्तिर्विषयऽ, इतरथा सदात्व एव व्यावर्तयतीति व्यवहारो भवेत् / अयमेव संसृष्टधियस्तन्मात्रधियो विशेषऽ / यदसौ विविक्तविषया / विषयान्तरविवेकश्चाभावऽ / बुद्धिरेव विषयऽ न ततो ऽन्य इति चेत् / सा तर्हि संसर्गोपलम्भे ऽप्यस्तीति नास्तीति प्रकाशेत / अपि च यद्यत्र प्रतिषिध्यते तत्तत्र नास्तीत्युच्यते / न चेह घटो नास्तीति बुद्धिऽ प्रतिषिध्यते तत्तत्र नास्तीत्युच्यते / न चेह घटो नास्तीति बुद्धिऽ प्रतिषिध्यते, बुद्धिगोचरे हि नास्तीति शपब्दे बुद्धेरेवाभावऽ स्यात् / अथोच्यते घटो नासतीत्ययमर्थऽ--- भूतलमात्रमुपलभ्यत इति / न तावदेवं लौकिका बुध्यन्ते / अपि चैवं सूक्ष्मस्य वस्तुनऽ सदसद्भावौ प्रति जिज्ञासा न स्यात्, यद्यभावो नाम न कश्चिदस्ति, तर्हि वस्तुन्युपलब्धे को ऽयमपरऽ संशयऽ सूक्ष्मेषु केशकाटादिषु, तन्मात्रोपलम्भो हि भावान्तराणामभावऽ, स च ज्ञात एवासंशयितव्यश्च, संविदऽ स्वप्रकाशत्वात् किमपरमन्विष्यते / दृश्ये प्रतियोगिनि तन्मात्रबोधो ऽभावो नादृश्य इति चेत्, किं पु(न)रदृश्यतया, यदा बुद्धेरभावो नातिरिच्यते / यदि तत्त्वान्तरमभावो भवेत्, तदा तदवधारणे दृश्यादर्शनमुपयुज्यते / आत्मेन्द्रियमनोर्ऽथसन्निकर्षो हि ज्ञानजननकारणम्, तद् यदा सत्स्वप्यविगुणेष्विन्द्रियादिषु जिज्ञासितो ऽप्यर्थऽ प्रयत्नेनान्विष्टो न दृश्यते तदा तदभावाददर्शनमिति कल्प्यते / तदेवं दृश्यत्वसिद्ध्यर्था युक्ता सूक्षजिज्ञासा / तन्मात्रोपलम्भे त्वभावे ऽदृष्टार्थमेव दृश्यविशेषणमापद्येत / यच्चोक्तम्--- यदभावस्य कारणं तत्तन्मात्रधिम एव कल्पनालाघवादस्त्विति / तदयुक्तम् / न हि कल्पनालाघवं भवतीति प्रमाणावगतमुपेक्षितुं शक्यम् / न च यदभावस्य कारणं तत्तन्मात्रधिय इति युक्तम् / मुद्गरप्रहारादिर्ह्यभावस्य कारणम् / न च तेन तन्मात्रबोधो जन्यते / भूतलादिवस्तुरूपप्रकाशो हीन्द्रियादिकारणकऽ, नासौ घटादेरुत्सारणं प्रहरमं वापेक्षते / यत्तु नानिरूपतिमदर्शनमभावं निश्चाययति, सुषुप्ते प्रसङ्गादिति / तदयुक्तम् / न ह्यगृहीते वस्तुनि निराश्रयो ऽभावऽ प्रकाशते, क्वचिद्धि कस्यचिदभावऽ प्रतिभाति न स्वतन्त्रऽ / अत एवाह--- वस्तुरूपे न जायत इति / न च सुषुप्तस्य किञ्चित् प्रकाशते / क्व चाभावऽ परिच्छिन्द्यात् / अपि च योग्यप्रमाणानुत्पत्तिरभावं निश्चाययति, न च सुषुप्तस्य प्रमाणयोग्योर्ऽथऽ, यो न प्रकाशत इति कथमभावनिश्चयो जायते, अतो नादर्शनमगृहीतमिति सुषुप्तस्याभावो न प्राकशते, किन्तु योग्यादर्शनमेतन्न भवतीति / यच्चापि निवृत्ते ऽप्यदर्शने प्राङ्नास्तित्वं व्यपदिश्यते सम्प्रति दृश्यमानस्यापीति / तन्न / तत्र हि समानोपलम्भयोग्येषु बहुषु स्मर्यमाणेषु यदेको न स्मर्यते, तेन स्मृतिनिवृत्त्या फलतऽ प्रत्यक्षनिवृत्त्या तदबावऽ प्रतीयते स्मृत्येव भावान्तराणाम् / तदानीन्तनो ऽभावऽ स्मृतिनिवृत्तिश्च तदानीमस्त्येव / न चावगम्यते / वसत्वभावमेव तु प्राचीनमवगमयतीति नानवस्था / अतो नास्तीति ज्ञानं प्रमाणम्, अभावश्च प्रागभावादिभेदभिन्नऽ प्रमेयमिति साम्प्रतम् / तदयमर्थो भवति / यत्र पञ्च प्रमाणानि सम्भवत्प्रतिपत्तीनि यथायथं पटादेर्वस्तुनऽ सत्तां बोधयितुं न जायन्ते, तस्मिन् विषये ऽभावस्य प्रमाणता सम्भवति, तदनेन प्रमाणशब्दो ऽधिकारात् प्रमाणपञ्चके प्रयुक्त इति दर्शितम् / वस्तुरूपे न जायत इति च स्वतन्त्राभावमात्रज्ञानं न प्रमाणमिति दर्शयति / लौकिकप्रमाणलक्षणकथनाच्च यत्रैव प्रमाणानां शक्तिसम्भवस्तत्रैव तेषामनुत्पादऽ प्रमाणमभावो ऽभावावधारणे / तादृशेनैव हि लौकिका नास्तीति बुध्यन्त इति / भाष्यस्याप्ययमर्थऽ--अभावो ऽपि न लौकिका नास्तीति बुध्यन्त इति / अव्यभिचारात् / प्रमाणाभावो ह्यसन्निकृष्टेर्ऽथे ऽभावाख्ये नास्तीत्यनेन रूपेण प्रकाशमाने यां बुद्धिमुत्पादयति साभावप्रमा(णऽ?) /

वस्त्त्वसङ्करसिद्धिश्च तत्प्रामाम्यसमाश्रया / क्षीरे दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावऽ स उच्यते // Mस्व्_५,८.२ //

नास्तिता पयसो दध्नि प्रध्वंसाबाव इष्यते / गवि यो ऽश्वाद्यभावस्तु सो ऽन्योन्याभाव उच्यते // Mस्व्_५,८.३ //

शिरसो ऽवयवा निन्मा वृद्धिकाठिन्यवर्जिताऽ / शशशृङ्गादिरूपेण सो ऽत्यन्ताभाव उच्यते // Mस्व्_५,८.४ //

क्षीरे दधि भवेदेवं दध्नि क्षीरं घटे पटऽ / शशे शृङ्गं पृथिव्यादौ चैतन्यं मूर्तरात्मनि // Mस्व्_५,८.५ //

न चैवञ्जातीयकस्य व्यभिचारऽ सम्भवतीति / व्यवहितमपि चाकाङ्क्षावशात् यां बुद्धिमुत्पादयतीति सम्बन्धनीयम् / ऽयेन यस्याभिसम्बन्धो दूरस्थेनापि तेन तत्ऽ / इति न्यायात्

यत्र वस्तुसद्भावबोधार्थं योग्यप्रमाणानुदयस्तत्राभावऽ प्रमाणमित्युक्तम्,किं पुनस्तत्रानेन प्रमीयते, अभावस्तावत् स्वप्रमाणैरेव यथास्वमवगम्यते, अत आह---वस्त्वशङ्करैति ||१ १/२||

वस्त्वसङ्करमेव विवृणोति--- क्षीरे दधीति सार्धद्वयेन / यो ऽयं कार्यकारणादिना परस्परविवेकश्चतुर्धा दर्शितऽ स वस्त्वङ्कर इत्याख्यायते / सो ऽभावेन प्रमीयते / शशशृङ्गादिरूपेणेति / तेन रूपेणालोच्यमानाऽ शशमूर्ध्न्यवयवा अभावऽ, स्वरूपेण तु भावा एवेति ||२-४||

असति त्वभावप्रामाण्ये सर्वऽ सर्वेण सङ्कीर्यत इत्याह--- क्षीर इति द्वयेन / एवमिति / यथा क्षीरे दधि एवं दध्नि क्षीरमित्यर्थऽ / शशे शृङ्गमित्यतऽ प्रभ्तयत्यन्ताभावासिद्धौ दोषप्रसञ्जनम् / अभावप्रमाणानाश्रयमे हि (?) न शशादिषु शृङ्गादीनामात्यन्तिको ऽभावऽ सिध्यति / परिपन्थिनश्च भूतचैतन्यवादिनो न निराकर्तुं शक्यन्ते / महाभूतानां च वाय्वादीना

अप्सु गन्धो रसश्चग्नौ वायौ रूपेण तौ सह / व्योम्नि संस्पर्शिता ते च न देचस्य प्रमाणता // Mस्व्_५,८.६ //

न च स्याद व्यवहारो ऽयं कारणादिविभागतऽ / प्रागभावादिभेदेन नाभावो विद्यते यदि // Mस्व्_५,८.७ //

न टचावस्तुन एते स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता / कार्यादीनामभावऽ को यो भावऽ कारणादिना // Mस्व्_५,८.८ //

मात्यन्तिको गन्धाद्यभावो न सिध्येत् / यथोत्तरं हि चत्वारि महाभूतान्येकैकगुणरहितानीति स्थितिरिति ||५,६||

सर्वत्र सङ्करे दोषमाह---न चेति / यो ऽयं कारणादिविभागेन लौकिकानां व्यवहारो दृश्यते, सर्वसङ्करे न स्यात्, क्षीरमानयेति नियुक्तो यत् क्षीरमेवानयति न दधि, दध्यानयने क्षीरम्, इदमसति कार्यकारणादीनामतिरेतरविवेके न सिध्यतीति

ननु नाभावो नाम तत्त्वान्तरमुपलभ्यते, भूतलं हि स्वप्रमाणादवगच्छामऽ, घटं चासति प्रमाणे न पश्यामऽ, न तु घटाभावो नामापरऽ कश्चित् बुद्धौ भवति / घटो नास्तीत्यपि घटो न प्रमीयत इत्यर्थऽ, न तु घटाबावऽ प्रमीयत इति / अतऽ सर्वोपाख्याविरहलक्षण एवाभावो न किञ्चित् तत्त्वान्तरमत आह---न चेति / यत्तावत् भावप्रमाणैर्नोपलभ्यत इति / सत्यम् / अत एवाभावऽ प्रमाणान्तरम् / घटो नास्तीत्यपि नायमर्थऽ घटो न प्रमीयते इति, सन्नपि हि घटो न प्रमीयत इत्युच्यते / अत एव घटो ऽस्ति न वेति पृष्टो ऽनिर्णीताबावो नास्तीति व्यपदिशति, किन्तु अनुपलब्धिमात्रम् / अतो ऽभावप्रमितिरेवायं घटो नास्तीति / यश्चायं चतुर्धा भेदो वर्णितऽ सो ऽपि सर्वोपाख्याविरहलक्षणे ऽभावे न सिध्यति / प्रयोगश्च भवति--- वस्तु अभाविऽ(?), चतुर्धा भेदाद्, द्रव्यादिवदिति / यदप्याहुऽ--- नाभावो नाम किञ्चित् तत्त्वम्, प्रत्यर्थनियतेन ह्यात्मना नीलादयऽ परस्परं भिद्यन्ते, नैवमभावस्य भावात् किञ्चिद् भेदकम् / अतो न व्यावृत्तमुपलभामह इति कथं तत्त्वान्तरमवस्थापमयामऽ / तद्व्यवहारस्तु नास्तीति विकल्पशब्दप्रयोगात्मा भावाश्र एव कथञ्चिदुपपादनीयऽ, न त्वेकाकारप्रतिनियतादन्यासंसर्गिणो(र?)भावादन्यो ऽभाव इति / तदप्येकदेशिनिराकरणेनैव निराकृतम् / अपि च, अविषयो नास्तीति विकल्पऽ कथं संवेद्यत इति वक्तव्यम् / शब्दसंस्पृष्टं हि रूपं विकल्पस्य विषयऽ, न चेह तदस्ति / न चात्मा विकल्पस्याभिलापसंसर्गयोग्यऽ, असाधारणत्वात् / अत एवात्मनि निर्वकल्पत्वात् कल्पना स्वसंवित्ति प्रत्यक्षामाह / यदाह ऽनैनमियमाभिलापेन संसृजति / तथा वृत्तेरात्मनि विरोधात्ऽ इति / यदि मतं--- जात्यादिवदभावविकल्पा अपि समारोपितविषया एव, नानेनाभावविकल्पो दुष्यतीति / तन्न / समारोपितं हि यत्किञ्चिज्जातयीकं तत्प्रतिविकल्पमन्यदन्यच्च, कथमेकशब्दालम्बनं भवेत् / कल्पिताकारभेदानामेकऽ कश्चिदस्ति प्रतिसन्धाता, यऽ पूर्वापरयोरारोपितैकत्वाध्यवसायादेकशब्दं प्रयुञ्जीत / विकल्पास्तुक्षणिकाऽ स्वविषये नियता नान्योन्यस्य विषयमभिनिविशन्त इति कथं प्रतिसान्दधीरन् / असति च विपर्यये समारोपितविषयत्वाभिधानमलीकमेव / तदवश्यं नास्तीत्येकशब्दोपश्लिष्टमुपेतयाश्रयणीयं भाववदभावाख्यमपि किञ्चिदस्थितं रूपम् / अत एव किं पुनस्तत्त्वमित्यपेक्षिते सतस्तु सद्भावो ऽसतसत्वसद्भाव इति द्वेधैव तत्त्वविद्भिस्तत्त्वमाश्रितम् / अपि च--- असत्यभावे कस्य हेतोराहतस्य घटस्यानुपलम्भऽ, विनष्टत्वादिति चेत् / को विनाशऽ / यदि न किञ्चित्, प्राग्वदुपलम्भप्रसङ्ग / न ह्यप्रच्युतप्राच्यार्थक्रियारूपस्यानुपलम्भे घटस्य किञ्चित्कारणमधुना पश्यामो यद्यस्य विनाशो नाम किमपि तत्त्वान्तरं नाश्रीयत इति सिद्धं तत्त्वान्तरमिति / एतच्चानुपाख्येयत्वमभावस्य निराकर्तुमुक्तम्--- न त्वबावो वस्तु, लोकविरोधात् / यथाह्यचन्द्रऽ शशीति लोकविरुद्धम्, एवमभावो वस्त्विति / सत्ता हि वस्तुत्वम्, न चासावभावे वस्तुत्ववादऽ न मुख्यतया / अभावो ह्यर्थक्रियासमर्थ एव, ज्ञानजनन दर्शनात् / विहिताकरणे च प्रागभावस्यैव क्रियान्तरविशेषणतया प्रत्यवायहेतुत्वात् / एवमुत्तरत्रापि वस्तुताप्रसाधनं वेदितव्यमिति / इतश्चभावो

यद्वानुवृत्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम् / तस्माद् गवादिवद् वस्तु प्रमेयत्वाच्च गम्यते // Mस्व्_५,८.९ //

न चौपचारिकत्वं वा भ्रान्तिर्वापि यदृच्छया / भवत्यतो न सामान्यविशेषात्मकता मृषा // Mस्व्_५,८.१० //

वस्त्वित्याहो---- कायादीनमिति / वस्त्वेव सदसदात्मकमिति सिद्धान्तऽ / तत्र कथं वस्तुरूपस्यैवाभावस्य निऽ स्वभावत्वम् / किमिदानीं भावाभावयोरभेद एव, नेति वदामऽ, भेदो ऽपि ह्यनयोर्धर्मधर्मितया कियानप्यस्त्येव रूपादीनामिव / कऽ पुनरनयोऽ सम्बन्धऽ, संयोगऽ समवायो वा, न तावत्संयोगऽ, द्रव्यधर्मत्वात् तस्य / न च समवायऽ, भावाभावप्रसङ्गात् / अभावसमवाये हि भावो न स्यादेव / नाभावसमवायादसत्त्वम्, न हि घटो ऽभावसमवायादसन् भवति / असति समवायानुपपत्तेऽ / किन्तु प्रहारादेव घटस्याभावऽ / यत्त्वनाहतमनपसारं च भावान्तरमभावरूपेणावगम्यते तत् कथमसद् भविष्यति / अतऽ स्वहेतोरेव जायमानो नित्यो वा सर्वो ऽसङ्कीर्णस्वभाव एव जायत इति सिद्धमस्य जात्यादिवद् भावधर्मत्वम् / ततश्च वस्तुत्वमिति

इतश्च वस्तु अभाव इत्याह---यद्वेतिवस्त्वन्तेन / अभाव इति सामान्यात्मना प्रागभावादिबेदेन च व्यावृत्त्यात्मना गृह्यमाणो ऽभावऽ सामान्यविशेषात्मकऽ, ततश्च वस्तुविषयप्रयोगार्थऽ--- अभावो व्सतु, सामान्यविशेषात्मकत्वात् गवादिवदिति / तस्मिन्नेव साध्ये हेत्वन्तरमाह--- प्रमेयत्वादिति

