Sऊत्रार्थसमुच्चयोपदेशः

नमो रत्नत्रयाय

संदृश्य गम्भीरमुदारमब्ध्याकाशोपमं सूत्रसुमातृकां च / श्रीमद्गुरोरास्यसमुद्गतार्थान् दुष्प्रापणीयांन् विलिखामि चाहम्

अत्र बोधिसत्त्वानां रत्नोपमाः पञ्चाशद् धर्माः प्राणोपमादयः / तान् अभिधास्ये किञ्चित् / तद्यथा-

आयुर्जीवितमाधार ऊष्मविज्ञानयोर्हि यः / २ अ ब /

यथा सत्त्वाः प्राणेषु स्निह्यन्तः प्राणांश्चाश्रयन्ते, तथा बोधिसत्त्वा अपि प्राणोपमबोधिचित्ते स्निह्यन्तस्तदाश्रयन्ते / मातापितृसमो धर्मस्तु शून्यता-करुणे / तदनोत्पादे न बोधिसत्त्वसम्भवः / गृहिणीवत् मृति-शिक्षा-कर्मणिसंचितिसंज्ञानि अहोरात्रं त्रिः समागमः / गृहवद् दश कुशलानि / इमामि तु गृहमेव दुर्गतिद्वारपिधानात् / धनोपमानि आर्यसप्तधनानि, अल्पेच्छता, संतोषश्च / मित्रवत् त्रिधातुप्रयोगं कुर्वन्नपि निर्वाणाशयता, विपुलदाने ऽपि विपाकनिरपेक्षता, सर्वधर्मानुत्पादज्ञाने ऽपि कर्मविपाकानुत्सर्गः, सर्वधर्मनैरात्म्यज्ञाने ऽपि सत्त्वेषु करुणोत्पादः / मूलसमाः श्रद्धा, श्रवणं, त्यागः , क्षान्तिश्च / क्षेत्रोपमं शीलम् / बन्धुसमाः दशपारमिताः / आचार्योपमास्तु षडनुस्मृतयः / उपाध्यायोपमास्तु आर्यकाश्यप-परिपृच्छासूत्रे बोधिचित्ताविस्मरणाय चत्वारो धर्माः / श्रेष्ठिसमाः शिक्षासमुच्चये चतुर्दशापकारप्रतिपक्षाः / भगिनीसमानि चतुरप्रमाणानि /

दासोपमानि चतुःसंग्रहवस्तूनि / प्रजोपमस्तु श्व-दास-चाण्डालवदहङ्कार-नाशः / नेत्रोपमे तु आशयाध्याशयविशुद्धी / धात्रीसमं कल्याणमित्रम् / राजोपमं त्रिरत्नम् / तोयसंकारोपमा त्रिमण्डलपरिशुद्धिः / मार्गदर्शकसमाः स्मृति-सम्प्रजन्य-योनिशोमनसिकाराप्रमादाः, चतुर्विपर्यासप्रतिपक्षसेवनञ्च / चर्र्नवत् सत्त्वापरित्यागानुग्रहौ / अलङ्कारोपमाः श्रद्धा, शीलं, त्यागः, श्रुतं, प्रज्ञा च / व्याधिपीडोपमं तु आध्यात्मिकबाह्यवस्त्वभिनिविष्टचित्तम् / हतचित्तपुरुषवत् गृहस्थो बोधिसत्त्व एवं विचारयति- कदाहं ब्रह्मचारी भवेयम् / प्रव्रजित एवं चिन्तयति- कदाहं जगतो दुःखानि मोक्तुं क्षम इति / कुसीदोपमं गृहस्थेन क्षेत्रादीनाम् अपरित्यागः / प्रव्रजितेन दौःशील्यादीनामप्रहाणम् / शीलस्कन्धसूत्रे- ऽभिक्षवः, प्रव्रजितेन हस्तियुद्धदर्शनमपि मिथ्याजीव इति उक्तम् /