नन्वयमसिद्धो हेतुऽ,औपचारिको हि सामान्यविशेषभावो ऽभावे / एकशब्दवाच्यं सामान्यरूपं दृष्टं गवादि, नानाशब्दवाच्यं च विशेषरूपं शाबलेयादि / अतो ऽत्राप्यौपचारिकऽ सामान्यविशेषभावो विवेकज्ञस्य / असति तु विवेके एकशब्दनिबन्धनभ्रम एवायम्--- अभावऽ सामान्यविशेवात्मेति / अत आह--- न चेति / सति हि बाधके भ्रान्तिरुपचारो वा कल्प्यते, न चेह तथेति भाव इति

प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिऽ प्रमाणाभाव उच्यते / सात्मनो ऽपरिणमो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि // Mस्व्_५,८.११ //

स्वरूपपररूपाभ्यां नित्यं सदसदात्मके / वस्तुनि ज्ञायते कैश्चिद्रूपं किञ्चित् कदाचन // Mस्व्_५,८.१२ //

यस्य यत्र यदोदभूतिर्जिधृक्षा वोपाजायते / चेत्यते ऽनुभवस्तस्य तेन च व्यपदिश्यते // Mस्व्_५,८.१३ //

एवं तावत् ऽवास्तीत्यस्यार्थस्यासन्निकृष्टस्यऽ इति यदुतक्तं भाष्ये तद् विवृतम् / इदानीं प्रमाणाबावशब्दं व्याचष्टे---प्रत्यक्षादेरनुत्पत्तिरिति / अनुत्पत्तिरेव केति चेदत आह--- सात्मन इति / आत्मनो हि ज्ञानात्मकऽ परिणामऽ / तद् यदा आत्मा भूतलादौ न घटादिज्ञानात्मना पिरणमति सा तस्य प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिऽ स्वरूपावस्थानं प्रमाणाभाव इत्याख्यायते, तत्प्रामाण्ये च नास्तीति ज्ञानं फलम् / नास्तीत्येव वा भावज्ञानं प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरित्युच्यते, अतस्तदेव प्रमाणम्, (ना?हा) नादिबुद्धिऽ फलमिति विवेकऽ

ननु यदि द्व्यात्मकं वस्तु, तर्हि सकृदेव तथा प्रतिभातगिति किं प्रमाणान्तरेणात आह--- स्वरूपेति / स्वरूपेण तद्वस्तु गवादि सद्रूपमश्वादिरूपेण चासद्रूपम् / तदस्मिन्नेव द्विरूपे किञ्चिदेव कदाचित् प्रतीयते न तु सर्वात्मकमेव गृहीतव्यमिति नियम इति

किं पुनऽ कारणं द्व्यात्मकस्यैकमेव रूपं गृह्यते नापरं किञ्चिदत आह---यस्य यत्रेति / उद्भूतं हि गृह्यते नानुदभूतम्, अग्नेरिव रात्रौ रूपं न स्पर्शऽ, जिधृक्षितं वा प्रायेण / अतो यदेव सदसतोरुद्भूतं भवति तेनैव बुद्धिव्यपदेशौ भवतऽ / चेत्यते ऽनुभव इति किमिदम्, न ह्यनुभवश्चेत्यते, स एव चेतना, विषयस्तु चेत्यते / सत्यम् / विषयप्राप्त्यन्यथानुपपत्त्यानुभवो ऽपि चेत्यत एव / तदनेन प्रकारेण विषयप्रकाशमेव दर्शयतीत्यदोष इति

तस्योपकारकत्वेन वर्ततेंऽशस्तदेतरऽ / उभयोरपि संवित्तावुभयानुगमो ऽस्ति हि // Mस्व्_५,८.१४ //

अयमेवेति यो ह्येष भावे भवति निर्णयऽ / नैष वस्त्वन्तरंराभावसंवित्त्यनुगमादृते // Mस्व्_५,८.१५ //

नास्तीत्यपि च संवित्तिर्न वस्त्वनुगमादृते / ज्ञानं न जायते किञ्चिदुपष्टम्भनवर्जितम् // Mस्व्_५,८.१६ //

प्रत्यक्षाद्यवतारस्तु भावांशो गृह्यते यदा / व्यापारस्तदनुत्पत्तिरभावांशे जिघृक्षिते // Mस्व्_५,८.१७ //

न तावदिन्द्रियैरेषा नास्तीत्युत्पद्यते मतिऽ / भावांशेनैव संयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि // Mस्व्_५,८.१८ //

उद्भूतजिघृक्षितैकग्रहणे चेतरस्तनुगुणतयैव लीनो भूत्वावतिष्ठते / सामान्यविशेषयोरिवैकग्रहणे ऽन्यतर इत्याह---तस्येति / इदं चान्वारुह्यवचनेनास्माभिरुक्तम् / अस्त्येव तु भावाभावप्रतीतावन्यतरानुगम इत्याह---उभयोरिति

उभायनुगममेव दर्शयति---अयमेवेति द्वयेन / अयमेवेति / भावान्तरेणासङ्कीर्ण इत्यर्थऽ / न ह्यप्रतिसंहिते भावान्तराबावे सङ्कीर्णस्वभावो न निश्चेतुं शक्यते / नास्तीत्यपि प्रतिषेध्यप्रतिषेधारभावोपष्ठम्भनवर्जितं न किञ्चित् ज्ञानं जायते / किञ्चिच्छब्देन भावस्याभावानुगमशून्यमपि ज्ञानमस्त्येव, न त्वेवभावस्येति दर्शयति ||१५,१६||

दर्शितं तावत् सदसदात्मकं वस्त्विति / कदाचित् किञ्चिदनुभूयत इति च / उभयोरंशयोरिदानीं प्रमाणविभागं दर्शयति---प्रत्यक्षादीति

कथं पुनरिदमवगम्यते, विस्फारिताक्षस्य हि सहसा नेह घटो ऽस्ति, अघटं वा भूतलमित्यभावविशिष्टं भूतलज्ञानं जायमानमुपलभ्यते?दण्डिप्रत्यक्षवत्, तदभावस्याप्रत्यक्षत्वे नावकल्पते / न ह्यप्रत्यक्ष एव विशेषणे विशिष्टऽ प्रत्यक्षो भवति, दण्ड इव दण्डी / न च नास्त्येव विशिष्टा धीरिति वक्तव्यम्, अनाश्रयाभावसंवित्त्यभावात् / अपि चात्मा भावस्याभावऽ, स कथं स्वतन्त्रो ऽनुभूयते / न हि रूपादयो भावधर्माऽ स्वतन्त्रा एवावसीयन्ते / स्वतन्त्राभाववादस्तु स्वातन्त्र्यमेव, सदसदात्मके वस्तुनीति हि दर्शयति / भावांशो ऽभावांश इति च विस्पष्टं तदभावविशिष्टं ग्रहणमित्याह / किञ्चास्य स्वातन्त्र्ये प्रमाणम्, न ह्यं कदाचिदपि तथावसीयते / किमिदानीमभावो नावसीयत एव, स्वतन्त्रो वावसीयते / न तावत् पूर्वऽ कल्पऽ,तदवगमे प्रमाणान्तराभावात् नित्यासंवित्तिसङ्गात् / न च संयोगप्रतिषेधे स्वतन्त्राभावावसायो ऽस्ति, प्रतियोगिसंयोग्परतिषेधात्मै व ह्यभावऽ, स चाधारतन्त्र एवेति संयुक्तविशेषणत्वलक्षणया प्रत्यासत्त्या सतीन्द्रियसन्निकर्षे ऐन्द्रियज्ञानगोचर एव / एकं हीदं विशिष्टं ज्ञानम् / तदस्याभावऽ प्रमाणमिन्द्रियं वा, यद्यभावऽ स तर्हि भावमपि गोचरयेत् / न चैतदिष्टम् / अतऽ सत्युपलभ्यमाने तदैव यन्नोपलभ्यते तन्नास्तीति सत एव प्रकाशकमसतो ऽपीति न प्रमाणविभागं पश्यामऽ / अत आह--- न तावदिति / तावच्छदोलिङ्गापेक्षया / तच्चोपरिष्ठान्निराकरिष्यत इति / अत्र कारणमाह--- भावांशेति / योग्यता हि कार्यदर्शनसमधिगम्या, सा चेन्द्रियाणां भावात्मकग्रहण एवोपलभ्यते नाभावे ऽपि / विनापि तु तेन तद्ग्रहणादिति वक्ष्यामऽ / अत्र तु योग्यतासहिता प्राप्तिरिन्द्रियार्थयोऽ सम्बन्ध इत्यभिप्रायऽ / यत्त्वेकज्ञानसंसर्गिणोरेकप्रमाणत्वमिति / तन्न / एकस्या अपि बुद्धेर्नानाकारणत्वदर्शनात् / एकं हीदं भावनेन्द्रियसमाहारजं प्रत्यभिज्ञानमिति वक्ष्यामऽ / एकज्ञानप्रतिभासिनोरपि च गृह्यमाणस्मर्यमाणयोर्विवेक उक्तऽ / विविक्ता एव ते ह्यर्था इति / न हि स्मृत्युपस्थापितनामविशिष्टो डित्थो न प्रत्यक्षो भवति / नाम चाप्रत्यक्षं स्मर्यमाणत्वात्, तस्यागृहीते हि विशेषणे विशिष्टो नावगम्यते नाप्रत्यक्षे / एवमिहापि प्रमाणाभावोपनीताभावविशिष्टे सत्युपलभ्यमाने न किञ्चिदनुपपन्नम् / दण्डिन्यपि शाब्दे तावद् दण्डपदोपनीतविशेषणविशिष्ट एव प्रत्ययार्थो न दण्डो ऽपि / प्रत्यक्षं तु योग्यतयोभयत्र प्रवर्ततां नाम, न चैवमुभयत्राक्षाणां योग्यता / अभावज्ञाने तदनपेक्षाया

ननु भावादभिन्नत्वात्सम्प्रयोगो ऽस्ति तेन च / न ह्यत्यन्तमभेदो ऽस्ति रूपादिवदिहापि नऽ // Mस्व्_५,८.१९ //

धर्मयोर्भेद इष्टो हि धर्म्यभेदे ऽपि नऽ स्थिते / उद्भवाभिभवात्मत्वाद् ग्रहणं चावतिष्ठते // Mस्व्_५,८.२० //

वक्ष्यमाणत्वात् / किमिदानीमनुमाने ऽपि प्रत्यक्षानुमानसमाहारजो विशिष्टबोधऽ / न / अनुमानस्यान्वयाधीनजंमत्वात् / विशिष्टेनैव चान्वयानुगमात् / धूमवानग्निमानिति हि व्याप्तिरवगता / उक्तं च--- ᳚नैवं न ह्यत्र लिङ्गस्य शक्त्यनन्तत्वकल्पना᳚ इति / अत्रापि चायमग्निमानिति विशेषबोधे ऽस्त्येव प्रत्यक्षापेक्षा / अयमेवाभावस्य प्रतीतिप्रकारऽ, यत्प्रमाणान्तरप्रापिताश्रयं विशिनष्टीति न किञ्चिदनुपपमन्नम् / यच्च संयुक्तविशेषणतया इन्द्रियसन्निकर्षो ऽभावस्येत्युक्तम्, तदयुक्तम् / असम्बद्धस्य विशेषणत्वानुपपत्तेरतिप्रसक्तेऽ / इतरथा विसेषणार्थमर्थितेनैव सन्निकर्षोपपत्तौ वृथैव संयुक्तविशेषणार्थत्वाश्रयणमित्यलमेनेनेति

अभिप्रायमजानानश्चोदयति---नन्विति / प्राप्तिमात्रं ह्यर्थेन्द्रिययोऽ सन्निकर्षऽ / अस्ति च भावादभिन्नस्याभावस्य भाववदेवेन्द्रियप्राप्तिरिति / अत्र च योग्यताया उद्धाटनेनैवोत्तरं देयम्, तदुपेक्ष्यैव तावदत्यन्ताभेदमेवायमाह, तदेतमेव तावन्निराकरो(षी?मी)त्यभिप्रायेणाह--- नहीति / यदि भावाभावयोरेकान्तरमभेद एव स्यात् ततो भावेन्द्रियसन्निकर्षे तदभिन्नस्याभावस्यापि स्यात्, न त्वेवमस्ति / अभावस्यापि रूपादिवदत्यन्ताभेदाभावादिति

रूपादितुल्यतामेवाभावस्य दर्शयति---धर्मयोरिति / भावाभावात्मनोर्धर्मयोर्धर्म्यभेदे ऽपि स्थिते भेदो ऽपीष्ट इत्यर्थऽ / भेदे कारणमाह--- उद्भवेति / भावाभावयोरप्यु(द्भवा?चद्भूता)भिभूतयोर्गहणाग्रहणव्यवस्था दृश्यते / न चैतदेकत्वे कल्पिते / न ह्येकमेव तत्त्वमुद्भूतमभिभूतं चेति प्रतीयत इति

इदमेव निमित्तं च विवेकस्य प्रतीयते / भावाभावधियोरक्षैऽ सम्बन्धो ऽक्षानपेक्षणम् // Mस्व्_५,८.२१ //

रूपादेरपि भेदं च केचिद् ग्राहकभेदतऽ / वर्णयन्ति यथैकस्य पुंसऽ पुत्रादिरूपताम् // Mस्व्_५,८.२२ //

बुद्धिमात्रकृतो भेदो रूपादौ नित्यमेव हि / न च देशाद्यभिन्नानां समुदायावकल्पना // Mस्व्_५,८.२३ //

इदं चानयोर्विवेककारणमित्याह---इदमेवेति / अक्षानपेक्षता चाभावधियो वक्ष्यत इति

अयं च ग्राहकभेदनिबन्धनो भेदो रूपादीनामिति कैश्चिदिष्यते / सो ऽनयोरपि शक्यते ऽवगन्तुमित्याह---रूपादेरिति / एवं हि केचिद् वदन्ति--- यथा ह्येकमेव मुखं मरतकपद्मरागाद्युपाधिभेदाद् भिन्नमिव प्रतिभाति, यथा चैक एव पुरुषो ऽपेक्षाभेदात् भिन्नमिव प्रतिभाति, एवमिहापि भावाभावयोरौपाधिको भेदो भविष्यतीति / नन्वेवमौपाधिके भेदे तात्त्विकमेकत्वं प्राप्नाति / भवत्वस्मिन्मते,तथापि रूपादिव्यवस्था सिध्यत्येवेति

इदं चान्वारुद्यवचनेनास्माभिरुक्तम्, न हि रूपादीनां ग्राहकभेदनिबन्धनो भेदऽ, किन्तु बुद्धिभेदनिबन्धन एव, मुखं हि प्रमाणान्तरादेकरूपमवगतं तदुपाधिभेदाद् भिद्यत इति युक्तम् / न त्वेकत्वे रूपादीनां भेदहेतुर्भावाभावयोरपि समान एवेत्यभिप्रायेणाह---बुद्धिमात्रेति / कऽ पुनरयं भावाभावात्मको धर्मी, यद्धर्मौ भावाभावौ, नैकं रूपादिसमुदायाद् भिन्नमुपलभ्यते, वृत्त्यादिविकल्पाक्षमत्वात् / अतो देशाद्यभिन्नानां रूपादीनां समुदायो धर्मी, न तत्त्वान्तरमत आह--- न चेति / नात्र वन इव बाधिका बुद्धिरस्तीति भावऽ / इदं च सविकल्पकसिद्धावुक्तमप्यभावाश्रयसमर्थनार्थमत्रोक्तमित्यपुनरुक्ततेति

सद्गुणद्रव्यरूपेण रूपादेरेकतेष्यते / स्वरूपापेक्षया चैषां परस्परविभिन्नता // Mस्व्_५,८.२४ //

यदि तद्वदपेक्षात्र न स्याद् भेदो ऽत्र नैव हि / सदसद्रूपता बुद्धेर्भवेदन्यतरत्र नऽ // Mस्व्_५,८.२५ //

सत्सम्बन्धे सदित्येवं सद्रूपत्वं प्रतीयते / नास्त्यत्रेदमितीदं तु तदसंयोगहेतुकम् // Mस्व्_५,८.२६ //

गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतीयोगिनम् / मानसं नास्तिताज्ञानं जायते ऽक्षानपेक्षया // Mस्व्_५,८.२७ //

एवं तावदभावस्य भावाद् भेदाभेदौ दर्शितौ / तावेव रूपादिदृष्टान्तेन द्रढयति--सद्गुणद्रव्येति / न हि रूपादयऽ सदादिरूपेण न भिद्यन्त इति स्वरूपापेक्षयापि तेषां भेदऽ शक्यते वारयितुम्, तया वा भेद इति न सदाद्यात्मनाभेदऽ प्रतिक्षिप्यते / एवमभावो ऽपि भावधर्मतया ततो भिन्नो ऽपि स्वरूपापेक्षयाभिन्न इष्यते / द्रव्यरूपेणेति / रूपादयो द्रव्यादभिन्नाऽ, तच्चाभिन्नमिति तद्रूपेणैषामभेद इत्यर्थऽ

स्वरूपापेक्षया रूपादिवद् भेदानाश्रयणे भावाभावयोरन्यतरत्र न बुद्धेऽ सदसद्रूपता भवेदित्याह---यदिति

अस्ति त्वसाविन्द्रियसम्बन्धासम्बन्धहेतुको बुद्धिभेद इत्याह---तत्सम्बन्धैति / एतेन, यदाहुऽ--- न भावाद् भेदकमभावस्य रूपमुपलभामह इति, तन्निराकृतम् / सदसद्रूपविवेकादिति / यदिन्द्रियेण संयुज्यते भूतलं तदस्तीति प्रतीयते, यन्न सम्बध्यते घटादि तन्नास्तीति प्रतीयत इति

नन्विन्द्रियव्यापारनन्तरमेवेह घटो नास्तीति ज्ञानमुत्पद्यते , तत् कुतो ऽयं विवेको नेन्द्रियेणाभावबुद्घिर्जन्यत इति / न ह्यसति तद्व्यापारे भावबुद्धिवदभावबुद्धिरपि जायमाना दृश्यते / यद्यपि भावादभावो भिद्यते, तथापि तस्य रूपादिवत्संयुक्तसमवायेन वा तद्विशेषणतया वेन्द्रिय

स्वरूपमात्रं दृष्ट्वापि पश्चात् किञ्चित् स्मरन्नपि / तत्रान्यनास्तितां पृष्टस्तदैव प्रतिपद्यते // Mस्व्_५,८.२८ //

सन्निकर्षो ऽस्त्येव / अतस्तज्ज्ञानमैन्द्रियकं भवेदत आह---गृहीतत्वेति / अयमभिप्रायऽ--- नानाश्रयो ऽभावऽ शक्यते ग्रहीतुमित्याश्रयग्रहणार्थमेवात्रेन्द्रियापेक्षा नाभावग्रहणाय, यथा नास्मृते प्रतियोगिन्यभावो गृह्यत इति तत्स्मरणार्थं प्राचीनज्ञानजन्मनऽ संस्कारस्योदबोधाप्यपेक्षितऽ, एवमाश्रयग्रहणार्थमिन्द्रियम् / न च प्राप्तिमात्रमैन्द्रियकज्ञानजन्मनि कारणम् / अपि तु योग्यतासहिता प्राप्तिरिति प्रत्यक्षे वर्णितम् / न चेन्द्रियाणामभावज्ञानजननयोग्यता, तेष्वसत्स्वपि तद्भावादिति वक्ष्यते / मानसमिति कोर्ऽथऽ / किं सुखादिज्ञानवन्मनसा जन्यत इति / यद्येवं तथापि प्रत्यक्षतैव / न चानन्तरिव बहिर्मनसऽ स्वातन्त्र्यमस्ति / सत्यम् / सर्वप्रमाणसाधारणस्तु मनसो व्यापारो ऽत्र कथितऽ / केवलात्ममनऽ सन्निकर्षादेव बाह्येन्द्रियानपेक्षं प्रमाणाभावेनाभावज्ञानं जन्यत इत्युक्तं भवति / गृहीत्वा स्मृत्वेति च धर्मधर्मिणोरभेदात् समानकर्तृकत्वाभिधानमिति

कथं पुनरिदमवगम्यते भावग्रहणमिदन्द्रियापेक्षं नाभावग्रहणमिति / समानो हि तद्भावभावऽ / अत आह---स्वरूपेति / यो हि गृहस्वरूपेमेवावधार्य क्वचिद्गतऽ पृच्छ्यते--- तत्र चैत्रो ऽस्ति न वेति, तदासौ पृष्टस्तत्र नास्तीतां तदैव प्रतिपद्यते / यदि त्विन्द्रियाधीनमबावज्ञानं भवेत् ना सति तद्व्यापारे जायते / न च पूर्वावगताभावस्मरणमेवेति वाच्यम् / न ह्यसति प्रतियोगिस्मरणे भावो दृश्यते / न चाश्रयग्रहणकाले प्रतियोगिस्मरणमस्ति / बहूनामेव हि पृष्टेनाभावऽ कथ्यते / न च तावातां स्मरणं सम्प्रति विशेषेण स्मर्यत इति, तदयुक्तम् / न ह्यभावत्वं नाम सामान्यन्यतो ऽवगतो विशेषेण स्मर्यत इति, युक्तम् / पूर्वानुभवाहितभावनाबीजा हि सा स्मृतिऽ,नाल्पमव्यतिरेकं गोचरयितुमुत्सहते / तस्तदानीमेव प्रतियोगिस्मरणपुरऽ सरमिन्द्रियानपेक्षमभावज्ञानं जायत इति मनोहरमिदम् / तदिदमुक्तं तदैव प्रतिपद्यत इति / इदं च प्रतय्क्षफलस्मृतिनिवृत्त्या फलतऽ प्रत्यक्षानवृत्तिरित्युक्तमेवेति

न चाप्यत्रानुमानत्वं लिङ्गाभावात् प्रतीयते / भावांशो ननु लिङ्गं स्यात् तदानीं नाजिघृणात् // Mस्व्_५,८.२९ //

अभावावगतेर्जन्म भावांशे ह्यजिघृक्षिते / तस्मिन् प्रतीयमाने तु नाभावे जायते मतिऽ // Mस्व्_५,८.३० //

न चैष पक्षधर्मत्वं पदवत् प्रतिपद्यते / सह सर्वैरभावैश्च भावो ऽनैकान्तिको मतऽ // Mस्व्_५,८.३१ //

क्वचिद् भावे ऽपि सद्भावो ज्ञातो यस्य कदाचन / तस्याभावो ऽपि तत्रैव कदाचिदवगम्यते // Mस्व्_५,८.३२ //

एवं तावदक्षजत्वमभावधियो निराकृत्तम् / इदानीं लैङ्गिकत्वं निराकरोति---न चाप्यत्रेति / अत्र चोदयति--- भावांशेति / परिहरति--- तदानीमिति मतिरन्तेन / द्वावत्र भावौ प्रतिषेध्यऽ प्रतिषेधाधारश्च, तत्र न तावत् प्रतिषेध्यो लिङ्गम्, अवगतं हि लिङ्गं भवति / न च तदा घटो गृह्यते, न हि तस्मिन् गृह्यमाणे तदभावो ग्रहीतुं शक्यते / सत्यां तु प्रतिज्ञायां नासतो ऽदृष्टसय् लिङ्गत्वम् / अतो नाभावो जिघृक्षितेजिघृक्षितप्रतिषेध्यभावो लिङ्गमिति ||२९,३०||

अस्तु तर्हि प्रतिषेधाधारभावो लिङ्गमत आह---न चैषैति / एष इति परोपस्थितमपरोक्षं भावं निर्दिशति / यथार्थे पक्षीकृते पदमतद्धर्मतया न हेतुरित्युक्तम्, एवमेषो ऽपि भूतलभावो न घटाद्यभावधर्म इति / अपि चान्वयाधीनात्मलाभमनुमानज्ञानम्, न च भूतलभावस्य सर्वैरभावैऽ सम्ब्नधो ज्ञायते / तत् कथं ततस्ते प्रत्येष्यन्त इत्याह--- सहेति

अस्तु तावदभावान्वयऽ क्वचिद् भूतलादौ भावे, सद्भावो ऽपि यस्य घटादेऽ कदाचित् ज्ञातऽ तस्यापि तत्राभावो ऽवगम्यत इत्याह---क्वचिदिति

यत्रापय्दृष्टपूर्वत्वं यदभावस्य तत्र च / तदभावमतिर्दृष्टा सम्बन्धे ऽक्षानपेक्षया // Mस्व्_५,८.३३ //

कस्यचिद् यदि भावस्य स्यादभावेन केनचित् / सम्बन्धदर्शनं तत्र सर्वमानं प्रसज्यते // Mस्व्_५,८.३४ //

गृहीते ऽपि च भावांशे नैवाभावे ऽनयवस्तु नऽ / सर्वस्य मतिरित्येवं व्यभिचारादलिङ्गता // Mस्व्_५,८.३५ //

सम्बन्धे गृह्यमाणे च सम्बन्धिग्रहणं ध्रुवम् / तत्राभावमतिऽ केन प्रमाणेनोपजायते // Mस्व्_५,८.३६ //

तदानीं नहि लिङ्गेन सम्बन्धिग्रहणं भवेत् / तत्रावश्यमभावस्य प्रमाणान्तरतो गतिऽ // Mस्व्_५,८.३७ //

न केवलं यद्यत्र कदाचिद् दृष्टं तन्मात्रस्य तत्राभावो ऽवगम्यते, यस्यापि तु यत्राभावो न दृष्टपूर्वस्तस्यापि तत्राभावो ऽवगम्यत इत्याह---यत्रेति

यदि तु येन केनचिदेकेनाभावेनगृहीतसम्बन्धाद् भावादभावान्तरानुमानमिष्यते, ततो ऽतिप्रसक्तिरित्याह---कस्यचिदिति

न चैवमस्तीति व्यतिरेकेण दर्शयति---गृहीते ऽपि च भावांशे नैचाभावे ऽन्यवस्तुनऽ / सर्वस्यमतिरित्यन्तेन / अनैकान्तिकश्चायं भावो ऽभावान्तरैरपि सम्बन्धात् / अतो ऽनैकान्तिकत्वादस्य घटादेरभावं गमयितुमलिङ्गत्वमित्याह--- एवं व्यभिचारादलिङ्गतेति

अपि च सम्बन्धग्रहणं सम्बन्धिग्रहणाधीनम् / तदिहाभावाख्ये सम्बन्धिनि ग्रहीतव्ये किं प्रमाणमिति वक्तव्यमित्याह--- सम्बन्ध इति

न तावल्लिङ्गगविदितसम्बन्धं तदवधारणे प्रमाणम्, इतरेतराश्रयं हि तथा स्यादित्यभिप्रायेणाह---तदानीमिति / अतो ऽवश्यं तद्ग्रहणे प्रमाणान्तरमर्थनीयमित्याह--- तत्रेति

प्रत्यादेरनुत्पत्तिर्न तु लिङ्गं भविष्यति / न विशेषणसम्बन्धस्तस्याऽ सामान्यतो भवेत् // Mस्व्_५,८.३८ //

अत्रेदानीमनुपलब्धिलिङ्गवादिनो बौद्धस्य प्रत्यवस्थानमाह--- प्रत्यक्षादेरिति / द्वेधा हि हेतवो बौद्धैर्विभज्यन्ते--- कार्यं स्वभाव इति, अनुपलब्धिश्चेकज्ञानसंसर्गिणोरेकोपलब्धिरेव, तस्याश्च स्वरूपं ज्ञेयरूपं च प्रकाशते इति ज्ञानज्ञेयस्वभावा / न ह्यसौ स्वरूपमिव ज्ञेयसत्तामपि व्यभिचरति / तस्याश्च स्वसाध्येन नास्तीति विकल्पशब्दात्मकव्यवहारेण तद्योग्यतया वा तादात्म्यमेव प्रतिबन्धऽ / न ह्यसौ नास्तीति व्यवहारं व्यभिचरति शिंशपेव वृक्षताम् / तदेवं ज्ञातप्रतिबन्धानुपलब्धिऽ यो नाम भ्राम्यन् विविक्तदेशोपलब्धावपि घटाय घटते तं प्रति नास्तीति व्यवहारं तद्योग्यतां वानुमापयति / एवं च घटाद्यभावानुपलब्धिप्रयोगऽ--- यद् दृश्यं हि सद्यत्र नोपलभ्यते तत्तत्र नास्ति / नोपलभ्यते चोपलभ्यमाने देशे दृश्यो घट इति / एतदपि दूषयति--- न विशेषणसम्बन्धस्तस्या इति / य एवानुपलब्ध्यानुमातुमिष्यते घटाभावो नास्तीति व्यवहारस्तद्योग्यता वा नैकेनापि विशेषेणानुपलब्धेऽ सम्बन्धो ऽवगतऽ, कथं ततो विशेषानुमानम् / भूतलोपलब्धिर्हि सा, तस्याश्च नानाविधानेकघटपटादिविषया नास्तीति व्यवहारा दृश्यन्त इति कथं विशेषेण घटो नास्तीति व्यवहारयेत् / घटानुपलब्धिरसौ, अतो घटाभावं तद्व्यवहारं वा प्रसाधयतीति चेत् / कस्तस्या घटेन सम्बन्धऽ / देशोपलब्धिर्हि सा, तावदेव तस्या घटानुपलब्धित्वम् / तच्च सर्वान् प्रत्यविशिष्टमिति कथमेकेनैव व्यपदिश्यते चेद् घटाभावो नाम कश्चित्_ / कस्माच्च सत्यपि घटे घटो नास्तीति व्यवहारो न प्रवर्तते / सद्व्यवहारविरोधादिति चेत् / कथं घटानुपलब्धौ सद्व्यवहारऽ / अस्ति हि तदानीमपि देशोपलब्धिऽ / विविक्तोपलब्धिर्हि घटानुपलब्धिऽ, नासौ घटे सतीति चेत्, को विवेकार्थ इति / नन्वयमभाव एव / तदभावे ऽनर्थकं विविक्तवचनम्, अतो ऽनुपलब्धेरयमपि विशेषो दुऽ साध एव, यदसति घटे नास्तीति व्यवहारो न सतीति / यच्चेदं घटाभावमतिलङ्घ्य नास्तीति व्यवहारानुमानमवस्थितं तदपि केन विशेषेणेति न विद्मऽ / सो ऽपि भावातिरेकी न कश्चिदुपलभ्यते / योग्यता तदनतिरेकिणी तस्मिन् बुद्धे बुद्धैवेति न किञ्चिदनुमेयं पश्यामऽ / वार्तिककारेण त्विदमुपेक्ष्यैव तावद् दूषणान्तरमुक्तमिति

न चाप्यभावसामान्ये प्रमाणमुपजायते / व्यभिचारादा विशेषास्तु प्रतीयेरन् कथं तया // Mस्व्_५,८.३९ //

न चानवगतं लिङ्गं गृह्यते चेदसावपि / अभावत्वादभावेन गृह्येतान्येन हेतुना // Mस्व्_५,८.४० //

स चान्येन ग्रहीतव्यो नागृहीते हि लिङ्गता / तद्गृहीतिर्हि लिङ्गेन स्यादन्येनेत्यनन्तता // Mस्व्_५,८.४१ //

लिङ्गाभावे तथैव स्यादनवस्थेयमित्यतऽ / क्वाप्यस्य स्यात् प्रमाणत्वं लिङ्गत्वेन विना ध्रुवम् // Mस्व्_५,८.४२ //

नास्तीति धीऽ फलं चैषा प्रत्यक्षादेरजन्मनऽ / तस्यैव च प्रमाणत्वमानन्तर्यात् प्रतीयते // Mस्व्_५,८.४३ //

अभावसामान्येन त्वनुपब्धेऽ सम्बन्धऽ सिध्यत्येव, न त्वभावसामान्ये प्रमाणमुपजायत इत्याह--- सामान्येति / विशेषास्त्वनैकान्तिकतया नानुपलब्ध्या बोधयितुं शक्यन्त इत्याह--- व्यभिचारादिति

अपि च--- नानवगतरूपं लिङ्गमनुमाने लिङ्गं भवति, तदियं प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरभावत्वादपरेण लिङ्गेनावगन्तव्या / एवं हि वदन्ति,यावान् कश्चित् प्रतिषेधऽ स सर्वो ऽपलब्धेरेवेति / एवं च तत्र तत्र सदृशापरापरलिङ्गानुसारेणानवस्थापात इत्याह--- न चेति द्वयेन / एतच्चोपलब्ध्यभावो ऽनुपलब्धिरित्यापाद्योक्तम्, विविक्तेतरपदार्थो ऽनुपलब्धिरिति तु प्रत्युक्तमिति ||४०,४१||

एवं यो ऽप्यसौ लिङ्गिरूपाभावऽ सो ऽपि सम्बन्धग्रहणार्थमवश्यं प्रथमवगन्तव्यऽ / तदवगमे ऽपि तद्रूपापरलिङ्गाभ्युपगमादनवस्थैव / अतऽ क्वचिदवश्यमनुमानाभावात् प्रमाणान्तरमभ्युपगन्तव्यमित्याह---लिङ्गेति

यदि तु नास्तीति बुद्धिरेव लिङ्गमित्युच्यते तन्न / फलं हि सा, प्रत्यक्षाद्यनुत्पादस्य कथं तल्लिङ्गम्, तत्सिद्ध्यर्थमेव हि लिङ्गमिष्यते /

त्रिलक्षणेन या बुद्धिर्जन्यते सानुमेष्यते / न चानुत्पत्तिरूपस्य कारणापेक्षिता क्वचित् // Mस्व्_५,८.४४ //

मानं कथमभावश्चेत् प्रमेयं चास्य कीदृशम् / मेयो यद्वदभावो हि मानमप्येवमिष्यताम् // Mस्व्_५,८.४५ //

भावात्मके तथा मेये नाभावस्य प्रमाणता / तथाभावप्रमेये ऽपि न भावस्य प्रमाणता // Mस्व्_५,८.४६ //

सिद्धायां तु बुद्धौ किं लिङ्गेन / तदेतदाह---नेति / यदि सा फलं किं तर्हि प्रमाणत आह--- तस्यैवेति / यस्यैव सा फलं तदेव प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तेऽ फलानन्तर्यात्प्रमाणमिति

किञ्च सौगतसमयसिद्धानुमानलक्षणग्रन्थानुसारेणापि न प्रत्यक्षाद्यजन्मनो ऽनुमानत्वमित्याह---त्रिलक्षणेति / एवं हि ते पठन्ति / ऽत्रिरूपाल्लिङ्गतोर्ऽथदृगनुमानऽमिति / न चानुत्पत्तिरुत्पत्तेऽ प्रागभावो बुद्धेऽ केनचिज्जन्यते, प्रागेव त्रिलक्षणेन हेतुनेति / ननु च हेतुतयानुपलब्धिरनुमानमिष्यते,न त्वनुमितिरनुमानमिति भावसाधनतया / अतऽ किं तन्निरासेन / सत्यम्, अहेतुतया तावदनुमानत्वं निराकृतमेव / अनेन तु लक्षणानन्तऽपातो वर्ण्यत इति