सुस्वभावोपमो योनिशोमनसिकारवान् / मूकोपमः परदोष-भ्रान्त्यनाख्याता, स्वगुणानाख्याता, अपरनिन्दकश्च / अन्धोपमो ऽपरदोषद्रष्टा / गृहीतचौरोपमः सद्धर्मविनाशे सद्धर्मग्राहकः / बालोपमः सुवाक्, स्फूर्तिमान्, सुखदः, सुतोषः, सुपोषः, सुभरः, सन्तुष्टश्च / दूतोपमस्तु बोधिसत्त्वो बह्वर्थो बहुक्रिय उदारचित्तश्च / अमात्योपमो दृढप्रतिज्ञः / पण्डितोपमो ऽप्रतिहतसत्त्वः प्रत्युपकारी च / शिष्योपमस्तु त्रिर्दिवा त्रिश्च रात्रौ गुरुपर्युपासकः, कृतपुण्यसम्भारसञ्चयः संवरपोषकश्च / प्रत्युत्थापकोपमः सर्वसत्त्वबुद्धत्वप्रापणपूर्वम् स्वबुद्धत्वकामः / अन्धनायकोपमः स्वबुद्धभावपूर्व परार्थक्रियाः / प्रथमकल्पमनुष्योपम आचरण-शील-जीविका-विधि-दृष्टिसम्पन्नः / सकामपुरुषोपमः समस्तचर्यापथपरार्थपरिणामनः, यथा- ऽआर्यरत्नमेघसूत्रोक्तम्ऽ / अन्धकारोपमो महामध्यमकार्थनित्यवासः / घातकोपमस्त्यक्तमिथ्यादृष्ट्युत्पादः / चौरोपमः त्यक्तप्रमादानादरः / शत्रूपमस्तु अह्रीप्रमादः / मूर्खोपमः स्मृति-सम्प्रजन्यविरहितः / मत्तोपमः चतुःकृष्णः / तिर्यगुपमो ऽज्ञातशिक्षानयः / वधिकोपमो निष्करुणाचारः / अकृतज्ञोपमस्त्यक्तप्रातिमोक्षसंवरः / अनाथोपम उपायकौशल्यरहितः / उन्मत्तोपमः कार्याकार्यानभिज्ञता /

माराभिभूतोपमः पञ्च-पञ्चाशद्-द्वात्रिंशदान्तरायिकधर्मामभिज्ञता / के च (ते) पञ्चपञ्चाशद्? ऽआर्यबोधिसत्त्वपिटकेऽ तद्यथा- आन्तरायिक एको धर्मः- प्रमादः / आन्तरायिकौ द्वौ धर्मौ-अह्रीक्यम् अनपत्राप्यञ्च / त्रयः- रागो द्वेषो मोहश्च / चत्वारः- चतस्रः असद्गतयः / पञ्चप्राणातिपातो ऽदत्तादानम् काममिथ्याचारो मृषावादो मद्यपानं च / षड्-बुद्ध-धर्म-संघ-शील-आचार्य-ज्येष्ठानादरः / सप्त- सप्तविधा मानाः / अष्टौ-मिथ्याष्टकम् / नव- नवधा चित्ताघातवस्तूनि / दश- दशाकुशलानि इति प्राप्तम् /