अत्र चोदयति--- (मानमिति) प्रमाणता हि भावात्मना व्याप्ता प्रत्यक्षादिष्ववगता, तन्निवृत्त्या निवर्त्यत इति भावऽ / इतरस्तु--- वर्णितो ऽस्माभिऽ प्राग्भावनामसङ्करश्चतुर्धा / न च तब्दोधस्य भावबोधवैलक्षण्यमुपलभ्यते, बाधविरहसामान्यात् / स च प्रामाण्ये कारणं न भावस्वरूपता / सा तु प्रामाण्यं प्रत्यप्रयोजिकैव कथञ्चित्तेषु सङ्गता, अतो नाभावत्वेनाप्रामाण्यं भवति / भावे तु प्रमेये तदप्रमाणमेवेत्यभिप्रायेणाह--- प्रमेयमिति / अनुरूपमेवेदं यदभावे ऽभावऽ प्रमाणमित्याह---मेय इति

यथा भावात्मके मेये ऽभावऽ प्रमाणं नानुरूपं तथा तदभावे भाव इत्याह--- भावात्मक इति

भावात्मकस्य मानत्वं न च राजाज्ञया स्थितम् / परिच्छेदफलत्वाद्धि प्रामाण्यं स्याद् द्वयोरपि // Mस्व्_५,८.४७ //

यदि चास्य प्रमाणत्वमभावत्वेन नेष्यते / वस्तुनऽ कारणत्वं हि दृष्टमित्यभिमानिता // Mस्व्_५,८.४८ //

न लिङ्गत्वप्रमेयत्वे भवेतां तद्वदेव हि / तथा सति च पूर्वोक्तो व्यवहारो न सिध्यति // Mस्व्_५,८.४९ //

प्रमाणानामनुत्पत्तेर्नाभावस्य च धर्मता / यत्राभावो ऽस्ति तेनास्याऽ सम्बन्धो नैव विद्यते // Mस्व्_५,८.५० //

यो न सन्निहितस्तत्र तस्य धर्मो भवेदियम् / न च तस्य प्रमेयत्वं धर्मधर्मित्ववर्जनात् // Mस्व्_५,८.५१ //

न भावत्मकमेव प्रमाणमिति राजाज्ञा, यदेव तु परिच्छेदफलं तदेव तु प्रमाणम्, तच्च प्रत्यक्षाद्यजन्मनो ऽपि समानमित्याह---भावात्मकस्येति||

स्यादेतत्--- वस्तुन एव प्रामाण्यदर्शनान्नावस्तुनो ऽनुपलब्धेऽ प्रमाणत्वमिति / तथा च सति बौद्धानामपि लिङ्ग प्रमेयत्वे न स्याताम्, ते ऽपि हि नावस्तुनो दृष्टे इत्याह-- यदीति सार्धेन / अनुज्ञाने दोषमाह--- तथा सतीति / न च स्याद् व्यवहारो ऽयमिति कारणादिविभागेनोक्तो व्यवहार इत्यर्थऽ ||४८,४९||

अपक्षधर्मत्वादपि प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिर्न लिङ्गमित्याह---प्रमाणानामिति / नाभावे पक्षीकृते प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिस्तद्धर्मतयावगम्यते / अभावेन सम्बन्धाभावदित्यभिप्राय इति / नन्वभावविशिष्टं भूतलं साधयिष्यामऽ, तच्च पूर्ववगतमिति तद्धर्मो भविष्यतीत्यत आह--- यत्रेति / न हि भूतले प्रत्यक्षानुत्पत्तिऽ, ज्ञायमानत्वात् तस्येति

घटस्य तर्हि धर्मो भविष्यति तद्गोचरे प्रत्यक्षादीनामनुत्पत्तेरत आह---यैति / सत्यम् / यत्र प्रत्यक्षादीनि नोत्पद्यन्ते तद्धर्मता कथञ्चिद् भवेदपि, न त्वसाविह प्रमीयते / धर्मधर्मित्वयोरभावात् / न हि

अभावेन तु सम्बन्धो भवेत्तद्विषयत्वतऽ / तज्ज्ञानाद् विषय्तवं च ज्ञाने मेयं न विद्यते // Mस्व्_५,८.५२ //

संयोगसमवयादिसम्बन्धो नैव विद्यते / नागृहीते हि धर्मत्वं गृहीते सिद्धसाधनम् // Mस्व्_५,८.५३ //

अभावशब्दवाच्यत्वाप्रत्यक्षादेश्च भिद्यते / प्रमाणानामभावो हि प्रमेयानामभावावत् // Mस्व्_५,८.५४ //

अभावो ऽपि प्रमाणेन स्वानुरूपेण मीयते / प्रमेयत्वाद् यथा भावस्तस्माद् भावात्मकात् पृथक् // Mस्व्_५,८.५५ //

कर्माणि सर्वाणि फलैऽ समस्तैऽ सर्वैर्यथावच्च यदङ्गकारण्डैऽ / न सङ्गतानीह परस्परं हि नाङ्गं तदेतत्प्रभवं क्रतूनाम् // Mस्व्_५,८.५६ //

तद्धर्मिणं कृत्वाभावविशिष्टता साध्यते तस्याप्रतीतेऽ / नापि तद्विशिष्टं भूतलादि, तदानीं तस्य तत्राभावादिति

अभावस्य तु साधर्मो भविष्यति तद्विषयत्वात् तस्याऽ / अभावे हि प्रमेये सा लिङ्गं भवत्येव / किन्तु नास्रञ्चेतितो भावो विषयो भविष्यति, ज्ञाते च प्रमेयाभाव इत्याह---अभावेनेति

अन्यस्तु न कश्चिदभावेनानुत्पत्तेऽ सम्बन्धप्रकारो विद्यते, येन तद्धर्मतामनुगम्यानुमानं भविष्यतीत्याह---संयोगैति / इतश्चापक्षधर्मत्वमित्याह--- नागृहीत इति / न ह्यगृहीते पर्वते धूस्तद्धर्मतयावगम्यते / अथ तद्वदभावो ऽपि प्राक् प्रतीयत इत्युच्यते, सिद्धं तर्हि साध्यत इति

एवं प्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रसाधितं भेदं प्रयोगेण दर्शयति---अभावशब्देति

प्रयोगान्तरमाह---अभावो ऽपीतिभावान्तेन / अतऽ सिद्धं भावात्मकात् प्रमाणादन्यत्वमभावस्येत्युपसंहरति---तस्मादिति

वेदोपयोगमभावस्य दर्शयति---कर्माणीति / यो ऽयं सर्वकर्मणां फलासङ्करऽ परस्परासङ्करश्च परस्पमङ्गाङ्गिभावाभावऽ, नासावभावप्रामा

युक्त्यागमाभ्यामिह तर्कितो ऽयं प्रमाणषटकं प्रविभज्य भाष्ये / ततो ऽधिकं यद् द्वयमिष्टमन्यैर्भेदो न तस्येत्यपि सिद्धमेतत् // Mस्व्_५,८.५७ //

इह भवति शतादौ सम्भवाद्या सहस्रान्मतिरवियुतबावात् सानुमानादभिन्ना / जगति बहु न तथ्यं नित्यमैतिह्यमुक्तं भवति तु यदि सत्यं नागमाद् भिद्यते तत् // Mस्व्_५,८.५८ //

ण्यादृते सिध्यतीति / (यथेति / यावत् तावद् यथावदिति?) इहेति / वेदं प्रतिनिर्देश इति

ननु च व्यासमतानुसारिणोपमानातिरिक्तं प्रमाणद्वयमुपवर्णितम्, ऋषिणा च सम्भवैतिह्ययोरपि प्रमाणत्वमाश्रितम्, तत्परित्यागे कारणं वक्तव्यमत आह----युक्तीति / प्रमाणषटकमेव हि युक्त्या सङ्गच्छते / आगमानुगतश्च / आगमश्च मीमांसातन्त्रम्, अतो युक्त्यागमाभ्यामिह शाबरे भाष्ये प्रमाणषट्कमेव प्रविविच्य तर्कितम् / यत्तु द्वयमधिकमिष्टं तदत्रैवान्तर्गतमिति

(कऽ?क्व) पुनस्तस्यान्तर्गतिरत आह---इह भवतीति / या तावत् सहस्राच्छते मतिऽ सम्भवाख्यं प्रमाणमिष्यते सानुमानान्न भिद्यते / सहस्राच्छतमवियुतिभावादविनाभावादवगम्यते / अतस्तावदनुमानान्न भिद्यते / ऐतिह्यप्रमाणमुक्तं तावदसत्यमेव / निधिप्राप्त्यसुरकन्यावशीकरणादि, द्रौपदीपञ्चभर्तृकेत्यादि , यदि तत् सत्यं तदागमाद् (न) भिद्यते / आप्तागमो ह्यसौ / उक्तं च--- ऽपुरुषोक्तिरपि श्रोतुरागमत्वं प्रपद्यतेऽ इति / अतो ऽनुमानागमयोरन्तर्भावान्न सम्भवैतिह्ययोऽ पृथगुपन्यासऽ सिद्धऽ||

इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिका- टीकायामभावपरिच्छेदऽ समाप्तऽ /

अथ चित्राक्षेपऽ /

परलोकफलाऽ पूर्वमाक्षिप्ताश्चोदनाऽ परैऽ / इदानीमैहिकाक्षेपऽ सूत्रकारेण वोच्यते // Mस्व्_५,९.१ //

भाष्यपाठो विचार्यऽ,अत्र भाष्यम्--- ऽननु भवन्त्वन्यानि प्रमाणानि, शब्दस्तु न प्रमाणम्, कुतऽ? अनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात्ऽ इति / अस्यार्थऽ--- यद्यपि सर्वप्रमाणाव्यभिचारान्न प्रमाणसामानयभाविना धर्मेण शब्दो ऽपि न प्रमाणम्, विशेषेण त्वात्मभाविना धर्मेणाप्रमाणम् / तथा हि चित्रया पशवो भाव्यन्त इति चित्रया यजेतेत्यस्यारथऽ / कृतचित्रस्यापि यजमानस्यानन्तरमविकलसकलेन्द्रियैरपि पशवो न दृश्यन्ते / तन्न नूनमिष्टिऽ पशुफलेति भवति मतिऽ / तदिदमुक्तम् ऽअनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात्ऽ इति / किमुक्तं भवति--- उपलम्भनानि हि चक्षुरादीनि पशूनां विद्यन्ते / न च पशुकामेष्ट्यमन्तरं पशव उपलभ्यन्ते / तस्मादुक्तविसंवादादप्रमाणं चित्राचोदनेति / स पुनरयमाक्षेपो गतार्थ उपलक्ष्यते / चोदनासूत्रे हि ऽनन्वतथाभूतम्ऽ इत्यादिना भाष्यकारेणाक्षेपपरिहारावुक्तौ / अतऽ पुनरुक्तमिदमित्याशङ्क्याह---- परलोक इति / अस्यार्थऽ परलोकफला हि तत्र स्वर्गकामो यजेतेत्येवमादिचोदना वेदबाह्यबोद्धादिपरमतेनाक्षिप्ताऽ / इदानीमैहिकफलाश्चित्रादिचोदना आक्षिप्यन्ते / ननूभयीमपि चोदनामाक्षेप्तुं शक्यत एव वाक्यत्वादयो हेतवऽ / त एव तत्र भाष्यकारेण ऽयत् किञ्चन लौकिकं वनचम्ऽ इति दर्शयतान्तर्णीताऽ / वार्तिककृतापि---ऽयदि वा पुरुषाधीनप्रामाण्याऽ सर्वचोदनाऽ इति विवृताऽ / तस्मादसदेतत् परलोकफला एव तत्राक्षिप्ता इति / यदपि चेदनीमैहिकाक्षेप इत्युक्तं तदयुक्तम्, इहापि च---ऽएवं दृष्टापचारस्य वेदस्य स्वर्गाद्यपि फलं नास्तीति मन्यामहऽ इति सर्वाक्षेपऽ कृतऽ / वार्तिककारेणापि च ऽएवं सत्यग्निहोत्रादिवाक्येष्वपि मृषार्थताऽ इति वदता / तस्मादुभयत्राप्युभयाक्षेपमेव न्याय्यं मन्यन्ते / केयं व्यवस्था / अत्रोच्यते / सत्यमुभयत्राप्यभयाक्षेपऽ, तथापि हेतुभेदादपौनरुक्त्यम् / तथाहि--- तत्र वाक्यत्वादयऽ परैरुक्ता आक्षेपहेतवऽ,

चित्रापशुफलत्वादिविषयाश्चोदना मृषा / प्रत्यक्षाद्यधिकारे ऽपितैरर्थासङ्गतिर्यतऽ // Mस्व्_५,९.२ //

इदानीं तुशब्दशक्तिपरामर्शद्वारेणाभ्यन्तरा एव हेतव उपपत्स्यन्ते / तथा चोक्तम्--- आनन्तर्यमनुक्तं चेन्न सामर्थ्यावबोधनात् / इति / सामर्थ्यं हि सर्वाख्यातानामर्थं ब्रुवतां सहकारि / तद् यद्यपि नेष्टिरनन्तफलेति श्रुतिऽ, तथाप्यर्थसामर्थ्यातदवगम्यते, कथमपरथाऽयदासौ विद्यमानासीत् तदा पलं न दत्तवती, कालान्तरे पुनरसती कथं दास्यतिऽ इति न च पशवो ऽनन्तसमभवद्भावनाऽ, स्वर्गो हि नानाक्षिप्तविशिष्टदेहेन्द्रियादिपरिग्रहो भवितुमुत्सहते, अतो माभूदनन्तरम्, अमी पुनऽ पशवऽ सम्भवन्ति यजमानस्यात्रैवेति स्वहेतुसमनन्तरमनुपलभ्यमाना दृष्टप्रतिग्रहादिहेत्वन्तराऽ श्रुतचित्रादिफलतया न शक्यन्ते ऽवगन्तुम् / अयमेव तु शब्दशक्तिपरामर्शो वार्तिककृता तार्किकप्रक्रियामनुविदधानेन ऽन वा पशुफलेऽत्यादिना साधनप्रयोगैरुपदर्शितऽ / तदेवमैहिकफलासु चित्राचोदनास्वाक्षिप्तासु तत्सामान्यादितरासु तथात्वमिति पुनरप्यग्निहोत्रादिचोदनाक्षेपे ऽवतिष्ठते / स चायमैहिकाक्षेपद्वारेणापिनोच्यते / अत एव चैहिकाक्षेप इत्युक्तम् / एतदुक्तं भवति--- ऐहिकफलानामामुष्मिकफलानां चायमैहिकाक्षेपपुरस्कारेणैवाक्षेपऽ, यदामुष्मिकस्वर्गादि तन्मा नाम कर्मानन्तरमुपलभ्यतामैहिकफलं तु पश्वादि किं नोपलभ्यते, न चेदमुपलभ्यते, तन्न नूनं तत् फलमिति ऐहिकफलकर्मचोदनाव्यभिचारेणान्यासामपि परलोकफलानां तत्सामान्यादाक्षेपऽ / पूर्वं तु ताऽ परतऽ प्रामाण्यमाश्रित्य परोक्तैरैव वाक्यत्वादिभिर्हेतुभिराक्षिप्ताऽ / तदुक्तं परैरिति / परिहारान्तरमाह--- सूत्रेति / अयमभिप्रायऽ--- चोदनासूत्रे भाष्यकृता सूत्रकारेण वक्ष्यमाणाक्षेपपरिहारावनागतावेक्षणेन प्रतिज्ञासमर्थनार्थभुपवर्णितौ / इदानीं तु सूत्रकारेण स्वयमेवोच्यत इति तेनेदमेव सर्वचोदनाक्षेपक्षेत्रमित्युक्तमिति

अत्र परिहारे पूर्वोक्त एवाक्षेपहेतुरिति, तमुपन्यस्यति--- चित्रेति फलानीत्यन्तेन / अयमर्थऽ--- चित्रापशुफलत्वादिविषयाश्चोदना धर्मिण्यऽ

यदीदृक्तन्मृषा दृष्टं विप्रलिप्सोर्यथा वचऽ / नदीतीरे फलानीति तत्रादृस्यानि तानि चेत् // Mस्व्_५,९.३ //

न वा पशुफला चित्रा स्वकाले तददानतऽ / स्नानभुज्यादिवत् ते ऽपि तत्साध्या न भवन्ति वा // Mस्व्_५,९.४ //

तदुत्पत्तावसद्भावात् स्वर्गतृप्तिसुखादिवत् / वैधर्म्येणोभयत्रापि भवेतां सुखमर्दने // Mस्व्_५,९.५ //

आनन्तर्यमनुक्तं चेन्न सामर्थ्यावबोधनात् /

मृषेति साध्यो धर्मऽ / अधिकृतैऽ प्रवृत्तियोग्यैरपि प्रत्यक्षादिभिरर्थानवगतेऽ / यदीदृशं तन्मृषा--- यथा विप्रलिप्सोर्वचऽ / आदिशब्देनाग्निहोत्रादिविषया अपि चोदनाऽ पक्षीकरोति / ननु विप्रलिप्सुवाक्यमत्र दृष्टान्तऽ / न च तन्नियमेन प्रत्यक्षाद्यसङ्गतार्थमसत्यं च / तस्मादुभयविकलो दृष्टान्तऽ / अत आह--- तत्रेति / असत्यर्थे प्रयुक्तमेव नदतीरादिवाक्यमिह दृष्टान्तऽ / प्रायेण चैत्रञ्जातीयकं विप्रलिप्सुरेव प्रयुङ्क्त इति विप्रलिप्सोरित्युक्तमिति ||२,३||

इदानीमैहिकाक्षेप इत्युक्तं विवृणोति--- न वेति वदन्तेन / चित्रेष्टिर्धर्मिणी, न पशुफलेति साध्यम्, स्वकाले पश्वदानात्, स्नानादिवदिति / प्रयोगान्तरमाह--- ते ऽपीति / ते पशवो न चित्रासाध्याऽ , चित्रोत्पत्तावसद्भावात् स्वर्गतृप्तिसुखादिवत् / आदिशब्देनात्र भोजनजन्या तृप्तिरभिप्रेता / एतौ च प्रयोगौ ऽनेष्टिऽ पशुफला,कर्मकाले च कर्मफलेन भवितव्यम्ऽ इति भाष्योक्तौ वेदितव्याविति / अत्रानन्तरं ऽयत्कालं हि मर्दनं तत्कालमेव मर्दनसुखम्ऽ इति भाष्यकारेणोक्तम्, तद् वैधर्म्यदृष्टान्ततया प्रयोगद्वये योजयति--- वैधर्म्येणेति / चित्रा न पशुफला पशवो न तत्साध्या इत्युभयत्रापि प्रयोगे वैधर्म्येण सुखमर्दने भवेताम्, ईदृशी चात्र वैधर्म्यरचना, यद्यत्साध्यं तत्तत्सकाले प्रसूते, मर्दनमिव सुखम् / यच्च यत्साध्यं तत् तदुत्पत्तौ भवत्येव सुखमिव मर्दनोत्पत्ताविति ||४,५||

ननूक्तिविसंवादादप्रामाण्यमुक्तम् / न च किञ्चिदिह विसंवादऽ, न हि कृते कर्मणि तावत्येव फलेन भवितव्यमिति शब्दो ब्रूते, किन्तु अस्येदं

शब्दैकदेशभूतेन तेन तत्प्रतिपादितम् // Mस्व्_५,९.६ //

कालान्तरानुपादानात् कर्मस्वाभाव्यतो ऽपि च / चोद्यमानस्य चित्रादेरानन्तर्यं विशेषणम् // Mस्व्_५,९.७ //

अत्र तावदसंवादो विरोधश्चोत्तरत्र तु / स्वर्गयानविरुद्धो हि भस्मीभावो ऽत्र दृश्यते // Mस्व्_५,९.८ //

फलमिति / एतावति च पर्यवसानात् / अतऽ कालान्तरे फलं दास्यति / तदेतदुक्तम्--- ऽकालान्तरे फलं दास्यतीति चेत्ऽइति, तदेतदाह---आनन्तर्यमिति / परिहरति--- नसामर्थ्येति / साक्षादनुक्त्सयानन्तर्यस्याप्यत्र सामर्थ्येनावबोधनं कृतम्,यैव ह्यस्येदं फलमित्युक्तं तदैवमर्थादेवावगम्यते अनन्तरमनेन भवितव्यमिति / कथं नामान्यथासत्कालान्तरे फलं दास्यतीति / नन्वेवमपि सामर्थ्यलभ्यमानन्तर्यमनन्तरफलानुपलम्भनेन बाध्यताम्, अविशेषप्रवृत्ता तु चोदना कतं बाध्यते अत आह--- शब्देति / न हि सामर्थ्यं नाम पृथक् प्रमाणम्, अपि तर्हि सर्वाख्यातानामर्थं ब्रुवतां शक्तिऽ सहकारिणीति शब्दैकदेश एव / अतऽ स्रुवावदानमिवाप्यद्रव्येष्वर्थादनन्तरमेव फलं निश्चीयत इति तद्बोधे ऽपि शाब्दबोधो भवत्येवेति

इतश्चानन्तर्यमवगम्यत इत्याह---कालान्तरेति / यदि ह्यत्र फलं दास्यतीति ऌङ्श्रोष्यत् तदा तत्सामर्थ्येन कल्पना काचिदप्यभविष्यत् / अद्य पुनरस्येदं कर्मणऽ फलमिति पर्यवसिते वचसि सर्वकर्मणामनन्तरफलोपलम्भाद् वैदिकस्यापि चित्रादेश्चोद्यमानस्यापि कर्मणस्तत्स्वाभाव्यादानन्तर्यं विशेषणतयावतिष्ठत इति

अत्रानन्तरमपरं भाष्यम्--- ऽदृष्टविरुद्धमपि किञ्चित् वैदिकं वचनं ऽस एष यज्ञायुधी यजमानो ऽञ्जसा स्वर्गं लोकं यातीऽति / तद् येन विशेषेणोक्तं तमाह---अत्रेति / अत्र हि चित्रादिवाक्येषूक्तिविसंवादादप्रामाण्युक्तम् / उत्तरत्र यज्ञायुधिवाक्ये प्रत्यक्षादिविरोध इति विरोधमभिद्योतयति--- स्वर्गयान इति / यजमानस्य निरतिशयानन्दात्मनऽ स्वर्गादतिदूरमपभ्रष्टो भस्मीभावऽ प्रत्यक्षमुपलभ्यते, चित्रादिचोदना

यज्ञायुधिवचो मिथ्या प्रत्यक्षेण विरोधतऽ / साधर्म्येण शिलावाक्यं वैधर्म्येणाप्तभाषितम् // Mस्व्_५,९.९ //

शरीदाद् यदि चान्यऽ स्यान्नासौ यज्ञायुधी भवेत् / न चास्य यजमानत्वं सद्भावो ऽपि च दुर्लभऽ // Mस्व्_५,९.१० //

सु त्वनन्तरफलानुपलम्भमात्रं न तु विरुद्धोपलम्भऽ कश्चिदस्तीति स्यादपि कालान्तरे फलकल्पना, भस्मीभूतं तु शरीरं कालान्तरे ऽपि स्वर्गं लोकं यास्यतीति न सम्भवतीति पूर्वस्माद् विशेषऽ

अपरमपि च ऽएवञ्जातीयकं प्रमाणविरुद्धं वचनमप्रमाणम्--- अम्बुनि मज्जन्त्यलाबूनि, ग्रावाणऽ प्लवन्त इति यथा ऽ इति भाष्यम्, तद् व्याचष्टेयज्ञेति वाक्यमन्तेन / यज्ञायुधवचो धर्मी, मृषेति साध्यो धर्मऽ, प्रत्यक्षविरोधात्, यत्प्रत्यक्षविरुद्धं तन्मिथ्या, यथा ग्रावाणऽ प्लवन्त इति शिला वाक्यं साधर्म्येण यथेति दर्शयितव्यमिति / वैधर्म्यदृष्टान्तमाह--- वैधर्म्येणेति / यदमिथ्या न तत्प्रत्यक्षविरुद्धं यथाप्तभाषितमिति / पूर्वं तु मर्दनसुखयोर्वैधर्म्ये दृष्टान्तरतयोपन्यासाच्छिलावाक्यमपि वैधर्म्येण भाष्यकृतोक्तमिति भ्रान्तिमपनेतुं साधर्म्यवैधर्म्यविवेको वार्तिककृता दर्शितऽ

ननु प्रत्यक्षविरोधादिति हेतुसिद्ध एव, अस्ति हि परलोकफलभोक्ता चेतनऽ कर्मणां कर्ता, स स्वर्गं लोकं यास्यतीति / तमेवाभिप्रेत्य स्वर्गं लोकं यास्यतीत्युक्तम् / अतऽ को विरोधो ऽत आह---शरीरादिति / यदि हि शरीरादन्यश्चेतनो भवेत्, भवेदपि न तस्य यज्ञायुधैरस्ति कश्चित् सम्बन्धप्रकारऽ, शरीरस्यैव तु स्रुक्कपालादियज्ञायुधैऽ सम्बन्धऽ, यद्यज्ञायुधी यजमान इति तदभिप्रायेण मत्वर्थसंयोगो घटते / अपि च ऽस एषऽ इत्यपरोक्षप्रतिनिर्देशऽ, सो ऽपि शरीरस्यैव प्रत्यक्षत्वादुपपन्नो नात्मनऽ / तदेतदपि भाष्यकारेणोक्तं हि --- ऽशरीरकं व्यपदिशतिऽइति / किञ्च यजमानशब्दो ह्यात्मन्यसमञ्जसऽ, यागस्य हि कर्ता यजमान इत्युच्यते, न च यथाचोदितविततपूर्वापरीभूतानेककर्भक्षणात्मकक्रतुक्रियाकर्तृत्वमात्मनऽ सम्भवति, विभोऽ पूर्वापरदेशविभागसंयोगयोगफलकर्मणामसमवायात् / तदेतदाह--- न

यदि स्याद् विधिशब्दो ऽत्र नैवादर्शनतो भवेत् / विशेषो ऽस्येति भेदेन नोपात्तं स्यादिदं ततऽ // Mस्व्_५,९.११ //

विधिशब्दे भविष्यत्त्वं फलस्य परिकल्प्य हि / विरोधपरिहारऽ स्याद् वर्तमाने ऽपि नास्त्यसौ // Mस्व्_५,९.१२ //

फलं च न भवेदेवं भस्मीभावाद् विधावपि / तत्सामर्थ्येन यान्यपि कल्पना तां निषेधति // Mस्व्_५,९.१३ //

चेति / अभ्युपगम्य चात्मनऽ सद्भावमिदमस्माभिरुक्तम्, परमार्थेन तु देहेन्द्रियव्यतिरिक्तात्मसद्भावो ऽपि प्रमाणाभावाद् दुर्लभ इत्याह--- सद्भाव इति / प्रपञ्चयिष्यते चैतदात्मवाद इतीह न प्रतन्यत इति

अपरं च--- ऽन चैष यातीति विधिशब्दऽऽइति भाष्यम् / तस्याभिप्रायमाह--- यदीति / अस्यार्थऽ--- यदि ह्यत्र यज्ञायुधिवाक्ये विधिशब्दो भवेत्, तदा चित्रादीनामनन्तरफलादर्शनाद् भेदेन विरोधोपन्यासार्थं यज्ञायुधिवाक्योपादानं नोपपद्यते / अतऽ स्वकृतभेदोपादानसमर्थनार्थं विधिशब्दनिराकरणमिति

विधिशब्दे को विशेषऽ, अत आह--- विधीति / विधिशब्दे हि कालविशेषानुपादानाद् विधिसामर्थ्यादेव कालान्तरभावितां फलस्य परिकल्प्य स्यादपि चित्रादिचोदनास्विवाभावविरोधपरिहारऽ / इह तु यातीति वर्तमानापदेशान्न प्रत्यक्षविरोधऽ शक्यते परिहर्तुमित्यदर्शनाद् विशेष इति

चित्रादिवाक्याभिप्रायेण चेदमस्माभिरुक्तम्--- विधिशब्दे भविष्यत्त्वं फलस्य परिकल्प्य विरोधऽ शक्यते परिहर्तुमिति / इह तु प्रत्यक्षेण भस्मीभावोपलम्भान्न कालालन्तरफलभावितया स्वर्गगमनं फलमिति शक्यते कल्पयितुम् / न हि विधिसहस्रेणाप्याशङ्कनीयोर्ऽथऽ शक्यऽ प्रत्याययितुम् / तदेतदाह--- फलं चेति / तकिं तर्हि विधिशब्दतानिराकरणस्य फलमत आह--- तत्सामर्थ्येनेति / चेतनप्रवर्तनात्मको हि विधिरन्तरेण परलोकफलोपभोक्तार

प्रायश्चैवंप्रकारत्वमर्थवादेषु दृश्यते / मन्त्रेषु चेति ते सर्वे पक्षीकार्याऽ प्रयत्नतऽ // Mस्व्_५,९.१४ //

एवं सत्यग्निहोत्रादिवाक्येष्वपि मृषार्थता / वेदवाक्यैकदेशत्वाच्चित्रादिदवचनेष्विव // Mस्व्_५,९.१५ //

इति चित्राक्षेपवादऽ /

मनुपपद्यमानऽ कल्पयेदपि कायकरणसङ्घातातिरिक्तमात्मानम्, तस्य च स्वर्गलोकगमनमुपचर्येतापि शरीरे, तस्य वा प्रत्यक्षत्वमात्मनि भाक्तमित्येवमादिकल्पनानिषेधार्थं विधिशब्दनिराकरणमिति

भूयांश्चायं प्रमाणान्तरविरुद्धो मन्त्रार्थवादात्मको वेदभागऽ / यथा ऽअदितिर्द्येरदितिरन्तरीक्षंऽ ऽयजमान एककपालऽऽ इत्येवमादिऽ / स च सर्व एवात्र प्रयत्नतो मुख्यतया मिथ्यात्वेन ऐहिकाक्षेपे पक्षीकार्यऽ, तन्मिथ्यात्वेन चानुषङ्गिकं पेरषां मिथ्यात्वं भविष्यतीत्यभिप्रायेणाह---प्रायैति / ऽतत्सामान्यादग्निहोत्रादिचोदनास्वप्यनाश्वासऽ इति भाष्यम्, तस्याभिप्रायमाह--- एवं सतीति / यदा हि चित्रादिवाक्यादिष्वप्रामाण्यं समर्थितं भवति, तदा वेदवाक्यैकदेशतयाग्निहोत्रादिवाक्येष्वपि मृषार्थता शक्यते ऽनुमातुम्, अतऽ कृत्स्नस्यैव वेदस्याप्रामाण्यान्न चोजनालक्षणार्थो धर्म इत्याक्षेपऽ||

इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ काशिकाटीकायां चित्राक्षेपवादऽ समाप्तऽ /

अथ सम्बन्धाक्षेपवादऽ /

स्वपक्षसाधनं तावदमृषा वैदिकं वचऽ / स्वार्थे वक्त्रनपेक्षत्वात् पदार्थे पदबुद्धिवत्

अत्रानन्तरम्᳚औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञानम्᳚इति भाष्यकारेण सम्बन्धनित्यताद्वारेणाक्षेपपरिहारो ऽवतारितऽ, सो ऽयुक्तऽ, परोक्ताक्षेपहेत्वनन्तरं हि तस्यैव विरुद्धासिद्ध्यादिदोषोद्भावनमुचितम् / यत्तु तमदूषयित्वैवान्यदुच्यते तदसङ्गतमेवात आह--- स्वपक्ष इति / अयमभिप्रायऽ--- यावद्धि सम्बन्धौत्पत्तिकत्वेनानपेक्षालक्षणं चोदनायाऽ स्वतऽ प्रामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावद् दूषिते ऽपि साधने न ऽचनोदनालक्षणो धर्मऽ इति प्रतिज्ञा सिध्यति / भूयांश्चानेन क्रमेणार्थो वक्तुमभिप्रेतऽ शब्दार्थसम्बन्धनिरूपणादिऽ / अन्यथा क्रियमामं (?) तदाकाशपतितमिवापद्येत / तच्चैतत् शब्दस्वरूपनिरूपणावसरे वक्ष्यते / न चेदमाक्षेपेण न सङ्गच्छते, द्वेधापि प्रत्यवस्थानदर्शनात् / यथोक्तम्--- ऽद्वेधापि प्रत्यवस्थानं परहेत्ववबाधनात् / आत्मीयसाधनोक्त्या वा तत्रात्मीयमिहोतच्यतेऽ इति / न चात्र परसाधनदूषणं न करिष्यते ऽतत्र हेतोरसिद्धत्वम्ऽ इति चित्रापरिहारे वक्ष्यते / अनेन तु क्रमेण तत् कर्तव्यमिति तावदित्युक्तमिति / तच्च स्वपक्षसाधनं तार्किकाणां चित्तमनुरञ्ज यितुं प्रयोगद्वारेणाह---अमृषेति / वैदिकवचो धर्मी, स्वार्थे सत्यमिति साध्यो (?) धर्मऽ, स्वार्थे वक्त्रनपेक्षत्वात्, यत् स्वार्थे वक्तारं नापेक्षते तत् सत्यम्, यथा पदात् पदार्थगता बुद्धिऽ / पदं हि स्वभावादेव स्वार्थेन सम्बद्धं तत्प्रतिपादनाय वक्तारं नापेक्षत इति सम्बन्धपरिहारे वक्ष्यते / स्वार्थ इति तन्त्रेमोभयविशेषणतया योजनीयम् / यदि ह्यमृष वैदिकं वचनमित्येतावदुच्यते पूर्वपक्षार्थसम्यक्त्वापातादनिकष्टार्थताप्रसाधनप्रसङ्गऽ / न हि स्वर्गकामो यागं कुर्यादित्याद्यर्थे स्वर्गकामो यजेतेति वाक्यं सम्यगिष्यते, षष्ठाद्यसिद्धान्तविरोधात् / यागेन स्वर्गं कुर्यादिति हि तत्र स्थास्यति / वक्त्रनपेक्षत्वादिति चाविशिष्टो हेतुरुपात्तो ऽसिद्ध एव स्यात् / अस्ति हि वैदिकवाक्यानामपि स्वरूपामि तत्कृतऽ प्रत्ययऽ सम्यङ्नित्यवाक्योद्भवत्वतऽ / वाक्यबुद्धिवेदवात्र पूर्वोक्ताश्वापि हेतवऽ

नित्यान् शब्दार्थसम्बन्धानाश्रित्योक्तेन हेतुना / असम्बन्धोद्भवत्वेन परो मिथ्यात्वमब्रवीत् / सम्बन्धो ऽस्ती च नित्यश्चेत्युक्तममौत्पत्तिकादिना ||४