द्वात्रिंशद् आन्तरायिका धर्मा अपि ऽआर्यमहायानोपदेशसूत्रेऽ तद्यथा- ऽपुत्रि! महायानान्तरायिका धर्मास्तु द्वात्रिंशत् / तैरान्तरायिकैः सर्वज्ञतायां शीघ्रं न निर्याणं भवति / के च द्वात्रिंशत्? तद्यथा- श्रावकप्रत्येकबुद्धयानकामिता, इन्द्रब्रह्मत्वकामिता, जन्मसंस्थब्रह्मचर्यम्, कुशलमूलैकरागः, भोगसम्पत्मात्सर्यम्, सत्त्वविषमदानम्, शीलशैथिल्यम्, परचित्तारक्षणम्, व्यापाद-प्रतिघानुशयः, तच्चित्तलयः, मुषितस्मृतिता, श्रवणानर्थिकता, अविचारणा, अनार्यचर्या, मानातिमानविवृद्धिः, काय-वाक्-चित्त-कर्मापरिशुद्धिः, सद्धर्मापरिरक्षणम्, आचार्यधर्मप्रतिच्छादनम्, संग्रहवस्तूत्सर्गः, सम्मोदनीयधर्मत्यागः, पापमित्रसेवनम्, बोध्यपरिणामनेति त्रिस्कन्धविपक्षता, अल्पकुशलमूलमन्यना, अनुपायपतितबुद्धिः, पराङ्मुखीभूय त्रिरत्नाशंसनम्, बोधिसत्त्वव्यापादचिन्तनम् / अश्रुतधर्मप्रहाणम्, मारकर्मानवबोधः, लोकायतमन्त्रग्रहणम्, सत्त्वापरिपाचनम्, संसारादपरिखेदऽ, इति /

ऽपुत्रि! द्वात्रिंशद् इमे महायानस्य आन्तरायिकाः सम्यक् व्यपदिष्टाः / तैरन्तरायैः सर्वज्ञताऽ निःसरणम् / किं तर्हि? तथापि पुत्रि, यावन्तो हि महायानगुणा अन्तराया अपि तावन्तस्तावद् इत्युक्तम् / अपि च, अप्रमेया अन्तरायधर्मा बहुषु सूत्रेषु दृश्यन्ते, किन्तु अत्र ग्रन्थगौरवात् न निरुप्यन्ते / एतन्मार्गस्थीकृतादिकर्मिकबोधिसत्त्वैस्तत्तत्सूत्रेषु द्रष्टव्यम्, आस्थितये च प्रयतितव्यम् /ऽ अपराण्यपि सांकथ्यानि बहूनि वर्तन्ते-सुघोरपरुषं सुदुःसहं दुखं चिरं सह्यत इदमपि महदाश्चर्यम् / चतुरोघविक्षिप्तं पौनःपुन्येन कङ्कालयानारोहणं तदपि महदाश्चर्यम् / भार्या गृहं च प्रहाय सुव्रतादाने ऽपि सदा कायवाङ्मनोविक्षेप इदमपि महदाश्चर्यम् / स्वल्पमात्रस्यापि कुशलमूलस्य अभावे ऽपि तस्यैवार्थतो बुद्धज्ञानगवेषणम् इदमपि महदाश्चर्यम् प्रतिमोक्षशिक्षाभावे ऽपि- महायानश्रेष्ठबोधिद्वयगवेषणम् इदमपि महदाश्चर्यम् / इत्यादिषु महाश्चर्येषु बहुष्वपि सत्सु, जम्बूद्वीपपुरुषस्य विकल्पाचाराः कथं वक्तुं शक्यन्ते / तस्माद् भवन्तो मुक्तिकामा विद्वांसस्तैरुन्मत्तैः सह अकृतसंसर्गा अप्रमत्तास् तिष्ठन्तु / एवं ते करुणाविषयत्वव्यतिरिक्ताः उत्तममार्गव्यपदेशे ऽपि तत्र न प्रविशन्ति, किमहं करवाणि / यावद् अभिज्ञता न प्राप्यते तावद् अन्येषां विपाकासंभवात् खड्गवत् स्थातव्यम् / सद्गुरुर्गवेषणीयः, सदा सूत्राणि च द्रष्टव्यानि /

सूत्रसमुच्चयोपदेशो महाविद्वदाचार्यदीपङ्करश्रीज्ञान-विरचितः समाप्तः //

तेनैव भारतीयमहोपाध्यायेन महासंशोधकलोकचक्षुषा जयशीलेन (छुल् ख्रिमस् र्ग्यल् व) च अनूद्य सम्पाद्य च निर्णीतः //