व्यक्तये वक्त्रपेक्षा, स्वार्थे तु प्रत्याययितव्ये न वक्तारमपेक्षन्ते, अपौरुषेयत्वात् / शब्दार्थसम्बन्धनित्यत्वाच्च / पौरुषेयं प्रमाणान्तरप्रमितगोचरमाप्तवचनमपि वक्तुऽ प्रमाणमपेक्षते / यथोक्तम्, ऽआप्तोक्तिषु नरापेक्षेऽति

प्रयोगान्तरमाह---- तत्कृत इत्येवान्तेन / वैदिकवाक्यकृतऽ प्रत्ययऽ सम्यगिति साध्यम्, नित्यवाक्योद्भवत्वात्, यथा तद्वाक्यस्वरूपविषया बुद्धिऽ / सापि हि वाक्यादुद्भवति, निर्विषयबुध्यनुत्पत्तेऽ / वेदवाक्यनित्यता च वेदाधिकरणे स्थापयिष्यत इति / अत्रैव साध्ये पूर्वोक्ताऽ--- ऽनान्यत्वात्ऽ इति भाष्यव्याख्यानावसर उक्ताऽ--- दोषवर्जितैऽ कारणैऽ जन्यमानत्वात्, अनाप्ताप्रणीतोक्तिजन्यत्वात्, देशादिभेदे ऽपि देशादिभेदे ऽपि बाधवर्जनात् इति हेतवो दर्शयितव्या इत्याह--- अत्रेति

अत्र भाष्यम्--- ऽस्यादेतत्, नैव शब्दस्यार्थेन सम्बन्धऽ, कुतो ऽस्य पौरुषेयता अपौरुषेता वाऽइति / तस्याभिप्रायमाह--- नित्यानित्यब्रवीदन्तेन / अस्यार्थऽ--- शब्दार्थसम्बन्धानां नित्यत्वमाश्रित्यानपेक्षत्वादिति सूत्रकारेण यो हेतुऽ स्वतऽ प्रामाण्यसिध्यर्थमुक्तऽ, तेन चोदनानामप्रामाण्ये निराकृते ऽधुना सम्बन्धोद्भवत्वाभावेन परो बौद्धादिर्मिथ्यात्वमुक्तवान् / एवं च तदा वार्तिककारेण वृत्तिकारमतेनात्रैव स्वतऽ प्रामाण्यं व्युत्पाद्यमिति दर्शितम् / तथा च ऽसूत्रकारेण चोच्यतऽ इति पुनरुक्तिपरिहारे परतऽ पप्रामाण्योक्तैरेवाक्षेपहेतुभिऽ पूर्वपक्षो ऽभिहितऽ / इहापि च भाष्यकारेण ऽब्रूतऽ इत्युच्यते--- अवबोधयति बुध्यमानस्य निमित्तं भवति, इत्यादि चोदनासूत्रोक्तमेव स्वतऽ प्रामाण्यकारणमुक्तमिति ||३ १/२||

मिथ्यात्वस्य निरासार्थं तत्परैर्नेष्यते द्वयम् / नैव वास्त्यत्र सम्बन्धऽ कृतको वेति वक्ष्यते

असम्भवेन शेषाणां संश्लेषऽ परिशिप्यते / तस्मिन्नेव च सम्बन्धे प्रतीतिर्लौलिकी ध्रुवम्

एतदेव विवृणोति --- सम्बन्ध इति वक्ष्यते ऽन्तेन / चोदनामिथ्यार्थनिरासार्थं हि सम्बमन्धसद्भावो नित्यता च हेतुरुक्तऽ / तच्च द्वयमपि परैर्नेष्यते / तत्र सम्बन्धाभावस्तावदनेनैव भाष्येणोक्तऽ / कृतकत्वं तु ऽयदि प्रथममश्रुतो न प्रत्याययति, कृतकस्तर्हिऽ इत्यनेन वक्ष्यते / तदत्र सम्बन्धाभावेनानपेक्षत्वादिति हेतोरसिद्धिरुक्ता / न चासति सम्बन्धे परोक्तार्थप्रतीतिरुत्पद्यत इति दर्शितम् / प्रतिबन्धबले ह्यर्थान्तरदर्शिनो ऽप्यर्थान्तरे ज्ञानमुत्पद्यते / अनादृतप्रतिबन्धस्तु यत्किञ्चिद् विद्वान् स सर्वं जानीयादित्यतिप्रसज्यत इति ||४,५||

अत्र भाष्यकारेण कार्यकारणभावादयऽ सम्बन्धाऽ शब्दस्यानुपपन्ना इत्युक्त्वा संश्लेषसम्बन्धभाव एव दर्शितऽ, तदेतद्वार्तिककारो दर्शयति--- असम्भवेनेति / निमित्तनैमित्तिकाश्रयाश्रयिभावादयऽ सम्बन्धाऽ शब्दार्थयोरत्यन्तासम्भाव् इता एव, कार्यकारणभावस्तु बोद्धगन्धिवैयाकरणैरभ्युपगत एव / ते ऽप्याहुऽ---- ऽअर्थाऽ शब्दाश्च दृश्यन्ते प्रत्यक्षा यद्यपि स्फुटम् / अभिधानाभिधेयौ तु ज्ञानाकारौ तथापि नऽऽ||

इति / एवं हि मन्यन्ते--- न तावद् वर्णाऽ शब्दऽ, प्रत्येकमवचाकत्वात् / अयुगपद्वर्तिनां चावयविसमुदायासरम्भानुपपत्तेऽ / अत एव गोशब्दत्वादिजात्यसम्भवात् भूतादिविशेषाणां च प्रतिप्रयोगमन्यत्वेनावाचकत्वाद् वर्णबुद्धिस्मृतिसंस्काराणां चाक्षरवत् प्रत्याख्यानात् पूर्ववर्णजनितसंस्कारसहितान्त्यवर्णस्यापि वर्णत्वेनापूर्ववर्णवदवाचकत्वात् पूर्वपूर्वनिखिलवर्णपदोपसहारक्रमेण चरमस्य कस्यचित् स्फोटात्मनो ऽनवग्रहाद् युगपदवस्थितानेकवर्णाकारज्ञानात्मैव शब्दऽ / अर्थो ऽपि जातिव्यक्त्यवयवावयविगुणगुणिव्यतिरेकाव्यतिरेकादिविकल्पदूरीकृतनि रूपणो न बाह्यऽ सम्भवतीति ज्ञानात्मकशब्दवेदनानन्तरोत्पद्यमानबाह्यजात्यादिनिर्भास्परत्ययमात्रात्मैव / तन्निषेधमतऽ प्राह न शब्दोर्ऽथेन सङ्गतऽ / तद्देशानन्तरादृष्टेर्विन्ध्यो हिमवता यथा

एवमर्थो द्वयं वापि साधनीयमसङ्गतम् / क्षुरेत्यादि च सिद्ध्यर्थं हेतोरुक्तमथापरऽ

शक्तिरूपं गृहीत्वाह संश्लेषो यदि वार्यते / सम्ब(न्धा?न्धऽ) सिद्धसाध्यत्वमथ सम्बन्धमात्रकम्

स चायमेवम्भूतोर्ऽथऽ शब्देन जन्यत एवेति कार्यकारणभावमेव शब्दार्थयोऽ सम्बन्धमातिष्ठन्ते / तच्चेदमतिदूरमपभ्रष्टम्, एवं च सत्यविदितस्वरूपशक्तीनामप्यर्थसंविदुपजायेत / दृष्टा हि खलु मृत्सलिलप्रच्छन्ना अपि व्रीहयो ऽङ्कुरादिकार्यमारभमाणा अविदितस्वरूपशक्तयो ऽपीति सूक्तम्--- असम्भवेन शेषाणामिति / कथं तु संश्लेषऽ परिशिष्यत इति, प्रतीतेरभ्युपगमाच्च / गौरयमिति हि सामानाधिकरण्येन शब्दोपश्लिष्टमर्थमवयन्तो लौकिका दृश्यन्ते / अभ्युपगतश्च कैश्चिच्छब्दार्थयोऽ संश्लेष एव सम्बन्धऽ / प्रपञ्चितश्चासावध्यासवाद इति / लौकिकाश्च प्रायेण संश्लेषमेव संबन्धं मन्यन्ते इति स एव सम्बन्धऽ प्रसक्को निराकार्य इत्याह--- तस्मिन्निति प्राहायेन भवति स तद्देश एव दृश्यते रञ्जुरिव घटे, तदनन्तरदेशे वा प्रदेशिनीवमध्यमायाऽ / नच च शब्दार्थयोरन्यतरदेशे वान्यतरो दृश्यते / अतोहिमवद्विन्ध्ययोरिव नानयोऽ सम्बन्ध इति ||६,७||

अर्थो वा पक्षीकार्य इत्याह---एवमिति / द्वयं वा परस्परमसम्बद्धमितरेतरदेशे तदनन्तरदेशे वादृष्टेऽ साध्यमित्याह--- द्वयमिति / अत्र भाष्यकारेण ऽस्याच्चेदर्थेन सम्बन्धऽ क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुख्यस्य पाटनपूरणे स्याताम्ऽ, इत्युक्तम् / तस्याभिप्रायमाह--- क्षुरेत्युक्तमन्तेन / अस्यार्थऽ--- अत्र भाष्यकारेण शब्दार्थयोऽ सम्ब्नधसिद्ध्यर्थं तद्देशानन्तरादृष्टेरिति हेतुरन्तर्णीतऽ, तं च गौरयमिति सामानाधिकरण्यप्रतीतिभ्रमाद् यो नामासिद्धं मन्यते, स एवं प्रतीबोध्यते--- यदि शब्दार्थयोरुपश्लेष पितापुत्रादिसम्बन्धैरनैकान्तऽ प्रसज्यते / एकभूम्यादिसम्बन्धाद् दृष्टान्ते साध्यहीनता

वाच्यवाचकसम्बन्धनिषेधे लोकबाधनम् / विरोधश्च स्ववाक्येन न हि सम्बन्धवर्जितैऽ

लक्षणऽ सम्बन्धो भवेत्, अर्थो ऽपि शब्ददेश एव स्यात्, मुखं च तस्य देश इति क्षुरमोदकशब्दोच्चारणे मुखस्य पाटनपूरणे स्याताम्, न च ते स्तऽष तस्मान्मोदकाद्यर्थक्रियानुपलम्भाच्छब्ददेशे तद्देशानन्तरादृष्टेरिति सिद्धो हेतुऽ / सामानाधिकरण्यबुद्धिस्तु शब्दार्थयोर्नास्त्येव / न हि नीलिम्नेवानुरक्तमुत्पलं शब्दानुरक्तमर्थमुपलभामहे / गादिसास्नादिमद्रूपा हि तयोर्बुद्धरुदेति / अत्र सिद्धान्तभाष्यं ऽयो ऽत्र व्यपदेश्यऽ सम्बन्धऽ तदेत(तमेकं)न्न व्यपदिशति भवान्ऽ इत्यादि / तस्याभिप्रायमाह--- अथेति हीनतान्तेन / अत्रायमभिप्रायऽ---- प्रत्याय्यप्रत्यायकशक्तिरूपो हि नऽ शब्दार्थयोऽ सम्बन्धो ऽभिप्रेतऽ, तद् यदि संश्लेषलक्षणसम्बन्धाभावऽ साध्यते, तदा सिद्धसाध्यतादोषऽ / सम्बन्धाभावमात्रे तु यौनादिसम्बन्धैरनैकान्तिकत्वम् / हिमवद्विन्ध्योरपि चैकभूम्यादिसम्बन्धात् साध्यहीनो दृष्टान्त इति ||८.१०||

यदि तु वाच्यवाचकसम्बन्धमेवाभिप्रेत्य न शब्दार्ऽथेन सङ्गत इति साध्यते ततो लौकिकविरोध इत्याह---वाच्येति / दूषणान्तरमाह--- विरोध इति / अत्र कारणमाह--- न हीति परान्तेन / अयमभिप्रायऽ--- चतुर्विधो हि पुरुषऽ, प्रतिपन्नो ऽप्रतिपन्नऽ सन्दिग्धो विपर्यस्तश्चेति / तत्र प्रतिपन्नऽ प्रतिपादयिता, इतरे सापेक्षाऽ प्रतिपाद्याऽ, तत्प्रतिपादनार्था च प्रतिज्ञा, तद्य एव तेषामन्यतमऽ परऽ प्रतिपादयितुमभिप्रेतो भवति स एव वाच्यवाचकसम्बन्धवर्जितैऽ प्रतिज्ञार्थगौचरैऽ पदैऽ प्रतिपादयितुमशक्यऽ, अतऽ प्रतिज्ञां प्रयुञ्जानैराश्रितऽ शबादर्थयोर्वाच्यवाचकलक्षणसम्बन्ध इति तन्निनिराकरणे स्ववाग्विरोध इति / स चायमभिधया स्ववाग्विरोधऽ / पञ्चधा हि तद्विरोधऽ / उच्चारणाभिधाधर्मधर्म्युभयोक्तिभिरिति ||११ १/२||

प्रतिज्ञार्थं पदैऽ शक्यऽ प्रतिपादयितुं परऽ / अभिधानक्रियायां हि कर्मत्वं वाच्यसंश्रितम्

शब्दानां करणत्वं वा कर्तृत्वं वा निरूपितऽ / प्रतिपत्तावुपादानात् साहित्ये च विवक्षिते

वाच्यवाचकसम्बन्धस्वरूपमिदानीमभिद्योतयति---अभिधानेति / अस्यार्थऽ--- एकस्यामभिधानक्रियायां शब्दऽ करणं कर्ता वा, विवक्षातऽ कारकप्रवृत्तेऽ / अर्थस्तु कर्मैव / अतो(यद्?अ) नयोऽ कर्मकरणत्वं (कर्म) कर्तृत्वं वा / निरूपितऽ--- सम्बन्ध इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध इति / यद्वा--- एकस्यां गवाद्यर्थप्रतिपत्तौ साध्यमानायामेकेन वक्त्रोपादीयमानावरुणैकहानीवद्विवक्षितसाहित्यौ शब्दार्थो यन्नियम्येते सो ऽनयोऽ सम्बन्ध इत्याह--- प्रतिपत्ताविति / उपादानादित्युपादीयमानतया विशेषणविवक्षां दर्शयति / उपादेयस्य हि विशेषणं विवक्षितं भवति शोरिवैकत्वं--- पशुना यजेतेति / उद्देश्यविशेषणं त्वविवक्षितं भवति, यथा ग्रहविशेषणमेकत्वम्, उद्देश्या हि ग्रहाऽ, तेषु संमार्जनविधानात् / इह चार्थप्रतिपत्तावेकस्यामुपादेयौ शब्दार्थौ, पशुरिव योगे / अतो विवक्षिततमनयोऽ साहित्यं विशेषणमित्यरुणैकहायन्योरिवानयोर्नियमऽ सम्बन्ध इति / (नत्वे?न्वे)वमरुणैकहायन्योऽ श्रूयमाणयोऽ साहित्यविवक्षा युक्ता / समुदाये हि तत्र वाक्यं समाप्यते / (शब्दार्थौ तु) नैव प्रतीतिक्रिया(यां विशेष)णतयाश्रुतौ, कथमनयोऽ साहित्यविवक्षा / न श्रूयमाणता विशेषणविवक्षाहेतुऽ / अपि तु अर्थसंव्यवहारो ऽपि हि / पाकादौ यदौदनादिस्थाल्यादि...(क्रिया) व्यवहारदर्शनात् अनभिहितमप्यर्थं जानाति तदा स्थाल्यादीनां विवक्षितं साहित्यं मन्यते, कतथा मन्वानऽ स्वयमपि पक्तुकामस्तत्सर्वमाहरति / एवमिहापि बालऽ प्रयोज्यवृद्धस्य विविष्टार्थव्यवहारदर्शनेन तद्विषयां बुद्धिमनुमाय शब्दानन्तरभावितया शब्दकारणतां तादववधारयति / वक्तुश्चास्यां प्रयोज्यवृद्धप्रतिपत्तौ दर्शनपारार्थ्यात् प्रधानभूताया(मुपा)दीयमानयोऽ शब्दार्तयोऽ साहित्यं विवक्षितमिति / एवं च विदित्वा स्वयमपि परार्थप्रयोगे सहितौ शब्दार्थौ हृदयमावेशितावुपादाय शब्दं चोच्चार्य परप्रतिपत्तिं भावयतीति सूक्तं साहित्यविवक्षा वर्णसाहित्यविवक्षावदिति ||१२-१३ १/२||

नियम्येते तदेकस्यां सम्बन्धऽ सोर्ऽथशब्दयोऽ / तत्र यद्यप्यसम्बन्धऽ कारकाणां परस्परम्

तथापि यत्क्रिया तस्यामुपकार्योपकारिता / तत्क्रियासङ्गतेऽ पश्चात् सम्बन्धऽ कीर्त्यते तयोऽ

नन्वेवं वदता शब्दार्थयोऽ क्रियासम्बन्ध एव दर्शितऽ, न परस्परम्, गुणप्रधानभावमन्तरेण सम्बन्धायोगात् / वक्ष्यति हि--- ऽगुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धऽ समत्वात्ऽ इति / स्यादेतत् / क्रियाकारकसम्बन्धपूर्वकत्वात् सर्वसम्बन्धानां क्रियाकारकसम्बन्ध एव दर्शित इति / अस्तु तावत्, तदुत्तरकालभावी तु को ऽनयोऽ सम्बन्ध इति वाच्यमेव / तदेतत् सर्वमनुभाष्य परिहरति---तत्रेति तयारेन्तने / अस्यार्थऽ---- यद्यपि कारकाणां प्रधानार्थत्वान्न परस्परसम्बन्धऽ / तथापि प्रतिपत्त्यभिधानयोर्या काचित् क्रिया गृह्यते, तस्यां च क्रियाकारकसम्बन्धोत्तरकालभावी परस्परोपकार्योपकारकलक्षणऽ शब्दार्थयोरस्ति सम्बन्धऽ||

तत्पुनरिदं पूर्वापरविरुद्धं प्रदेशान्तरविरुद्धं च / तथाहि --- अत्र तावदेकस्यां क्रियायामुपकार्योपकारकत्वं शब्दार्थयोऽ सम्बन्ध इत्युक्तम्, ऽप्रतिपत्तावुपादानात्ऽ इति क्रियानुमानाङ्गत्वमेव परस्परनियमात्मको सम्बन्ध इत्युक्तम् / प्रदेशान्तरे शक्तिरेव सम्बन्ध इति वक्ष्यति / क्वचिच्च शब्दशक्तिनियममेव सम्बन्धमाह--- ऽवाच्यवाचकशक्त्योश्च नियमऽ फललक्षणऽऽ इति ब्रुवाणऽ / अन्यत्राप्युक्तम्--- ऽएकाभिधानिमित्त्वं कर्मकर्तृत्वयोश्च यत् / यो वा करणक्रमत्वनियमो ऽभिधयैकया||

स नोर्ऽथशब्दसम्बन्धऽऽ इति / अतो विवेचनीयमिदम्--- को ऽत्र सम्बन्धऽ शब्दार्थयोर्वार्त्तिककारस्याभिमत इति / अत्रोच्यते--- यथैकेन क्रयकर्मणा परिगृहीतयोर्द्रव्यगुणयोरितरेतराकाङ्क्षापरिपूरणेन परस्परोपकार्योपकारकलक्षणऽ सम्बन्धऽ न ह्यनाश्रितऽ क्रयक्रियामभिनिर्वर्तयति / न द्रव्यं गुणविशेषानवच्छिन्नमुत्सहते क्रयक्रियां निर्वर्तयितुम् / न च गुणेन स्वमहिम्ना आश्रयभूतद्रव्यमात्रमुपादीयमानमपि क्रये गृह्यते, (स्वकीयगो) द्रव्यावरोधात् / द्रव्ये (गुणमात्रा) वच्छेदात् तद् गुणमात्रमुपादीयमानमपि क्रयक्रिया न प्रतीच्छति स्वकीयारुणिमगुणावरोधात् / सो ऽयमर्थो नियमऽ सम्पद्यते / तदेवमिहाप्येकार्थप्रतिपत्त्यभिधानक्रियासिद्ध्यर्थमुपादीयमानयोर्विवक्षितसाहित्ययोऽ शब्दार्थयोऽ क्रियाकारकसम्बन्धोत्तरकालभावी यो ऽयमुपाकार्योपकारकभावऽ, स एव सम्बन्धऽ / कऽ पुनरनयोऽ परस्परोपकारऽ / श्रूयताम्--- अर्थो हि न प्रतिपादकमन्तरेण प्रतिपाद्यो भवति, शब्दो न प्रतिपाद्यमन्तेरण प्रतिपादकऽ / अतऽ प्रतिपाद्यप्रतिपादकतयावतिष्ठमानावन्योन्यस्योपकार्योपकारकौ भवतऽ / तच्चेदं रूपमनयोर्नियतमित्यत्यन्तसन्निकर्षमात्रेण नियमे सम्बन्धाभिधानम्, न तु नियम एव सम्बन्धऽ / शक्तिसम्बन्धवादो ऽपि चात एव / वाच्यवाचकशक्त्योरेव हि सत्योरुपकार्योपकारकभावो भवति / न तु शक्तिरेव सम्बन्धऽ, तदत्र प्रत्यासत्तेरभेदोपचारेण शक्तिऽ सम्बन्धऽ, नियमऽ सम्बन्धऽ, कर्तृत्वं करणत्वं वा सम्बन्ध इत्येवमादयऽ समुल्लापाऽ / वस्तुतस्तूपकार्योपकारकत्वमेव सम्बन्धऽ / कथं पुनस्तद्रूपमनयोर्नियतमित्युच्यते / न ह्यनुच्चरिते शबेद परस्परोपकार्योपकारकभावऽ शब्दार्थयोरस्ति / न च सदानीं तौ न स्तऽ, नित्यत्वात् / तस्मादसदेतत् / तन्न / शक्त्यात्मना विद्यमानत्वात्

न चाप्यत्राविनाभाव उपयोगीति साधितम् / संज्ञेति गमकत्वं चेन्न तदङ्गमियं भवेत् // Mस्व्_५,९.१६ //

गमयन्ती श्रुतिं दृष्ट्वा कल्प्यते व्यवहारतऽ / न चैषा गमयत्यर्थं सम्बन्धे ऽनवधारिते // Mस्व्_५,९.१७ //

अनुच्चरिते ऽपि हि शब्दे ऽस्ति प्रतिपादकशक्तिऽ,अर्थे च प्रतिपाद्यशक्तिऽ अत एव सम्बन्धो नित्य इत्युच्यते / नन्वेमपि करहस्तादिभिरनेकैऽ शब्दैरेकत्रार्थे प्रतिपाद्ये अनेकार्थवचने चैकस्मिन् गवादिशब्दे कथमव्यभिचारऽ शक्यते ऽवगन्तुम् / अतऽ प्रकरणादीनामपि पदार्थावधारणापोयत्वाद् वृद्धव्यवहारे हि बालेन केवलपदाप्रयोगादावापोद्धारभेदेनैतदवधारितम्--- यदा यदर्थविवक्षया शब्दऽ प्रयुज्यते स तस्यार्थ इति / विवक्षा चार्थप्रकरणादिवशोन्नेया / गामानयदोग्धुमित्युक्ते अर्थादेतदवगम्यते सास्नादिमत्यस्य विवक्षेति / योत्स्यामीत्युक्ते अर्थादि(मु?) षौ प्रतीतिरुदेति / तदेवमर्थप्रकरणादिभेदभिन्नमन्ययान्यया च शक्त्योपहितमन्यदन्यच्च पदमन्यस्यान्यस्य वाचकमिति न पदव्यभिचारऽ / अर्थो ऽपि चोद्भूततत्पदाभिधानयोग्यावस्थाभेदभिन्नो हस्तादिरन्यो ऽन्यशच् करादिपदानां वाच्य इति न पदं व्यभिचरति / अपि चैकस्यां क्रियायामयं नियम इत्युक्तऽ / न चैकस्यां प्रतिपत्तावभिधाने वोपादीयमानयोऽ शब्दार्थयोरन्योन्यव्यभिचारो ऽस्ति / तदिदमुक्तं हि ऽनियम्येते यदेकस्याम्ऽ इति ||१४,१५||

नन्वेवमेक्रियानिमित्तको नियमऽ शब्दार्थयोऽ सम्बन्ध इत्युच्यमाने ऽनुमानाङ्गमविनाभाव एवाश्रितो भवेत्, अतस्तदबलेन धूमादिवाग्निज्ञानं शब्दादर्थज्ञानमुपजायमानमनुमानं स्यादत आह---न चापीति / इदं च शाब्दे प्रसाधितमित्याह--- साधितमिति / ननु यद्यविनाभावो नोपयुज्यते, कस्तर्ह्युपयुज्यते / उक्तं भाष्यकारेण--- ऽसंज्ञासंज्ञिसम्बन्धऽऽइति / ननु चायमपि सम्बन्धो ऽनुपयोग्येव / तदेतदाशङ्कते--- संज्ञेति / तदङ्गं गमकत्वाङ्गमित्यर्थऽ

कथमनङ्गमत आह---गमयन्तीति / व्यवहारदर्शनेन गम

तस्माद् गमकता पश्चाद् धूमादेरिव जायते / सानङ्गं तद्वदेव स्यान्नेयं धूमादिभिऽ समा // Mस्व्_५,९.१८ //

निरूपिते ऽविनाभावे तत्र तत्कारिता ह्यसौ / गमकत्वेन पूर्वं च तत्र नोत्पद्यते मतिऽ // Mस्व्_५,९.१९ //

इह वाचकतायाऽ प्राङ् नाविनाभावितामतिऽ / यदैव चेह सम्बन्धं वृद्धेभ्यऽ प्रतिपाद्यते // Mस्व्_५,९.२० //

तदैव गमको ऽस्यायमिति नान्यस्वरूपतऽ / कथयन्ति क्वचित्तावद् बोद्धव्यो ऽस्मादयं त्विति // Mस्व्_५,९.२१ //

क्वचिद् वाचक इत्येवं वाच्यो ऽयमिति चोच्यते / क्वचिदुच्चारिताच्छब्दाद् दृष्ट्वार्थविषयां क्रियाम् // Mस्व्_५,९.२२ //

यन्ती एषा संज्ञा कल्प्यत इति / किमतो यद्येवमत आह--- न चैषेति / एतदुक्तं भवति / गमकत्वमेव संज्ञात्वं न तत्सम्बन्धान्तरमन्तेरेणेति

यतश्चैवमतो धूमादेरिव गमकत्वं सम्बन्धान्तरपूर्वकमेव पश्चादापतितमित्याह---तस्मादिति / तत्तुल्यत्वे दोषमाह--- सानङ्गमिति / यथैवाविननाभाव एव धूमादौ प्रतीत्यङ्गं न तदुत्तरकालभावि गमकत्वम्, एवं तत्रापि स्यादिति / धूमादिवैषम्येणेदानीं परिहारमाह--- नेयमिति

वेषम्येमेव दर्शयति--- निरूपित इति / तत्र हि धूमादौ महानसादिदेशे ऽग्न्यविनाभावनिरूपणोत्तरकालं तत्कृतैवासौ गमकतेति / अपि च धूमे प्रथमं गमकत्वं नावगम्यत इत्याह -- गमकत्वेनेति

शब्दे तु विपरीतमित्याह--- इहेति सार्धेन ||२० १/२||

गमकत्वेनैव शब्दे प्रथमं व्युत्पत्तिरित्युक्तं तद् विवृणोति---कथयन्तीतित्रयेण / अयमर्थऽ--- त्रेधा हि शब्दे व्युत्पत्तिऽ, वृद्धोपदेशात् तदव्यवहारात् पदान्तरसमभिव्याहाराद्वा / सर्वत्र चात्र गमकतैवादाववगम्यते / तथाह--- वृद्धोपदेशे तावदयमस्य वाच्यऽ अयमस्य वाचक

केषाञ्चित् तत्र बोद्धृत्वमनुमानात् प्रतीयते / एतेनास्माद् यतऽ शब्दादर्थो ऽयमवधारितऽ // Mस्व्_५,९.२३ //

तेन नूनमिमौ लोके सिद्धौ वाचकशक्तिकौ / इत्थं वाचकता सिद्धा सङ्कीर्णापि ततऽ परम् // Mस्व्_५,९.२४ //

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां निष्कृष्टेर्थे ऽवधारिते / बहुजातिगुण्द्रव्यकर्मभेदावलम्बिनऽ // Mस्व्_५,९.२५ //

प्रत्ययान् सहसा जातान् श्रौतलाक्षणिकात्मकान् / न लोकऽ कारणाभावान्निर्धारयितुमिच्छति // Mस्व्_५,९.२६ //

इति गम्यगमकभाव एवावगम्यते / यत्रापि क्वचिदुच्चरिताद् वाक्यात् प्रयोज्यवृद्धस्यार्थाविषयां क्रियां दृष्ट्वा चेष्टानुमानेन गवाद्यर्थबोद्धृत्वमुपकल्प्यते तत्रापि यस्मादतऽ शब्दादनेनायमर्थो ऽवगतऽ, तस्मादयमस्यार्थ इति गमकतैव शब्दस्यादाववगम्यते / प्रसिद्धपदान्तरसमभिव्याहारे ऽपि इह सहकारतरौ मधुरं पिको रौतीत्येवमादौ विदितसहाकरादाद्यर्थो ऽविदितपिकाद्यर्थश्च यो ऽयं सहकारतरौ रौति तस्य पिकशब्दो गमक इति गमकत्वमेवावगच्छतीति सिद्धं सर्वत्र गमकत्वं न व्युत्पत्तिरिति ||२१-२३ १/२||

नन्वाकृतिऽ शब्दार्थ इति वऽ सिद्धान्तऽ / न च तद्वाच्यत्वमन्वयव्यतिरेकावन्तरेण शक्यते ऽवगन्तुम् / अतस्तत्प्रधानैव शब्दप्रतीतिरापद्येत / अत आह---इत्थमिति / अयमर्थऽ--- अन्वयव्यतिरेकयोरत्र निष्कृष्टार्थनियममात्रे व्यापारऽ, वाचकता तु नानाजात्यादिसङ्कीर्णार्थविषया सिद्धैवेति ||२४ १/२||

नन्वागोपालं शब्दार्थव्यवहारो दृश्यते / न च ते ऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामर्थनिष्कर्षं कुर्वन्ति / न च तान् प्रत्यवचाकाऽ शब्दा इति युक्तं वक्तुम् / तुल्यवत् प्रतीतेऽ / पिकाद्यर्थनिर्णयस्य च म्लेच्छादिनिबन्धनस्य

बलाबलादिसिद्ध्यर्थं वाक्यज्ञास्तु विविञ्चते / कक्ष्यान्तरितसामान्यविशेषेषु हि दुर्बलऽ // Mस्व्_५,९.२७ //

सामान्यवचनऽ शब्दो जायते लक्षणाबलात् / तेनावश्यं विवेक्तव्य शब्देन कियदुच्यते // Mस्व्_५,९.२८ //

वक्ष्यमाणत्वादत आह---बहुजातीतिसार्धेन / अयमभिप्रायऽ--- लौकिका हि हानोपादानादिव्यवहारमात्रार्थिनऽ, न च तेषां व्यवहारऽ शब्दौच्चारणक्षणोपजातसङ्कीर्णार्थबोधसाध्य एवेति, श्रौतलाक्षणिकादिविवेकं प्रत्यनादृता इति ||२५,२६||

तेन तर्हि किमर्थं विवञ्चते अत आह--बलाबलादीति / शास्त्रस्था ह्यनिरूपितशक्तयो न शास्त्रार्थमनुष्ठातुं शक्नुवन्तीति तेषां हानोपादानोपयोगी शब्दशक्तिविवेक इति ते विविञ्चत इति ||२६ १/२||

एतदेव प्रपञ्चयतिकक्ष्यान्तरितेतिद्वयेन / अस्यार्थऽ-- द्विविधं सामान्यं परमपरं च / परं सत्ताख्यम्, अपराणि द्रव्यत्वादीनि / तानि सामान्यान्यपि सन्ति / व्यावृत्तिबुद्धेरपि हेतुत्वात् विशेषसंज्ञामपि लभन्त इति, तानि सामान्यविशेषशब्देनापदिशन्ति, तत्र च सामान्यविशेषाऽ सामान्यशब्दस्य स्वार्थेन कक्ष्ययान्तरिता भवन्ति / यथा सच्छब्दस्य सत्तामाचक्षाणस्य तदन्तरिता द्रव्यत्वादयऽ सामान्यविशेषाऽ, तेषु चासौ लक्षणाबलेन प्रवर्तमानो दुर्बलो जायते / स्वर्थे तु श्रुत्या वर्तते इति स तत्र बलवान् / का पुनरियं लक्षणा नाम--- अभिधेयविनाभावेन प्रतीतिऽ / यथोक्तम्---- ᳚अभिधेयाविनाभावप्रतीतिर्लक्षणेष्यते᳚ इति / क्रिया कियद्वाभिधेयाविनाभावेन लक्ष्यते कियत् स्वमहिम्ना शब्देनोच्यत इति शास्त्रस्थानामनुष्ठानविशेषार्थं विवेको युक्तऽ / सा च लक्षणा प्रायेण नित्यसम्बन्धाद् भवतीति नित्यसम्बन्धादित्युक्तम् / सम्बन्धमात्रमेव तु लक्षणाया बीजम् / आह--- कऽ पुनरनुष्ठाने श्रौतलाक्षणिकविवेकस्योपयोगऽ / श्रूयताम्--- लोके तावद् ब्राह्म

कियद्वा नित्यसम्बन्धादभिधेयेन लक्ष्यते / तत्र प्रयोगबाहुल्यात् तद्विशेषेष्वसत्स्वपि // Mस्व्_५,९.२९ //

णेभ्यो दधि दीयतां तक्रं कौण्डिन्यायेति ब्राह्मणसामान्यस्था ब्राह्मणश्रुतिर्लक्षमया तद्विशेषं कौण्डिन्यमवतरन्ती दुर्बला भवति इत्यव्यवहितविशेषस्थया कौण्डिन्यश्रुत्या बाध्यते / वेदे ऽप्येमेव / यजुऽ सामान्यस्था ऽउपांशुयजुषाऽइति श्रुतिस्तद्विशेषस्थया ऽउच्चैर्निगदेनऽ इति श्रुत्या बाध्यत इत्येवमादि दर्शयितव्यमिति / सामान्यशब्देनात्र विशेषान् विशिंषन्न सामान्यतिरिक्ताऽ केचन विशेषा विद्यन्त इति दर्शयति / असति हि केषाञ्चिद् दर्शनं-- नित्यद्रव्यवृत्तयो ऽन्त्या विशेषाऽ / ते च व्यावृत्तिबुद्धेरेव हेतुत्वाद् विशेषा एवेति / परमाणुकारयमकं हि काणादा द्व्यणुकादिक्रमेण जगतो निर्माणमातिष्ठन्ते / न चाणुत्वेन परस्परमनतिशयानैरणुभिरसङ्कीर्णाकारजगदुत्पादयितुं शक्यते / अतऽ सन्ति केचनाणुसमवायिनो विशेषा नाम ये तानितरेतरतो व्यावर्तयन्तीति सङ्गिरन्ते / ते च निर्धूतनिखिलकालुष्यैरपरोक्षमीक्षन्त एवेति / तान् प्रत्युच्यते / न तावदक्षाधीनेषु भावेष्ववान्तरसामान्यातिरिक्तान् विशेषानीक्षामहे / द्रव्यत्वेन हि पृथिव्यादयो गुणकर्मभ्यो विशिष्यन्ते(द्रव्य?पृथिवी)त्वेन पृथिवी अबादिभ्यो द्रव्यान्तरेभ्यऽ, वृक्षत्वेन वृक्षाऽ पार्थिवान्तरेभ्यऽ, शिंशपात्वेन शिंशपा वृक्षान्तरेभ्य इत्येवमणून् यावदिय विशेषकथा वर्तयितव्या / किमत्र विशेषान्तरेण / अणुषु त्वेकजातीयेष्वपि कार्यविभागाद् रूपमेव विभक्तमनुमास्यामहे / नो खल्वविभक्ताकारं पूर्वव्सतु विभक्ताकारकार्यघटनायोत्सहत इति / पृथक्त्वाख्यो वा गुणस्तेषामन्योन्यस्य विशेषकत्वाद् विशेषो भविष्यति / स एवानपेक्षितविशेषान्तरो न सिध्यतीति चेत् / विशेषा वा कथमनपेक्षितविशेषान्तराऽ सेत्स्यन्ति / अक्षणे वा तदानन्त्यम्, अतो मन्द एवायं विशेषान्तराभ्युपगमऽ / योगिनस्तु तान् पश्यन्तीति श्रद्धधाना बुध्यन्ते वयमश्रद्धधानाऽ स्मऽ,ये युक्तिं प्रार्थयामह इति सूक्तं सामान्यविशेषेष्विति ||२७-२८ १/२||

प्रयोगात् परसामान्ये सति चाप्यप्रयोगतऽ / सास्नाद्येकार्थसम्बन्धिगोत्वमात्रस्य वाचकऽ // Mस्व्_५,९.३० //

गोशब्द इति विज्ञानमन्वयव्यतिरेकजम् / तस्माद् गमकतैवादावभिधायकता पुनऽ // Mस्व्_५,९.३१ //

तन्निमित्तेति सम्बन्धऽ संज्ञासंज्ञित्वलक्षणऽ / सम्बन्धनियमो ऽयं तु याविनाभावितोच्यते // Mस्व्_५,९.३२ //

सम्बन्धग्रहणात्पूर्वं यस्मान्न गमयत्यतऽ / गवादेर्नाभिधाशक्तिर्देवदत्तपदे यथा // Mस्व्_५,९.३३ //

ऽअन्वयव्यतिरेकाभायं वाक्यज्ञास्तु विविञ्चतेऽ इत्युक्तम् / तावन्वयव्यतिरेकौ दर्शयति--- तत्रेति द्वयेन / तत्र सामान्ये गवादौ गोशब्दस्य बहुलं प्रयोगात् तद्विशेषेषु च शाबलेयादिषु असत्स्वपि बाहुलेयादिषु प्रोय(गा?ग)दर्शनात् परसामान्ये च सत्तादौ सत्यपि भावान्तरे ऽप्रयोगात् सास्नादिभिऽ सहैकावयविरूपार्थसम्नब्धिगोत्वमात्रस्य गोशब्दो वाचक इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानं जन्यते सास्नाद्येकार्थसम्बन्धीति चाविनाभाविना चिह्नेन गोत्वमुपलक्षयतीति / अतऽ सिद्धं गम्यगमकभाव एव शब्दार्थयोऽ सम्बन्धऽ प्रथममवगम्यते न पुनरविनाभाव इति ||२९-३० १/२||

उपसंहरति---तस्मादिति / ननु--- संज्ञासंज्ञिसम्बन्धो भाष्यकारेणोक्तऽ, न च गमकं संज्ञेति लौकिका मन्यन्ते, न ह्यग्नेर्धूमऽ संज्ञेत्युच्यते, अत आह--- अभिधायकतेति / अयमभिप्रायऽ--- अस्यार्थंस्यायं गमक इति ज्ञाते नाव्याप्रियमाणस्यावगतौ कारणत्वमुपपद्यत इति तद्व्यापारो ऽवसीयते, शब्दव्यापारश्चाभिधेत्युच्यते / अतो ऽत्राभिधानक्रियासम्बन्धाद् गमकत्वस्यैव विशेषो ऽभिधायकता शब्दे ज्ञायते / अभिधायकतैव संज्ञात्वमित्युपपन्नऽ संज्ञासंज्ञिसम्बन्ध इति / अविनाभाविता तु सम्बन्धनियमऽ, न सम्बन्ध इत्याह--- सम्बन्धेति / इदं च ऽनिष्कृष्टेर्ऽथे नियम्यतेऽ इत्यत्रोक्तमस्माभिऽ / तस्मादिति पदानुषङ्गेणोपसंहृतमिति वेदि

यथैव गमकऽ शब्दो व्यवहारात् प्रतीयते / तथैव शक्तिविज्ञानं तस्योपायो ऽवगम्यते // Mस्व्_५,९.३४ //

स्वरूपग्रहणं चास्य यथा व्याप्रियते फले / तथा सम्बन्धविज्ञानं नाशक्तित्कृता भवेत् // Mस्व्_५,९.३५ //

तव्यम् / अन्वयव्यतिरेकाभावशब्दौ पर्यायविति नार्थभेदऽ शङ्कितव्य इति ||३१,३२||

ऽयदि प्रत्यायकऽऽ इति भाष्यकारेण प्रयोगो ऽन्तर्णीतऽ, तमाह---सम्बन्धेति / देवदत्तादयो हि यदृच्छाशब्दा यत्रैव सङ्केत्यते तमेव प्रतीपादयन्ति / न चैषां क्वचिदपि स्वाभाविकी शक्तिऽ / तदयं प्रयोगार्थऽ--- गवादिशब्दो धर्मी, नाभिधाशक्त इति साध्यम्, उपायान्तरापेक्षत्वादिति हेतुऽ / यदुपायान्तरापेक्षं तन्न स्वरूपतऽ शक्तम्, देवदत्तादिपदमिव सङ्केतग्रहणापेक्षमिति

अत्र भाष्यकारेण ऽयदि प्रत्यायकऽ शब्दऽ प्रथमश्रुतऽ किं न प्रत्याययतिऽ इति परिचोद्य ऽसर्वत्र नो दर्शनं प्रमाणम्ऽ इत्यादिना दर्शनबलेन गृहीतशक्तिकऽ प्रत्याययतीति परिहार उक्तऽ, तद्दर्शयति---यथैवेति / असार्थऽ--- गमकत्वमेव तावत् शब्दस्य किमभ्युपगम्यते, व्यवहारदर्शनबलेनेति चेत्, समानमिदं श्कतिसंवेदने ऽपि / न ह्यविदितशक्तयऽ शब्दादर्थमवयन्तो दृश्यन्त इति

स्यादेतत्--- प्रकाशकाऽ प्रदीपादयो ऽविदितसम्बन्धा अपि स्वार्थं प्रकाशयन्तो दृश्यन्ते, तद्विधर्मा च शब्दऽ, अतो न प्रकाशक इति / तच्च नैवम्, शक्तिवैलक्षण्यात् / विचित्रशक्तयो ऽपि हि भावाऽ / तत्प्रदीपऽ प्रत्यक्षपिरकरतयागृहीतसम्बन्धो ऽपि प्रकाशयतु नाम / नैतावता शब्देनापि तद्धर्मेण भवितव्यम् / अतो ऽयमपर्यनुयोगऽ / अपि च व्रीह्यादयो ऽगृगीतस्वरूपा अपि कार्यमारभन्त एवेति शब्दे तद्धर्मऽ किं नारोप्यते / कारकहेतवो हि व्रीह्यादयऽ, शब्दस्तु ज्ञापकहेतुऽ / अतो ऽपेक्षते स्वरूपग्रहणमिति चेत् / केन वेदमाज्ञापितं ज्ञापकेन स्वरूपग्रहणमपेक्षितव्यं न सम्बन्धग्रहणमिति, दर्शनबलेनेति चेत्, समानमिदं सम्बन्धग्रहणापे

यत्साधकतमत्वेन कस्यचित् किञ्चिदुच्यते / तस्यानुग्राहकापेक्षा न स्वशक्तिविघातिनी // Mस्व्_५,९.३६ //

न हि तत्काणं लोके वेदे वा किञ्चिदीदृशम् / इतिकर्तव्यतासाध्ये यस्य नानुग्रहे ऽर्थिता // Mस्व्_५,९.३७ //

प्रत्यात्मनियतत्वाच्च यथैव करणं भवेत् / बाह्यान्तरविभागेन क्वचित् स्याद् वा विवक्षया // Mस्व्_५,९.३८ //

उद्विग्नो ह्यन्धकारेण कश्चिदेवं ब्रवीत्यपि / किं चक्षुषा ममैतेन दृष्टं दीपेन यन्मया // Mस्व्_५,९.३९ //

क्षायामपि, दर्शनबलादेव हि लिङ्गशब्दादयो ज्ञापकविशेषाऽ सम्बन्धग्रहणमपेक्षन्ते / न चक्षुरादयऽ / सर्वत्र हि नो दर्शनं प्रमाणम् / कारकाश्चक्षुरादय इति नानुमन्यामहे, ज्ञानकारणस्यैव ज्ञापकत्वात्, तदेतदाह---स्वरूपेति

ननु च सम्बन्धग्रहणात् प्रागप्यभिधाने शब्दऽ शक्तो न वा / यदि शक्तऽ किं सम्बन्धग्रहणापेक्षया / न चेत् सम्बन्धग्रहणमेव हि सदागमन्यायेन कारणमापद्येत,अत आह---यत्साधकतमेति / न तावत् सम्बन्धग्रहणात्पूर्वमशक्तमेव शब्दमवगच्छामऽ / न च शक्तस्यानुग्राहकापेक्षा स्वशक्तिं विह(रती?न्ती)ति

किं पुनर्न विहन्त्यत आह----न हीति / यदि ह्यनुग्राहकापेक्षा स्वशक्तिं विहन्यात् सर्वमेव लौकिकं वैदिकं करणं करणतां जह्यात् / अपेक्षते हि सर्वमेव करणमितिकर्तव्यताजनितमनुग्रहमिति

किञ्च--- अस्तु तावदितिकर्तव्यतापेक्षा करणभावं न विहन्तीति, प्रत्युत तयापि नैव करणत्वं नास्ति, प्रतिकरणस्वरूपं तदपेक्षानियमादित्याह---प्रत्यात्मेति / नन्वेवमुभयसमवधानमेवान्तरेण कार्यानिष्पत्तेऽ कथं करणेतिकर्तव्यताविभागो दर्शयितव्यऽ, अत आह--- बाह्यान्तरेति बाह्यमपि क्वचिद् विवक्षातऽ कारकप्रवृत्तेऽ करणतया विवक्ष्यत इत्याह--- क्वचित्स्याद्वेति

नित्यवृत्तौ तु नान्धानां दृष्टिर्दीपशतैरपि / रूपादिदर्शने यस्मात् तस्माच्चक्षुऽ प्रकाशकम् // Mस्व्_५,९.४० //

शरीरात्ममनोयोगादसाधरणताबलात् / विज्ञानासत्तिभावाच्च चक्षुऽ करणमिष्यते // Mस्व्_५,९.४१ //

तथैवेहापि सम्बन्धज्ञानमङ्गं प्रसिद्धितऽ / गौरवात् करणत्वेन मतं चेत् केन वार्यते // Mस्व्_५,९.४२ //

यथा चक्षुरितीदं तु व्यभिचारित्वमुच्यते / देवदत्ते ऽपि चाव्यक्तां शक्तिमिच्छन्ति युक्तितऽ // Mस्व्_५,९.४३ //

एतदेव दर्शयति--- उद्विग्न इति / ज्ञानोत्पत्तावन्तरङ्गमपि चक्षुर्न करणतया मन्यते, किन्तु कितश्चित्तारतम्यविशेषाद् बाह्यमेव प्रदीपं करणतया विवक्षतीति

स चायं विवक्षानिबन्धऽ करणभावऽ कादाचित्कऽ / नित्यवृत्तौ नित्यं तु कार्यसिद्धौ आन्तरस्य तक्षुषऽ करणत्वमवगम्यत इत्याह---नित्यवृत्ताविति / अन्धानां दृष्टिर्दर्शनं नास्तीत्यर्थऽ

नन्वस्तु विज्ञानकार्यासत्तिविशेषणात् प्रदीपाद्यपेक्षया चक्षुषऽ करणभावऽ, आत्ममनऽ संयोगस्तु ज्ञानोत्पत्तावत्यन्तमासन्नऽ, अतऽ कथं तदपेक्षया चक्षुषऽ करणत्वं भविष्यतीत्यत आह---शरीरेति / अयमभिप्रायऽ-- नासत्तिविशेष एव करणत्वे कारणम्, अपि तर्हि बाह्यप्रदीपाद्यपेक्षयासत्तिऽ, आभ्यन्तरात्ममनऽ संयोगापेक्षया त्वसाधारण्यम्, आत्ममनऽ संयोगो हि रसादिज्ञानसाधारणो नाव्यभिचारितया रूपदर्शनकारणमिति शक्यते ऽवगन्तुम्ष चक्षुषऽ पुनरसाधरणतयैव रूपज्ञाने कारणत्वमिति ऽचक्षूरूपादिभेदस्तुऽ इत्यत्रोक्तमिति

तदेवं दृष्टान्ते विवक्षासननिकर्षविशेषकृतकरणेतिकर्तव्यताविभागं दर्शयित्वा प्रकृते योजयति---तथैवेति / अनेन यत्तदागमन्यायेन सम्बन्धग्रहणमेव कारणमापद्येतेत्युक्तं तदपि विवक्षाविशेषवशेनास्त्विति दर्शितमिति

अपरमपि--- ऽयथा चक्षुर्द्रष्ट्टन बाह्येन प्रकाशेन विनाऽ इत्यादि परिहारभाष्यं, तस्याभिप्रायमाह---यथेति / चक्षुर्हि प्रदीपाद्युपायान्तरा

प्रकाशे ऽस्थिते बाह्ये नान्धै रूपं प्रतीयते / फलानन्तर्यतश्चापि चक्षुऽ करणमिष्यते // Mस्व्_५,९.४४ //

पुरुषाधीनविज्ञानस्तेभ्यऽ प्रागनिरूपितऽ / यऽ संज्ञासंज्ञिसम्बन्धऽ स चेष्टश्चेद् ध्रुवं कृतऽ // Mस्व्_५,९.४५ //

भिन्नदेशाद्यधिष्ठानाद् यथा रज्जुघटादिषु / समं नास्त्यनयोऽ किञ्चित् तेनासङ्गतता स्वतऽ // Mस्व्_५,९.४६ //

पेक्षमपि रूपप्रकाशने स्वभावतऽ शक्तमित्यनैकान्तिको हेतुऽ / दृष्टान्तो ऽपि साध्यविकल इत्याह--- देवदत्तेति

यदृच्छाशब्दानामपि ज्ञानसामर्थ्यं विद्यमानमेव नियोगेनाभिव्यज्यत इत्यध्यासवादे वर्णितम् / अत्र च यथा चक्षुरिति भाष्ये चक्षुषऽ करणत्वमित्यत्रोपपत्तिमाह---प्रकाशैति / इदं च ऽनित्यवृत्तौऽ इत्यत्रोक्तमप्यधुना भाष्यसमर्थनार्थमुक्तमित्यपौनरुक्त्यमिति

तदेवमुपपादितऽ संज्ञासंज्ञिसम्बन्धऽ कृतकत्वेन भाष्यकृताक्षिप्तऽ--- ऽयदि प्रथमश्रुतो न प्रत्याययति कृतकस्तर्हिऽ इति, तदेतद्वार्तिककारो दर्शयति---पुरुषेति / एवं चात्र प्रयोगऽ--- यऽ संज्ञासंज्ञिसम्बन्धऽ स कृतकऽ, पुरुषापेक्षत्वात्, रज्जुघटसंयोगवदिति

अपरमपि ऽस्वभावतो ह्यस्बन्धावेतौ शब्दार्थौऽ इत्यादि भाष्यं, तस्याभिप्रायमाह---भिन्नेति / अयमर्थऽ--- यथा रज्जुसर्पादिषु भिन्नदेशकालाधिष्ठानेषु किञ्चिद् देशादि समं नास्ति, एवं तयोऽ शब्दार्थयोऽ / अतस्तद्वदेव तावपि स्वभावतो ऽसम्बन्धाविति / ईदृशी चात्र प्रयोगरचनाशब्दार्थौ स्वभावतो ऽसङ्गतौ, असमदेशकालत्वात्, रज्ज्वादिवत् / तावेव न समदेशकालौ, भिन्नदेशाद्यधिष्ठानोपलम्भात्, तद्वदेवेति

इत्युपाध्यायसुचरितमिश्रकृतौ संबन्धाक्षेपऽ समाप्तऽ /